# لحح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AD%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: لحح

اللَّحَحُ في العين: صُلاقٌ يصيبها والتصاق؛ وقيل: هو التزاقُها من وجع أَو رَمَص؛ وقيل: هو لزُوق أَجفانها لكثرة الدموع؛ وقد لَحِحَتْ عينُه تَلْحَحُ لَحَحاً، بإِظهار التضعيف، وهو أَحد الأَحرف التي أُخرجت على الأَصل من هذا الضرب منبهة على أَصلها ودليلاً على أَوّلية حالها والإِدغام لغة؛ الأَزهري عن ابن السكيت قال: كل ما كان على فَعِلَتْ ساكنة التاء من ذوات التضعيف، فهو مدغم، نحو صَمَّتِ المرأَةُ وأَشباهها إِلا أَحرفاً جاءت نوادر في إِظهار التضعيف، وهي: لَحِحَتْ عينُه إِذا التصقت، ومَشِشَت الدابة وصَكِكَت، وضَبِبَ البلدُ إِذا كثر ضَبابه، وأَلِلَ السِّقاءُ إِذا تغيرت ريحه، وقَطِطَ شَعره.
ولَحَّتْ عينُه كَلَخَّتْ: كثرت دموعها وغَلُظَتْ أَجفانها. وهو ابن عَمٍّ لَحٍّ، في النكرة بالكسر لأَنه نعت للعم؛ وابن عمي لَحّاً في المعرفة أَي لازقُ النسب من ذلك، ونصب لَحًّا على الحال، لأَن ما قبله معرفة، والواحد والاثنان والجمع والمؤَنث في هذا سواء بمنزلة الواحد. وقال اللحياني: هما ابنا عَمٍّ لَحٍّ ولَحًّا، وهما ابنا خالة، ولا يقال: هما ابنا خال لَحًّا، ولا ابنا عمة لَحًّا، لأَنهما مفترقان إِذ هما رجل وامرأَة، وإِذا لم يكن ابن العم لَحًّا وكان رجلاً من العشيرة قلت: هو ابن عَمِّ الكلالةِ، وابنُ عَمٍّ كلالةً. والإِلْحاحُ: مثل الإِلْحافِ. أَبو سعيد: لَحَّت القرابةُ بين فلان وبين فلان إِذا صارت لَحّاً، كَلَّتْ تَكِلُّ كلالةً إِذا تباعدت. ومكانٌ لَحِحٌ لاحٌّ: ضَيِّقٌ، وروي بالخاء المعجمة. ووادٍ لاحٌّ: ضيق أَشِبٌ يَلْزَقُ بعضُ شجره ببعض. وفي حديث ابن عباس في قصة إِسماعيل، عليه السلام، وأُمِّه هاجَرَ: وإِسكان إِبراهيم إِياهما مكة والوادي يومئذ لاحٌّ أَي ضَيِّقٌ ملتف بالشجر والحجر أَي كثير الشجر؛ قال الشماخ:
بخَوْصاوَيْنِ في لِحَحٍ كَنِين
أَي في موضع ضيق يعني مَقَرَّ عيني ناقته، ورواه شمر: والوادي يومئذ لاخٌّ، بالخاء، وسيأْتي ذكره في موضعه.
وأَلَحَّ عليه بالمسأَلة وأَلَحَّ في الشيء: كثر سؤالُه إِياه كاللاصق به.وقيل: أَلَحَّ على الشيء أَقبل عليه لا يَفْتُرُ عنه، وهو الإِلحاحُ، وكله من اللُّزوق. ورجل مِلْحاحٌ: مُدِيمٌ للطلب. وأَلَحَّ الرجل على غريمه في التقاضي إِذا وَظَبَ.
والمِلحاحُ من الرحال: الذي يَلْزَق بظهر البعير فَيَعَضُّه ويَعْقِره، وكذلك هو من الأَقْتاب والسروج. وقد أَلَحَّ القَتَبُ على ظهر البعير إِذا عقره؛ قال البَعِيثُ المُجاشِعِيُّ:
أَلَدُّ إِذا لاقيتُ قوماً بخُطَّةٍ،
أَلَحَّ على أَكْتافِهم قَتَبٌ عُقَرْ
ورَحى مِلْحاحٌ على ما يَطْحَنُه. وأَلَحَّ السحابُ بالمطر: دام؛ قال امرؤ القيس:
دِيارٌ لسَلْمى عافِياتٌ بذي خالِ،
أَلَحَّ عليها كلُّ أَسْحَمَ هَطَّالِ
وسحابٌ مِلْحاحٌ: دائم. وأَلح السحابُ بالمكان: أَقام به مثل أَلَثَّ، وأَنشد بيت البعيث المجاشعي؛ قال ابن بري: وصف نفسه بالحِذْق في المخاصمة وأَنه إِذا عَلِقَ بخَصْمٍ لم ينفصل منه حتى يؤثر كما يؤثر القتب في ظهر الدابة.
وأَلَحَّت المَطِيُّ: كَلَّتْ فأَبطأَت. وكلُّ بطيء: مِلْحاحٌ. وجابة مُلِحٌّ إِذا بَرَك ثَبَتَ ولم ينبعث. وأَلَحَّت الناقة وأَلَحَّ الجمل إِذا لزما مكانهما فلم يَبْرَحا كما يَحْرُنُ الفرسُ؛ وأَنشد: كما أَلَّحتْ على رُكْبانِها الخُورُ
الأَصمعي: حَرَنَ الجابةُ وأَلَحَّ الجملُ وخَلأَتِ الناقةُ. والمُلِحُّ: الذي يقوم من الإِعياء فلا يبرح. وأَجاز غيرُ الأَصمعي: وأَلحَّت الناقةُ إِذا خَلأَتْ؛ وأَنشد الفراء لامرأَة دعت على زوجها بعد كبره:
تقولُ: وَرْياً، كُلَّما تَنَحْنَحا،
شَيْخاً، إِذا قَلَبْتَه تَلَحْلَحا
ولَحْلَح القومُ وتَلَحْلَحَ القوم: ثبتوا مكانهم فلم يبرحوا؛ قال ابن مقبل:
بحَيٍّ إِذا قيل: اظْعَنُوا قد أُتِيتُمْ،
أَقامُوا على أَثقالهم، وتَلَحْلَحوا
يريد أَنهم شُجْعان لا يزولون عن موضعهم الذين هم فيه إِذا قيل لهم: أُتيتم، ثقةً منهم بأَنفسهم.
وتَلَحْلَحَ عن المكان: كتزحزح، ويقول الأَعرابي إِذا سئل: ما فعل القوم؟ يقول تَلَحْلَحُوا أَي ثَبَتُوا؛ ويقال: تَحَلْحَلُوا أَي تفرّقوا؛ قال: وقولها في الأُرجوزة تَلَحْلَحا، أَرادت تَحلْحَلا فقلبت، أَرادت أَن أَعضاءه قد تفرّقت من الكبر. وفي الحديث: أَن ناقة رسول الله، صلى الله عليه وسلم، تَلَحْلَحَتْ عند بيت أَبي أَيوبَ ووضعت جِرانَها أَي أَقامت وثبتت وأَصله من قولك أَلَحَّ يُلِحُّ.
وأَلَحَّت الناقة إِذا بَرَكَت فلم تَبْرح مكانها. وفي حديث الحديبية: فركب ناقته فزَجَرها المسلمون فأَلَحَّت أَي لزمت مكانها، من أَلَحَّ على الشيء إِذا لزمه وأَصَرَّ عليه. وأَما التَّحَلْحُلُ: فالتحرك والذهابُ. وخُبْزةٌ لَحَّةُ ولَحْلَحةٌ ولَحْلَحٌ: يابسة؛ قال:
حتى اتَّقَتْنا بقُرَيْصٍ لَحْلَحِ،
ومَذْقَةٍ كقُرْبِ كَبْشٍ أَمْلَحِ

### Türkçe

**اللَّحَحُ** gözde: ona isabet eden bir **صُلاقٌ** ve yapışma; ve denildi ki: o, bir ağrı yahut **رَمَص** sebebiyle onun yapışmasıdır; ve denildi ki: o, gözyaşının çokluğundan dolayı onun göz kapaklarının yapışmasıdır; ve “onun gözü yapıştı” denir: **لَحِحَتْ** gözü **تَلْحَحُ** **لَحَحاً**, şeddeli harfi açıkça göstererek; ve o, bu türden aslî şekil üzere çıkarılmış harflerden biridir; aslını hatırlatıcı ve ilk hâlinin önceliğine delil olarak; ve idğam bir lugattır. el-Ezherî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: “Tâ’sı sâkin olan **فَعِلَتْ** vezni üzere, şeddeli köklerden olan her şey idğamlıdır; ‘kadın sustu’ **صَمَّتِ المرأَةُ** ve benzerleri gibi; ancak şeddeyi açık göstermede nadir olarak gelen bazı harfler müstesna; onlar şunlardır: **لَحِحَتْ** gözü, yapıştığı zaman; ve binek **مَشِشَت** ve **صَكِكَت**; ve belde **ضَبِبَ** (sisi çoğaldığı zaman); ve kırba **أَلِلَ** (kokusu değiştiği zaman); ve saçı **قَطِطَ**.”

Ve “gözü **لَحَّتْ**” “**كَلَخَّتْ**” gibidir: gözyaşları çoğaldı ve göz kapakları kalınlaştı. Ve “o, **لَحٍّ** amca oğludur”; nekirede kesre ile, çünkü amcaya sıfattır; ve “amca oğlum **لَحًّا**” marifede: yani o (kimse), bundan dolayı nesepçe yapışık (yakın)dır; ve **لَحًّا** hâl olarak nasbedildi, çünkü ondan önceki marifedir; ve bu hususta tek, iki, çoğul ve müennes, tek gibi aynı hükümde olup tek makamındadır. el-Lihyânî dedi ki: “Onlar iki **لَحٍّ** ve **لَحًّا** amca oğludur; ve onlar iki dayı kızı/oğludur; ‘onlar iki dayı oğlu **لَحًّا**’ denilmez; ne de ‘iki hala oğlu **لَحًّا**’; çünkü ikisi ayrıdır; zira onlar bir erkek ve bir kadındır. Ve eğer amca oğlu **لَحًّا** değilse ve aşiretten bir adam ise, ‘o, **الكلالةِ** amca oğludur’ dersin; ve ‘**كلالةً** amca oğlu’dur.” Ve **الإِلْحاحُ**: **الإِلْحافِ** gibidir.

Ebû Saîd: “Falanca ile falanca arasındaki akrabalık **لَحَّت** (yani) **لَحّاً** olduğu zaman; ‘uzaklaştı’ için: **كَلَّتْ تَكِلُّ كلالةً** (denir) uzaklaştığı zaman.” Ve **لَحِحٌ** **لاحٌّ** bir yer: dar; ve mu‘ceme **الخاء** ile rivayet edilmiştir. Ve **وادٍ لاحٌّ**: dar, sık ağaçlı; ağaçlarının bir kısmı bir kısmına yapışır. Ve İbn Abbâs’ın, İsmâîl (aleyhisselâm) ve annesi Hâcer kıssasında hadiste: “İbrâhîm’in ikisini Mekke’ye iskân etmesi; ve vadi o gün **لاحٌّ** idi” yani dar, ağaç ve taşla sarmaş dolaş; yani ağaçça çok. eş-Şemmâh dedi ki:
بخَوْصاوَيْنِ في لِحَحٍ كَنِين
Yani dar bir yerde; (burada) devesinin gözünün karargâhını kasteder. Şemir rivayet etti: “vadi o gün **لاخٌّ** idi”, **الخاء** ile; ve onun zikri yerinde gelecektir.

Ve ona istemede ısrar etti: **أَلَحَّ**; ve bir şeyde ısrar etti: **أَلَحَّ في الشيء**; ona soru sorması çoğaldı, ona yapışan gibi. Ve denildi ki: bir şeye **أَلَحَّ**: ona yöneldi, ondan gevşemez; ve o **الإِلحاحُ**tır; ve hepsi yapışmadan (**اللُّزوق**)dır. Ve **مِلْحاحٌ** bir adam: talepte devamlı. Ve adam, alacaklısına karşı tahsilde **أَلَحَّ**: devam etti (**وَظَبَ**)ği zaman.

Ve binek semerlerinden **المِلحاحُ**: devenin sırtına yapışan, onu ısıran ve onu yaralayan; ve o, eyerlerden ve semerlerden de böyledir. Ve semer **أَلَحَّ** devenin sırtına: onu yaraladığı zaman. el-Ba‘îs el-Mücâşi‘î dedi ki:
أَلَدُّ إِذا لاقيتُ قوماً بخُطَّةٍ،
أَلَحَّ على أَكْتافِهم قَتَبٌ عُقَرْ
Ve öğüttüğü şeye karşı **مِلْحاحٌ** bir değirmen. Ve bulut yağmurla **أَلَحَّ**: devam etti; İmruü’l-Kays dedi ki:
دِيارٌ لسَلْمى عافِياتٌ بذي خالِ،
أَلَحَّ عليها كلُّ أَسْحَمَ هَطَّالِ
Ve **مِلْحاحٌ** bir bulut: devamlı. Ve bulut bir yerde **أَلح**: orada ikamet etti; **أَلَثَّ** gibi. Ve el-Ba‘îs el-Mücâşi‘î’nin beytini inşâd etti. İbn Berrî dedi ki: “Kendisini çekişmede maharetle vasfetti; ve o, bir hasma iliştiği zaman ondan ayrılmaz; nihayet semerin binek sırtında iz bırakması gibi iz bırakır.”

Ve binek hayvanı **أَلَحَّت**: yoruldu da yavaşladı. Ve her yavaş: **مِلْحاحٌ**tır. Ve **مُلِحٌّ** bir **جابة**: çöktüğü zaman sabit kaldı ve harekete geçmedi. Ve deve **أَلَحَّت** ve erkek deve **أَلَحَّ**: yerlerini tuttukları ve ayrılmadıkları zaman; atın huysuzlaşıp yerinde kalması gibi. Ve inşâd etti:
كما أَلَّحتْ على رُكْبانِها الخُورُ
el-Asma‘î: **جابة** huysuzlaştı (**حَرَنَ**) ve erkek deve **أَلَحَّ** ve dişi deve **خَلأَت**. Ve **المُلِحُّ**: bitkinlikten kalkar da ayrılmaz olan. el-Asma‘î’den başkası caiz gördü: “Dişi deve **أَلحَّت**: **خَلأَتْ** olduğu zaman.” Ve Ferrâ, kocası yaşlandıktan sonra ona beddua eden bir kadına ait olarak inşâd etti:
تقولُ: وَرْياً، كُلَّما تَنَحْنَحا،
شَيْخاً، إِذا قَلَبْتَه تَلَحْلَحا
Ve kavim **لَحْلَح** etti ve kavim **تَلَحْلَحَ** etti: yerlerinde sabit kaldılar, ayrılmadılar. İbn Mukbil dedi ki:
بحَيٍّ إِذا قيل: اظْعَنُوا قد أُتِيتُمْ،
أَقامُوا على أَثقالهم، وتَلَحْلَحوا
Yani: onlara “baskına uğradınız” denildiği zaman, bulundukları yerden ayrılmayan yiğitlerdir; kendilerine güvenlerinden dolayı.

Ve yerden **تَلَحْلَحَ** etti: **كتزحزح** gibi. Ve bedevî, “kavim ne yaptı?” diye sorulduğu zaman “**تَلَحْلَحُوا**” der; yani sabit kaldılar. Ve denilir: “**تَحَلْحَلُوا**” yani dağıldılar. Dedi ki: recezdeki “**تَلَحْلَحا**” sözüyle “**تَحلْحَلا**”yı kastetti; ters çevirdi; yaşlılıktan dolayı onun uzuvlarının dağılmış olduğunu kastetti. Ve hadiste: “Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) devesi, Ebû Eyyûb’un evi yanında **تَلَحْلَحَتْ** ve boynunu yere koydu” yani ikamet etti ve sabit kaldı; ve aslı, “**أَلَحَّ يُلِحُّ**” sözündendir.

Ve dişi deve **أَلَحَّت**: çöktüğü zaman, bulunduğu yerden ayrılmadı. Ve Hudeybiye hadîsinde: “devesine bindi; Müslümanlar onu azarladı; o da **فأَلَحَّت**” yani yerini tuttu; “bir şeye **أَلَحَّ**”dan: ona yapıştığı ve onda ısrar ettiği zaman. Ama **التَّحَلْحُلُ**: hareket etmek ve gitmektir.

Ve **لَحَّةُ** bir ekmek ve **لَحْلَحةٌ** ve **لَحْلَحٌ**: kuru; dedi ki:
حتى اتَّقَتْنا بقُرَيْصٍ لَحْلَحِ،
ومَذْقَةٍ كقُرْبِ كَبْشٍ أَمْلَحِ
