# لحح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AD%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لحح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: لحح

ألح في السؤال مثل ألحف بمعنى واحد. والح السحاب: دام مطره، قال امرؤ القيس:
  ديار لسلمى عافـيات بـذي خـال                      ألح عليها كل أسحم هطال وسحاب ملحاح: دائم، وألح السحاب بالمكان: أقام به، مثل ألث. ومن المجاز: ألح الجمل: حرن ولزم مكانه فلم يبرح كما يبرح الفرس، وأنشد:
  كما ألحت على ركبانها الخور وكذا ألحت الناقة. وقال الأصمعي حرن الدابة، وألح الجمل، وخلأت الناقة. وأجاز غير الأصمعي ألحت الناقة خلآت. وفي حديث الحديبة: فركب ناقته فزجرها المسلمون فألحت، أي لزمت مكانها؛ من ألح بالشيء، إذا لزمه واصر عليه. وألحت المطي: كلت فأبطأت وكل بطيء ملحاح، ودابة ملح، إذا برك ثبت ولم ينعث. ومن المجاز: ألح القتب: عقر ظهرها، قال البعيث المجاشعي:
  ألد إذا لاقيت قوما بخـطة                      ألح على أكتافهم قتب عقر قال ابن بري: وصف نفسه بالحذق في المخاصمة وأنه إذا علق بخصم لم ينفصل منه حتى يؤثر كما يؤثر القتب في ظهر الدابة. وهو، أي القتب، ملحاح يلزق بظهر البعير فيعقره، وكذلك هو من الرحال والسرج، وهو مجاز. ولحلحوا: لم يبرحوا مكانهم، كتلحلحوا. قال ابن مقبل:
  بحي إذا قيل اظعنوا قد اتيتم                      أقاموا على أثقالهم وتلحلحوا يريد أنهم شجعان لايزولون عن موضعهم الذي هم فيه إذا قيل لهم أتيتم، ثقة منهم بأنفسهم. ويقول الأعرابي، إذا سئل ما فعل القوم: تلحلحوا، أي ثبتوا، ويقال تلحلحوا، أي تفرقوا. وأنشد الفراء لمرأة دعت على زوجها بعد كبره:
  تقول وريا كلما تنحنحا                      شيخا إذا قلبته تلحلحا

  أرادت: تحلحلا فقلبت، أرادت أن أعضاءه قد تفرقت من الكبر. وفي الحديث  أن ناقة رسول الله صلى الله عليه وسلم تلحلحت عند بيت أبي أيوب ووضعت جرانها  ، أي أقامت وثبتت  . ولححت عينه كسمع: لصقت بالرمص وقيل: لححها: لزوق أجفانها لكثرة الدموع، وهو أحد الأحرف التي أخرجت على الأصل من هذا الضرب، منبهة على أصلها ودليلا على أولية حالها. والإدغام لغة. وقال الأزهري عن ابن السكيت قال: كل ما كان على فعلت ساكنة التاء من ذوات التضعيف فهو مدغم، نحو صمت المرأة وأشباهها، إلا أحرفا جاءت نوادر في إظهار التضعيف، وهي لححت عينه، إذا التصقت، ومششت الدابة، وصككت وضبب البلد : إذا كثر ضبابه ، وألل السقاء إذا تغيرت ريحه، وقطط شعره. ولحت عينه كلخت: كثر دموعها وغلظت أجفانها. ومكان لاح ولحح، ككتف، ولحلح: ضيق. وروي: مكان لاخ، بالمعجمة. وواد لاح: أشب يلزق بعض شجره ببعض. وفي حديث ابن عباس في قصة إسماعيل عليه السلام وأمه هاجر وإسكان إبراهيم إياهما مكة،  والوادي يومئذ لاح أي ضيق ملتف بالشجر والحجر. أي كثير الشجر. وروى شمر  والوادي يومئذ لاخ  ، بالخاء المعجمة، وسيأتي ذكره. وهو ابن عمي لحا، في المعرفة، وابن عم لح، في النكرة بالكسر، لأنه نعت للعم، أي لاصق النسب، ونصب لحاعلى الحال لأن ما قبله معرفة، والواحد والاثنان والجميع والمؤنث في هذا سواء، بمنزلة الواحد. وقال اللحياني: هما ابنا عم لح ولحا، وهما ابنا خالة، ولا يقال هما ابنا خال لحا ولا ابنا عمة لحا، لأنهما مفترقان، إذ هما رجل وامرأة. وعن أبي سعيد: لحت القرابة بيننا لحا، إذا دنت، فإن لم يكن ابن العم لحا وكان رجلا من العشيرة قلت: هو ابن عم الكلالة وابن عم كلالة وكلت تكل كلالة، إذا تباعدت. وخبزة لحة ولحلحة ولحلح: يابسة. قال:
  حتى أتتنا بقريص لحلـح                      ومذقة كقرب كبش أملح والملحلح، كمحمد. وفي نسخة: كمسلسل وهو الصواب: السيد كالمحلحل، وسيأتي.
 واللحوح، بالضم لغة عربية لا مولدة على ما زعمه شيخنا، وكونه بالضم هو الصواب، والمسموع من أفواه الثقات خلفا عن سلف، ولا نظر فيه كما ذهب إليه شيخنا: شبه خبز القطائف لا عينه كما ظنه شيخنا، وجعل لفظ شبه مستدركا، يؤكل باللبن غالبا، وقد يؤكل مثرودا في مرق اللحم نادرا، يعمل باليمن، وهو غالب طعام أهل تهامة، حتى لا يعرف في غيره من البلاد. وقول شيخنا إنه شاع بالحجاز أكثر من اليمن، تحامل منه في غير محله، بل اشتبه عليه الحال فجعله القطائف بعينه فاحتاج إلى تأويل، وكأنه يريد أول ظهوره، ولذلك اقتصر على استعماله باللبن، وفي اليمن، فإنه في الحجاز أكثر استعمالا وأكثر أنواعا. انظر هذا مع الاشتهار المتعارف عند أهل المعرفة أن اللحوح من خواص أرض اليمن لا يكاد يوجد في غيره. ومما يستدرك عليه: ألح في الشيء: كثر سؤاله إياه كاللاصق به. وقيل: ألح على الشيء: أقبل عليه ولا يفتر عنه، وهو الإلحاح، وكله من اللزوق. ورجل ملحاح: مديم للطلب، وألح الرجل في التقاضي، إذا وظب. ورحى ملحاح على ما يطحنه. والملح: الذي يقوم من الإعياء فلا يبرح.

### Türkçe

**ألح** soruda ısrar etti; **ألحف** gibi, tek mânâdadır. Ve **الح السحاب**: yağmuru devam etti; İmru’ul-Kays dedi ki:
  Selmâ’ya ait yurtlar, Zî Hâl’de ıssız kalmış;                      onun üzerine her kara, sağanak (bulut) ısrarla (yağdı).

Ve **سحاب ملحاح**: devamlıdır. Ve **ألح السحاب بالمكان**: orada ikamet etti; **ألث** gibi. Ve mecazdandır: **ألح الجمل**: huysuzlaşıp (inat edip) bulunduğu yere yapıştı da ayrılmadı; atın ayrıldığı gibi ayrılmadı. Ve şu beyit okundu:
  Nasıl ki **الخور** (zayıf/değersiz) binekçilerine karşı ısrarla (durup) yapıştı.

Ve böylece **ألحت الناقة**. El-Asma‘î dedi: **حرن الدابة** (binit inat etti); ve **ألح الجمل** (deve inat etti); ve **خلأت الناقة** (dişi deve çöktü/yerine yapıştı). El-Asma‘î’den başkası, **ألحت الناقة** (dişi deve inat etti) = **خلآت** (çöktü/yerine yapıştı) olmasını câiz gördü. Hudeybiye hadîsinde: “Devesine bindi; Müslümanlar onu sürdüler (azarladılar); derken **فألحت**”; yani bulunduğu yere yapıştı; **ألح بالشيء**’den (bir şeye yapışıp) onu bırakmadı ve onda ısrar etti, demektir. Ve **ألحت المطي**: yoruldu da ağırlaştı; ve her ağır (giden) **ملحاح**tır. Ve **دابة ملح**: eğer çökerse sabit kalır ve kıpırdanmaz. Ve mecazdandır: **ألح القتب**: onun sırtını yaraladı. El-Ba‘îs el-Mucâşi‘î dedi ki:
  Bir toplulukla bir plan üzere karşılaştığımda,                      onların omuzları üzerine yaralayıcı bir **قتب** ısrarla (yapışır).

İbn Berrî dedi: Kendini, çekişmede maharetle vasfetti; ve o, bir hasma tutununca, ondan ayrılmaz; ta ki, **القتب**’in binitin sırtında bıraktığı etki gibi etki bırakıncaya kadar. Ve o, yani **القتب**, **ملحاح**tır; devenin sırtına yapışır da onu yaralar; ve aynı şekilde o, semerlerden ve eyerlerdendir; ve bu mecazdır. Ve **لحلحوا**: yerlerinden ayrılmadılar; **كتلحلحوا** gibi. İbn Mukbil dedi ki:
  Bir mahallede ki “göçün” denildiğinde “geldiniz” (denilmiştir);                      yüklerinin üzerinde durdular ve **تلحلحوا**.

Şunu ister: Onlar yiğittirler; kendilerine “geldiniz” denildiğinde, içinde bulundukları yerden ayrılmazlar; nefislerine güvenlerinden dolayı. Ve bedevî der ki, kavme “ne yaptılar?” diye sorulduğunda: **تلحلحوا**; yani sabit kaldılar. Ve denir: **تلحلحوا**; yani dağıldılar. El-Ferrâ, yaşlılığından sonra kocasına beddua eden bir kadın için şu beyiti okuttu:
  Der ve (söz) tekrar eder; her ne zaman boğazını temizlese:                      “İhtiyar; onu çevirdiğinde **تلحلحا**.”

Şunu kastetti: **تحلحلا**; sonra (harfleri) çevirdi. Şunu kastetti: yaşlılıktan dolayı uzuvları dağılmıştır. Ve hadîste: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in devesi Ebû Eyyûb’un evi yanında **تلحلحت** ve gırtlağını (boynunu) yere koydu”; yani ikamet etti ve sabit kaldı. Ve **لححت عينه** ( **سمع** vezninde): çapakla yapıştı. Ve denildi: **لححها**: çok gözyaşından dolayı göz kapaklarının yapışmasıdır; ve o, bu türden aslî kaide üzere çıkarılmış harflerden biridir; aslını hatırlatıcı ve ilk hâlinin önceliğine delil olarak. Ve idğam (harf katılması) bir lehçedir. El-Ezherî, İbn es-Sikkît’ten naklen dedi: “Tâ’sı sâkin olan **فعلت** vezninde, şeddeli köklerden olan her şey idğamlıdır; kadının **صمت**’i ve benzerleri gibi; ancak, şeddeyi izhârda nâdir olarak gelen bazı harfler müstesnâdır; onlar: **لححت عينه** (yapıştığında), ve **مششت الدابة** (binitin …), ve **صككت** ve **ضبب البلد**: sisi çoğaldığında; ve **ألل السقاء**: kokusu değiştiğinde; ve **قطط شعره**.” Ve **لحت عينه** ( **كلخت** gibi): gözyaşı çoğaldı ve göz kapakları kalınlaştı. Ve **مكان لاح ولحح** ( **كتف** gibi) ve **لحلح**: dardır. Rivayet edildi: **مكان لاخ**; mu‘ceme (noktalı) ile. Ve **واد لاح**: sık ağaçlıdır; ağaçlarının bir kısmı bir kısmına yapışır. İbn Abbâs’ın, İsmâ‘îl عليه السلام ve annesi Hâcer ve İbrâhîm’in onları Mekke’ye iskân etmesi kıssasında hadîste: “Vadi o gün **لاح** idi”; yani ağaç ve taşla dar, sarmaş dolaş idi; yani ağaçça çok idi. Şemmer rivayet etti: “Vadi o gün **لاخ** idi”; **الخاء** mu‘ceme ile; ve onun zikri gelecektir. Ve “o benim amcaoğlum **لحا**”dır; marifede. Ve nekirede “amcaoğlu **لح**”dır; kesre ile; çünkü o, amcanın sıfatıdır; yani nesepçe yapışık. Ve **لحا**’yı hâl üzere nasbetti; çünkü ondan önceki marifedir. Ve bir, iki, hepsi ve müennes bu hususta birdir; birin menzilesindedir. El-Lihyânî dedi: “Onlar iki amcaoğludur: **لح** ve **لحا**; ve onlar iki dayı kızı/oğludur; ve ‘onlar iki dayı oğlu **لحا**’ denmez; ne de ‘iki hala oğlu **لحا**’; çünkü onlar ayrıdır; zira onlar bir erkek ve bir kadındır.” Ebû Sa‘îd’den: **لحت القرابة بيننا لحا**: aramızdaki akrabalık yaklaştı, demektir. Eğer amcaoğlu **لحا** değilse ve aşiretten bir adam ise, “o **ابن عم الكلالة**’dır ve **ابن عم كلالة**’dır” dersin. Ve **كلت تكل كلالة**: uzaklaştığında. Ve **خبزة لحة ولحلحة ولحلح**: kurudur. Dedi ki:
  Nihayet bize kuru, **لحلح** bir ekmek getirdi;                      ve alaca bir koç tulumu gibi bir ayran.

Ve **الملحلح** ( **محمد** gibi). Bir nüshada: **كمسلسل**; ve o doğrudur: efendi, **كالمحلحل** gibidir; ve gelecektir.

Ve **اللحوح** (damme ile) Arapça bir lugattır; şeyhimizin zannettiği gibi sonradan türeme değildir. Ve onun damme ile oluşu doğrudur; güvenilirlerin ağızlarından, halefin seleften işittiği (şekliyle); bunda, şeyhimizin gittiği gibi bir bakış yoktur: **القطائف** ekmeğinin kendisi değil, onun benzeri; şeyhimizin zannettiği gibi. Ve “benzeri” lafzını istidrâk edilmiş kıldı. Çoğunlukla sütle yenir; nadiren et suyunda ufalanmış olarak yenir. Yemen’de yapılır; ve o, Tihâme halkının yiyeceğinin çoğudur; öyle ki başka beldelerde bilinmez. Şeyhimizin “Hicaz’da Yemen’den daha çok yayıldı” sözü, yerinde olmayan bir zorlamadır; bilakis hâl ona karıştı da onu **القطائف**’in kendisi yaptı; böylece te’vîle ihtiyaç duydu. Sanki o, ilk ortaya çıkışını kastediyor; bu yüzden onu sütle ve Yemen’de kullanmakla yetindi; çünkü Hicaz’da daha çok kullanımdadır ve daha çok çeşitlerdedir. Bunu, ehl-i ma‘rifet yanında bilinen şöhretle birlikte gör: **اللحوح** Yemen toprağının hususiyetlerindendir; başka yerde neredeyse bulunmaz.

Ve ona istidrâk olunacaklardandır: **ألح في الشيء**: onu sorması çoğaldı; ona yapışan gibi. Ve denildi: **ألح على الشيء**: ona yöneldi ve ondan gevşemez; ve o **الإلحاح**tır; hepsi yapışmadan ( **اللزوق**’tan)dır. Ve **رجل ملحاح**: talepte devamlıdır. Ve **ألح الرجل في التقاضي**: (alacağını) istemede devam ettiğinde. Ve **رحى ملحاح**: öğüttüğü şeye karşı (durmadan) dönen. Ve **الملح**: yorgunluktan kalkar da yerinden ayrılmaz olan.
