# لجم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AC%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: لجم

لِجامُ الدابة: معروف، وقال سيبويه: هو فارسي معرب، والجمع أَلْجِمة ولُجُم ولُجْم، وقد أَلَجم الفرس. وفي الحديث: من سُئل عما يَعْلَمُه فكَتَمَه أَلْجَمَه اللهُ بِلجامٍ من نار يوم القيامة، قال المُمْسِك عن الكلام مُمَثَّل بمن أَلجَم نَفْسَه بلِجام، والمراد بالعلم ما يلزمه تعليمه ويتعيّن عليه، كمن يرى رجلاً حديثَ عَهْدٍ بالإِسلام ولا يُحْسِن الصلاةَ وقد حضر وقتُها فيقول عَلِّمُوني كيف أُصَلِّي، وكم جاء مُسْتَفْتِياً في حلال أَو حرام فإِنه يلزم في هذا وأَمثاله تعريف الجواب. ومَن مَنَعَه استحق الوعيد؛ ومنه الحديث: يَبْلُغ العَرَقُ منهم ما يُلْجِمُهم أَي يَصِل إِلى أَفواههم فيصير لهم بمنزلة اللِّجام يمنعهم عن الكلام، يعني في المحشر يوم القيامة. والمُلَجَّم: موضع اللِّجام، وإِن لم يقولوا لَجَّمْتُه كأَنهم توهموا ذلك واستأْنفوا هذه الصيغة؛ أَنشد ثعلب: وقد خاضَ أَعْدائي من الإِثْمِ حَوْمةً
يغِيبون فيها، أَو تَنال المحزّما
(* قوله «حومة» هكذا في الأصل. وفي المحكم: خوضة. وقوله «المحزما» هكذا في الأصل أيضاً ولا شاهد فيه. وفي المحكم: الملحما، وفيه الشاهد). ولَجَمةُ الدابةِ: موقع اللِّجام من وجهها. واللِّجام: حبْلٌ أَو عصاً تُدْخَل في فم الدابة وتُلْزق إِلى قفاه. وجاء وقد لفَظ لِجامَه أَي جاء وهو مجهود من العطش والإِعْياء، كما يقال: جاء وقد قَرَضَ رِباطَه. واللِّجامُ: ضربٌ من سِمات الإِبل يكون من الخدين إِلى صَفْقَي العنق، والجمع كالجمع. يقال: أَلْجَمتُ الدابةَ، والقياس على الآخر مَلجوم، قال: ولم يسمع، وأحسن منه أَن يقال بهِ
سمَةُ لِجام. وتَلَجَّمت المرأَةُ إِذا استثْفَرت لمحيضها. والِّجامُ: ما تشدُّه الحائض. وفي حديث المُسْتحاضة: تلَِجَّمي أَي شُدِّي لجاماً، وهو شبيه بقوله: اسْتثْفِري أَي اجعلي موضع خروج الدم عِصابةً تمنع الدم، تشبيهاً بوضع اللجام في فم الدابة. ولجَمَةُ الوادي: فُوَّهَتُه. واللُّجْمة: العلَمُ
من أَعلام الأَرض. واللَّجَم: الصمْدُ المرتفع. أَبو عمرو: اللُّجْمةُ الجَبل المسطَّح ليس بالضخم.
واللُّجَم: دُوَيْبَّة؛ قال عدي بن زيد:
له مَنْخِرٌ مثْلُ جُحْر اللُّجَمْ
(* قوله «له منخر إلخ» هذه رواية المحكم، والذي في التكملة: له ذنب مثل ذيل العروس * إلى سبة مثل جحر اللجنم
وسبة بالفتح في خط المؤلف، وكذا في التهذيب).
يصف فرساً، وقيل: هي دويبة أََصغر من العَظاية. وقال ابن بري: اللُّجَم دابة أَكبر من شحمة الأَرض ودون الحِرْباء؛ قال أَدهم بن أَبي الزعراء: لا يَهْتدِي الغرابُ فيها واللُّجَم
وقيل: هو الوَزَغ؛ التهذيب: ومنه قول الأَخطل:
ومَرَّت على الأَلْجامِ، أَلْجامِ حامرٍ،
يُثِرْن قَطاً لولا سُراهن هُجَّدا
(* قوله «ومرت إلخ» في التكملة بخط المؤلف:
عوامد للألجام ألجام حامر * يثرن قطاً لولا سارهن هجدا)
أَراد جمع لُجْمةِ الوادي وهي ناحية منه؛ وقال رؤبة:
إِذا ارتمت أَصحانه ولُجَمُهْ
قال ابن الأَعرابي: واحدتها لُجْمة وهي نواحيه. ابن بري: قال ابن خالويه اللُّجَم العاطوسُ وهي سمكة في البحر والعرب تتشاءم بها؛ وأَنشد لرؤبة: ولا أُحِبُّ اللُّجَمَ العاطوسا
واللَّجَمُ: الشُِّؤْم. واللَّجَم: ما يُتَطَيَّرُ منه، واحدته لَجَمة. ومُلْجَم: اسم رجل. وبنو لُجَيم: بطن.

### Türkçe

**لِجامُ الدابة**: bilinen (şey); Sîbeveyh dedi ki: o, Arapçalaştırılmış Farsçadır; çoğulu **أَلْجِمة** ve **لُجُم** ve **لُجْم**’dur. Ve atı **أَلَجم** etti. Hadiste: “Kendisine bildiği şey sorulan kimse, onu gizlerse, Allah onu kıyamet günü ateşten bir **لِجام** ile **أَلْجَمَه** eder.” denilmiştir; sözden tutan (kimse), kendisini bir **لِجام** ile **أَلجَم** etmiş kimseye benzetilerek temsil edilmiştir. İlimden murad, öğretmesi kendisine gerekli olan ve üzerine tayin olunan şeydir; meselâ İslâm’a yeni girmiş bir adamı görür de namazı iyi bilmez, vakti de girmiştir; “Bana nasıl namaz kılacağımı öğretin” der; nice defa helâl yahut haram hakkında fetva isteyen gelir; bu ve benzerlerinde cevabı bildirmek gerekir. Onu engelleyen tehdit vaadini hak eder; bundan (olan) hadis: “Ter onlardan, onları **يُلْجِمُهم** edecek kadar ulaşır” yani ağızlarına ulaşır da onlara, onları konuşmaktan men eden **اللِّجام** menzilesinde olur; yani kıyamet günü mahşerde. **المُلَجَّم**: **اللِّجام**’ın yeri (takıldığı yer)dir; her ne kadar **لَجَّمْتُه** dememiş olsalar da, sanki bunu vehmettiler ve bu kalıbı yeniden başlattılar; Sa‘leb inşad etti:

وقد خاضَ أَعْدائي من الإِثْمِ حَوْمةً
يغِيبون فيها، أَو تَنال المحزّما

(* “حومة” sözü: asılda böyledir. **المحكم**’de: **خوضة**. “المحزما” sözü de asılda böyledir ve onda şahit yoktur. **المحكم**’de: **الملحما** ve onda şahit vardır).

**ولَجَمةُ الدابةِ**: yüzünden **اللِّجام**’ın yeri (oturduğu yer)dir. **واللِّجام**: bir ip yahut bir değnektir; binek hayvanının ağzına sokulur ve ensesine yapıştırılır. “**لِجامَه**’ini atmış olarak geldi” denir; yani susuzluk ve bitkinlikten zorlanmış olarak geldi; “**رِباطَه**’ını kemirmiş olarak geldi” denildiği gibi. **واللِّجامُ**: develerin damgalarından bir türdür; yanaklardan boynun iki yanına kadar olur; çoğulu, çoğul gibidir. “Binek hayvanını **أَلْجَمتُ**” denir; ötekine kıyasla **مَلجوم** (olması gerekir); dedi ki: işitilmemiştir; ondan daha güzeli, onunla “**سمَةُ لِجام**” denilmesidir. Kadın, hayız için **تَلَجَّمت** ederse, yani **استثْفَرت** ederse. **والِّجامُ**: hayızlının bağladığı şeydir. **المُسْتحاضة** hadîsinde: “**تلَِجَّمي**” yani bir **لجام** bağla; bu, “**اسْتثْفِري**” sözüne benzer; yani kanın çıktığı yere, kanı engelleyen bir sargı yap; binek hayvanının ağzına **اللِّجام** konulmasına benzeterek. **ولجَمَةُ الوادي**: onun ağzıdır. **واللُّجْمة**: yerin alametlerinden bir alamettir. **واللَّجَم**: yüksekçe sert (yer). Ebû Amr: **اللُّجْمةُ**: büyük olmayan düz dağdır.

**واللُّجَم**: küçük bir hayvancıktır; ‘Adiyy b. Zeyd dedi ki:

له مَنْخِرٌ مثْلُ جُحْر اللُّجَمْ

(* “له منخر …” sözü: bu, **المحكم** rivayetidir; **التكملة**’de olan:
له ذنب مثل ذيل العروس * إلى سبة مثل جحر اللجنم
ve “سبة” müellifin hattında fetha iledir; **التهذيب**’de de böyledir).

Bir atı vasfeder; ve denildi ki: o, **العَظاية**’dan daha küçük bir hayvancıktır. İbn Berrî dedi ki: **اللُّجَم**: **شحمة الأَرض**’dan büyük, **الحِرْباء**’dan aşağı bir hayvandır; Edhem b. Ebî’z-Za‘râ dedi ki:

لا يَهْتدِي الغرابُ فيها واللُّجَم

Ve denildi ki: o, **الوَزَغ**’dır; **التهذيب**: ve ondan, el-Ahtal’ın sözü:

ومَرَّت على الأَلْجامِ، أَلْجامِ حامرٍ،
يُثِرْن قَطاً لولا سُراهن هُجَّدا

(* “ومرت …” sözü: **التكملة**’de müellifin hattıyla:
عوامد للألجام ألجام حامر * يثرن قطاً لولا سارهن هجدا)

**لُجْمةُ الوادي**’nin çoğulunu murad etti; o, onun bir tarafıdır. Ru’be dedi ki:

إِذا ارتمت أَصحانه ولُجَمُهْ

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: onun teki **لُجْمة**’dir ve o, onun taraflarıdır. İbn Berrî: İbn Hâlaveyh dedi ki: **اللُّجَم**: **العاطوسُ**’tur; o, denizde bir balıktır ve Araplar onunla uğursuzluk sayarlar; Ru’be’den inşad etti:

ولا أُحِبُّ اللُّجَمَ العاطوسا

**واللَّجَمُ**: uğursuzluktur. **واللَّجَم**: kendisiyle uğursuzluk sayılan şeydir; teki **لَجَمة**’dir. **ومُلْجَم**: bir adam adıdır. **وبنو لُجَيم**: bir koldur.
