# لحح (ل-ح-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AD%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ل - ح - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء مع اللام
ح ل، ل ح مستعملان
حل:
المَحَلُّ: نَقيضُ المُرْتَحَل، قالَ الأعشى:
إنَّ مَحـلاًّ وإنَّ مُـرْتَـحَـلا		وإنّ في السَّفْر ما مَضَى مَهَلاً
قُلتُ للخليل: أَلَيسَ تزعمُ أنَّ العَرَبَ العاربةَ لا تقول: إنّ رجلاً في الدار، لا تَبدأ بالنكرة ولكنّها تقول: إن في الدارِ رجلاً، قال: ليس هذا على قياس ما تقول، هذا من حكاية سَمِعَها رجلٌ من رجل: إن محلاًّ وإن مُرْتَحَلاً. ويصف بعد ذلك حيث يقول:
هل تذكُر العَهْدَ في تنمُّصَ إذ		تضربُ لي قاعداً بها مَثَـلاً
والمَحَلُّ الآخرة، والمُرْتَحَلُ: الدنيا، وقال بعضهم: أرادَ أنّ فيه محلاًّ وأن فيه مُرْتَحَلاً فأضمَرَ الصِفة.
والمَحَلُّ مصدرٌ كالحُلُول. والحِلُّ والحِلال والحُلول والحِلَل: حماعة الحالّ النازل، قال رؤبة:
وقد أَرَى بالجَوِّ حَيّاً حِلَلاً		حِلّاً حِلالاً يَرْتَعون القُنْبُلا
والمحلّةُ: مَنْزِل القَوم. وأرضٌ مِحلال: إذا أَكَثْرَ القَومُ الحُلول بها. والحِلَةُ: قَومٌ نُزولٌ، قال الأعشى:
لقد كان في شَيْبان لو كنت عالماً		قِبابٌ وحتّـى حِـلّةٌ وقَـبـائلُ
وتقول: حَلَلْتُ العُقْدةَ أحُلُّها حلاً إذا فَتَحْتَها فانحَلَّت. ومن قَرَأَ: يَحْلَل عليه غَضَبي فمعناه ينزِلُ.
ومن قَرَأَ: يحلُلْ يُفْسَّر: يحبُ من حَلَّ عليه الحقُّ يحُلّ محلاً. وكانت العَرَبُ في الجاهلية الجهلاء إذا نَظَرت إلى الهِلال قالت: لا مرحباً بمُحِلِّ الدَّيْن مُقَرِّبِ الأَجَل. والمُحِلُّ: الذي يَحِلُّ لنا قَتلُه، والمُحرِمُ الذي يَحرمُ علينا قتلُه، وقال:
وكم بالقنان من مُحِلٍّ ومُحرِمِ
ويقال: المُحِلُّ الذي ليس له عهدٌ ولا حُرمة، والمُحرِمُ: الذي له حُرْمة. والتَحليل والتَحِلَّةُ من اليمين. حَلَّلت اليمينَ تحليللاً وتَحِلّةُ، وضربتُه ضَرباً تحليللاً يَعني شبِه التَعزيز غيرَ مُبالَغٍ فيه، اشتُقَّ من تحليل اليمين ثمَّ أُجرِي في سائر الكلام حتّى يقال في وصف الإبِلِ إذا بَرَكَت:
نَجائِبٌ وقْعُها في الأرض تحليل
أي: هَيِّنٌ.
والحَليلُ والحَليلةُ: الزَّوْجُ والمرأةُ لأنَّهما يحلاَن في موضع واحد، والجميع حلائل. وحَلْحَلْتُ بالإبِلِ إذا قلت:حلْ بالتخفيف، وهو زَجْرٌ، قال:
قد جَعَلَتْ نابُ دُكَـيْنٍ تَـرْحَـلُ		أخرى وإنْ صاحُوا بها وحَلْحَلوا
وحَلْحَلْتُ القَوْمَ: أزَلْتُهم عن موضعهم. ويقالُ: الحُلَّةُ إزارٌ ورِداءُ بُردٌ أو غيرُه، ولا يقال لها حُلّة حتّى تكون ثَوْبَيْن. وفي الحديث تصديقُه وهو ثَوبٌ يمانيٌّ. ويقولون للماء والشيء اليسيرُ مُحَلَّل، كقوله:
نَميرُ الماءِ غيرَ مَحَلَّلِ
أي غير يسير. ويحتمل هذا المعنى أن تقول: غَذاها غِذاءً ليس بمحلل، أي ليس بيسير ولكن بمبالغةٍ. ويقال: غير محلل أي غير مَنزُول عليه فيكْدُرُ ويَفسُدُ.
قال الضرير: غير محلل أي ليس بقَدْر تَحِلَّةِ اليمين ولكن فوق ذلك رِياءً. وحَلَّتِ العُقوبة عليه تَحِلُّ: وَجَبَت.
والحِلُّ: الحَلالُ نفسُه، لاهُنَّ حِلٌّ. وشاة مُحِلّ: قد أحَلَّتْ إذا نَزَلَ اللَّبَنُ في ضرَعْها من غير نِتاج ولا وِلاد. وغَنَمٌ مَحالٌّ. والإِحليلُ: مَخْرَجُ البَوْلِ من الذَّكَر ومَخَرجُ اللَّبَنِ من الضَّرْع. والحِلُّ: الرجل الحلال الذي خرج من إصراحه، والفعل أحَلّ إحلالاً. والحِلُّ: ما جاوَرَ الحَرَم. والحُلاَنُ: الجَدْي ويُجمَع حَلالين، ويقال هذا للذّي يُشَقُّ عنه بطْن أُمَّه، قال عمرو بن أحمر:
تُهْدَى إليه ذراع الجفر تَكرِمةًُ		إمّا ذبيحاً وإما كان حُـلاّنـا
ويُرْوَى: ذراع البَكْر والجَدْي. والحُلاحِلُ: السيّد الشجاع، والمَحَلُّ: مبلَغ المُسافر حيث يريد. والمَحِلّ: الموضِع الذي يَحِلّ نحرهُ يومَ النَّحر بعد رَمْي جِمار العَقَبة.
وفي الحديث: أحِلَّ بمن أحَلَّ بك. يقول: من تَرَكَ الإحِرام وأحلَّ بك فقاتَلَكَ فاحللْ أنتَ به فقاتِلْهُ.
?لح: الإلحاحُ: الإلحاف في المسألة، ألَحَّ يُلِحُّ فهو مُلِحُّ. وأَلَحَّ المَطَرُ بالمكان: أي دام به. والإلحاحُ: الإقبالُ على الشيء لا يفُتُر عنه. وقتول: هو ابنُ عَمٍّ لّحٍ في النكرة، وابنُ عمّي لَحّاً في المعرفة، وكذلك المؤنَّث والأثنان والجماعة بمنزلة الواحد.

##### Türkçe

باب **الحاء** مع **اللام**
**ح ل**، **ل ح** kullanımdadırlar.

**حل**:
**المَحَلُّ**: **المُرْتَحَل**’in zıddı; **الأعشى** dedi ki:
إنَّ مَحـلاًّ وإنَّ مُـرْتَـحَـلا		وإنّ في السَّفْر ما مَضَى مَهَلاً

**الخليل**’e dedim: “Arapların arîbeleri ‘evde bir adam vardır’ demez, nekre ile başlamaz; fakat ‘evde bir adam vardır’ der, diye iddia etmiyor musun?” Dedi ki: “Bu, söylediklerinin kıyasına göre değildir; bu, bir adamın bir adamdan işittiği bir hikâyedendir: ‘إن محلاًّ وإن مُرْتَحَلاً’. Ve bundan sonra, şöyle dediği yerde tasvir eder:
هل تذكُر العَهْدَ في تنمُّصَ إذ		تضربُ لي قاعداً بها مَثَـلاً

Ve **المَحَلُّ**: âhiret; **المُرْتَحَلُ**: dünya. Bazıları dedi ki: ‘Onda bir **محلاًّ** ve onda bir **مُرْتَحَلاً** murad etti; sıfatı gizledi.’

Ve **المَحَلُّ**: **الحُلُول** gibi bir masdardır. Ve **الحِلُّ** ve **الحِلال** ve **الحُلول** ve **الحِلَل**: konan, inen **الحالّ**’ın cemaatidir; **رؤبة** dedi ki:
وقد أَرَى بالجَوِّ حَيّاً حِلَلاً		حِلّاً حِلالاً يَرْتَعون القُنْبُلا

Ve **المحلّةُ**: kavmin menzili. Ve **مِحلال** bir yer: kavim orada **الحُلول**’ü çoğalttığı zaman. Ve **الحِلَةُ**: inen kavim; **الأعشى** dedi ki:
لقد كان في شَيْبان لو كنت عالماً		قِبابٌ وحتّـى حِـلّةٌ وقَـبـائلُ

Ve dersin: **حَلَلْتُ العُقْدةَ** onu **حلاً** ile çözdüğün zaman; onu açtığın zaman, o da çözüldü. Ve kim “**يَحْلَل** عليه غَضَبي” okursa, mânâsı: iner.

Ve kim “**يحلُلْ**” okursa, tefsir olunur: üzerine hak inen kimseyi sever; o, bir **محلاً** ile iner. Ve Araplar cahiliye cahilliğinde hilâle baktıkları zaman derlerdi: “Borcu vaktine sokan, eceli yaklaştıran kimseye merhaba yok.” Ve **المُحِلُّ**: öldürülmesi bize helâl olan kimsedir; **المُحرِمُ**: öldürülmesi bize haram olan kimsedir. Ve dedi ki:
وكم بالقنان من مُحِلٍّ ومُحرِمِ

Ve denilir: **المُحِلُّ**: ahdi ve hürmeti olmayan kimsedir; **المُحرِمُ**: hürmeti olan kimsedir. Ve **التَحليل** ve **التَحِلَّةُ**: yemindendir. **حَلَّلت اليمينَ** bir **تحليللاً** ve **تَحِلّةُ** ile. Ve onu bir **ضَرباً تحليللاً** ile dövdüm; yani, aşırıya kaçılmayan, ta‘zîre benzer. Yemin çözmeden türetilmiştir; sonra, diğer sözlerde yürütüldü; nihayet, develerin vasfında, çöktükleri zaman şöyle denilir:
نَجائِبٌ وقْعُها في الأرض تحليل

Yani: kolaydır.

Ve **الحَليلُ** ve **الحَليلةُ**: koca ve kadın; çünkü ikisi bir yerde yerleşirler; cem‘i: **حلائل**. Ve develerle **حَلْحَلْتُ**: “**حلْ**” (tahfîf ile) dediğin zaman; bu bir sürmedir. Dedi ki:
قد جَعَلَتْ نابُ دُكَـيْنٍ تَـرْحَـلُ		أخرى وإنْ صاحُوا بها وحَلْحَلوا

Ve **حَلْحَلْتُ القَوْمَ**: onları yerlerinden giderdim. Ve denilir: **الحُلَّةُ**: bir izâr ve bir ridâ; **بُرد** veya başkası. Ve iki elbise olmadıkça ona **حُلّة** denilmez. Hadiste onun tasdiki vardır; o, Yemenî bir elbisedir. Ve suya ve az şeye **مُحَلَّل** derler; şu sözü gibi:
نَميرُ الماءِ غيرَ مَحَلَّلِ

Yani az olmayan. Ve bu mânâ muhtemeldir ki dersin: onu, **بمحلل** olmayan bir gıda ile besledi; yani az değil, fakat mübalağa ile. Ve denilir: **غير محلل** yani üzerine inilmeyen; böylece bulanır ve bozulur.

**الضرير** dedi ki: **غير محلل** yani yemin **تَحِلَّةِ**si miktarınca değil, fakat onun üstünde, riyâ olarak. Ve ceza ona **حَلَّت**; **تَحِلُّ**: vacip oldu.

Ve **الحِلُّ**: bizzat helâldir; “onlar için **حِلٌّ** yoktur.” Ve **مُحِلّ** bir koyun: **أحَلَّتْ**; yani doğum ve yavrulama olmaksızın süt onun memesine indiği zaman. Ve **مَحالٌّ** koyunlar. Ve **الإِحليلُ**: erkekten idrarın çıktığı yer ve memeden sütün çıktığı yer. Ve **الحِلُّ**: ihramından çıkmış helâl adam; fiil: **أحَلّ** bir **إحلالاً** ile. Ve **الحِلُّ**: **الحَرَم**’e komşu olan şeydir. Ve **الحُلاَنُ**: oğlaktır; **حَلالين** olarak cem‘ olunur. Ve bu, anasının karnı onun için yarılan kimseye denilir. **عمرو بن أحمر** dedi ki:
تُهْدَى إليه ذراع الجفر تَكرِمةًُ		إمّا ذبيحاً وإما كان حُـلاّنـا

Ve “**ذراع البَكْر والجَدْي**” diye rivayet olunur. Ve **الحُلاحِلُ**: yiğit, cesur efendidir. Ve **المَحَلُّ**: yolcunun, istediği yere ulaştığı nihayettir. Ve **المَحِلّ**: kurban kesme gününde, **العَقَبة** cemrelerini attıktan sonra, kesmesinin helâl olduğu yerdir.

Hadiste: “**أحِلَّ بمن أحَلَّ بك**.” der. Yani: ihramı terk edip sana helâl olan ve seninle savaşan kimse; sen de onunla helâl ol ve onunla savaş.

**لح**: **الإلحاحُ**: istemede ısrarla yapışma; **ألَحَّ** **يُلِحُّ**; o, **مُلِحُّ**tur. Ve yağmur mekâna **أَلَحَّ**: yani orada devam etti. Ve **الإلحاحُ**: bir şeye yönelme; ondan gevşemez. Ve **قتول**: nekrede **لّحٍ** bir amcaoğludur; marifede **لَحّاً** amcaoğlumdur; müennes, iki ve cemaat de, birin menzilesindedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الإلحاح مثل الإلحاف، تقول: ألحَّ عليه بالمسألة. وألحَّ السحاب: دام مطره. وقال الأصمعيّ: ألَحَّ السحابُ بالمكان: أقام به، مثل ألَثَّ. وأنشد للبَعيث المُجاشعي:
ألَدُّ إذا لاقيتُ قوماً بخُـطَّةٍألَحَّ على أكتافهم قَتَبٌ عُقَرْ
والمِلحاح: القَتَبُ الذي يَعَضُّ على غارب البعير. ورَحًى مِلْحاحٌ على ما تطحنه. وتقول: ألَحَّ الجمل، إذا حَرَنَ؛ كما تقول في الناقة: خَلأَتْ. وقولهم: هو ابن عمِّي لَحًّا، أي لاصقُ النسب. ومكانٌ لاحٌّ: ضيِّق. ولَحِحَتْ عينُه، إذا لصِقت بالرَمَصِ. وهو أحد ما جاء على الأصل.

##### Türkçe

**الإلحاح** **مثل الإلحاف**; dersin ki: **ألحَّ عليه بالمسألة**. Ve **ألحَّ السحاب**: yağmuru devam etti. el-Asmaʿî dedi: **ألَحَّ السحابُ بالمكان**: orada ikamet etti; **ألَثَّ** gibi. el-Baʿîs el-Mucâşiʿî’den inşâd etti:

ألَدُّ إذا لاقيتُ قوماً بخُـطَّةٍ
ألَحَّ على أكتافهم قَتَبٌ عُقَرْ

Ve **المِلحاح**: devenin hörgücünün üst kısmına ısırır gibi yapışan **القَتَب**tir. Ve **رَحًى مِلْحاحٌ**: öğüttüğü şeye karşı (üzerine) (yapışıp) sıkı (olan). Ve dersin ki: **ألَحَّ الجمل**; eğer inat edip (yürümeyip) durduysa; tıpkı dişi deve hakkında dediğin gibi: **خَلأَتْ**. Ve onların sözü: **هو ابن عمِّي لَحًّا**; yani nesepçe yapışık (çok yakın). Ve **مكانٌ لاحٌّ**: dar. Ve **لَحِحَتْ عينُه**; eğer **الرَمَصِ**a yapıştıysa. Ve o, asl üzere gelenlerden biridir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء واللام
حل ، لح ، لحح ، حلحل ، لحلح : مستعملات .
حل : قال الليث : تقول : حل يَحُلّ حُلولاً : وذلك نزول القوم بمحلَّة . قال : وهو نقيض . الارتحال . والمَحَل : نقيض المرتحَل . وأنشد بيت الأعشى :
إن مَحَلاًّ وإنّ مرتحلا
وإن في السفْر ما مضى مَهَلا
قال الليث : قلت للخليل : أليس تزعم أن العرب العاربة لا تقول : إن رجلاً في الدار ، لا تبدأ بالنكرة ، ولكنها تقول : إن في الدار رجلاً . قال : ليس هذا على قياس ما تقول ، هذا حكاية سمعها رجل من رجل : إن مَحَلاّ وإن مرتحلا . ويصف بعد حيث يقول :
هل تذكر العهد في تَنَمُّصَ إذْ
تضرب لي قاعداً بها مثلاً
إن مَحَلاّ وإن مرتحلا
المَحَلّ : الآخرة ، والمرتحَل : الدنيا . وأراد بالسَفْر : الذين ماتوا فصاروا في البرزخ ؛ والمَهَل البقاء والانتظار .
قلت : وهذا صحيح من قول الخليل ، وهو كما حكاه عن الليث . وكلما قال : قلت للخليل فقال ، أو قال : سمعت الخليل فهو الخليل بن أحمد لا تدليس فيه ، وإذا قال قال الخليل ففيه نظر . قلت : ويكون المَحَلّ الموضع الذي يُحل به ، ويكون مصدراً ، وكلاهما بفتح الحاء ؛ لأنهما من
حلّ يُحل . فأمَّا المحِلّ بكسر الحاء فهو من حَلّ يَحلّ أي وجب يجب . قال : الله جلّ وعزّ : ( حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْىُ مَحِلَّهُ ) ( البَقَرَة : 196 ) أي الموضع الذي يَحِلّ فيه نحرُه . والمصدر من هذا بالفتح أيضاً ، والمكان بالكسر . وجمع المحلّ محالّ . ويقال : مَحَلّ ومحلَّة بالهاء ؛ كما يقال : منزِل ومنزلة .
وقال الليث : الحِلّة : قوم نزول . وقال الأعشى :
لقد كان في شيبان لو كنتَ عالما
قِباب وحَيّ حِلّة وقنابل
أبو عبيد : الحِلاَل : جماعات بيوت الناس واحدها حِلّة . قال : وحَيّ حِلال أي كثير وأنشد شمر :
حيّ حِلاَل يَزَعون القَنْبلا
والْحِلاَل : متاع الرَحْل . ومنه قول الأعشى :
ضرا إذا وضعت إليك حِلاَلها
وقال الليث : الحَلّ الحلول والنزول .
قلت : يقال حَلّ يُحل وحُلُولاً . وقال المثقِّب العبديّ :
أكلّ الدهر حَلّ وارتحال
أما تُبقي عليّ ولا تقيني
قال : والحَلّ : حَلّ العُقدة . يقال حللتها أحُلّها حَلاً ، فانحلَّت . ومنه المثل السائر : يا عاقد اذكر حَلاّ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَمَن يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِى فَقَدْ هَوَى ) ( طاه : 81 ) قرىء ) وَمَن يَحْلِلْ ( بضم اللام وكسرها . وكذلك قرىء : ( فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِى ) ( طه : 81 ) بكسر الحاء وضمها . قال الفراء : والكسر فيه أحبُّ إليَّ من الضم لأن الحلول ما وقع ، مِن يَحُلَّ ، ويَحِلُّ : يجب ، وجاء التفسير بالوجوب لا بالوقوع ، وكلّ صواب .
قال : وأمّا قوله جلّ وعزّ : ( أَمْ أَرَدتُّمْ أَن يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِّن رَّبِّكُمْ ) ( طاه : 86 ) فهي مكسورة . وإذا قلت : حلّ بهم العذاب كانت يُحلّ لا غير . وإذا قلت : عليَّ أو قلت : يحلّ لك كذا وكذا فهي بالكسر .
وقال الزجاج : من قال : يحلّ لك كذا وكذا فهو بالكسر ، ومن قرأ : ( فيحِلّ عليكم ) فمعناه فيجب عليكم . ومن قرأ : ( فيحُلّ ) فمعناه : فينزل . والقراءة ) وَمَن يَحْلِلْ ( بكسر اللام أكثر .
وقال الليث : يقال حَلّ عليه الحقّ يَحِلُّ مَحَلاّ . قال وكانت العرب إذا نظرت إلى الهلال قالت : لا مرحباً بِمُحلِّ الديْن مُقرِّب الأجل . قال ومَحِلُّ الهَدْي يوم النحر بمنى .
قلت : مَحِلّ الهَدْي للمتمتع بالعمرة إلى الحج بمكة إذا قدِمها ، وطاف بالبيت ، وسعى بين الصفا والمروة .
ومَحِلّ هَدْي القارن يومَ النحر بمنى .
وقال الليث : والحِلّ : الرجل الحلال الذي لم يُحرم ، أو كان أحرم فحلّ من إحرامه . يقال : حلّ من إحرامه حِلاً .
قالت عائشة : طيّبت رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لِحرْمه حين أحرم ، ولِحلّه حين حَلّ من إحرامه . ويقال رجل حِلّ وحَلاَل ، ورجل حِرْم
وحَرَام أي محرم . وأما قول زهير :
وكم بالقَنان من مُحلّ ومحرم
فإن بعضهم فسَّره وقال : أراد : كم بالقنان من عدو يرى دمي حلالاً ، ومن محرم أي يراه حراماً . ويقال المحلّ : الذي يحلّ لنا قتاله ، والمحرم : الذي يحرم علينا قتاله . ويقال : المُحِلّ : الذي لا عهد له ولا حرمة ، والمحرم : الذي له حرمة . ويقال للذي هو في الأشهر الحرم : مُحرم ، وللذي خرج منها مُحِلّ . ويقال للنازل في الحرم : مُحرم ، وللخارج منه مُحِلّ . وذلك أنه ما دام في الحرم يَحرم عليه الصيد والقتال وإذا خرج منه حل له ذلك .
عمرو عن أبيه قال الحُلّة القُنْبُلانيّة وهي الكَرَاخة .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا يموت لمؤمن ثلاثة أولاد فتمسُّه النار إلاّ تَحِلَّة القَسَم ) .
قال أبو عبيد : معنى قوله : ( تحِلّة القسم ) قول الله جلّ وعزّ : ( وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا ) ( مريَم : 71 ) قال : فإذا مرّ بها وجازها فقد أبرّ الله قسمَه .
وقال غير أبي عبيد : لا قسم في قوله جلّ وعزّ : ( وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا ( فكيف يكون له تَحِلّة وإنما التحلّة للأَيمان . قال : ومعنى قوله ( إلا تحلة القسم ) إلا التعذير الذي لا يَنْدَاهُ منه مكروه . ومثله قول العرب : ضربته تحليلاً ، ووعظته تعذيراً ، أي لم أبالغ في ضربه ووعظه . وأصل هذا من تحليل اليمين وهو أن يحلف الرجل ، ثم يستثني استثناه متِّصلاً باليمين غيرَ منفصل عنها . يقال : آلى فلان ألِيّة لم يتحلّل فيها ، أي لم يستثن ، ثم يجعل ذلك مثلاً للتقليل . ومنه قول الشاعر :
نجائب وقعهن الأرضَ تحليلُ
أي قليل هيّن يسير . ويقال للرجل إذا أمعن في وعيد أو أفرط في فخر أو كلام : حِلاّ أبا فلان ، أي تحلَّل في يمينك ، جعله في وعيده إياه كاليمين . فأمره بالاستثناء . ويقال أيضاً : تحلّل فلان من يمينه إذا خرج منها بكفّارة أو حِنْث يوجب الكفّارة . ويقال : أعطِ الحالف حُلاّن يمينه . وقال امرء القيس :
عَلَيَّ وآلت حَلْفة لم تَحَلّل
وقال :
غذاها نمير الماء غيرَ محلِّل
قال الليث غير محلل غير يسير . قال : ويحتمل هذا المعنى أن يقول : غذاها غِذاء ليس بمحلِّل أي ليس بيسير ، ولكنه غذاء مَرِيء ناجع . قال : ويروى : غير مُحَلَّل ، أي غير منزول عليه فيكدّره ويفسده .
وقال أبو الهيثم غير محلَّل يقال : إنه أراد ماء البحر أي أن البحر لا يُنزل عليه ؛ لأن ماءه زُعَاق لا يذاق فهو غير محلَّل أي غير منزول عليه . قال : ومن قال : غير محلَّل أي غير قليل فليس بشيء ؛ لأن ماء البحر لا يوصف بالقلة ولا بالكثرة لمجاوزة حدّه الوصف .
وروي عن عمر أنه قضى في الأرنب إذا قتله المحرم بحُلاَّن . وفسّر في الحديث أنه
جَدْي ذكر .
وروي عن عثمان أنه قضى في أم حُبَيْن بحُلاّن ، وفسر في الحديث أنه الحَمَل .
وقال الليث : الحُلاّن : الجَدْي الذي يُبقر عنه بطن أمه .
أبو عبيد عن الأصمعي قال ولد المعزى حُلاَمٌ وَحُلاّن وأنشد :
تُهْدَى إليه ذراعُ الْجَفْر تكرمة
إمّا ذبيحاً وإمّا كان حُلاّنا
قال : والذبيح : الكبير الذي قد أدرك أن يضَحّى به .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الحُلاَّم والحلاّن واحد ، وهو ما يولد من الغنم صغيراً . وهو الذي يَخُطُّون على أُذُنه إذا وُلد خطّاً ، فيقولون : ذكّيناه ، فإن مات أكلوه .
وقال أبو تراب قال عَرَّام : الحُلاّم : ما بَقَرْت عنه بطنَ أمه ، فوجدته قد حَمَّم وشَعَّر فإن لم يكن كذلك فهو غَضِين . وقد أغضنت الناقة إذا فعلت ذلك .
وقال أبو سعيد : ذُكر أن أهل الجاهليّة كانوا إذا ولَّدوا شاة عَمَدوا إلى السَخْلة فشرطوا أذنه ، وقالوا وهم يشرطون : حُلاّن حَلاّن أي حَلاَل بهذا الشرط أن يؤكل . فإن مات كانت ذكاته عندهم ذلك الشرط الذي تقدم وهو معنى قول ابن أحمر . قال ويسمى حُلاَنا إذا حُلّ من الرِّبْق ، فأقبل وأدبر .
وقال ابن شميل : الحُلاّن : الحَمَل .
وروى سفيان عن عمرو بن دينار قال سمعت ابن عباس يقول : هي حِلّ وبِلّ يعني زمزم . فسئل سفيان ما حِلّ وبِلّ ؟ قال : حِلّ محلَّل .
قلت : ويقال : هذا حِلّ لك وحلال ، كما يقال لضده : حِرْم وحرام أي محرّم .
وروى الأصمعي عن المعتمر بن سليمان أنه قال : البِلّ المباح بلغة حمير .
وقال ابن شميل : أرض مِحلال ، وهي السهلة اللّينة . ورَحَبة محلال أي جيدة لمحلّ الناس ، وروضة محلال إذا أكثر القوم الحلول بها .
وقال ابن الأعرابي في قول الأخطل :
وشربتها بأريضة مِحلال
قال الأريضة المخصبة : قال : والمحلال : المختارة للحِلّة والنزول ، وهي العَذَاة الطيبة .
الليث : الحليل والحليلة : الزوجان ، سُميّا به لأنهما يُحلاّن في موضع واحد . والجميع الحلائل .
وقال أبو عبيد : سمّيا بذلك لأن كل واحد منهما يُحالّ صاحبه . قال : وكل من نازلك أو جاورك فهو حليلك أيضاً . وأنشد :
ولست بأطلس الثوبين يُصبي
حليلته إذا هدأ النيام
قال : لم يرد بالحليلة هاهنا امرأته ، إنما أراد جارته ، لأنها تحالّه في المنزل . قال ويقال : إنما سميت الزوجة حليلة ، لأن كل واحد منهما مَحَلّ إزار صاحبه .
وقال الليث : يقال حَلْحلت بالإبل إذا قلت لها حَلْ بالتخفيف وأنشد :
قد جعلت ناب دكين ترحل
أخرى وإن صاحوا بها وحلحلوا
قال ويقال : حلحلت القوم إذا أزلتهم عن موضعهم .
وقال أبو عبيد : يقال ما يتحلحل عن مكانه أي ما يتحرك . وأنشد :
ثَهْلان ذو الهَضَبات ما يتحلحل
يقال : تحلحل إذا تحرك وذهب ، وتلحلح إذا قام فلم يتحرك .
وفي الحديث أن ناقة رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) تلحلحت عند بيت أبي أيوب ووضعت جِرَانها أي أقامت وثبتت . وأصله من قولك ألَحَّ يُلَحّ . وألحَّت الناقة إذا بركت فلم تبرح مكانها .
وقال أبو عبيد : الحُلاحل : الركين مجلسه ، والسيد في عشيرته . وجمعه حَلاحِل .
قال امرؤ القيس :
يا لهف نفسي إن خطِئن كاهلا
القاتلين الملك الحُلاَحِلا
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كسا عليّاً حُلَّة سَيِراء . السِّيَراء : برود يخالطها حرير .
وقال شمر : وقال خالد بن جَنَبة : الحُلَّة : رداء وقميص تمامها العمامة . قال : ولا يزال الثوب الجيد يقال له في الثياب حُلَّة ، فإذا وقع على الإنسان ذهبت حُلَّته حتى يجمعن له ، إما اثنان وإما ثلاثة . وأنكر أن تكون الحُلّة إذاراً ورداء وحده . قال : والحُلّل : الوَشْي : والحِبَرة والَخَّز والقز والقُوهيّ والمَرْدِيّ والحرير . قال : وسمعت اليمامي يقول : الحُلّة : كل ثوب جيّد جديد تلبسه ، غليظ أو رقيق ولا يكون إلاّ ذا ثوبين .
وقال ابن شميل : الحُلّة : القميص والإزار والرداء ، لا أقلَّ من هذه الثلاثة .
وقال شمر : الحُلّة عند الأعراب ثلاثة أثواب . قال وقال ابن الأعرابي : يقال للإزار والرداء : حُلّة ، ولكل واحد منهما على انفراده : حُلّة .
قلت : وأمّا أبو عبيد فإنه جعل الحُلّة ثوبين .
وروى شمر عن القَعْنَبيّ عن هشام بن سعد عن حاتم بن أبي نضرة عن عبادة بن نُسيَ قال قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( خير الكفن الحُلّة ، وخير الضحِيّة الكبش الأقرن ) .
وقال أبو عُبَيد : الحُلل : بُرُود اليمن من مواضع مختلفة منها . قال والحُلّة إزار ورداء ، لا تسمى حُلّة حتى تكون ثوبين . قال : وممّا يبين ذلك حديث عمر : أنه رأى رجلاً عليه حُلّة قد ائتزر بإحداهما وارتدى بالأخرى فهذان ثوبان . وبعث عمر إلى مُعَاذ بن عفراء بحُلَّة فباعها ، واشترى بها خمسة أرؤس من الرقيق فأعتقهم ، ثم قال : إن رجلاً آثر قشرتين يلبسهما على عتق هؤلاء لغبين الرأي . أراد بالقشرتين الثوبين .
قلت : والصحيح في تفسير الحُلّة مَا قال أبو عبيد ، لأن أحاديث السلف تدلّ على ما قال .
وقال الليث : الإحليل : مخرج اللبن من طُبْي الناقة وغيرها .
قلت : وإحليل الذكر ثَقْبه الذي يخرج منه
البول وجمعه الأحاليل .
وقال الليث وغيره : المَحَالّ : الغنم التي ينزل اللبن في ضروعها من غير نَتَاج ولا ولادٍ ، الواحدة مُحِلّ : يقال أحلّت الشاة فهي مُحِلّ .
وقال الأصمعي : أحل المالُ فهو يُحِلّ إحلالاً إذا نزل دَرّه حينَ يأكل الربيع . يقال : شاة مُحِلّ .
أبو عبيد عن الفراء : إذا كان في عرقوبي البعير ضعف فهو أحَلّ وبه حَلَل . وذئب أحل وبه حَلَل ، وليس بالذئب عَرَج وإنما يوصف به لَخْمع يؤنَس منه إذا عدا .
وقال الطرماح :
يُحيل به الذئب الأحلّ وقُوته
ذواتُ المرادِي من مَنَاقٍ ورُزَّح
وقال أبو عمرو : الأحَلّ : أن يكون منهوس المؤخّر أرْوح الرجلين .
وقال أبو عبيدة : فرس أحَلّ ، وحَلَلُه ضعف نَسَاه ورخاوة كعبيه .
وفي الحديث : أَحِلّ بمن أحَلّ بك .
قال الليث : من ترك الإحرام وأحلّ بك فقاتلك .
وفيه قول آخر ، وهو أن المؤمنين حُرّم عليهم أن يَقتل بعضهم بعضاً ، أو يأخذ بعضهم مال بعض ، فكلّ واحد منهم مُحْرِم عن صاحبه .
يقول : فإذا أحَلّ رجل ما حُرّم عليه منك فادفعه عن نفسك بما تهيّأ لك دفعُه به من سلاح وغيره ، وإن أتى الدفُع بالسلاح عليه . وإحلال البادىء ظلم ، وإحلال الدافع مباح . وهذا تفسير الفقهاء . وهو غير مخالف لظاهر الخبر .
وقال الليث أرض محلال وروضة محلال إذا أكثر القوم الحلول بها .
قلت لا يقال لها : محلال حتى تُمرِع وتخصب ويكون نباتها ناجعاً للمال .
وقال ذو الرمة :
بأَجرع محلال مَرَبّ محلَّل
حَلْحَلة : اسم رجل .
أبو عبيد عن الأصمعي يقال للناقة إذا زجرتها : حَلْ جزم ، وحلٍ منون ، وحَلِي جزم لا حليت .
وفي الحديث ( لعن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) المحلِّل والمحلَّل له ) . وهو أن يطلق الرجل امرأته ثلاثاً فيتزوجها رجل ، بشرط أن يطلّقها بعد موافقته إياها ؛ لتحلّ للزوج الأول .
وكل شيء أباحه الله فهو حلال ، وما حرّمه فهو حرام .
ويقال : أحل فلان أهله بمكان كذا وكذا إذا أنزلهم . وحلّ الرجل من إحرامه يحِلّ إذا خرج من حُرْمهِ وأحَلّ لغة ، وكرهها الأصمعي وقال : أحَلّ إذا خرج من شهور الحرم أو من عهد كان عليه . ويقال للمرأة تخرج من عِدَّتها : قد حَلَّت تَحِلّ حلاّ . وأحلّ الرجل بنفسه إذا استوجب العقوية .
ثعلب عن ابن الأعرابي : حُلّ إذا سُكن وحَلَّ إذا عدا . ولبس فلانٌ حُلّته أي سلاحه .
أبو زيد حللت بالرجل وحَلَلته ، ونزلت به ونزلته .
وقال ابن الأعرابي : الحَلّ : الشَيْرَج .
لح : قال الليث : الإلحاح : الإقبال على الشيء لا يَفْتُر عنه . وتقول هو ابن عمّ لَحَ في النّكرة وابن عمّي لَحّا في المعرفة . وكذلك المؤنث والاثنان والجميع بمنزلة الرجل الواحد .
وقال أبو عبيد مثل ذلك سواء .
الحراني عن ابن السكيت : كل ما كان على فَعِلَتْ ساكنة التاء من ذوات التضعيف فهو مدغم ، نحو صمّت المرأةُ وأشباهها ، إلاّ أحرفاً جاءت نوادر في إظهار التضعيف ، نحو لحِحَت عينُه إذا التصقت . ومنه يقال هو ابن عَمّي لحَّا وهو ابن عمّ لَحَ ، وقد مَشِشَت الدابَّة ، وصكِكَت ، وقد ضَبِب البلد أو أكثر ضِبابُه وألِلَ السقاء إذا تغيَّرت ريحه ، وقَطِط شعره .
أبو عبيد عن أبي عمرو : تلحلح القومُ بالمكان إذا ثبتوا به . ومنه قوله :
لحَيّ إذا قيل ارحلوا قد أُتيتمو
أقاموا على أثقالهم وتلحلحوا
قال : وأما التحلحل : فالتحرك والذهاب .
أبو عبيد عن الأصمعي : المِلحاح : الرجل الذي يَعَضّ . وألَحَّ القَتَب على ظهر البعير إذا عقره ، وألحّ الرجلُ على غَرِيمه في التقاضي إذا واظب ، وألحّت الناقة ، وألحّ الجمل إذا لزما مكانهما . فلم يبرحا كما يَحرُن الفرس .
وأنشد :
كما ألحّت على رُكبانها الخُور
وروي عن الأصمعي : يقال حَرَن الدابة وألحّ الجمل ، وخلأت الناقة . قال : والمُلِحّ : الذي يقوم من الإعياء فلا يبرح .
قلت : وأجاز غيره ألحَّت الناقة إذا خَلأت وأنشد الفراء لامرأة دَعت على زوجها بعد كبره :
تقول وَرْيا كلّما تنحنحا
شيخاً إذا قلّبته تلحلحا
قال ويقول الأعرابي إذا سئل ما فعل القوم ؟ يقول : تلحلحوا أي ثبتوا . ويقال : تحلحلوا أي تفرقوا .
قال وقولها في الأرجوزة تلحلحا أرادت : تحلحلا فقلبت . أرادت أن أعضاءه تفرّقت من الكبر .
أبو سعيد : لحّت القرابة بيني وبين فلان إذا صارت لِحّا ، وكلّت تِكلّ كلالة إذا تباعدت . ووادٍ لاحّ أي ضيق بالأشِب من الشجر . ومكان لِحح : لاحّ .
وفي حديث ابن عباس في قصة إسماعيل وأمّه هاجر وإسكان إبراهيم إياهما مكة : والوادي يومئذٍ لاحّ أي كثير الشجر . قال الشماخ :
بخوصاوين في لِحح كنين
أي في موضع ضيق يعني مقَرّ عني ناقته . ورواه شمر : والوادي يومئذ لاخ بالخاء . وقد فسر في موضعه .

##### Türkçe

Bölüm **الحاء** ve **اللام**
**حل** , **لح** , **لحح** , **حلحل** , **لحلح** : kullanımdadırlar.

**حل** : **الليث** dedi: Dersin ki: **حل** **يَحُلّ** **حُلولاً**: bu, kavmin bir **مَحَلَّة**’ye konmasıdır. Dedi: ve o, **الارتحال**’ın zıddıdır. Ve **المَحَل**: **المرتحَل**’in zıddıdır. Ve **الأعشى**’nın beytini okudu:
إن مَحَلاًّ وإنّ مرتحلا
وإن في السفْر ما مضى مَهَلا

**الليث** dedi: **الخليل**’e dedim: Arapların arı Araplarının “**إن رجلاً في الدار**” demediğini, nekre ile başlamadığını; fakat “**إن في الدار رجلاً**” dediğini iddia etmiyor musun? Dedi: Bu, senin söylediğinin kıyası üzere değildir; bu, bir adamın bir adamdan işittiği bir hikâyedir: “**إن مَحَلاّ وإن مرتحلا**”. Ve sonra, dediği yerde, ardından vasfeder:
هل تذكر العهد في تَنَمُّصَ إذْ
تضرب لي قاعداً بها مثلاً
إن مَحَلاّ وإن مرتحلا

**المَحَلّ**: âhirettir; **المرتحَل**: dünyadır. Ve **السَفْر** ile muradı: ölenlerdir; böylece berzahta oldular; ve **المَهَل**: kalma ve beklemedir.

Dedim: Bu, **الخليل**’in sözünden doğrudur; ve o, **الليث**’ten hikâye ettiği gibidir. Ve her ne zaman “**قلت للخليل فقال**” dedi, yahut “**سمعت الخليل**” dedi ise, o, **الخليل بن أحمد**’dır; onda tedlis yoktur. Ve “**قال الخليل**” dediği zaman, onda bakış vardır. Dedim: **المَحَلّ**, kendisiyle konulan yer olur; ve masdar olur; ikisi de **الحاء**’ın fethi iledir; çünkü ikisi de **حلّ يُحل**’dendir. Amma **المحِلّ** **الحاء**’ın kesri ile ise, **حَلّ يَحلّ**’dendir; yani “vacip oldu, vacip olur”. Dedi: Allah azze ve celle: **( حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْىُ مَحِلَّهُ )** (**البَقَرَة : 196**) yani, boğazlamasının helâl olduğu yer. Ve bunun masdarı da feth iledir; mekân ise kesr iledir. Ve **المحلّ**’in cemi: **محالّ**. Ve denir: **مَحَلّ** ve **محلَّة** **الهاء** ile; nitekim denir: **منزِل** ve **منزلة**.

Ve **الليث** dedi: **الحِلّة**: konan kavimdir. Ve **الأعشى** dedi:
لقد كان في شيبان لو كنتَ عالما
قِباب وحَيّ حِلّة وقنابل

**أبو عبيد**: **الحِلاَل**: insanların evlerinin topluluklarıdır; onun teki **حِلّة**’dir. Dedi: ve **وحَيّ حِلال** yani çoktur. Ve **شمر**’in şu beytini okudu:
حيّ حِلاَل يَزَعون القَنْبلا

Ve **الْحِلاَل**: yol azığıdır. Ve ondan, **الأعشى**’nın sözü:
ضرا إذا وضعت إليك حِلاَلها

Ve **الليث** dedi: **الحَلّ**: **الحلول** ve **النزول**’dür.

Dedim: denir: **حَلّ يُحل** ve **حُلُولاً**. Ve **المثقِّب العبديّ** dedi:
أكلّ الدهر حَلّ وارتحال
أما تُبقي عليّ ولا تقيني

Dedi: ve **الحَلّ**: düğümü çözmektir. Denir: onu çözdüm: **حللتها أحُلّها حَلاً**; böylece çözüldü: **فانحلَّت**. Ve ondan, dolaşan mesel: “يا عاقد اذكر حَلاّ”.

Ve Allah azze ve celle dedi: **( وَمَن يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِى فَقَدْ هَوَى )** (**طاه : 81**) **( وَمَن يَحْلِلْ )** **اللام**’ın zammı ve kesri ile okunmuştur. Ve bunun gibi okunmuştur: **( فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِى )** (**طه : 81**) **الحاء**’ın kesri ve zammı ile. **الفراء** dedi: ve bunda kesir, zamma göre bana daha sevimlidir; çünkü **الحلول** vuku bulan şeydir; **مِن يَحُلَّ**; ve **يَحِلُّ**: vacip olur; ve tefsir, vuku ile değil, vücûb ile gelmiştir; ve hepsi doğrudur.

Dedi: Amma Allah azze ve celle’nin sözü: **( أَمْ أَرَدتُّمْ أَن يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِّن رَّبِّكُمْ )** (**طاه : 86**) ise, o kesrelidir. Ve “**حلّ بهم العذاب**” dediğin zaman, ancak **يُحلّ** olur, başka değil. Ve “**عليَّ**” dediğin zaman, yahut “**يحلّ لك كذا وكذا**” dediğin zaman, o kesr iledir.

Ve **الزجاج** dedi: “**يحلّ لك كذا وكذا**” diyen kesr iledir; ve **( فيحِلّ عليكم )** okuyan, manası: size vacip olur; ve **( فيحُلّ )** okuyan, manası: iner. Ve **( وَمَن يَحْلِلْ )** kıraati **اللام**’ın kesri ile daha çoktur.

Ve **الليث** dedi: denir: **حَلّ عليه الحقّ يَحِلُّ مَحَلاّ**. Dedi: Araplar hilâle baktıkları zaman derlerdi: “لا مرحباً بِمُحلِّ الديْن مُقرِّب الأجل”. Dedi: ve **مَحِلُّ الهَدْي** kurban günü Mina’dadır.

Dedim: **مَحِلّ الهَدْي** umre ile hacca temettu‘ eden için, Mekke’de, ona geldiği zaman, evi tavaf edip Safâ ile Merve arasında sa‘y ettiği vakittir.

Ve **مَحِلّ هَدْي القارن** kurban günü Mina’dadır.

Ve **الليث** dedi: ve **الحِلّ**: ihrama girmemiş helâl adamdır; yahut ihrama girmişti de ihramından çıktı. Denir: ihramından çıktı: **حلّ من إحرامه حِلاً**.

**عائشة** dedi: Resûlullah’ı ( صلى الله عليه وسلم ) ihrama girdiği vakit **لِحرْمه** için, ve ihramından çıktığı vakit **لِحلّه** için kokuladım. Ve denir: adam **حِلّ** ve **حَلاَل**; ve adam **حِرْم**
ve **حَرَام** yani muhrim. Amma **زهير**’in sözü:
وكم بالقَنان من مُحلّ ومحرم
Bunun bir kısmı onu tefsir etti ve dedi: muradı: kanımı helâl gören düşmandan, ve **محرم**’den, yani onu haram gören kimseden, **القَنان**’da ne çoktur. Ve denir: **المحلّ**: bizim için onunla savaşmak helâl olan; ve **المحرم**: bizim için onunla savaşmak haram olan. Ve denir: **المُحِلّ**: ahdi ve hürmeti olmayan; ve **المحرم**: hürmeti olan. Ve denir: haram aylarda olana **مُحرم**; onlardan çıkana **مُحِلّ**. Ve denir: haremin içinde inene **مُحرم**; ondan çıkana **مُحِلّ**. Bu, çünkü haremde kaldığı müddetçe av ve savaş ona haram olur; ondan çıktığı zaman bu ona helâl olur.

**عمرو** babasından: dedi: **الحُلّة القُنْبُلانيّة**; o, **الكَرَاخة**’dir.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: **( لا يموت لمؤمن ثلاثة أولاد فتمسُّه النار إلاّ تَحِلَّة القَسَم )**.

**أبو عبيد** dedi: sözünün manası: **( تحِلّة القسم )** Allah azze ve celle’nin sözü: **( وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا )** (**مريَم : 71**). Dedi: ona uğrayıp onu geçtiği zaman, Allah yeminini yerine getirmiş olur.

**أبو عبيد**’den başkası dedi: Allah azze ve celle’nin sözü: **( وَإِن مِّنكُمْ إِلاَّ وَارِدُهَا )**’da yemin yoktur; öyleyse onun için nasıl **تَحِلّة** olur? Halbuki **التحلّة** yeminler içindir. Dedi: sözünün manası **( إلا تحلة القسم )**: ancak, ondan hoşlanılmayan bir şeyin kendisinden ıslanmadığı bir özürdür. Ve bunun benzeri Arapların sözü: “**ضربته تحليلاً**” ve “**وعظته تعذيراً**”, yani dövmesinde ve öğüdünde mübalağa etmedim. Ve bunun aslı, yemini çözmedendir: adam yemin eder, sonra yemine bitişik, ondan ayrık olmayan bir istisna ile istisna eder. Denir: falan, içinde çözülme yapmadığı bir yemin etti: **آلى فلان ألِيّة لم يتحلّل فيها**; yani istisna etmedi; sonra bunu azaltmaya misal yaparlar. Ve ondan şairin sözü:
نجائب وقعهن الأرضَ تحليلُ
yani az, kolay, hafif. Ve adam, tehditte ileri gittiği yahut övünmede yahut sözde aşırıya kaçtığı zaman ona denir: “**حِلاّ أبا فلان**”; yani yemininde istisna et; onu, kendisini tehdit etmesinde yemin gibi kıldı; böylece ona istisnayı emretti. Ve ayrıca denir: falan, yemininden çözüldü: **تحلّل فلان من يمينه**; kefaretle yahut kefareti gerektiren hıns ile ondan çıktığı zaman. Ve denir: yemin edene, yemininin çözümünü ver: **أعطِ الحالف حُلاّن يمينه**. Ve **امرء القيس** dedi:
عَلَيَّ وآلت حَلْفة لم تَحَلّل
Ve dedi:
غذاها نمير الماء غيرَ محلِّل
**الليث** dedi: **غير محلل**: az olmayan demektir. Dedi: ve bu manayı, “onu besledi, az olmayan bir gıda ile” demesi muhtemeldir; yani az olmayan; fakat o, hazmı kolay, faydalı bir gıdadır. Dedi: ve “**غير مُحَلَّل**” diye rivayet olunur; yani üzerine inilmeyen; böylece onu bulandırıp bozmaz.

Ve **أبو الهيثم** dedi: **غير محلَّل** denir; o, deniz suyunu murad etti; yani denize inilmez; çünkü onun suyu acıdır, tadılmaz; böylece **غير محلَّل** yani üzerine inilmeyen. Dedi: ve “**غير محلَّل** yani az olmayan” diyenin sözü bir şey değildir; çünkü deniz suyu, vasfın haddini aşması sebebiyle, azlık ve çoklukla vasfedilmez.

Ve **عمر**’dan rivayet olundu ki, muhrim onu öldürdüğü zaman tavşan hakkında **بحُلاَّن** ile hükmetti. Ve hadiste tefsir edildi ki o,
erkek oğlaktır: **جَدْي ذكر**.

Ve **عثمان**’dan rivayet olundu ki, **أم حُبَيْن** hakkında **بحُلاّن** ile hükmetti; ve hadiste tefsir edildi ki o, kuzudur: **الحَمَل**.

Ve **الليث** dedi: **الحُلاّن**: anasının karnı onun için yarılan oğlaktır.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: dedi: keçinin yavrusu **حُلاَمٌ** ve **حُلاّن**’dır. Ve şu beyti okudu:
تُهْدَى إليه ذراعُ الْجَفْر تكرمة
إمّا ذبيحاً وإمّا كان حُلاّنا
Dedi: ve **الذبيح**: kurban edilecek yaşa erişmiş büyük olandır.

**أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den: dedi: **الحُلاَّم** ve **الحلاّن** birdir; ve o, koyundan küçük doğandır. Ve o, doğduğu zaman kulağına bir çizgi çizerler; böylece derler: “onu boğazladık: **ذكّيناه**”; eğer ölürse onu yerler.

Ve **أبو تراب** dedi: **عَرَّام** dedi: **الحُلاّم**: anasının karnını onun için yardığım şeydir; böylece onu, tüylenmiş ve kıllanmış bulursam; eğer böyle değilse o, **غَضِين**’dir. Ve deve, bunu yaptığı zaman **أغضنت الناقة**.

Ve **أبو سعيد** dedi: zikredildi ki cahiliye ehli, bir koyun doğurdukları zaman, oğlağa yönelirlerdi; kulağını yararlardı; ve yararlarken derlerdi: “**حُلاّن حَلاّن**” yani bu yarma ile yenilmesi helâldir. Eğer ölürse, onlara göre onun boğazlaması, daha önce geçen o yarmaydı; ve bu, **ابن أحمر**’in sözünün manasıdır. Dedi: ve **حُلاَنا** diye adlandırılır; **الرِّبْق**’ten çözüldüğü zaman; böylece gelir gider.

Ve **ابن شميل** dedi: **الحُلاّن**: kuzudur: **الحَمَل**.

Ve **سفيان** **عمرو بن دينار**’dan rivayet etti: dedi: **ابن عباس**’ı işittim, diyordu: “o, **حِلّ** ve **بِلّ**’dir”; yani Zemzem. Böylece **سفيان**’a soruldu: **حِلّ وبِلّ** nedir? Dedi: **حِلّ**: helâl kılınmış: **محلَّل**.

Dedim: ve denir: bu, senin için **حِلّ** ve **حلال**’dır; nitekim zıddına denir: **حِرْم** ve **حرام** yani haram kılınmış: **محرّم**.

Ve **الأصمعي** **المعتمر بن سليمان**’dan rivayet etti ki dedi: **البِلّ**: mubah; Himyer lügatinde.

Ve **ابن شميل** dedi: **أرض مِحلال**; ve o, kolay, yumuşaktır. Ve **رَحَبة محلال** yani insanların konması için iyi. Ve **روضة محلال**: kavim onunla konmayı çoğalttığı zaman.

Ve **ابن الأعرابي**, **الأخطل**’ın sözü hakkında:
وشربتها بأريضة مِحلال
Dedi: **الأريضة**: otlu, verimli. Dedi: ve **المحلال**: **الحِلّة** ve konma için seçilmiş olandır; ve o, iyi tatlı sudur: **العَذَاة الطيبة**.

**الليث**: **الحليل** ve **الحليلة**: iki eştir; ikisi, bir yerde kondukları için bununla adlandırıldılar. Ve hepsi: **الحلائل**.

Ve **أبو عبيد** dedi: ikisi, bununla adlandırıldı; çünkü her biri, arkadaşına komşu olur: **يُحالّ صاحبه**. Dedi: ve sana karşı konan yahut sana komşu olan herkes, senin **حليلك**’indir de. Ve şu beyti okudu:
ولست بأطلس الثوبين يُصبي
حليلته إذا هدأ النيام
Dedi: burada **الحليلة** ile karısını murad etmedi; ancak komşusunu murad etti; çünkü evde ona komşu olur: **تحالّه**. Dedi: ve denir: kadın, **حليلة** diye adlandırıldı; çünkü her biri, diğerinin izarının konduğu yerdir: **مَحَلّ إزار صاحبه**.

Ve **الليث** dedi: develerle **حَلْحلت** dersin; onlara, hafifletme ile **حَلْ** dediğin zaman. Ve şu beyti okudu:
قد جعلت ناب دكين ترحل
أخرى وإن صاحوا بها وحلحلوا
Dedi: ve denir: kavmi **حلحلت**; onları yerlerinden giderdiğin zaman.

Ve **أبو عبيد** dedi: denir: yerinden **ما يتحلحل**; yani hareket etmez. Ve şu beyti okudu:
ثَهْلان ذو الهَضَبات ما يتحلحل
Denir: **تحلحل**: hareket etti ve gittiği zaman; ve **تلحلح**: kalktı da hareket etmediği zaman.

Ve hadiste: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) devesi, Ebû Eyyûb’un evi yanında **تلحلحت**; ve **جِرَانها**’sını koydu; yani ikamet etti ve sabit kaldı. Ve onun aslı, senin “**ألَحَّ يُلَحّ**” sözündendir. Ve deve, çöktüğü ve yerinden ayrılmadığı zaman **ألحَّت الناقة**.

Ve **أبو عبيد** dedi: **الحُلاحل**: oturuşu sağlam olan; ve aşiretinde efendi olan. Ve onun cemi: **حَلاحِل**. **امرؤ القيس** dedi:
يا لهف نفسي إن خطِئن كاهلا
القاتلين الملك الحُلاَحِلا

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki, Ali’yi **حُلَّة سَيِراء** ile giydirdi. **السِّيَراء**: içinde ipek karışan Yemen bürdeleridir.

Ve **شمر** dedi: ve **خالد بن جَنَبة** dedi: **الحُلَّة**: rida ve gömlektir; onun tamamı sarıktır. Dedi: ve iyi elbise, elbiseler içinde ona **حُلَّة** denilmekten geri kalmaz; insanın üzerine düştüğü zaman, ona **حُلَّته** denilmesi gider; ta ki onun için toplanıncaya kadar; ya iki, ya üç. Ve **الحُلّة**’nin yalnız izar ve rida olmasını inkâr etti. Dedi: ve **الحُلّل**: **الوَشْي**; ve **الحِبَرة** ve **الَخَّز** ve **القز** ve **القُوهيّ** ve **المَرْدِيّ** ve ipektir: **الحرير**. Dedi: ve **اليمامي**’yi işittim, diyordu: **الحُلّة**: giydiğin her iyi yeni elbisedir; kalın yahut ince; ve ancak iki elbiseli olur.

Ve **ابن شميل** dedi: **الحُلّة**: gömlek, izar ve ridâdır; bu üçten daha az olmaz.

Ve **شمر** dedi: bedeviler katında **الحُلّة** üç elbisedir. Dedi: ve **ابن الأعرابي** dedi: izar ve ridâya **حُلّة** denir; ve ikisinden her birine, tek başına: **حُلّة**.

Dedim: Amma **أبو عبيد**, **الحُلّة**’yi iki elbise yaptı.

Ve **شمر**, **القَعْنَبيّ**’den, **هشام بن سعد**’dan, **حاتم بن أبي نضرة**’den, **عبادة بن نُسيَ**’den rivayet etti: dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: **( خير الكفن الحُلّة ، وخير الضحِيّة الكبش الأقرن )**.

Ve **أبو عُبَيد** dedi: **الحُلل**: Yemen bürdeleridir; ondan çeşitli yerlerdendir. Dedi: ve **الحُلّة**: izar ve ridâdır; iki elbise olmadıkça **حُلّة** diye adlandırılmaz. Dedi: ve bunu açıklayan şeylerden: Ömer’in hadisi: bir adamı gördü; üzerinde bir **حُلّة** vardı; onun birisiyle izar bağlamış, diğeriyle ridâ almıştı; işte bunlar iki elbisedir. Ve Ömer, **مُعَاذ بن عفراء**’ya bir **حُلَّة** gönderdi; o da onu sattı; onunla köleden beş baş satın aldı; böylece onları azat etti; sonra dedi: iki kabuğu giyinmeyi, bunları azat etmeye tercih eden adam, görüşte aldanmıştır. **القشرتين** ile iki elbiseyi murad etti.

Dedim: **الحُلّة**’nin tefsirinde doğru olan, **أبو عبيد**’in dediğidir; çünkü selefin hadisleri onun dediğine delalet eder.

Ve **الليث** dedi: **الإحليل**: devenin memesinden ve başkasından sütün çıktığı yerdir.

Dedim: ve erkeğin **إحليل**’i, ondan idrarın çıktığı deliğidir; ve onun cemi: **الأحاليل**.

Ve **الليث** ve başkası dedi: **المَحَالّ**: doğum ve yavrulama olmaksızın, memelerine süt inen koyunlardır; onun teki **مُحِلّ**. Denir: koyun **أحلّت**; böylece o **مُحِلّ**’dir.

Ve **الأصمعي** dedi: mal **أحل**; böylece **يُحِلّ إحلالاً**; baharı yediği zaman sütü indiğinde. Denir: **شاة مُحِلّ**.

**أبو عبيد** **الفراء**’dan: eğer devenin iki topuğunda zayıflık olursa, o **أحَلّ**’dir; ve onda **حَلَل** vardır. Ve kurt **أحل**’dir; ve onda **حَلَل** vardır; kurt için topallık yoktur; ancak koştuğu zaman ondan ünsiyet edilen bir gevşeklik sebebiyle bununla vasfedilir.

Ve **الطرماح** dedi:
يُحيل به الذئب الأحلّ وقُوته
ذواتُ المرادِي من مَنَاقٍ ورُزَّح

Ve **أبو عمرو** dedi: **الأحَلّ**: arka kısmı çukur, iki ayağı aralıklı olmasıdır.

Ve **أبو عبيدة**: at **أحَلّ**; ve onun **حَلَلُه**: sinirinin zayıflığı ve iki topuğunun gevşekliğidir.

Ve hadiste: **أَحِلّ بمن أحَلّ بك**.

**الليث** dedi: ihramı terk eden ve sana karşı helâl sayan, böylece seninle savaşandır.

Ve onda başka bir söz vardır: müminlere, birbirlerini öldürmeleri yahut birbirlerinin malını almaları haram kılındı; böylece her biri, arkadaşı hakkında **مُحْرِم**’dir. Der ki: bir adam, senden kendisine haram kılınmış şeyi helâl sayarsa, kendinden onu, silah ve başkasıyla, sana kolay gelen şeyle defet; ve silahla defetme ona gelmiş olsa bile. Ve başlayan kişinin helâl sayması zulümdür; ve defedenin helâl sayması mubahtır. Bu, fakihlerin tefsiridir; ve haberin zahirine muhalif değildir.

Ve **الليث** dedi: kavim onunla konmayı çoğalttığı zaman, **أرض محلال** ve **روضة محلال**.

Dedim: ona **محلال** denmez; ta ki otlu ve verimli olsun ve bitkisi mala faydalı olsun.

Ve **ذو الرمة** dedi:
بأَجرع محلال مَرَبّ محلَّل

**حَلْحَلة**: bir adamın adıdır.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: deveye azarladığın zaman ona denir: **حَلْ** (cezmli), ve **حلٍ** (tenvinli), ve **حَلِي** (cezmli; “**لا حليت**” değil).

Ve hadiste: **( لعن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) المحلِّل والمحلَّل له )**. Ve o, adamın karısını üç talakla boşaması; böylece bir adamın onu, birinci kocaya helâl olsun diye, onunla uyuşmasına muvafakatinden sonra onu boşamak şartıyla nikâhlamasıdır.

Ve Allah’ın mubah kıldığı her şey **حلال**’dır; ve haram kıldığı şey **حرام**’dır.

Ve denir: falan, ailesini filan yerde **أحل** etti; onları indirdiği zaman. Ve adam, ihramından çıkar: **حلّ الرجل من إحرامه يحِلّ**; **وأحَلّ** lügattir; **الأصمعي** onu kerih gördü ve dedi: **أحَلّ**: haram aylardan yahut üzerinde olan bir ahidden çıktığı zaman. Ve kadına, iddetinden çıktığı zaman denir: **قد حَلَّت تَحِلّ حلاّ**. Ve adam, kendisiyle **أحلّ** etti; **العقوية**’yi hak ettiği zaman.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **حُلّ**: sakin olduğu zaman; ve **حَلَّ**: koştuğu zaman. Ve falan, **حُلّته**’ni giydi; yani silahını.

**أبو زيد**: adamla **حللت** ve onu **حَلَلته**; ve onunla indim ve onu indirdim.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الحَلّ**: **الشَيْرَج**.

**لح** : **الليث** dedi: **الإلحاح**: bir şeye yönelmek, ondan gevşememektir. Ve dersin: o, nekrede **ابن عمّ لَحَ**’dır; ve marifede **ابن عمّي لَحّا**’dır. Ve müennes, ikisi ve cem‘ de, tek adam menzilesindedir.

**أبو عبيد** bunun gibi dedi; aynıdır.

**الحراني** **ابن السكيت**’ten: te’si sakin olan, şeddeli köklerden **فَعِلَتْ** vezninde olan her şey idgamlıdır; mesela **صمّت المرأةُ** ve benzerleri; ancak, şeddeli harfin izharında nadir olarak gelen harfler müstesna; mesela gözü yapıştığı zaman **لحِحَت عينُه**. Ve ondan denir: o, amcamın oğlu **لحَّا**’dır; ve o, **ابن عمّ لَحَ**’dır. Ve binek **مَشِشَت**; ve **صكِكَت**; ve belde **ضَبِب** oldu yahut onun **ضِبابُه** çoğaldı. Ve tulum **ألِلَ**; kokusu değiştiği zaman. Ve saçı **قَطِط** oldu.

**أبو عبيد** **أبو عمرو**’dan: kavim, yerde **تلحلح** etti; orada sabit kaldıkları zaman. Ve ondan onun sözü:
لحَيّ إذا قيل ارحلوا قد أُتيتمو
أقاموا على أثقالهم وتلحلحوا
Dedi: Amma **التحلحل**: hareket ve gitmektir.

**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: **المِلحاح**: ısıran adamdır. Ve **القَتَب** devenin sırtında **ألَحَّ** etti; onu yaraladığı zaman. Ve adam, alacaklısına tahsilde **ألحّ** etti; devam ettiği zaman. Ve deve **ألحّت** etti; ve erkek deve **ألحّ** etti; ikisi yerlerini tuttuğu zaman; böylece ayrılmadılar; nitekim at huysuzlanır: **يَحرُن**.

Ve şu beyti okudu:
كما ألحّت على رُكبانها الخُور

Ve **الأصمعي**’den rivayet olundu: denir: binek **حَرَن** etti; ve erkek deve **ألحّ** etti; ve dişi deve **خلأت** etti. Dedi: ve **المُلِحّ**: yorgunluktan kalkar da ayrılmayan kimsedir.

Dedim: başkası, dişi deve **ألحَّت** etti; yani **خَلأت** etti, diye caiz gördü. Ve **الفراء**, kocası yaşlandıktan sonra ona beddua eden bir kadının şu beytini okudu:
تقول وَرْيا كلّما تنحنحا
شيخاً إذا قلّبته تلحلحا
Dedi: ve bedevî, “kavim ne yaptı?” diye sorulduğu zaman der: “**تلحلحوا**”; yani sabit kaldılar. Ve denir: **تحلحلوا**; yani dağıldılar.

Dedi: ve onun recezdeki sözü **تلحلحا** ile muradı: **تحلحلا** idi; böylece çevirdi. Muradı: yaşlılıktan uzuvları dağıldı.

**أبو سعيد**: benimle falan arasındaki akrabalık **لحّت** etti; **لِحّا** olduğu zaman. Ve **كلّت تِكلّ كلالة**: uzaklaştığı zaman. Ve **وادٍ لاحّ**: ağaçtan **الأشِب** ile dar olan. Ve **مكان لِحح**: **لاحّ**.

Ve **ابن عباس**’ın, İsmail ve annesi Hacer kıssasında ve İbrahim’in ikisini Mekke’ye iskân etmesinde hadiste: vadi o gün **لاحّ** idi; yani ağacı çoktu. **الشماخ** dedi:
بخوصاوين في لِحح كنين
yani dar bir yerde; yani devesinin benim yanımda duracağı yer. Ve **شمر** rivayet etti: vadi o gün **لاخ** **بالخاء** ile. Ve onun tefsiri, yerinde yapılmıştır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ل ح ح
ألحّ عليه في السؤال‏.‏
وألحّ على غريمه‏.‏
ومكان لاح‏:‏ ضيق أشب‏.‏
وهو ابن عمّي لحاً‏.‏
وقد لحت هلال ومبذول وعمرو بن عامر بنو عمّنا لحاً ويجمعنا الأب وبعنه لحح وهو التصاق الجفنين من رمد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ألح القنب على ظهر الدابة وقنب ملحاح‏.‏
ورحى ملحاح‏:‏ تلح على ما يطحن بها‏.‏
وألح السحاب‏:‏ دام مطره‏.‏
وخلأت الناقة وألح الجمل‏.‏

##### Türkçe

ل ح ح
**ألحّ عليه في السؤال**: soru sormada onun üzerine ısrar etti.‏
**وألحّ على غريمه**: ve alacaklısının üzerine ısrar etti.‏
**ومكان لاح**: dar, sıkışık bir yer.‏
**وهو ابن عمّي لحاً**: ve o, amcaoğlumdur; baba tarafından yakınlıkça.‏
Ve gerçekten **لحت**; **هلال** ve **مبذول** ve **عمرو بن عامر** amcaoğullarımızdır; baba bizi bir araya getirir; ve onunla **لحح** (vardır); o da göz kapaklarının, göz iltihabından dolayı yapışmasıdır.‏
Mecazdan: **ألح القنب على ظهر الدابة**: kenevir, binek hayvanının sırtına yapıştı; ve **قنب ملحاح**: yapışkan kenevir.‏
**ورحى ملحاح**: onunla öğütülen şeye ısrar eden (durmadan yapışan) değirmen taşı.‏
**وألح السحاب**: bulut; yağmuru devam etti.‏
**وخلأت الناقة وألح الجمل**: dişi deve gevşedi (yularından çıktı) ve erkek deve ısrar etti (inat etti).‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

اللَّحَحُ في العين: صُلاقٌ يصيبها والتصاق؛ وقيل: هو التزاقُها من وجع أَو رَمَص؛ وقيل: هو لزُوق أَجفانها لكثرة الدموع؛ وقد لَحِحَتْ عينُه تَلْحَحُ لَحَحاً، بإِظهار التضعيف، وهو أَحد الأَحرف التي أُخرجت على الأَصل من هذا الضرب منبهة على أَصلها ودليلاً على أَوّلية حالها والإِدغام لغة؛ الأَزهري عن ابن السكيت قال: كل ما كان على فَعِلَتْ ساكنة التاء من ذوات التضعيف، فهو مدغم، نحو صَمَّتِ المرأَةُ وأَشباهها إِلا أَحرفاً جاءت نوادر في إِظهار التضعيف، وهي: لَحِحَتْ عينُه إِذا التصقت، ومَشِشَت الدابة وصَكِكَت، وضَبِبَ البلدُ إِذا كثر ضَبابه، وأَلِلَ السِّقاءُ إِذا تغيرت ريحه، وقَطِطَ شَعره.
ولَحَّتْ عينُه كَلَخَّتْ: كثرت دموعها وغَلُظَتْ أَجفانها. وهو ابن عَمٍّ لَحٍّ، في النكرة بالكسر لأَنه نعت للعم؛ وابن عمي لَحّاً في المعرفة أَي لازقُ النسب من ذلك، ونصب لَحًّا على الحال، لأَن ما قبله معرفة، والواحد والاثنان والجمع والمؤَنث في هذا سواء بمنزلة الواحد. وقال اللحياني: هما ابنا عَمٍّ لَحٍّ ولَحًّا، وهما ابنا خالة، ولا يقال: هما ابنا خال لَحًّا، ولا ابنا عمة لَحًّا، لأَنهما مفترقان إِذ هما رجل وامرأَة، وإِذا لم يكن ابن العم لَحًّا وكان رجلاً من العشيرة قلت: هو ابن عَمِّ الكلالةِ، وابنُ عَمٍّ كلالةً. والإِلْحاحُ: مثل الإِلْحافِ. أَبو سعيد: لَحَّت القرابةُ بين فلان وبين فلان إِذا صارت لَحّاً، كَلَّتْ تَكِلُّ كلالةً إِذا تباعدت. ومكانٌ لَحِحٌ لاحٌّ: ضَيِّقٌ، وروي بالخاء المعجمة. ووادٍ لاحٌّ: ضيق أَشِبٌ يَلْزَقُ بعضُ شجره ببعض. وفي حديث ابن عباس في قصة إِسماعيل، عليه السلام، وأُمِّه هاجَرَ: وإِسكان إِبراهيم إِياهما مكة والوادي يومئذ لاحٌّ أَي ضَيِّقٌ ملتف بالشجر والحجر أَي كثير الشجر؛ قال الشماخ:
بخَوْصاوَيْنِ في لِحَحٍ كَنِين
أَي في موضع ضيق يعني مَقَرَّ عيني ناقته، ورواه شمر: والوادي يومئذ لاخٌّ، بالخاء، وسيأْتي ذكره في موضعه.
وأَلَحَّ عليه بالمسأَلة وأَلَحَّ في الشيء: كثر سؤالُه إِياه كاللاصق به.وقيل: أَلَحَّ على الشيء أَقبل عليه لا يَفْتُرُ عنه، وهو الإِلحاحُ، وكله من اللُّزوق. ورجل مِلْحاحٌ: مُدِيمٌ للطلب. وأَلَحَّ الرجل على غريمه في التقاضي إِذا وَظَبَ.
والمِلحاحُ من الرحال: الذي يَلْزَق بظهر البعير فَيَعَضُّه ويَعْقِره، وكذلك هو من الأَقْتاب والسروج. وقد أَلَحَّ القَتَبُ على ظهر البعير إِذا عقره؛ قال البَعِيثُ المُجاشِعِيُّ:
أَلَدُّ إِذا لاقيتُ قوماً بخُطَّةٍ،
أَلَحَّ على أَكْتافِهم قَتَبٌ عُقَرْ
ورَحى مِلْحاحٌ على ما يَطْحَنُه. وأَلَحَّ السحابُ بالمطر: دام؛ قال امرؤ القيس:
دِيارٌ لسَلْمى عافِياتٌ بذي خالِ،
أَلَحَّ عليها كلُّ أَسْحَمَ هَطَّالِ
وسحابٌ مِلْحاحٌ: دائم. وأَلح السحابُ بالمكان: أَقام به مثل أَلَثَّ، وأَنشد بيت البعيث المجاشعي؛ قال ابن بري: وصف نفسه بالحِذْق في المخاصمة وأَنه إِذا عَلِقَ بخَصْمٍ لم ينفصل منه حتى يؤثر كما يؤثر القتب في ظهر الدابة.
وأَلَحَّت المَطِيُّ: كَلَّتْ فأَبطأَت. وكلُّ بطيء: مِلْحاحٌ. وجابة مُلِحٌّ إِذا بَرَك ثَبَتَ ولم ينبعث. وأَلَحَّت الناقة وأَلَحَّ الجمل إِذا لزما مكانهما فلم يَبْرَحا كما يَحْرُنُ الفرسُ؛ وأَنشد: كما أَلَّحتْ على رُكْبانِها الخُورُ
الأَصمعي: حَرَنَ الجابةُ وأَلَحَّ الجملُ وخَلأَتِ الناقةُ. والمُلِحُّ: الذي يقوم من الإِعياء فلا يبرح. وأَجاز غيرُ الأَصمعي: وأَلحَّت الناقةُ إِذا خَلأَتْ؛ وأَنشد الفراء لامرأَة دعت على زوجها بعد كبره:
تقولُ: وَرْياً، كُلَّما تَنَحْنَحا،
شَيْخاً، إِذا قَلَبْتَه تَلَحْلَحا
ولَحْلَح القومُ وتَلَحْلَحَ القوم: ثبتوا مكانهم فلم يبرحوا؛ قال ابن مقبل:
بحَيٍّ إِذا قيل: اظْعَنُوا قد أُتِيتُمْ،
أَقامُوا على أَثقالهم، وتَلَحْلَحوا
يريد أَنهم شُجْعان لا يزولون عن موضعهم الذين هم فيه إِذا قيل لهم: أُتيتم، ثقةً منهم بأَنفسهم.
وتَلَحْلَحَ عن المكان: كتزحزح، ويقول الأَعرابي إِذا سئل: ما فعل القوم؟ يقول تَلَحْلَحُوا أَي ثَبَتُوا؛ ويقال: تَحَلْحَلُوا أَي تفرّقوا؛ قال: وقولها في الأُرجوزة تَلَحْلَحا، أَرادت تَحلْحَلا فقلبت، أَرادت أَن أَعضاءه قد تفرّقت من الكبر. وفي الحديث: أَن ناقة رسول الله، صلى الله عليه وسلم، تَلَحْلَحَتْ عند بيت أَبي أَيوبَ ووضعت جِرانَها أَي أَقامت وثبتت وأَصله من قولك أَلَحَّ يُلِحُّ.
وأَلَحَّت الناقة إِذا بَرَكَت فلم تَبْرح مكانها. وفي حديث الحديبية: فركب ناقته فزَجَرها المسلمون فأَلَحَّت أَي لزمت مكانها، من أَلَحَّ على الشيء إِذا لزمه وأَصَرَّ عليه. وأَما التَّحَلْحُلُ: فالتحرك والذهابُ. وخُبْزةٌ لَحَّةُ ولَحْلَحةٌ ولَحْلَحٌ: يابسة؛ قال:
حتى اتَّقَتْنا بقُرَيْصٍ لَحْلَحِ،
ومَذْقَةٍ كقُرْبِ كَبْشٍ أَمْلَحِ

##### Türkçe

**اللَّحَحُ** gözde: ona isabet eden bir **صُلاقٌ** ve yapışma; ve denildi ki: o, bir ağrı yahut **رَمَص** sebebiyle onun yapışmasıdır; ve denildi ki: o, gözyaşının çokluğundan dolayı onun göz kapaklarının yapışmasıdır; ve “onun gözü yapıştı” denir: **لَحِحَتْ** gözü **تَلْحَحُ** **لَحَحاً**, şeddeli harfi açıkça göstererek; ve o, bu türden aslî şekil üzere çıkarılmış harflerden biridir; aslını hatırlatıcı ve ilk hâlinin önceliğine delil olarak; ve idğam bir lugattır. el-Ezherî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: “Tâ’sı sâkin olan **فَعِلَتْ** vezni üzere, şeddeli köklerden olan her şey idğamlıdır; ‘kadın sustu’ **صَمَّتِ المرأَةُ** ve benzerleri gibi; ancak şeddeyi açık göstermede nadir olarak gelen bazı harfler müstesna; onlar şunlardır: **لَحِحَتْ** gözü, yapıştığı zaman; ve binek **مَشِشَت** ve **صَكِكَت**; ve belde **ضَبِبَ** (sisi çoğaldığı zaman); ve kırba **أَلِلَ** (kokusu değiştiği zaman); ve saçı **قَطِطَ**.”

Ve “gözü **لَحَّتْ**” “**كَلَخَّتْ**” gibidir: gözyaşları çoğaldı ve göz kapakları kalınlaştı. Ve “o, **لَحٍّ** amca oğludur”; nekirede kesre ile, çünkü amcaya sıfattır; ve “amca oğlum **لَحًّا**” marifede: yani o (kimse), bundan dolayı nesepçe yapışık (yakın)dır; ve **لَحًّا** hâl olarak nasbedildi, çünkü ondan önceki marifedir; ve bu hususta tek, iki, çoğul ve müennes, tek gibi aynı hükümde olup tek makamındadır. el-Lihyânî dedi ki: “Onlar iki **لَحٍّ** ve **لَحًّا** amca oğludur; ve onlar iki dayı kızı/oğludur; ‘onlar iki dayı oğlu **لَحًّا**’ denilmez; ne de ‘iki hala oğlu **لَحًّا**’; çünkü ikisi ayrıdır; zira onlar bir erkek ve bir kadındır. Ve eğer amca oğlu **لَحًّا** değilse ve aşiretten bir adam ise, ‘o, **الكلالةِ** amca oğludur’ dersin; ve ‘**كلالةً** amca oğlu’dur.” Ve **الإِلْحاحُ**: **الإِلْحافِ** gibidir.

Ebû Saîd: “Falanca ile falanca arasındaki akrabalık **لَحَّت** (yani) **لَحّاً** olduğu zaman; ‘uzaklaştı’ için: **كَلَّتْ تَكِلُّ كلالةً** (denir) uzaklaştığı zaman.” Ve **لَحِحٌ** **لاحٌّ** bir yer: dar; ve mu‘ceme **الخاء** ile rivayet edilmiştir. Ve **وادٍ لاحٌّ**: dar, sık ağaçlı; ağaçlarının bir kısmı bir kısmına yapışır. Ve İbn Abbâs’ın, İsmâîl (aleyhisselâm) ve annesi Hâcer kıssasında hadiste: “İbrâhîm’in ikisini Mekke’ye iskân etmesi; ve vadi o gün **لاحٌّ** idi” yani dar, ağaç ve taşla sarmaş dolaş; yani ağaçça çok. eş-Şemmâh dedi ki:
بخَوْصاوَيْنِ في لِحَحٍ كَنِين
Yani dar bir yerde; (burada) devesinin gözünün karargâhını kasteder. Şemir rivayet etti: “vadi o gün **لاخٌّ** idi”, **الخاء** ile; ve onun zikri yerinde gelecektir.

Ve ona istemede ısrar etti: **أَلَحَّ**; ve bir şeyde ısrar etti: **أَلَحَّ في الشيء**; ona soru sorması çoğaldı, ona yapışan gibi. Ve denildi ki: bir şeye **أَلَحَّ**: ona yöneldi, ondan gevşemez; ve o **الإِلحاحُ**tır; ve hepsi yapışmadan (**اللُّزوق**)dır. Ve **مِلْحاحٌ** bir adam: talepte devamlı. Ve adam, alacaklısına karşı tahsilde **أَلَحَّ**: devam etti (**وَظَبَ**)ği zaman.

Ve binek semerlerinden **المِلحاحُ**: devenin sırtına yapışan, onu ısıran ve onu yaralayan; ve o, eyerlerden ve semerlerden de böyledir. Ve semer **أَلَحَّ** devenin sırtına: onu yaraladığı zaman. el-Ba‘îs el-Mücâşi‘î dedi ki:
أَلَدُّ إِذا لاقيتُ قوماً بخُطَّةٍ،
أَلَحَّ على أَكْتافِهم قَتَبٌ عُقَرْ
Ve öğüttüğü şeye karşı **مِلْحاحٌ** bir değirmen. Ve bulut yağmurla **أَلَحَّ**: devam etti; İmruü’l-Kays dedi ki:
دِيارٌ لسَلْمى عافِياتٌ بذي خالِ،
أَلَحَّ عليها كلُّ أَسْحَمَ هَطَّالِ
Ve **مِلْحاحٌ** bir bulut: devamlı. Ve bulut bir yerde **أَلح**: orada ikamet etti; **أَلَثَّ** gibi. Ve el-Ba‘îs el-Mücâşi‘î’nin beytini inşâd etti. İbn Berrî dedi ki: “Kendisini çekişmede maharetle vasfetti; ve o, bir hasma iliştiği zaman ondan ayrılmaz; nihayet semerin binek sırtında iz bırakması gibi iz bırakır.”

Ve binek hayvanı **أَلَحَّت**: yoruldu da yavaşladı. Ve her yavaş: **مِلْحاحٌ**tır. Ve **مُلِحٌّ** bir **جابة**: çöktüğü zaman sabit kaldı ve harekete geçmedi. Ve deve **أَلَحَّت** ve erkek deve **أَلَحَّ**: yerlerini tuttukları ve ayrılmadıkları zaman; atın huysuzlaşıp yerinde kalması gibi. Ve inşâd etti:
كما أَلَّحتْ على رُكْبانِها الخُورُ
el-Asma‘î: **جابة** huysuzlaştı (**حَرَنَ**) ve erkek deve **أَلَحَّ** ve dişi deve **خَلأَت**. Ve **المُلِحُّ**: bitkinlikten kalkar da ayrılmaz olan. el-Asma‘î’den başkası caiz gördü: “Dişi deve **أَلحَّت**: **خَلأَتْ** olduğu zaman.” Ve Ferrâ, kocası yaşlandıktan sonra ona beddua eden bir kadına ait olarak inşâd etti:
تقولُ: وَرْياً، كُلَّما تَنَحْنَحا،
شَيْخاً، إِذا قَلَبْتَه تَلَحْلَحا
Ve kavim **لَحْلَح** etti ve kavim **تَلَحْلَحَ** etti: yerlerinde sabit kaldılar, ayrılmadılar. İbn Mukbil dedi ki:
بحَيٍّ إِذا قيل: اظْعَنُوا قد أُتِيتُمْ،
أَقامُوا على أَثقالهم، وتَلَحْلَحوا
Yani: onlara “baskına uğradınız” denildiği zaman, bulundukları yerden ayrılmayan yiğitlerdir; kendilerine güvenlerinden dolayı.

Ve yerden **تَلَحْلَحَ** etti: **كتزحزح** gibi. Ve bedevî, “kavim ne yaptı?” diye sorulduğu zaman “**تَلَحْلَحُوا**” der; yani sabit kaldılar. Ve denilir: “**تَحَلْحَلُوا**” yani dağıldılar. Dedi ki: recezdeki “**تَلَحْلَحا**” sözüyle “**تَحلْحَلا**”yı kastetti; ters çevirdi; yaşlılıktan dolayı onun uzuvlarının dağılmış olduğunu kastetti. Ve hadiste: “Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) devesi, Ebû Eyyûb’un evi yanında **تَلَحْلَحَتْ** ve boynunu yere koydu” yani ikamet etti ve sabit kaldı; ve aslı, “**أَلَحَّ يُلِحُّ**” sözündendir.

Ve dişi deve **أَلَحَّت**: çöktüğü zaman, bulunduğu yerden ayrılmadı. Ve Hudeybiye hadîsinde: “devesine bindi; Müslümanlar onu azarladı; o da **فأَلَحَّت**” yani yerini tuttu; “bir şeye **أَلَحَّ**”dan: ona yapıştığı ve onda ısrar ettiği zaman. Ama **التَّحَلْحُلُ**: hareket etmek ve gitmektir.

Ve **لَحَّةُ** bir ekmek ve **لَحْلَحةٌ** ve **لَحْلَحٌ**: kuru; dedi ki:
حتى اتَّقَتْنا بقُرَيْصٍ لَحْلَحِ،
ومَذْقَةٍ كقُرْبِ كَبْشٍ أَمْلَحِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ل ح ح * * الإلْحَاحُ * كالإلحاف يقال * ألَحَّ * عليه بالمسألة

##### Türkçe

* ل ح ح * * **الإلْحَاحُ** * **الإلحاف** gibi; denilir ki: **ألَحَّ**; ona, isteme hususunda.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ألح في السؤال مثل ألحف بمعنى واحد. والح السحاب: دام مطره، قال امرؤ القيس:
  ديار لسلمى عافـيات بـذي خـال                      ألح عليها كل أسحم هطال وسحاب ملحاح: دائم، وألح السحاب بالمكان: أقام به، مثل ألث. ومن المجاز: ألح الجمل: حرن ولزم مكانه فلم يبرح كما يبرح الفرس، وأنشد:
  كما ألحت على ركبانها الخور وكذا ألحت الناقة. وقال الأصمعي حرن الدابة، وألح الجمل، وخلأت الناقة. وأجاز غير الأصمعي ألحت الناقة خلآت. وفي حديث الحديبة: فركب ناقته فزجرها المسلمون فألحت، أي لزمت مكانها؛ من ألح بالشيء، إذا لزمه واصر عليه. وألحت المطي: كلت فأبطأت وكل بطيء ملحاح، ودابة ملح، إذا برك ثبت ولم ينعث. ومن المجاز: ألح القتب: عقر ظهرها، قال البعيث المجاشعي:
  ألد إذا لاقيت قوما بخـطة                      ألح على أكتافهم قتب عقر قال ابن بري: وصف نفسه بالحذق في المخاصمة وأنه إذا علق بخصم لم ينفصل منه حتى يؤثر كما يؤثر القتب في ظهر الدابة. وهو، أي القتب، ملحاح يلزق بظهر البعير فيعقره، وكذلك هو من الرحال والسرج، وهو مجاز. ولحلحوا: لم يبرحوا مكانهم، كتلحلحوا. قال ابن مقبل:
  بحي إذا قيل اظعنوا قد اتيتم                      أقاموا على أثقالهم وتلحلحوا يريد أنهم شجعان لايزولون عن موضعهم الذي هم فيه إذا قيل لهم أتيتم، ثقة منهم بأنفسهم. ويقول الأعرابي، إذا سئل ما فعل القوم: تلحلحوا، أي ثبتوا، ويقال تلحلحوا، أي تفرقوا. وأنشد الفراء لمرأة دعت على زوجها بعد كبره:
  تقول وريا كلما تنحنحا                      شيخا إذا قلبته تلحلحا

  أرادت: تحلحلا فقلبت، أرادت أن أعضاءه قد تفرقت من الكبر. وفي الحديث  أن ناقة رسول الله صلى الله عليه وسلم تلحلحت عند بيت أبي أيوب ووضعت جرانها  ، أي أقامت وثبتت  . ولححت عينه كسمع: لصقت بالرمص وقيل: لححها: لزوق أجفانها لكثرة الدموع، وهو أحد الأحرف التي أخرجت على الأصل من هذا الضرب، منبهة على أصلها ودليلا على أولية حالها. والإدغام لغة. وقال الأزهري عن ابن السكيت قال: كل ما كان على فعلت ساكنة التاء من ذوات التضعيف فهو مدغم، نحو صمت المرأة وأشباهها، إلا أحرفا جاءت نوادر في إظهار التضعيف، وهي لححت عينه، إذا التصقت، ومششت الدابة، وصككت وضبب البلد : إذا كثر ضبابه ، وألل السقاء إذا تغيرت ريحه، وقطط شعره. ولحت عينه كلخت: كثر دموعها وغلظت أجفانها. ومكان لاح ولحح، ككتف، ولحلح: ضيق. وروي: مكان لاخ، بالمعجمة. وواد لاح: أشب يلزق بعض شجره ببعض. وفي حديث ابن عباس في قصة إسماعيل عليه السلام وأمه هاجر وإسكان إبراهيم إياهما مكة،  والوادي يومئذ لاح أي ضيق ملتف بالشجر والحجر. أي كثير الشجر. وروى شمر  والوادي يومئذ لاخ  ، بالخاء المعجمة، وسيأتي ذكره. وهو ابن عمي لحا، في المعرفة، وابن عم لح، في النكرة بالكسر، لأنه نعت للعم، أي لاصق النسب، ونصب لحاعلى الحال لأن ما قبله معرفة، والواحد والاثنان والجميع والمؤنث في هذا سواء، بمنزلة الواحد. وقال اللحياني: هما ابنا عم لح ولحا، وهما ابنا خالة، ولا يقال هما ابنا خال لحا ولا ابنا عمة لحا، لأنهما مفترقان، إذ هما رجل وامرأة. وعن أبي سعيد: لحت القرابة بيننا لحا، إذا دنت، فإن لم يكن ابن العم لحا وكان رجلا من العشيرة قلت: هو ابن عم الكلالة وابن عم كلالة وكلت تكل كلالة، إذا تباعدت. وخبزة لحة ولحلحة ولحلح: يابسة. قال:
  حتى أتتنا بقريص لحلـح                      ومذقة كقرب كبش أملح والملحلح، كمحمد. وفي نسخة: كمسلسل وهو الصواب: السيد كالمحلحل، وسيأتي.
 واللحوح، بالضم لغة عربية لا مولدة على ما زعمه شيخنا، وكونه بالضم هو الصواب، والمسموع من أفواه الثقات خلفا عن سلف، ولا نظر فيه كما ذهب إليه شيخنا: شبه خبز القطائف لا عينه كما ظنه شيخنا، وجعل لفظ شبه مستدركا، يؤكل باللبن غالبا، وقد يؤكل مثرودا في مرق اللحم نادرا، يعمل باليمن، وهو غالب طعام أهل تهامة، حتى لا يعرف في غيره من البلاد. وقول شيخنا إنه شاع بالحجاز أكثر من اليمن، تحامل منه في غير محله، بل اشتبه عليه الحال فجعله القطائف بعينه فاحتاج إلى تأويل، وكأنه يريد أول ظهوره، ولذلك اقتصر على استعماله باللبن، وفي اليمن، فإنه في الحجاز أكثر استعمالا وأكثر أنواعا. انظر هذا مع الاشتهار المتعارف عند أهل المعرفة أن اللحوح من خواص أرض اليمن لا يكاد يوجد في غيره. ومما يستدرك عليه: ألح في الشيء: كثر سؤاله إياه كاللاصق به. وقيل: ألح على الشيء: أقبل عليه ولا يفتر عنه، وهو الإلحاح، وكله من اللزوق. ورجل ملحاح: مديم للطلب، وألح الرجل في التقاضي، إذا وظب. ورحى ملحاح على ما يطحنه. والملح: الذي يقوم من الإعياء فلا يبرح.

##### Türkçe

**ألح** soruda ısrar etti; **ألحف** gibi, tek mânâdadır. Ve **الح السحاب**: yağmuru devam etti; İmru’ul-Kays dedi ki:
  Selmâ’ya ait yurtlar, Zî Hâl’de ıssız kalmış;                      onun üzerine her kara, sağanak (bulut) ısrarla (yağdı).

Ve **سحاب ملحاح**: devamlıdır. Ve **ألح السحاب بالمكان**: orada ikamet etti; **ألث** gibi. Ve mecazdandır: **ألح الجمل**: huysuzlaşıp (inat edip) bulunduğu yere yapıştı da ayrılmadı; atın ayrıldığı gibi ayrılmadı. Ve şu beyit okundu:
  Nasıl ki **الخور** (zayıf/değersiz) binekçilerine karşı ısrarla (durup) yapıştı.

Ve böylece **ألحت الناقة**. El-Asma‘î dedi: **حرن الدابة** (binit inat etti); ve **ألح الجمل** (deve inat etti); ve **خلأت الناقة** (dişi deve çöktü/yerine yapıştı). El-Asma‘î’den başkası, **ألحت الناقة** (dişi deve inat etti) = **خلآت** (çöktü/yerine yapıştı) olmasını câiz gördü. Hudeybiye hadîsinde: “Devesine bindi; Müslümanlar onu sürdüler (azarladılar); derken **فألحت**”; yani bulunduğu yere yapıştı; **ألح بالشيء**’den (bir şeye yapışıp) onu bırakmadı ve onda ısrar etti, demektir. Ve **ألحت المطي**: yoruldu da ağırlaştı; ve her ağır (giden) **ملحاح**tır. Ve **دابة ملح**: eğer çökerse sabit kalır ve kıpırdanmaz. Ve mecazdandır: **ألح القتب**: onun sırtını yaraladı. El-Ba‘îs el-Mucâşi‘î dedi ki:
  Bir toplulukla bir plan üzere karşılaştığımda,                      onların omuzları üzerine yaralayıcı bir **قتب** ısrarla (yapışır).

İbn Berrî dedi: Kendini, çekişmede maharetle vasfetti; ve o, bir hasma tutununca, ondan ayrılmaz; ta ki, **القتب**’in binitin sırtında bıraktığı etki gibi etki bırakıncaya kadar. Ve o, yani **القتب**, **ملحاح**tır; devenin sırtına yapışır da onu yaralar; ve aynı şekilde o, semerlerden ve eyerlerdendir; ve bu mecazdır. Ve **لحلحوا**: yerlerinden ayrılmadılar; **كتلحلحوا** gibi. İbn Mukbil dedi ki:
  Bir mahallede ki “göçün” denildiğinde “geldiniz” (denilmiştir);                      yüklerinin üzerinde durdular ve **تلحلحوا**.

Şunu ister: Onlar yiğittirler; kendilerine “geldiniz” denildiğinde, içinde bulundukları yerden ayrılmazlar; nefislerine güvenlerinden dolayı. Ve bedevî der ki, kavme “ne yaptılar?” diye sorulduğunda: **تلحلحوا**; yani sabit kaldılar. Ve denir: **تلحلحوا**; yani dağıldılar. El-Ferrâ, yaşlılığından sonra kocasına beddua eden bir kadın için şu beyiti okuttu:
  Der ve (söz) tekrar eder; her ne zaman boğazını temizlese:                      “İhtiyar; onu çevirdiğinde **تلحلحا**.”

Şunu kastetti: **تحلحلا**; sonra (harfleri) çevirdi. Şunu kastetti: yaşlılıktan dolayı uzuvları dağılmıştır. Ve hadîste: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in devesi Ebû Eyyûb’un evi yanında **تلحلحت** ve gırtlağını (boynunu) yere koydu”; yani ikamet etti ve sabit kaldı. Ve **لححت عينه** ( **سمع** vezninde): çapakla yapıştı. Ve denildi: **لححها**: çok gözyaşından dolayı göz kapaklarının yapışmasıdır; ve o, bu türden aslî kaide üzere çıkarılmış harflerden biridir; aslını hatırlatıcı ve ilk hâlinin önceliğine delil olarak. Ve idğam (harf katılması) bir lehçedir. El-Ezherî, İbn es-Sikkît’ten naklen dedi: “Tâ’sı sâkin olan **فعلت** vezninde, şeddeli köklerden olan her şey idğamlıdır; kadının **صمت**’i ve benzerleri gibi; ancak, şeddeyi izhârda nâdir olarak gelen bazı harfler müstesnâdır; onlar: **لححت عينه** (yapıştığında), ve **مششت الدابة** (binitin …), ve **صككت** ve **ضبب البلد**: sisi çoğaldığında; ve **ألل السقاء**: kokusu değiştiğinde; ve **قطط شعره**.” Ve **لحت عينه** ( **كلخت** gibi): gözyaşı çoğaldı ve göz kapakları kalınlaştı. Ve **مكان لاح ولحح** ( **كتف** gibi) ve **لحلح**: dardır. Rivayet edildi: **مكان لاخ**; mu‘ceme (noktalı) ile. Ve **واد لاح**: sık ağaçlıdır; ağaçlarının bir kısmı bir kısmına yapışır. İbn Abbâs’ın, İsmâ‘îl عليه السلام ve annesi Hâcer ve İbrâhîm’in onları Mekke’ye iskân etmesi kıssasında hadîste: “Vadi o gün **لاح** idi”; yani ağaç ve taşla dar, sarmaş dolaş idi; yani ağaçça çok idi. Şemmer rivayet etti: “Vadi o gün **لاخ** idi”; **الخاء** mu‘ceme ile; ve onun zikri gelecektir. Ve “o benim amcaoğlum **لحا**”dır; marifede. Ve nekirede “amcaoğlu **لح**”dır; kesre ile; çünkü o, amcanın sıfatıdır; yani nesepçe yapışık. Ve **لحا**’yı hâl üzere nasbetti; çünkü ondan önceki marifedir. Ve bir, iki, hepsi ve müennes bu hususta birdir; birin menzilesindedir. El-Lihyânî dedi: “Onlar iki amcaoğludur: **لح** ve **لحا**; ve onlar iki dayı kızı/oğludur; ve ‘onlar iki dayı oğlu **لحا**’ denmez; ne de ‘iki hala oğlu **لحا**’; çünkü onlar ayrıdır; zira onlar bir erkek ve bir kadındır.” Ebû Sa‘îd’den: **لحت القرابة بيننا لحا**: aramızdaki akrabalık yaklaştı, demektir. Eğer amcaoğlu **لحا** değilse ve aşiretten bir adam ise, “o **ابن عم الكلالة**’dır ve **ابن عم كلالة**’dır” dersin. Ve **كلت تكل كلالة**: uzaklaştığında. Ve **خبزة لحة ولحلحة ولحلح**: kurudur. Dedi ki:
  Nihayet bize kuru, **لحلح** bir ekmek getirdi;                      ve alaca bir koç tulumu gibi bir ayran.

Ve **الملحلح** ( **محمد** gibi). Bir nüshada: **كمسلسل**; ve o doğrudur: efendi, **كالمحلحل** gibidir; ve gelecektir.

Ve **اللحوح** (damme ile) Arapça bir lugattır; şeyhimizin zannettiği gibi sonradan türeme değildir. Ve onun damme ile oluşu doğrudur; güvenilirlerin ağızlarından, halefin seleften işittiği (şekliyle); bunda, şeyhimizin gittiği gibi bir bakış yoktur: **القطائف** ekmeğinin kendisi değil, onun benzeri; şeyhimizin zannettiği gibi. Ve “benzeri” lafzını istidrâk edilmiş kıldı. Çoğunlukla sütle yenir; nadiren et suyunda ufalanmış olarak yenir. Yemen’de yapılır; ve o, Tihâme halkının yiyeceğinin çoğudur; öyle ki başka beldelerde bilinmez. Şeyhimizin “Hicaz’da Yemen’den daha çok yayıldı” sözü, yerinde olmayan bir zorlamadır; bilakis hâl ona karıştı da onu **القطائف**’in kendisi yaptı; böylece te’vîle ihtiyaç duydu. Sanki o, ilk ortaya çıkışını kastediyor; bu yüzden onu sütle ve Yemen’de kullanmakla yetindi; çünkü Hicaz’da daha çok kullanımdadır ve daha çok çeşitlerdedir. Bunu, ehl-i ma‘rifet yanında bilinen şöhretle birlikte gör: **اللحوح** Yemen toprağının hususiyetlerindendir; başka yerde neredeyse bulunmaz.

Ve ona istidrâk olunacaklardandır: **ألح في الشيء**: onu sorması çoğaldı; ona yapışan gibi. Ve denildi: **ألح على الشيء**: ona yöneldi ve ondan gevşemez; ve o **الإلحاح**tır; hepsi yapışmadan ( **اللزوق**’tan)dır. Ve **رجل ملحاح**: talepte devamlıdır. Ve **ألح الرجل في التقاضي**: (alacağını) istemede devam ettiğinde. Ve **رحى ملحاح**: öğüttüğü şeye karşı (durmadan) dönen. Ve **الملح**: yorgunluktan kalkar da yerinden ayrılmaz olan.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَحَّ
لَحَّ I ( n. ac. لَحّ 1 ),
a.  Was close ( relationship).

b.  A ( n. ac. لَحّ 1 ,  لَحَح 4 ), Was closed up ( eye ).

أَلْحَحَ
أَلْحَحَ IV ,
a.  Poured   forth rain incessantly ( cloud ).

b.  [ 'Ala ], Hurt the back of ( an animal: saddle ); pressed hard upon, importuned, harassed.

c.  [ Fī ], Applied himself to; was persistent in; was importunate about.

d.  Was restive; was slow ( animal ).

e.  [ Bi ], Stayed at.

لَحّ
لَحّ 1 ,
a.  Closely related, near, akin; near ( relative ).

لَحِح
لَحِح 5 ,
a.  see 21 .

أَلْحَحُ
أَلْحَحُ 14 ,
a.  More importunate, pressing &c.

لَاْحِح
لَاْحِح 21 ,
a.  Narrow, confined; strait.

مِلْحَاْح
مِلْحَاْح 45 ,
a.  Pressing, importunate; insistent.

b.  Uncomfortable ( saddle ).

c.  Raining incessantly ( cloud ).

d.  Slow, tardy.

أَلْحَحَ
N. Ag. أَلْحَحَ IV ,
a.  see 45 (a) , ( b ).

c.  Refractory ( animal ).

أَلْحَحَ
N. Ac. أَلْحَحَ IV ,
a.  Persistency; importunity; insistence.

##### Türkçe

لَحَّ
لَحَّ I (mastar: **لَحّ** 1),
a. Yakın oldu (ilişki).

b. (mastar: **لَحّ** 1, **لَحَح** 4), Kapandı (göz).

أَلْحَحَ
أَلْحَحَ IV,
a. Yağmuru aralıksız boşalttı (bulut).

b. [ 'Ala ], (bir hayvanın: eyer) sırtını incitti; şiddetle bastırdı, ısrar etti, rahatsız etti.

c. [ Fī ], Kendini verdi; onda ısrarcı oldu; onun hakkında ısrarcı oldu.

d. Huysuzlandı; ağırlaştı (hayvan).

e. [ Bi ], Yanında kaldı.

لَحّ
**لَحّ** 1,
a. Sıkı akraba, yakın, hısım; yakın (akraba).

لَحِح
**لَحِح** 5,
a. 21’e bak.

أَلْحَحُ
**أَلْحَحُ** 14,
a. Daha ısrarcı, daha baskıcı vb.

لَاْحِح
**لَاْحِح** 21,
a. Dar, sınırlı; sıkışık.

مِلْحَاْح
**مِلْحَاْح** 45,
a. Baskıcı, ısrarcı; diretici.

b. Rahatsız (eyer).

c. Aralıksız yağmur yağdıran (bulut).

d. Ağır, gecikici.

أَلْحَحَ
İsm-i fâil: **أَلْحَحَ** IV,
a. 45 (a), (b)’ye bak.

c. İnatçı (hayvan).

أَلْحَحَ
İsm-i mastar: **أَلْحَحَ** IV,
a. Israrcılık; ısrar; diretme.
