# لحد (ل-ح-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AD%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Siper, uzunca kazılmış çukur, sığınak demektir

- Harfler: ل - ح - د
- Kur'an'da: 6 geçiş · 6 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُلْحِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعِلُونَ | Eğriliğe yöneltirler | 3 | 3 | [7:180](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/ayet/7:180.md) |
| [مُلْتَحَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8F%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%AD%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | مُفْتَعَلًا | Sığınılan | 2 | 2 | [18:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/ayet/18:27.md) |
| [بِإِلْحَادٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A5%D9%90%D9%84%D9%92%D8%AD%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8D.md) | بِإِفْعَالٍ | Eğriliğe yöneltmek ile | 1 | 1 | [22:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/ayet/22:25.md) |

## Mücavir kökler — 50 mücavir (66 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yabancı
2. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Su birikintisidir
3. [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Örgülü saç demektir
4. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
5. [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Civar yerleşik bir yerin çevresi demektir
6. [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
7. [لسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dil demektir
8. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Açığa çıkarırsınız
9. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
10. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bedr dolunay demektir
11. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
12. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Alıkoyarlar
13. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
14. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tilvi toklu demektir
15. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
16. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ad verilen
17. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
18. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hiram keçe demektir
19. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kelime
20. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
21. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
22. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
23. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
24. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
25. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
26. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
27. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
28. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
29. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
30. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
31. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
32. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
33. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
34. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
35. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
36. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
37. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
38. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
39. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
40. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
41. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
42. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
43. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
44. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
45. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
46. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
47. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
48. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
49. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
50. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لحد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md), [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md), [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ortadan veya doğrultudan yana doğru sapıp derinleşen çukur, mezar yarığı |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan, dosdoğru yoldan veya dürüstlükten kasıtlı olarak yana sapma ve sığınak arama |
| Çekirdek Özet 3 | Doğru eksenden sapışın fiziksel oyuktan inanç ve isim tahrifatına uzanan kavramlaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca modern ateizm anlamındaki inançsızlığa indirgeyerek ayetlerdeki sapma ve tahrif boyutunu kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لح | Yapışma, bitişme, bürünme, bir tarafı sarıp örtme ve sıyırma hareketi ([لحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%81.md), [لحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%82.md), [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md), [لحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%86.md), [لحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%8A.md)) | د | Kapı, giriş ve itilme imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle genel sarma ve örtme eylemi, bir kenara doğru yarık açarak içine girme, yana doğru oyuk oluşturma ve sığınma anlamıyla sınırlandırılmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Bir hedefe doğru sevk edilme, yönelme veya bir doğrultuyu takip etme iradesi |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınır çekme, ana alandan ayrılma, yan tarafa bir perde veya engel koyarak gizlenme |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir açıklıktan içeriye dahil olma, oyuğa girme veya eşikten yana geçiş |
| لحد | Yönelimin bir sınıra veya duvara çarpıp yana doğru açılan bir açıklıktan içeri girmesi | Doğru gidiş hattının ana mecrasından bir kenara doğru yarık açılarak içine girilmesini, siper edinilmesini ve haktan yana sapmayı ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kabrin orta yerinden değil, kıbleye bakan yan duvarının altından oyulan ve cesedin yerleştirildiği yan çukur (lahit); okun hedeften yan tarafa sapması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü’r-Rumme, çöl yolculuğunda develerin gözlerinin yorgunluktan kaş kemikleri altına gömülüp çukurlaşmasını lahit yarığına benzeterek şu mısraı söylemiştir: أَناسِيُّ مَلحُودٌ لها في الحَواجِبِ / حميد الأرقط ise Haccâc’ın Kâbe’de sapkınlık yapanlara karşı gazabını anlatırken şöyle demiştir: لما رَأَى المُلْحِدُ حينَ أَلْحَـمـا / صواعِقَ الحجّاج يَمْطُرنَ دَما |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça لحد kökü, Sami dillerinde genel olarak bir yarığa yönelme, yan tarafa sığınma, çukur kazma veya merkezden eğrilip sapma semantik matrisi etrafında yer alır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami kollarında doğrudan aynı üçlü kök dizilimi yerine yanal oyuk, hendek veya siperleşme kavramları fonetik varyantlar ve ikili çekirdek akrabalıklarıyla izlenebilir. Kökün asli semantik çekirdeği, diklemesine derine inen bir çukurdan ziyade, bir kenara, duvara veya yan tarafa doğru açılan eğik girintidir. Klasik Arapçada bu fiziksel hareket hem cesedin yan duvara açılan cebe konulması uygulamasını hem de hedeften, haktan veya meşru merkezden yana eğrilip sapma tutumunu adlandırmıştır. Dilsel evrimde fiziksel yarık zamanla içine girilip korunulan bir sığınak (ملتحد) haline gelmiş, ahlaki ve itikadi alanda ise merkezdeki doğruluktan kasıtlı biçimde kenara kayma (إلحاد) anlamını kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ortadan yana eğilme, kenara oyuk açma | Kökün asıl anlamı kabrin yan tarafına oyulan oyuktur; oradan mecazen hedeften sapan oka, ardından haktan sapan kişiye ve sığınılan kuytu yere aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kenara çekilme, saklanma ve oyuk mefhumu | İkili لح çekirdeği temelinde örtünme, yapışma ve kenara sığınma semantik alanı Güney ve Kuzeybatı Sami dillerinde ortak arka plana işaret eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda kökün düzenli ses denkliklerine sahip dış şahidi bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لحد | Anlamlı | Yana eğilmek, kenara oyuk açmak | Kabrin yanına lahit yapmak, doğrudan sapmak, sığınak aramak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [لدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D8%AD.md) | Anlamlı | Vurmak, çarpmak | Bir nesneye değnekle veya el ile sertçe darbe indirmek | Kur'an'da geçmez; Tehzîb musta'mel sayar |
| [حلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [حدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D9%84.md) | Anlamlı | Eğrilik, tek taraflı dengesizlik | Omuzlardan birinin düşük olması, bir tarafın ağır basıp eğrilmesi | Ortak eğrilik ve dengeden sapma çekirdeği; Kur'an'da geçmez |
| [دلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%AD.md) | Anlamlı | Ağırlıktan ötürü yavaş yürümek | Aşırı yük sebebiyle gövdenin iki yana eğrilerek ve ağır aksak ilerlemesi | Yük sebebiyle eksenden kayma nüansı; Kur'an'da geçmez |
| [دحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D9%84.md) | Anlamlı | Yeraltı yarığına veya oyuğuna kaçmak | Yerin altına doğru daralıp genişleyen mağaramsı dehlize sığınmak | لحد kökündeki sığınak ve oyuk anlamıyla yakın akraba; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لحد | Merkez | Yana sapmak, kenara oyuk açıp sığınmak | Doğru eksenden kasıtlı olarak yan tarafa meyledip eğrilik üretmek veya siper edinmek | Hem zihni hem ameli sapmayı ve sığınak aramayı ifade eden kök |
| [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Bir tarafa eğilmek | Niyetli veya niyetsiz olarak dikey konumdan yana doğru yatma; لحد gibi mutlaka çukur veya tahrif barındırmaz | Genel eğilme ve yön değiştirme hali |
| [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) | Komşu | Merkezden ve istikametten kaymak | Özellikle gözün, kalbin veya aklın net görüş çizgisinden yana doğru kayması | Odaktan ve doğruluktan şaşma hali |
| [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Yoldan dışarı çıkmak, haddi aşmak | Doğru yoldan haksızlık ve zulüm kastıyla taşmak, adaletten sapmak | Sınır tanımazlık ve adalet zıddı sapma |
| [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) | Zıt | Dosdoğru orta yolu tutmak, istikamet | İfrat ve tefrite, sağa veya sola meyletmeksizin tam merkezde adaletle yürümek | Dengeli, amaçlı ve dosdoğru merkez çizgisi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لحد | Yana sapmak, lahit açmak, sığınmak | Doğru doğrultudan yan tarafa eğrilmek, oyuğa gizlenmek | Kesin |
| Latince | Deviatio, perfugium | Sapma, sığınak | Deviatio yoldan çıkmayı karşılarken perfugium korunaklı oyuk boyutunu karşılar; ikisi tek kökte birleşmez | Güçlü |
| İngilizce | Deviation, distortion, haven | Sapma, çarpıtma, sığınak | Deviation haktan sapmayı, distortion lafız ve isim tahrifini, haven ise sığınılacak güvenli kuytuyu anlatır | Güçlü |
| Almanca | Abweichung, Zufluchtsort | Sapma, iltica yeri | Abweichung kuraldan ve doğruluktan ayrılmayı, Zufluchtsort yana çekilip korunduğu mekanı verir | Güçlü |
| Fransızca | Déviation, asile | Sapma, sığınak | Déviation dosdoğru hattan yanlamasına kopmayı, asile ise dış baskıdan kaçılıp varılan noktayı bildirir | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ | İsimleri haktan eğip tahrif etmek, sınır dışına taşımak | Allah'ın isimlerine putların adlarını iliştirmek veya O'na layık olmayan sıfatlar isnat etmek bağlamı (A'râf [7:180](https://lisan.digital/tr/ayet/7:180.md)). |
| لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ | Sözü bir hedefe doğru meylettirmek, isnat etmek | Müşriklerin Kur'an'ı yabancı bir kimseye nispet ederek iftira atmaları bağlamı (Nahl [16:103](https://lisan.digital/tr/ayet/16:103.md)). |
| يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا | Ayetleri çarpıtmak, inkara ve eğriliğe alet etmek | Allah'ın ayetleri karşısında dürüst davranmayıp onları amacından saptırmaya çalışanlar bağlamı (Fussilet [41:40](https://lisan.digital/tr/ayet/41:40.md)). |
| مُلْتَحَدًا | Sığınılacak emniyetli yer, oyuk, siper | Allah'ın azabından veya hükmünden kaçıp yanına sığınılacak hiçbir merci bulunamayacağı bağlamı (Kehf [18:27](https://lisan.digital/tr/ayet/18:27.md), Cinn [72:22](https://lisan.digital/tr/ayet/72:22.md)). |
| بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ | Mescid-i Haram'da haktan ve hürmetten sapmak | Harem bölgesinde haddi aşarak zulme ve haksızlığa meyletmek bağlamı (Hac [22:25](https://lisan.digital/tr/ayet/22:25.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlhad, mülhid terimleri ve ilahi isimlerin tenzihi | Esmâ-i Hüsnâ'da ilhadın şirk, ta'tîl veya teşbih sayılıp sayılmayacağı; hakkı terk edip batıla meyletmenin inkar boyutu | Haktan bilerek sapma, isimleri tahrif etme ve daha sonra doğrudan inançsızlık ıstılahına evrilme |
| Fıkıh | Kabir açma biçimi (lahit ve şakk) ve Harem'de işlenen cürümler | Lahdin (yan oyuk) şakk türü düz mezara üstünlüğü; Hac [22:25](https://lisan.digital/tr/ayet/22:25.md) gereği Harem bölgesinde günaha niyet etmenin cezası | Mezarın kıble tarafına açılan yan cebe yerleştirme ve Harem'in kutsiyet çizgisinden eğrilme |
| Tefsir | A'râf [7:180](https://lisan.digital/tr/ayet/7:180.md), Nahl [16:103](https://lisan.digital/tr/ayet/16:103.md) ve Hac [22:25](https://lisan.digital/tr/ayet/22:25.md) tefsirleri | İsimlerdeki ilhadın müşriklerin Lat, Menat gibi türetmeleri mi yoksa ayetleri tahrif mi olduğu analizi | Doğruluk ve dürüstlük çizgisini yan yollara saparak bozma eylemi |
| Hadis | Defin sünneti rivayetleri | Hz. Peygamber'in defninde lahit usulünün tercih edilmesi ve kabir kazıcıları arasındaki iş bölümü | Fiziksel anlamıyla lahit kazma ameliyesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve esmâ inancı | İlhaddan tecerrüt | Dikey vahiy doğrusunu koruma | Allah'ın isim ve ayetlerini tahriften, şirk ve teşbihe meyletmekten alıkoyar. | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve epistemoloji | Yöntemsel dürüstlük | Metodik sapmaları engelleme | Delillerin gösterdiği apaçık neticeden öznel heveslerle yan tarafa sapılmasını mahkum eder. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve kamu otoritesi | Meşruiyetten kaçış veya siperleşme | Gayrimeşru hizipleşmeyi önleme | Bireylerin adil nizamdan sapıp kendilerine dokunulmaz yeraltı siperleri kurmasını yasaklar. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve pazar ahlakı | Piyasa kurallarından eğrilme | Gizli kaçakçılık ve haksız sığınakları tasfiye | Kurallı mübadeleden saparak vergi veya adalet dışı yan ceplere sermaye kaçırılmasını engeller. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal rotadan açısal sapma (vektörel deviasyon) | Düz bir referans hattında ilerleyen hareketin merkezkaç veya dış etkiyle yanal bir yarığa yönelmesi gibi, kök de ana eksenden açısal kırılmayı modeller. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal normdan sapma ve gettolaşma (sosyolojik marjinallik) | Toplumsal ana mutabakat zemininden bilerek ayrılıp kendi dar hücresine, siperine çekilerek ana sisteme meydan okuma davranışını temsil eder. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | لحد türevi olan ilhad kavramını yalnızca 19. ve 20. yüzyılların modern felsefi ateizmi (Tanrı tanımazlık) ile sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da sadece mutlak inkarı değil; Allah'ın isimlerini tahrif etmeyi, ayetleri bağlamından koparmayı, haksız yere Harem'in hürmetini çiğnemeyi ve kaçıp saklanacak sığınak aramayı da kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin muhatabının yalnızca Tanrı'yı inkar edenler olduğu sanılır; oysa isimleri eğip büken, dinde yan yollara sapan ve ayetleri çarpıtan inançlı iddia sahiplerinin cürmü görünmez kılınır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Doğruluk ve istikamet mefhumunun karşıtı olan sapmanın niteliğini açıklar; hakikatin cepheden reddedilmesinden ziyade, onun kenarından dolaşılarak nasıl tahrif edildiğini ve sığınak arayışının fıtri sınırlarını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Esmâ-i Hüsnâ'nın muhafazası (A'râf), Kur'an'ın kaynağına yönelik müşrik iftiraları (Nahl), Mescid-i Haram'ın dokunulmazlığı (Hac) ve ahirette ilahi adaletten kaçışın imkansızlığı (Kehf, Cinn) ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tahrif ve sapmanın yalnızca toptan inkarla gerçekleştiği zannını düzeltir; hakikati kabul ediyor görünüp onun isimlerini, manalarını ve kutsallarını yanlamasına eğrilterek bozmanın da birer ilhad olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Doğru kazılan çukurun yan tarafına doğru açılan oyuk, lahit ve hedeften yana sapan okun hareketi.
- Soyut anlam: Hak, adalet ve istikamet ekseninden kasıtlı bir meyil ile kenara sapma, hakikati tahrif etme veya sığınak arama.
- Sistematik karşılık: İlahi isimlerde, ayetlerde ve meşru nizamda belirlenen istikamet vektörünü terk edip yanal bir kurguya iltica etme durumu.
- LaTeX modeli: $$ \vec{v} = \vec{u} + \vec{\delta}, \quad \vec{\delta} \cdot \vec{n} \neq 0 \implies \mathcal{S} = \{ x \mid x \notin \mathcal{H} \} $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\vec{u}$ doğruluk ve istikamet vektörünü, $\vec{\delta}$ merkezden yana doğru gerçekleşen açısal sapma miktarını temsil eder. Sapma bileşeni dikey referans yüzeyinin normali $\vec{n}$ ile sıfırdan farklı bir iç çarpım verdiğinde ($\vec{\delta} \cdot \vec{n} \neq 0$), ortaya çıkan $\mathcal{S}$ durumu, nesnenin meşru hakikat kümesi olan $\mathcal{H}$ sınırlarının dışına çıkıp yanal bir oyuğa sürüklendiğini gösterir.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AD%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:180](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/ayet/7:180.md) — يُلْحِدُونَ

وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا وَذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ سَيُجْزَوْنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): En güzel isimler Allah’ındır. Öyleyse O’na bunlarla dua edin. O’nun isimleri konusunda eğriliğe sapanları bırakın. Onlar, yaptıklarının cezalarını göreceklerdir.

### [Nahl 16:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/ayet/16:103.md) — يُلْحِدُونَ

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ

Meal (IK): Andolsun ki; ona mutlaka bir insan öğretiyor, dediklerini biliyoruz. Kasdettikleri kişinin dili yabancıdır. Kur’an ise apaçık arapçadır.

### [Kehf 18:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/ayet/18:27.md) — مُلْتَحَدًا

وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا

Meal (IK): Rabbının kitabından sana vahyolunanı oku. O’nun sözlerini değiştirebilecek yoktur. O’ndan başka bir sığınak da bulamazsın.

### [Hac 22:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/ayet/22:25.md) — بِإِلْحَادٍ

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ

Meal (IK): Muhakkak ki o küfredenlere, Allah’ın yolundan ve (yerli, yolcu bütün insanları eşit kıldığımız) Mescid-i Haram’dan alıkoyanlara ve orada zulm ile ilhada yeltenenlere; elim bir azabtan tattırırız.

### [Fussilet 41:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/ayet/41:40.md) — يُلْحِدُونَ

إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنَا أَفَمَنْ يُلْقَى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمَّنْ يَأْتِي آمِنًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Ayetlerimiz hakkında doğruluktan ayrılıp eğriliğe sapanlar, bize gizli değillerdir. Ateşe atılan mı, yoksa kıyamet günü güven içinde olan mı daha iyidir? Dilediğinizi yapın. Doğrusu O; yaptıklarınızı görendir.

### [Cin 72:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/ayet/72:22.md) — مُلْتَحَدًا

قُلْ إِنِّي لَنْ يُجِيرَنِي مِنَ اللَّهِ أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا

Meal (IK): De ki: Doğrusu kimse beni, Allah’a karşı savunamaz. Ve ben, O’ndan başka bir sığınak da bulamam.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Siper, uzunca kazılmış çukur, sığınak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والدال واللام معهما
ح د ل، د ح ل، ل ح د، د ل ح مستعملات
حدل:
الأحْدَلُ: ذو الخُصْيَة الواحدة من كُلِّ شيء، ويقال لمِائِل الشِّقَّينْ أيضاً.
والخَوْدَل: المُذَكَّر من القِرْدان.
وبَنو حُدال: حَيُّ نُسبوا إلى محَلَّة كانوا ينزلونها.
والتَّحادُل: الانحناءُ على القوس.
دحل:
الدَّحْل: مَدْخلٌ تحتَ الجُرْف أو في عُرْض جَنْب البئر في أسفلِها، أو نحوه من المناهِل والموارد، ورُبَّ بيت من بُيُوت الأَعراب يُجْعَل له دَحْل تدخُلُ المرأةُ فيه إذا دَخَلَ عليهم داخِلٌ، وجمعُه دُحْلان وأدحال، قال:
دَحْلُ أبي المِرقال خيرُ الأدْحالْ
والداحُول وجمعه دَواحيل: خَشَباتٌ على رُؤوسها خِرَقٌ كأنهَّا طَرّاداتٌ قِصارٌ، تُرْكَز في الأرض لصيد الحُمُر.
والدَّحِل: العظيم البطن، ويقال: الخَدّاع.
لحد:
اللَّحْد: ما حُفِرَ في عُرْضِ القَبْر، وقَبْرٌ مُلْحَد، ويقال: مَلْحُود، ولَحَدوا لَحْداً، قال ذو الرمة:
أَناسِيُّ مَلحُودٌ لها في الحَواجِبِ
شبَّه إنسانَ العَيْن تحت الحاجِب باللَّحْد، حين غارت عُيون الإبِل من تَعَب السَّيْر.
والرجل يلْتَحِد إلى الشَيء: يلجأُ إليه ويميَل، يقال: أَلْحَد إليه ولَحَدَ إليه بلسانه أيْ: مال، ويُقرأ: لسانُ الذي يُلِحدون ويَلْحَدون.
وأَلْحَد في الحَرَم، ولا يقال: لَحَدَ إذا تَرَكَ القَصد ومال إلى الظلم، ومنه قولُه تعالى: من يُرِد فيه بإلحادٍ يعني في الحَرَم، قال حميد الأرقط:
لما رَأَى المُلْحِدُ حينَ أَلْحَـمـا		صواعِقَ الحجّاج يَمْطُرنَ دَما
دلح:
دَلَح البعيرُ فهو دالِحٌ إذا تثاقَلَ في مَشْيِه من ثِقَلِ الحِمْل.
والسَّحابةُ تَدْلَح في سَيْرها من كَثْرة مائِها، كأنَّما تَنْخَزِلُ انخِزالاً، قال:
بينما نحن مُرتِعون بَفَلْجٍ		قالتْ الدُلَّحُ الرِّواءُ أَنِيهِ.
أي صُبَّي وافعَلي.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الدال** ve **اللام** onlarla birlikte
**ح د ل**، **د ح ل**، **ل ح د**، **د ل ح** kullanımdadırlar

حدل:
**الأحْدَلُ**: her şeyden tek **خُصْيَة** sahibi olan; iki yanın da eğik olan kimseye de söylenir.
Ve **الخَوْدَل**: **القِرْدان**’ın erkek olanı.
Ve **بَنو حُدال**: nisbet edildikleri bir **محَلَّة**’ye (mahalle/yerleşim yerine) nisbet edilmiş bir kabiledir; oraya konaklarlardı.
Ve **التَّحادُل**: yay üzerine eğilmedir.

دحل:
**الدَّحْل**: yarın altında yahut kuyunun yanının en alt kısmında, yahut buna benzer menhaller ve su varma yerlerinde bir giriş; bazen de Arapların evlerinden bir ev için bir **دَحْل** yapılır; içeri bir giren girdiğinde kadın onun içine girer. Çoğulu **دُحْلان** ve **أدحال**’dır. Dedi ki:
دَحْلُ أبي المِرقال خيرُ الأدْحالْ

Ve **الداحُول**; çoğulu **دَواحيل**: başlarında bez parçaları bulunan tahta parçalarıdır; sanki kısa **طَرّادات** gibidirler; yaban eşeklerini avlamak için yere dikilirler.
Ve **الدَّحِل**: büyük karınlı; denilir ki: **الخَدّاع**.

لحد:
**اللَّحْد**: kabrin enine kazılan şeydir; ve **قَبْرٌ مُلْحَد**; ve denilir: **مَلْحُود**. Ve **لَحَدوا لَحْداً**. Zû’r-Rumme dedi ki:
أَناسِيُّ مَلحُودٌ لها في الحَواجِبِ

Devenin gözleri yürüyüş yorgunluğundan çökünce, kaşın altındaki göz bebeğini **اللَّحْد**’e benzetti.
Ve adam bir şeye **يلْتَحِد**: ona sığınır ve meyleder. Denilir: **أَلْحَد** ona; ve diliyle ona **لَحَدَ** yani: meyletti. Ve okunur: **لسانُ الذي يُلِحدون ويَلْحَدون**.
Ve **أَلْحَد** **الحَرَم**’da; ve denilmez: **لَحَدَ** — kastı terk edip zulme meylettiği zaman. Ondandır O’nun (yüce) sözü: **من يُرِد فيه بإلحادٍ** yani **الحَرَم**’da. Humeyd el-Arkat dedi ki:
لما رَأَى المُلْحِدُ حينَ أَلْحَـمـا		صواعِقَ الحجّاج يَمْطُرنَ دَما

دلح:
**دَلَح** deve; o **دالِحٌ**’tır: yükün ağırlığından yürüyüşünde ağırlaştığı zaman.
Ve bulut, suyunun çokluğundan yürüyüşünde **تَدْلَح**; sanki bir **انخِزالاً** ile **تَنْخَزِلُ**. Dedi ki:
بينما نحن مُرتِعون بَفَلْجٍ		قالتْ الدُلَّحُ الرِّواءُ أَنِيهِ.

Yani: “dök ve yap.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ألْحَدَ في دين الله، أي حاد عنه وعَدَلَ. ولَحَدَ، لغةٌ فيه. وقرئَ: "لِسانُ الذي يَلْحَدونَ إليه". والْتَحَدَ مثله. وألْحَدَ الرجل، أي ظلم في الحرم. وأصله من قوله تعالى: "ومن يُرِدْ فيه بإلْحادٍ بظُلْمٍ"، أي إلْحاداً بظُلْمِ؛ والباء فيه زائدة. قال حُمَيْد ابن ثور:
قَدْنِيَ من نَصْرِ الخُبَيْبَيْنِ قَدي
ليسَ الإمامُ بالشَحيحِ المُلْحِدِ
أي الجائر بمكة. واللَحْدُ بالتسكين: الشقّ في جانب القبر، واللُحْدُ بالضم لغة فيه. تقول: لَحَدْتُ للقبر لَحْداً، وألْحَدْتُ له أيضاً، فهو مُلْحَدٌ. والمُلْتَحَدُ: الملجأُ، لأنَّ اللاجئُ يميل إليه.

##### Türkçe

**ألْحَدَ** Allah’ın dini hakkında; yani ondan saptı ve meyletti. Ve **لَحَدَ**; onda bir dildir. Ve okundu: “**لِسانُ الذي يَلْحَدونَ إليه**”. Ve **الْتَحَدَ** onun gibidir. Ve **ألْحَدَ** adam; yani Harem’de zulmetti. Ve aslı, Yüce Allah’ın sözü olan: “**ومن يُرِدْ فيه بإلْحادٍ بظُلْمٍ**” sözündendir; yani “zulüm ile bir **إلْحاداً**”; ve ondaki **الباء** ziyadedir. **حُمَيْد ابن ثور** dedi:
قَدْنِيَ من نَصْرِ الخُبَيْبَيْنِ قَدي
ليسَ الإمامُ بالشَحيحِ المُلْحِدِ
yani Mekke’de haksızlık eden. Ve **اللَحْدُ** (sükûn ile): kabrin yan tarafındaki yarık; ve **اللُحْدُ** (zam ile) onda bir dildir. Dersin ki: Kabir için **لَحَدْتُ** bir **لَحْداً**; ve ona ayrıca **ألْحَدْتُ** da; o hâlde o **مُلْحَدٌ**’dır. Ve **المُلْتَحَدُ**: sığınak; çünkü sığınan ona meyleder.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح د ل
حدل ، دحل ، دلح ، لحد ، لدح : مستعملة .
حدل : قال الليث : الأحْدَلُ . ذو الخُصْيَةِ الواحدة من كلِّ شيءٍ ، قال : ويقال في بعض التفسير إذا كان مَائِلَ أَحَد الشِّقَّيْنِ فهو أحْدَلُ أيضاً .
وقال أبو عُبَيد : قال الفرَّاء : الأحْدَل : المائِل ، وقد حَدِلَ حَدَلاً .
قال : وقال أبو زيد : الأحْدَلُ : الذي يَمْشِي في شِقَ .
وقال أبو عَمْرو : الأحْدَل : الذي في مَنْكِبَيْه ورَقَبَتِه انكِبابٌ عَلَى صَدْرِه .
وَرَوَى ثعلبٌ عن ابن الأعْرَابي : في عُنُقِه حَدَلٌ أي مَيْل ، وفي مَنْكِبه دَفَأٌ .
وقال الليثُ : قَوْسٌ مُحْدَلَةٌ وذلك لاعْوِجاج سِيَتها . قال والتَّحَادُلُ : الإنحناءُ عَلَى القَوْسِ .
والحَوْدَلُ : الذَّكَرُ من القِرْدَان
أبو عُبَيْد عن أبي زَيْد : حَدَلَ عَلَيَّ فُلاَنٌ يَحْدِلُ حَدْلاً أي ظلمني ، وإنَّهُ لحَدْلٌ غير عَدْلٍ .
وقال غيره : حَادَلني فُلاَنٌ مُحَادَلَةً إذا رَاوَغَك ، وحادَلَتِ الأُتُنُ مِسْحَلها : رَاوَغَتْه ، وقال ذو الرُّمَّة :
من العَضِّ بالأفْخَاذِ أو حَجَباتها
إذا رابَهُ استِعْصَاؤُها وحِدَالُها
وسمعتُ أَعْرَابيّاً يقول لآخر : أَلاَ وانزل بهاتِيك الحَوْدَلَة ، وأشار إلى أَكَمَة بِحِذَائه ، أَمَرَه بالنزول عليها .
والحَدَالُ : شَجَرةٌ بالْبَادية . وقال بعضُ الهُذَلِيِّين :
إذَا دُعِيَتْ بمَا في البَيْتِ قالت
تَجَنَّ من الحَدَالِ وَمَا جُنِيتُ
أي وما جُنِي لي مِنْه .
ويقال للقَوْسِ حُدَالٌ إذا طُومِنَ من طائِفِها ، قال الهُذليُّ يَصِفُ قَوْساً :
لها مَحِصٌ غَيْرُ جَافِي القُوَى
من الثَّوْرِ حَنَّ بِوَرْكٍ حُدَال
المَحِصُ : الوَترُ ، وقوله : بِوَرْكٍ أي بقَوْس عُمِلَتْ من وَرِك شجرة أي أَصل شجرة من الثَّوْر أي من عقَب الثَّوْر .
وحَدَال : اسم أرض لكلب بالشام . قال الرَّاعي :
في إثر مَنْ قُرِنَتْ مِنِّي قَرِينَتُه
يَوْمَ الحَدَال بِتَسْبِيبٍ من القَدَرِ
ويُرْوَى : يوم الحَدَالَي .
لدح : أهمله الليث . وقال ابن دُرَيد : اللَّدْحُ : الضَّرْبُ باليَدِ ، لَدَحَه بِيَدِه .
قلتُ : والمعروف من كلامهم بهذا المعنى اللَّطْحُ ، وكأنّ الطاءَ والدال تَعَاقَبَا في هذا الحَرْف .
دحل : قال الليث : الدَّحْلُ : مَدْخَلٌ تحت الجُرْف أو في عُرْض خشب البئر في أَسْفلِها ونحو ذلك من الموارد والمَناهِل .
قال : ورُبّ بَيتٍ من بيوتِ الأعراب يُجْعلُ له دَحْلٌ تدخل فيه المرأة إذا دَخَل عليهم داخلٌ تدخل فيه المرأة إذا دَخَل عليهم داخل ، والجميع الأدْحَال والدُّحْلان .
وفي حديث أبي هُرَيرة حين سأله رَجلٌ مِصْرَادٌ أَيُدْخِلُ معه المَبْوَلَةَ في البَيت ، فقال : نَعم وادْحَلْ في الكِسْر .
قال أبو عُبَيد الدَّحْلُ : هُوَّةٌ تكون في الأرض وفي أسافِلِ الأوْدِية فيها ضِيقٌ ثم تتَّسِعُ ، قال ذلك الأصْمَعي .
قال أبو عُبَيد : فشبَّه أبو هُرَيْرَةَ جوانب الخِبَاء ومداخِلَه بذلك ، يقول : صِرْ فيها كالّذي يصير في الدَّحْلِ .
قلتُ : وقد رأيتُ بالخَلْصاء ونَوَاحي الدَّهْناء دُحْلاَناً كثيرة ، وقد دَخَلْتُ غَيرَ دَحْلٍ منها ، وهي خلائقُ خلقَها الله تحت الأرض يَذهَب الدَّحْلُ منها سَكّاً في الأرض قامةً أو قامتيْن أو أكثرَ من ذلك ، ثم يتَلَجَّفُ يَمِيناً أو شِمَالاً ، فمرَّةً يضيقُ ومَرَّةً يتَّسِع في صَفَاةٍ مَلساء لا تَحيكُ فيها المَعَاوِل المُحدَّدة لصلابتِها ، وقد دخلْتُ منها دَحْلاً ، فلَمَّا انتهيتُ إلى الماء إذا جَوٌّ من الماء الراكد فيه لم أقف على سَعَته وعُمْقِه وكثرتِه لإظلام الدَّحْلِ تحت الأرض ، فاستقَيْتُ أَنَا مع أُصَيْحَابي من مائه وإذا هو عَذْبٌ زُلال ، لأنه مَاءُ السماء يَسِيلُ إليهِ من فوق ويَجْتَمِعُ فيه .
وأخبرني جماعةٌ من الأعراب أن دُحْلاَن الخلْصَاء لا تخلو من الماء ولا يُسْتَقى منها إلا لِلشَّفَةِ وللخَيْل لتَعَذُّر الاستقَاءِ منها وبُعْدِ الماء فيها من فُوهَةِ الدَّحْلِ ، وسمعتهم يقولون : دَحَلَ فلانٌ الدَّحْلَ بالحاء إذا دَخَله ، ويقال : دَحَلَ فلانٌ عَلَيَّ وَزَحَلَ أي تَبَاعَدَ ، ورَوَى بعضُهم قوْلَ ذِي الرُّمَّة :
إذا رَابَهُ استَعصاؤُها ودِحالُها
ورواه بعضُهم وحِدَالُها ، وهما قريبا المعْنى من السواء ، وقوله :
أَوَ اصَحَمَ حَامٍ جَرَامِيزَه
حَزَابِيَةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
قال الأصمَعيّ : الدِّحالُ : الامتناعُ كأنه يُوَارِبُ ويَعْصِي ، قال : وليس من الدَّحْلِ الذي هو سَرَبٌ .
قال شمِر : قيل للأسَدِيّة : ما المُدَاحَلةُ ؟
فقالت : أن يَلِيتَ الإنسانُ شيئاً قد عَلِمَه أي يكْتُمُه ويأتي بخبر سواه .
وفي حديث أبي وائل قال : وَرَد علينا كتابُ عُمَر ونحنُ بخانقِين إذا قال الرَّجُل للرَّجُل : لا تَدْحَل فقد أَمَّنَه .
قال شمِر : سمعتُ عليَّ بن مُصْعَب يقول : لا تَدْحَل بالنَّبَطِيَّةِ أي لا تخَفْ .
وقال : فُلانٌ يَدْحَلُ عَنِّي أي يَفِرّ ، وأنشد :
ورَجلٍ يَدْحَلُ عنِّي دَحْلاَ
كَدَحَلاَنِ البَكْر لاقَى الفَحْلا
فكأن مَعنى لا تَدْحَلْ : لا تَهْرُب .
وقال الليث : الدَّاحُولُ ، والجميعُ الدَّاوحِيلُ ، وهي خَشَبَاتٌ عَلَى رُؤوسِها خِرَقٌ كأنها طَرَّادات قِصَارٌ تُرْكَزُ في الأرض لِصَيْدِ الْحُمُر والظِّباء .
وقال غيرُه : يقال لِلذي يَصيدُ بالدَّواحِيل الظِّبَاء دَحَّالٌ ، وربما نَصَب الدَّحَّالُ حِبَالَةً بالليل للظِّبَاء ورَكَزَ دَواحِيلَه وأَوْقَدَ لها السُّرُجَ .
وقال ذو الرُّمَّة يذكر ذلك :
ويَشْرَبْنَ أَجْناً والنُّجُومُ كأَنها
مصَابِيحُ دَحَّالٍ يُذكَّى ذُبَالُها
اللِّحْياني عن أبي عمرو : الدَّحِلُ والدَّحِنُ : الخَبُّ الخَبيثُ .
أبو عُبَيد عن الأصمَعي مِثْلُه ، قال : وقال الأُمَوِي : الدَّحِلُ : الخَدَّاعُ للناس .
اللِّحيَاني عن أبي عَمْرو : الدَّحِلُ والدَّحِنُ : البَطِينُ العرِيضُ البَطن .
وقال النَّضْرُ : الدَّحِلُ من الناسِ عند البَيْع مَنْ يُدَاحِلُ الناسَ ويُماكِسهم حتى يَسْتَمْكِنَ من حَاجَتِه ، وإنه لَيُدَاحِلُه أي يُخادِعُه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الدَّاحِلُ : الحَقُودُ بالدَّال .
لحد : قال اللَّيثُ : اللَّحْدُ : ما حُفِرَ في عَرْضِ القَبْر ، وقبر ملْحُودٌ لهُ ومُلحَدٌ ، وقد لَحَدُوا له لَحْداً ، وأنشد :
أَنَاسِيُّ مَلْحُودٌ لها في الحَوَاجِبِ
شبَّه إنسانَ العيْن تحْتَ الحاجِب باللَّحْد ، وذلكَ حِينَ غارَت عيون الإبل من تعب السَّيرِ .
أبو عُبَيد عن أبي عُبَيدة : لَحَدْتُ له وأَلْحَدْتُ له ، وقال الله عزّ وجلّ : ( لِّسَانُ الَّذِى يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِىٌّ وَهَاذَا لِسَانٌ عَرَبِىٌّ مُّبِينٌ ) ( النّحل : 103 ) .
وقال الفرَّاء : يُقْرَأُ ( يَلحَدُون ) و ( يُلْحِدُون ) ، فَمَنْ قرأ ( يَلْحَدون ) أرادَ يميلون إليه ، و ( يُلحدون ) : يَعْترضون ، قال : وقولُه : ( وَمَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ ) ( الحَجّ : 25 ) أي باعتِرَاضٍ .
الحرَّاني عن ابن السِّكِّيت قال : المُلْحِدُ : العادِلُ عن الحَقِّ ، المُدْخِلُ فيه ما ليسَ فيه ، قدْ أَلْحَدَ في الدِّين ولحَد ، قال : وقُرِىءَ : ( يُلْحِدُون إليه ) و ( يَلْحَدُون ) أي يميلون . وقَدْ أَلْحَدْتُ للميِّتِ لَحْداً ولَحَدْتُ قال : واللَّحدُ : الشَّقُ في جانب القبر والضَّريحُ ، والضَّرِيحةُ : ما كان في وَسَطه ، وأنشد شَمِر لرؤبة :
بالعَدْل حتى انْضَمَّ كلُّ عانِدِ
وتَرَكَ الإلْحَادَ كُلُّ لاحِدِ
فجاء باللُّغَتَيْن معاً ، وقال : لَحْدُ كلِّ شيءٍ : حَرْفُه ونَاحِيتُه ، وقال :
قَلْتَانِ في لَحْدَيْ صَفاً مَنْقُور
وركِيَّةٌ لَحُودٌ : زوْرَاءُ أَيْ مُخَالِفَةٌ عن القَصْدِ .
وقال الزَّجَاجُ في قوله : ( وَمَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ ) ( الحَجّ : 25 ) قيل الإلْحَادُ فيه الشِّرْكُ بالله ، وقيل : كلُّ ظالمٍ فيه مُلْحِدٌ ، وجاء عن عُمَر أَنَّ احتكار الطَّعام بمكة إلْحادٌ ، وقال بعض أَهْلُ اللُّغَة : معنى الْبَاء الطَّرْح ، المعنى ومن يُرِدْ فيه إلحاداً بِظُلم ، وأَنْشَدُوا :
هُنَّ الحرائرُ لا رَبَّاتُ أَخْمِرَةٍ
سُودُ المحاجِر لا يقْرَأْنَ بالسُّوَرِ
المعنى عندهم لا يقرأْنَ السُّوَرَ ، قال : ومعنى الإلْحَاد في اللُّغة : المَيْلُ عن القَصْدِ . وقال الليثُ : أَلْحَدَ في الحَرَمِ إذا تَرَكَ القَصْدَ فيما أُمر به ومال إلى الظُّلْم . وأَنْشَد :
لما رَأَى المُلْحِدُ حينَ أَلْحَما
صَوَاعِقَ الحجَّاج يَمْطُرْنَ دَمَا
قال : وحدثني شَيْخٌ مِنْ بني شَيْبَةَ في مَسْجِد مكة قال : إني لأذكر حينَ نُصِبَ المنْجَنِيقُ على أبي قُبَيْس ، وابن الزُّبَيْر قد تَحَصَّنَ في هذا البيت ، فجعل يَرْميه بالحِجارَة والنيران ، فاشتعلت النَّارُ في أَسْتَار الكَعْبَةِ حتى أَسْرَعَتْ فيها ، فجاءت سَحابَةٌ من نحو الجُدَّةِ فيها رَعْدٌ وبَرْقٌ مرتفعة كأنها مُلاَءهٌ حتى اسْتَوَتْ فوق البيت فمطرَتْ فما جاوَزَ مطرُها البَيْتَ ومواضع الطَّوَافِ حتى أطفَأَتِ النّار وسال المِرْزَابُ في الحِجْرِ ، ثمَّ عَدَلَتْ إلى أبي قُبَيْس فرمت بالصَّاعقة فأَحْرَقت المنْجَنِيقَ وما فيها ، قال : فحدَّثتُ بهذا الحديث بالبَصْرَة قَوْماً ، وفيهم رَجُلٌ من أهل واسط ، وهو ابن سليمان الطَّيَّار شَعْوَذِيُّ الحجَّاج ، فقال الرَّجلُ : سمعتُ أبي يحدِّثُ بهذا الحديث ، وقال لمَّا أُحْرِقت المنْجَنيقُ أمْسَكَ الحجَّاجُ عن القِتَالِ ، وكتب إلى عبد الملك بذلك ، فكتب إليه عبد الملِك : أما بعد ، فإنَّ بني إسْرَائيل إذا قَرَّبُوا لله قُرْبَاناً فَتَقَبَّله منْهُم بعث ناراً من السماء فأَكلَتْه ، وإنَّ الله قَدْ رَضِي عَمَلك ، وتَقَبَّل قُرْبَانك ، فجِدَّ في أمرك والسَّلاَم .
قال شمر : روى أبو عمرو الشيباني لأمية بن أبي الصلت : إعلم بأن الله ليس كصُنْعِه صُنْعٌ ، ولا يخفى عليه الملحد أي المشرك . وروى السُّدِّيّ عن مُرّة عن عبد الله : لو هَمّ العبد بِسَيِّئَة ، ثم لم يعملها لم تكتب عليه ، ولو همّ بقتل رجل ، وهو بِعَدَنَ أَبْيَنَ ، وهو عند البيت لأذاقه الله العذاب الأليم ، ثم تلا الآية .
يقالُ : ما عَلَى وَجْه فُلاَنٍ لُحادَةُ لحم ولا مُزْعَةُ لحم أي ما عليه شيءٌ من اللحم لِهُزالِه .
وقال الفَرَّاءُ في قول الله جلّ وعزّ : ( أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَداً إِلاَّ بَلاَغاً مِّنَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ وَمَن يَعْصِ ) ( الجن : 22 ، 23 ) أي ملجأً ولا سَرَباً ألجأُ إليه .
أبو عُبَيد عن الأَحمر . لحَدْتُ : جُرْتُ ومِلتُ . وألْحَدْتُ : مارَيتُ وَجَادَلْتُ .
دلح : قال الليث : الدَّالِحُ : البَعِيرُ إذا دَلَحَ . وهو تثَاقُلُه في مشيه من ثِقَل الحِمْل . والسَّحَابَةُ تَدْلَحُ في سيرها من كثرةِ مائها . كأَنها تَنْخَزل انْخِزالاً . وفي الحديث : ( كنَّ النساء يدلحن بالقرب على ظهورهن في الغزو ) أي يَسْتَقين ويَسْقين الرِّجال .
ويقال : تدالح الرجلان الحِمْل بَينهُما تدالحُاً أي حَملاه بينهما . وتدالحَا العِكم إذا أدْخلا عُوداً في عُرَى الْجُوالِق . وأخذا بطرفي العُود فحملاه . وفي حدِيث آخر أنَّ سَلمان وأبا الدَّرْداء اشتريا لحماً فَتَدالحاهُ بينهُما على عُود .
أبو عُبَيد عن أبي عَمْرو : الدَّلْحُ : مَشْيُ الرجل بِحِمْلِه وقد أثْقَله . يقال : دَلَح يَدْلَحُ . وسَحَائِبُ دُلَّحٌ : كَثيرَةُ الماءِ .
قال النَّضْرُ : الدَّلاحُ من اللّبن : الذي يُكْثَرُ ماؤه حتى تتَبيَّن شُهْبَتُه .
ودَلَحْتُ القومَ ودَلَحْتُ لهم وهو نحو من غُسالة السِّقاء في الرِّقَّةِ أرَقُّ من السَّمارِ .
وفرسٌ دالحٌ : يَخْتالُ بِفارِسِه ولا يُتْعِبُه وقال أبو دواد :
ولَقَد أغْدو بِطَرْفٍ هَيْكَلٍ
سَبِط العُذْرَةِ مَيَّاسٍ دُلَحْ

##### Türkçe

ح د ل
**حدل** ، **دحل** ، **دلح** ، **لحد** ، **لدح** : kullanımdadır.

**حدل** : Leys dedi: **الأحْدَلُ**. Her şeyden tek **الخُصْيَةِ** sahibi olan; dedi: ve bazı tefsirde, iki yanından birinin eğik olması hâlinde ona da **أحْدَلُ** denir.

Ebû Ubeyd dedi: Ferrâ dedi: **الأحْدَل**: eğik olan; ve **حَدِلَ** **حَدَلاً** (eğildi).

Dedi: ve Ebû Zeyd dedi: **الأحْدَلُ**: bir **شِقَ** içinde yürüyen.

Ebû Amr dedi: **الأحْدَل**: iki **مَنْكِب**’inde ve **رَقَبَت**’inde göğsüne doğru bir kapanma bulunan.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **في عُنُقِه حَدَلٌ** yani eğiklik; ve **في مَنْكِبه دَفَأٌ**.

Leys dedi: **قَوْسٌ مُحْدَلَةٌ**; bu, **سِيَة**’sinin eğriliğindendir. Dedi: ve **التَّحَادُلُ**: yayın üzerine eğilmedir.

**الحَوْدَلُ** : **القِرْدَان**’ın erkeği.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **حَدَلَ عَلَيَّ فُلاَنٌ يَحْدِلُ حَدْلاً** yani bana zulmetti; ve o, adalet olmayan bir **حَدْلٌ**’dür.

Başkası dedi: **حَادَلني فُلاَنٌ مُحَادَلَةً**: seni oyalayıp kaçamak yaptıysa; ve **حادَلَتِ الأُتُنُ مِسْحَلها**: onu oyalayıp kaçamak yaptı; ve Zü’r-Rumme dedi:
من العَضِّ بالأفْخَاذِ أو حَجَباتها
إذا رابَهُ استِعْصَاؤُها وحِدَالُها

Bir bedevîyi, bir başkasına şöyle derken işittim: **أَلاَ وانزل بهاتِيك الحَوْدَلَة**; ve yanında bulunan bir tümseği işaret etti; ona, onun üzerine inmeyi emretti.

**الحَدَالُ** : bozkırda bir ağaçtır. Bazı Hüzelliler dedi:
إذَا دُعِيَتْ بمَا في البَيْتِ قالت
تَجَنَّ من الحَدَالِ وَمَا جُنِيتُ
yani: ve ondan benim için toplanmış olan yok.

Yaya, **حُدَالٌ** denir; onun **طائِف**’inden **طُومِنَ** olunduğunda. Hüzellî bir yayı vasfederek dedi:
لها مَحِصٌ غَيْرُ جَافِي القُوَى
من الثَّوْرِ حَنَّ بِوَرْكٍ حُدَال
**المَحِصُ**: kiriş; ve onun sözü: **بِوَرْكٍ** yani **وَرِك** ağacından yapılmış bir yay ile; yani bir ağacın kökü; **من الثَّوْر** yani **عقَب الثَّوْر**’dan.

**حَدَال** : Şam’da Kelb’e ait bir yer adıdır. Râ‘î dedi:
في إثر مَنْ قُرِنَتْ مِنِّي قَرِينَتُه
يَوْمَ الحَدَال بِتَسْبِيبٍ من القَدَرِ
Ve şöyle rivayet olunur: **يوم الحَدَالَي**.

**لدح** : Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi: **اللَّدْحُ**: elle vurmadır; **لَدَحَه بِيَدِه**.

Dedim: onların sözünde bu mânâ ile bilinen **اللَّطْحُ**’tır; sanki **الطاء** ile **الدال** bu harfte birbirinin yerine geçmiştir.

**دحل** : Leys dedi: **الدَّحْلُ**: yarın altında yahut kuyunun alt kısmında, kuyunun ahşabının eninde bulunan bir giriş ve bunun benzeri su varılan yerler ve su başları.

Dedi: ve nice bedevî evlerinden bir eve bir **دَحْلٌ** yapılır; içeri bir giren girdiğinde kadın onun içine girer; içeri bir giren girdiğinde kadın onun içine girer; çoğulu **الأدْحَال** ve **الدُّحْلان**’dır.

Ebû Hureyre hadîsinde, kendisine **مِصْرَادٌ** bir adam, beytiyle birlikte **المَبْوَلَة**’yi içeri alıp almayacağını sorduğunda, dedi: evet; ve **وادْحَلْ في الكِسْر**.

Ebû Ubeyd dedi: **الدَّحْلُ**: yerde bulunan bir çukurdur; vadilerin alt kısımlarında olur; onda darlık vardır, sonra genişler; bunu Asma‘î söyledi.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Hureyre, çadırın yanlarını ve girişlerini buna benzetti; der ki: **الدَّحْل**’e giren kimse gibi onun içine gir.

Dedim: ben **الخَلْصاء**’da ve **الدَّهْناء** çevrelerinde birçok **دُحْلاَن** gördüm; onlardan birden çok **دَحْل**’e girdim; bunlar, Allah’ın yer altında yarattığı yaratıklardır; onlardan **الدَّحْل** yer içinde bir boy yahut iki boy yahut bundan daha fazla, dümdüz gider; sonra sağa yahut sola kıvrılır; bir defa daralır, bir defa genişler; sertliğinden dolayı sivri kazmaların işlemediği pürüzsüz bir kaya düzlüğünde; onlardan bir **دَحْل**’e girdim; suya vardığımda, içinde durgun su bulunan bir boşluk vardı; yer altındaki **الدَّحْل**’in karanlığından dolayı onun genişliğini, derinliğini ve çokluğunu bilemedim; ben, küçük arkadaşlarımla birlikte onun suyundan su çektim; o, tatlı ve berraktı; çünkü o, gökten gelen sudur; yukarıdan ona akar ve onda toplanır.

Bedevîlerden bir topluluk bana haber verdi ki **دُحْلاَن الخلْصَاء** sudan boş kalmaz; onlardan ancak dudak için ve atlar için su çekilir; onlardan su çekmenin güçlüğü ve suyun **الدَّحْل** ağzından uzaklığı sebebiyle. Ve onları şöyle derken işittim: **دَحَلَ فلانٌ الدَّحْلَ بالحاء**: ona girdiğinde; ve denir: **دَحَلَ فلانٌ عَلَيَّ وَزَحَلَ** yani uzaklaştı. Ve bazısı Zü’r-Rumme’nin sözünü rivayet etti:
إذا رَابَهُ استَعصاؤُها ودِحالُها
Ve bazısı onu **وحِدَالُها** diye rivayet etti; ikisi mânâ bakımından birbirine yakındır. Ve onun sözü:
أَوَ اصَحَمَ حَامٍ جَرَامِيزَه
حَزَابِيَةٍ حَيَدَى بالدِّحالِ
Asma‘î dedi: **الدِّحالُ**: kaçınma/direnmedir; sanki kapıyı aralık bırakır ve karşı gelir. Dedi: bu, tünel olan **الدَّحْل**’den değildir.

Şemir dedi: Esediyye’ye denildi: **ما المُدَاحَلةُ ؟**
O dedi: insanın bildiği bir şeyi üstlenmesi; yani onu gizler ve onun dışında bir haber getirir.

Ebû Vâil hadîsinde dedi: Ömer’in mektubu bize geldi; biz Hânikîn’de iken; (mektupta): adamın adama “**لا تَدْحَل**” demesi, onu emniyete almıştır.

Şemir dedi: Ali b. Mus‘ab’ı şöyle derken işittim: **لا تَدْحَل** Nabatîce’de, yani korkma.

Ve dedi: **فُلانٌ يَدْحَلُ عَنِّي** yani benden kaçar; ve şu beyiti okudu:
ورَجلٍ يَدْحَلُ عنِّي دَحْلاَ
كَدَحَلاَنِ البَكْر لاقَى الفَحْلا
Sanki **لا تَدْحَلْ**’ın mânâsı: kaçma.

Leys dedi: **الدَّاحُولُ**; çoğulu **الدَّاوحِيلُ**; bunlar, başlarında bez parçaları bulunan tahta parçalarıdır; sanki kısa sürgünlerdir; yaban eşekleri ve ceylan avı için yere dikilir.

Başkası dedi: **الدَّواحِيل** ile ceylan avlayana **دَحَّالٌ** denir; ve bazen **الدَّحَّالُ** geceleyin ceylanlar için bir tuzak kurar, **دَواحِيل**’ini diker ve onlar için kandilleri yakar.

Zü’r-Rumme bunu anarak dedi:
ويَشْرَبْنَ أَجْناً والنُّجُومُ كأَنها
مصَابِيحُ دَحَّالٍ يُذكَّى ذُبَالُها

Lihyânî, Ebû Amr’dan: **الدَّحِلُ** ve **الدَّحِنُ**: kötü, habis hile.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den bunun benzerini (rivayet etti). Dedi: ve Ümevî dedi: **الدَّحِلُ**: insanlara karşı aldatıcı olan.

Lihyânî, Ebû Amr’dan: **الدَّحِلُ** ve **الدَّحِنُ**: geniş karınlı, şişman.

Nadr dedi: insanlardan **الدَّحِلُ**, alışverişte, insanlarla **يُدَاحِلُ** olan ve onlarla pazarlık edip kıran, ihtiyacına imkân buluncaya kadar; ve o, onu **لَيُدَاحِلُه** yani onu aldatır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الدَّاحِلُ**: **بالدَّال** ile kin tutan.

**لحد** : Leys dedi: **اللَّحْدُ**: kabrin eninde kazılan şeydir; ve **قبر ملْحُودٌ** onun içindir; ve **مُلحَدٌ**; ve onlar onun için bir **لَحْداً** kazdılar; ve şu beyiti okudu:
أَنَاسِيُّ مَلْحُودٌ لها في الحَوَاجِبِ
Devenin gözleri yürüyüş yorgunluğundan çöktüğü zaman, göz bebeğini kaşın altındaki **اللَّحْد**’e benzetti.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **لَحَدْتُ له** ve **أَلْحَدْتُ له**. Ve Allah azze ve celle dedi: **( لِّسَانُ الَّذِى يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِىٌّ وَهَاذَا لِسَانٌ عَرَبِىٌّ مُّبِينٌ )** (**النّحل**: 103).

Ferrâ dedi: **( يَلحَدُون )** ve **( يُلْحِدُون )** diye okunur; kim **( يَلْحَدون )** okursa, “ona meylediyorlar”ı kastetmiştir; ve **( يُلحدون )**: itiraz ediyorlar. Dedi: ve onun sözü: **( وَمَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ )** (**الحَجّ**: 25) yani bir itiraz ile.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **المُلْحِدُ**: haktan sapan; ona, onda olmayanı sokan; dinde **أَلْحَدَ** etti ve **لحَد** etti. Dedi: ve şöyle okunmuştur: **( يُلْحِدُون إليه )** ve **( يَلْحَدُون )** yani meylediyorlar. Ve ölü için bir **لَحْداً** **أَلْحَدْتُ** ve **لَحَدْتُ**. Dedi: ve **اللَّحدُ**: kabrin yanındaki yarık ve **الضَّريحُ**; **الضَّرِيحةُ**: onun ortasında olan şeydir. Ve Şemir, Rü’be’ye ait şu beyiti okudu:
بالعَدْل حتى انْضَمَّ كلُّ عانِدِ
وتَرَكَ الإلْحَادَ كُلُّ لاحِدِ
Böylece iki lugatı birlikte getirdi. Ve dedi: her şeyin **لَحْدُ**’u: onun kenarı ve tarafıdır. Ve dedi:
قَلْتَانِ في لَحْدَيْ صَفاً مَنْقُور
Ve **ركِيَّةٌ لَحُودٌ**: eğri; yani doğrultudan sapmış.

Zeccâc, onun sözü hakkında: **( وَمَن يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ )** (**الحَجّ**: 25): denildi ki, ondaki **الإلْحَادُ** Allah’a şirk koşmaktır; ve denildi ki, orada her zalim **مُلْحِدٌ**’dir. Ve Ömer’den geldi ki, Mekke’de yiyecek stokçuluğu **إلْحادٌ**’dır. Ve dil ehlinden bazıları dedi: **الْبَاء**’ın mânâsı “atmak/terk etmek”tir; mânâ: “ve kim orada zulmü bırakarak bir ilhâd isterse”. Ve şu beyiti delil getirdiler:
هُنَّ الحرائرُ لا رَبَّاتُ أَخْمِرَةٍ
سُودُ المحاجِر لا يقْرَأْنَ بالسُّوَرِ
Onlara göre mânâ: sûreleri okumazlar. Dedi: ve lugatte **الإلْحَاد**’ın mânâsı: doğrultudan meyletmektir. Leys dedi: **أَلْحَدَ في الحَرَمِ**: kendisine emredilende doğrultuyu terk edip zulme meylettiğinde. Ve şu beyiti okudu:
لما رَأَى المُلْحِدُ حينَ أَلْحَما
صَوَاعِقَ الحجَّاج يَمْطُرْنَ دَمَا

Dedi: ve Mekke Mescidi’nde Benî Şeybe’den bir şeyh bana anlattı; dedi: Ebû Kubeys üzerine mancınık kurulduğu zamanı hatırlıyorum; İbnü’z-Zübeyr bu evde sığınmıştı; ona taş ve ateş atmaya başladı; Kâbe’nin örtülerinde ateş tutuştu, içinde hızla yayıldı; derken Cidde taraflarından, içinde gök gürültüsü ve şimşek bulunan, yükselmiş, sanki bir örtü gibi bir bulut geldi; evin üstüne denk geldi; yağdı; yağmuru ev ve tavaf yerlerini aşmadı; nihayet ateşi söndürdü ve **المِرْزَابُ** **الحِجْر**’e aktı; sonra Ebû Kubeys’e yöneldi; bir yıldırım attı; mancınığı ve içindekileri yaktı. Dedi: bu hadîsi Basra’da bir topluluğa anlattım; içlerinde Vâsıt ehlinden bir adam vardı; o, Haccâc’ın sihirbazı Süleyman et-Tayyâr’ın oğluydu; adam dedi: babamı bu hadîsi anlatırken işittim; ve dedi: mancınık yakılınca Haccâc savaşmayı bıraktı ve bunu Abdülmelik’e yazdı; Abdülmelik ona yazdı: “Bundan sonra: Benî İsrail Allah’a bir قربان sunduklarında, onu onlardan kabul edince gökten bir ateş gönderir, onu yerdi; Allah senin amelinden razı oldu ve قربانını kabul etti; işinde ciddiyet göster; selâm.”

Şemir dedi: Ebû Amr eş-Şeybânî, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’tan (şunu) rivayet etti: “Bil ki Allah’ın صنع’ı gibi bir صنع yoktur; ve **الملحد** yani müşrik ona gizli kalmaz.” Suddî, Mürre’den, Abdullah’tan rivayet etti: kul bir kötülüğü kurarsa, sonra onu yapmazsa ona yazılmaz; ve bir adamı öldürmeyi kurarsa, o **بِعَدَنَ أَبْيَنَ**’de iken, ve o evin yanında iken, Allah ona acı azabı tattırır; sonra âyeti okudu.

Denir: **ما عَلَى وَجْه فُلاَنٍ لُحادَةُ لحم ولا مُزْعَةُ لحم** yani zayıflığından dolayı üzerinde etten hiçbir şey yoktur.

Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında dedi: **( أَحَدٌ وَلَنْ أَجِدَ مِن دُونِهِ مُلْتَحَداً إِلاَّ بَلاَغاً مِّنَ اللَّهِ وَرِسَالَاتِهِ وَمَن يَعْصِ )** (**الجن**: 22, 23) yani sığınılacak yer; ve içine sığınacağım bir tünel yok.

Ebû Ubeyd, Ahmer’den: **لحَدْتُ**: haksızlık ettim ve meylettim. **وألْحَدْتُ**: münakaşa ettim ve cedelleştim.

**دلح** : Leys dedi: **الدَّالِحُ**: deve, **دَلَحَ** ettiği zaman; bu, yükün ağırlığından yürüyüşünde ağırlaşmasıdır. Ve bulut, suyunun çokluğundan yürüyüşünde **تَدْلَحُ** eder; sanki bir **انْخِزالاً** ile sarkar. Hadîste: **( كنَّ النساء يدلحن بالقرب على ظهورهن في الغزو )** yani su çekerler ve erkeklere su verirler.

Ve denir: iki adam yükü aralarında **تدالحُاً** **تدالح** etti; yani onu aralarında taşıdılar. Ve **تدالحَا العِكم**: **الْجُوالِق**’ın halkalarına bir çubuk soktuklarında; çubuğun iki ucundan tutup onu taşıdılar. Ve başka bir hadîste: Selmân ile Ebû’d-Derdâ et satın aldılar da onu aralarında bir çubuk üzerinde **فَتَدالحاهُ**.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الدَّلْحُ**: adamın yüküyle yürüyüşüdür; onu ağırlaştırmıştır. Denir: **دَلَح يَدْلَحُ**. Ve **سَحَائِبُ دُلَّحٌ**: suyu çok olan.

Nadr dedi: sütten **الدَّلاحُ**: suyu çoğaltılan, ta ki onun beyazımsılığı belirginleşinceye kadar.

Ve **دَلَحْتُ القومَ** ve **دَلَحْتُ لهم**; o, **السِّقاء**’ın yıkantısına benzer bir şeydir; incelikte daha incedir; **السَّمار**’dan daha incedir.

Ve **فرسٌ دالحٌ**: binicisiyle salınır ve onu yormaz. Ebû Duvâd dedi:
ولَقَد أغْدو بِطَرْفٍ هَيْكَلٍ
سَبِط العُذْرَةِ مَيَّاسٍ دُلَحْ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب اللام والحاء وما يثلثهما)
(لحد)  اللام والحاء والدال أصلٌ يدلُّ على ميلٍ عن استقامةٍ. يقال: ألْحَدَ الرّجلُ، إذ مال عن طريقةِ الحقِّ([1]) والإيمان. وسمِّي اللَّحدُ لأنّه مائلٌ في أحد جانِبَيِ الجَدَث. يقال: لحَدْت الميِّتَ وألحدت. والمُلْتَحَد: الملجأ، سمِّي بذلك لأنَّ اللاجئ يميل إليه.
(لحز)  اللام والحاء والزاء كلمةٌ تدلُّ على ضِيقٍ في الشَّيء. من ذلك المَلاَحِز، وهي المَضايق* ويقال: تلاحَزَ القومُ في القول، إذا تعاوصوا([2]). واللَّحِز: الرَّجل الضيِّق الخُلُق. قال:
ترى اللّحِزَ الشّحيحَ إذا أُمِرَّت *** عليه لمالِهِ فيها مُهِينا([3])(لحس)  اللام والحاء والسين كلمةٌ تدلُّ على أخذِ شيءٍ باللسان. يقال: لَحِسَ الشّيءَ بلسانه لحْساً. ويقولون: ألْحَسَتِ الأرض: أنبتت. وهذا إنما يكون في أوَّل النّبات الذي لا يمكِن السّائمةَ جَزُّه، فكأنها تلْحسُه. ويقولون: رجل مِلْحَسٌ: يأخذ كلَّ ما قَدَر عليه من حِرصه. وفي كلامهم: "ألدُّ ألْيَسُ مِلْحَس([4])". ويقولون: "أسرع مِن لَحْس الكلب أنْفَه". ويقولون: "تركْتُ فلاناً بمَلاحِسِ البقرِ أولادَها([5])".
(لحص)  اللام والحاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على ضيقٍ في شيء. يقال: لَحِصَ يَلْحَصُ لَحَصاً. قال:
قد كنتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفا *** لم تلتحصني حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([6])أي لم أنْشَبْ فيها. ولَحَاصِ فَعَالِ منه. ويقال: التحَصَت الإبرةُ، إذا انسَدَّ سَمُّها.
(لحظ)  اللام والحاء والظاء كلمتان متباينتان.
فاللَّحْظ: لحظُ العَين، ولِحَاظُها: مُؤْخِرُها عند الصُّدْغ.
والكلمة الأخرى اللِّحَاظ: ما يَنْسَحِي مع الرِّيش إذا سُحِي مع الجَنَاح.
(لحف)  اللام والحاء والفاء أصلٌ يدلُّ على اشتمالٍ وملازَمة. يقال: التَحَف باللِّحاف يلتحِف. ولاحَفَه: لازَمَه. وألْحَفَ السّائل: أَلَحَّ.
(لحق)   اللام والحاء والقاف أصلٌ يدلُّ على إدراكِ شيءٍ وبُلوغه إلى غيره. يقال: لَحِقَ فلانٌ فلاناً فهو لاحق. وألْحَقَ بمعناه. وفي الدعاء: "إن عَذَابك بالكُفَّار مُلْحِقٌ([7])"، قالوا: معناه لاحق. وربما قالوا: لَحِقْتُه: اتَّبَعْتُه، وألحقتُه: وصلت إليه. والمُلْحَق: الدعيُّ المُلصَق. واللَّحَق في التَّمرِ: [داءٌ يُصِيبهُ([8])].
(لحك)  اللام والحاء والكاف أصلٌ يدل على مُلاءَمة([9])ومُداخَلة. يقال: لُوحِكَ فَقَار النّاقة، فهو مُلاحَكٌ، إذا دَخَل([10]) بعضُه في بعض. ويقال ذلك في البُنْيان أيضاً.
(لحم)  اللام والحاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على تداخُلٍ، كاللَّحمِ الذي هو متداخِلٌ بعضُه في بعض. من ذلك اللَّحْم. وسمِّيت الحربُ مَلْحَمةً لمعنيين: أحدهما تَلاحُمُ الناس: تداخُلُهم بعضهم في بعض. والآخر أنَّ القتلى كاللَّحْمِ الملْقَى.
واللَّحيم: القتيل. قال الهُذَليّ([11]):
فقالوا تركنا القومَ قد حَصِرُوا به *** فلا ريب أنْ قد كان ثَمَّ لَحِيمُ
ولَحْمة البازِي([12]): ما أُطعم إذا صاد، وهو لُحْمته. ولُحمة الثَّوب بالضم ولَحمتهُ أيضاً. ورجلٌ لَحِيم: كثير اللَّحم؛ ولاحِمٌ، إذا كان عنده لحم، كما يقال تامِر. وألْحَمْتُك عِرضَ فُلانٍ، إذا مكَّنتَه منه بشَتْمِه، كأنَّك جعلتَ له لُحمةً يأكلها. ويقال: لاحَمْتُ بين الشيئين ولاءمت بمعنىً. ورجلٌ لَحِمٌ: مشتهِي اللَّحم؛ ومُلحِمٌ، إذا كان مُطعِمَ اللَّحم. والشَّجَّة المُتَلاحِمَة: التي بلغَت اللَّحم. ويقال للزَّرْعِ إذا خُلِق فيه القَمح. مُلْحِم. ويقال لَحَمْتُ اللَّحمَ عن العظم: قشرتُه. وحَبْلٌ مُلاحَمٌ: شديدُ الفَتل.
(لحن)  اللام والحاء والنون لـه بناءان يدلُّ أحدهما على إمالةِ شيءٍ من جهته، ويدلُّ الآخَر على الفطنة والذَّكاء.
فأمَّا اللَّحْن بسكون الحاء فإمالة الكلامِ عن جهته الصحيحة في العربية. يقال لَحَن لحْنَا. وهذا عندنا من الكلام المولَّد، لأنَّ اللَّحن مُحْدَث لم يكن في العرب العاربة الذين تكلَّموا بطباعهم السَّليمة.
ومن هذا الباب قولهم: هو طيِّب اللحن، وهو يقرأ بالألحان؛ وذلك أنَّه إذا قرأ كذلك أزال الشَّيء عن جهته الصحيحة بالزِّيادة والنُّقصان في ترنُّمه. ومنه أيضاً: اللَّحْن: فَحْوى الكلام ومعناه. قال الله تعالى: ﴿ولَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ القَوْلِ﴾ [محمد 30]. وهذا هو الكلام المُوَرَّى به المُزَالُ عن جهة الاستقامة والظُّهور.
والأصل الآخر اللَّحَن، وهي الفِطنة، يقال لَحِنَ يَلْحَنُ لَحْناً، وهو لحن ولاحن. وفي الحديث: "لَعَلَّ بعضَكم أن يكون ألْحَنَ بحُجّته من بعض".
(لحي)  اللام والحاء والحرف المعتل أصلان صحيحان، أحدهما عضوٌ من الأعضاء، والآخر قَِشْر شيء.
فالأولى اللَّحْي: العظم الذي تَنبت عليه اللِّحية من الإنسان وغيره، والنِّسبة إليه لَحَوِىّ. واللِّحية: الشعر، وجمعها لِحَىً([13])، وجمع اللَّحْي ألْحٍ([14]).
والأصل الآخر اللِّحاء، وهو قِشْر الشجرة، يقال لَحَيت العصا، إذا قشرتَ لحاءَها، ولَحَوتُها. فأمَّا في اللَّوْم فلحيت. وهو قياسُ ذاك، كأنَّه يريد قشره. والملاحمة كالمشاتمة. قال أوس في لَحَيْت العصا:
لَحَيْنَهم لَحْيَ العصا فطردنَهم ***	إلى سَنَةٍ قِرْدانُها لم تَحَلَّم([15])(لحج)  اللام والحاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تضايق ونُشوب. يقال لَحِجَ بالمكان، إذا نَشِبَ فيه ولزِمه. والمَلاَحِج المَضَايق. ومنه لَحْوَجْتُ الخبرَ عليه، إذا خلَطتَه ولَحَّجْته مثل لَحْوجته، وذلك أن يُظهِرَ لـه غير ما في نفسه. ومن الباب المُلْتَحَج: الملجأ. قال الهذليّ([16]):
[حُبَّ الضَّريكِ تلادَ المالِ زرَّمَه *** فقرٌ ولم يتَّخِذْ في الناس مُلْتَحَجا([17])] --------------ـــ
([1]) في الأصل: "الحد".
([2]) في الأصل: "تغاوصوا"، صوابه في المجمل والقاموس. وفي اللسان: "إذا تعارضوا الكلام بينهم".
([3]) لعمرو بن كلثوم، في معلقته المشهورة.
([4]) هو في حديث أبي الأسود: "عليكم فلاناً فإنه أهيس أليس ألد ملحس".
([5]) في اللسان: "هو مثل قولهم بمباحث البقر، أي بالمكان القفر بحيث لا يدري أين هو".
([6]) لأمية بن أبي عائذ الهذلي، كما سبق في حواشي (بيص، حيص).
([7]) من القنوت، وكذا الرواية في المجمل واللسان. ويروى: "إن عذابك الجد". وانظر مجالس ثعلب 470 والمغني لابن قدامة (2: 153).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "ملامة".
([10]) في المجمل: "دوخل".
([11]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي، كما سبق في حواشي (ريب).
([12]) بضم اللام وفتحها.
([13]) يقال بكسر اللام وضمها.
([14]) ويقال أيضاً في جمع اللحى: لحى ولحى بكسر اللام وضمها مع كسر الحاء وتشديد الياء.
([15]) ديوان أوس 27 واللسان (حلم، لحى) وسبق في (حلم).
([16]) في المجمل: "في قول الهذلي". والهذلي هذا هو ساعدة بن جؤية. ديوان الهذليين (1: 208).
([17]) ديوان الهذليين. وفي اللسان (لحج) بدون نسبة.

ـ

##### Türkçe

(باب **اللام** و**الحاء** وما يثلثهما)
(**لحد**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الدال** doğruluk üzere olmaktan bir meyli gösteren bir asıldır. Denir: **ألْحَدَ** adam, yani hak yolundan ve imandan meyletti. Ve **اللَّحد** diye adlandırıldı; çünkü **الجَدَث**’in iki yanından birinde meyillidir. Denir: ölüyü **لحَدْت** ve **ألحدت**. Ve **المُلْتَحَد**: sığınak; böyle adlandırıldı, çünkü sığınan ona meyleder.
(**لحز**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الزاء** bir kelimedir; bir şeyde bir darlığı gösterir. Bundan: **المَلاَحِز**; ve onlar dar geçitlerdir*; ve denir: **تلاحَزَ** kavim sözde, yani birbirleriyle çekiştiler([2]). Ve **اللَّحِز**: huyu dar olan adam. Dedi:
Görürsün **اللّحِزَ** cimriyi, eğer geçirildiğinde *** onun üzerine, malı için onda aşağılanmış([3])
(**لحس**)  **اللام** ve**الحاء** ve**السين** bir kelimedir; diliyle bir şeyi almayı gösterir. Denir: diliyle şeyi **لَحِسَ**; **لحْساً**. Ve derler: **ألْحَسَتِ** yer: bitirdi. Bu ancak, otlayan hayvanın onu biçmesinin mümkün olmadığı, bitkinin ilkinde olur; sanki onu yalıyor. Ve derler: **مِلْحَسٌ** adam: hırsından gücü yettiği her şeyi alır. Ve onların sözünde: "**ألدُّ ألْيَسُ مِلْحَس**([4])". Ve derler: "Köpeğin burnunu yalamasından daha hızlı." Ve derler: "Falancayı, sığırın yavrularını yalayışlarıyla([5]) bıraktım."
(**لحص**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الصاد** bir kelimedir; bir şeyde bir darlığı gösterir. Denir: **لَحِصَ** **يَلْحَصُ** **لَحَصاً**. Dedi:
Gerçekten ben çok çıkıp giren, sarraf idim *** **حَيْصَ بَيْصَ** **لَحَاصِ** beni sıkıştırmadı([6])
Yani ona yapışıp kalmadım. Ve **لَحَاصِ** ondan **فَعَالِ** veznidir. Ve denir: iğne **التحَصَت**; yani deliği tıkandı.
(**لحظ**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الظاء** iki kelimedir, birbirinden ayrıdır.
Şu halde **اللَّحْظ**: gözün bakışı; ve onun **لِحَاظُها**: şakak yanında onun arkasıdır.
Diğer kelime **اللِّحَاظ**: kanatla birlikte sıyrıldığında, tüy ile birlikte sıyrılan şeydir.
(**لحف**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الفاء** bir asıl; bir kuşanmayı ve bitişik olmayı gösterir. Denir: **التَحَف** **باللِّحاف**; **يلتحِف**. Ve onu **لاحَفَه**: ona bitişik oldu. Ve dilenci **ألْحَفَ**: ısrar etti.
(**لحق**)   **اللام** ve**الحاء** ve**القاف** bir asıl; bir şeyi idrak etmeyi ve ona ulaşmayı gösterir. Denir: falanca falancaya **لَحِقَ**; o da **لاحق**tır. Ve **ألْحَقَ** onun manasındadır. Ve duada: "Senin azabın kâfirlere **مُلْحِقٌ**([7])"; dediler: manası **لاحق**tır. Ve bazen derler: onu **لَحِقْتُه**: ona tâbi oldum; ve onu **ألحقتُه**: ona ulaştım. Ve **المُلْحَق**: yapıştırılmış evlâtlık. Ve hurmada **اللَّحَق**: [ona isabet eden bir hastalık([8])].
(**لحك**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الكاف** bir asıl; uygun düşmeyi([9]) ve iç içe girmeyi gösterir. Denir: dişi devenin omurları **لُوحِكَ**; o da **مُلاحَكٌ**tır; yani bir kısmı bir kısmına girdiğinde([10]). Ve bu, bina hakkında da söylenir.
(**لحم**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الميم** sahih bir asıldır; bir iç içe girmeyi gösterir; tıpkı bir kısmı bir kısmına girmiş olan et gibi. Bundan: **اللَّحْم**. Ve savaş iki mana için **مَلْحَمةً** diye adlandırıldı: birincisi insanların **تَلاحُمُ**’u: birbirlerinin içine girmeleri. Diğeri de öldürülenlerin, atılmış et gibi olmasıdır.
Ve **اللَّحيم**: öldürülmüş. Hüzeylî([11]) dedi:
Dediler: kavmi onda kuşatılmış bıraktık *** artık şüphe yok ki orada bir **لَحِيمُ** olmuştu
Ve **لَحْمة** doğanın([12]): avladığında yedirilen şeydir; o onun **لُحْمته**’sidir. Ve elbisenin **لُحمة**’si (lâmın dammesiyle) ve onun **لَحمتهُ**’si de. Ve **لَحِيم** adam: eti çok olan; ve **لاحِمٌ**: yanında et bulunan; tıpkı **تامِر** denildiği gibi. Ve falancanın ırzını sana **ألْحَمْتُك**, yani onu sövmekle seni ona imkânlı kıldım; sanki ona yiyeceği bir **لُحمةً** kılmışsın. Ve denir: iki şey arasında **لاحَمْتُ** ve **لاءمت** bir manada. Ve **لَحِمٌ** adam: eti iştahlı; ve **مُلحِمٌ**: et yediren. Ve **الشَّجَّة المُتَلاحِمَة**: ete ulaşan. Ve ekine, onda buğday yaratıldığında, **مُلْحِم** denir. Ve denir: eti kemikten **لَحَمْتُ**: onu soydum. Ve **حَبْلٌ مُلاحَمٌ**: bükümü şiddetli.
(**لحن**)  **اللام** ve**الحاء** ve**النون**’un iki binası vardır: birisi bir şeyi kendi yönünden eğmeyi gösterir; diğeri de anlayış ve zekâyı gösterir.
Şu halde **اللَّحْن** (hâ’nın sükûnuyla): Arapçada sözün kendi doğru yönünden eğilmesidir. Denir: **لَحَن** **لحْنَا**. Bu, bizim katımızda sonradan türemiş sözden sayılır; çünkü **اللَّحن** sonradan ortaya çıkmıştır; tabiatları sağlam olan fasih Araplarda yoktu.
Bu babdandır onların sözü: o **طيِّب اللحن**’dır; ve o **بالألحان** okur; çünkü o, böyle okuduğunda, terennümündeki artırma ve eksiltme ile şeyi kendi doğru yönünden uzaklaştırır. Ve ondan da: **اللَّحْن**: sözün özü ve manası. Allah Teâlâ dedi: ﴿ولَتَعْرِفَنَّهُمْ في **لَحْنِ القَوْلِ**﴾ [Muhammed 30]. Bu, onunla üstü örtülen söz olup doğruluk ve açıklık yönünden uzaklaştırılmış olandır.
Diğer asıl **اللَّحَن**’dır; o da anlayıştır. Denir: **لَحِنَ** **يَلْحَنُ** **لَحْناً**; o **لحن** ve **لاحن**dır. Hadiste: "Belki bazınız, hüccetinde bazınızdan daha **ألْحَنَ** olur."
(**لحي**)  **اللام** ve**الحاء** ve illetli harf iki sahih asıldır: birisi organlardan bir organdır; diğeri de bir şeyin kabuğudur.
Birincisi **اللَّحْي**: insandan ve başkasından sakalın bittiği kemiktir; ona nisbet **لَحَوِىّ**’dir. Ve **اللِّحية**: kıldır; onun çoğulu **لِحَىً**([13]); ve **اللَّحْي**’in çoğulu **ألْحٍ**([14]).
Diğer asıl **اللِّحاء**’dır; o ağacın kabuğudur. Denir: değneği **لَحَيت**; yani onun kabuğunu soydun; ve onu **لَحَوتُها**. Ama kınamada, **لحيت**. O, bunun kıyasıdır; sanki onun kabuğunu soymayı ister. Ve **الملاحمة** tıpkı **المشاتمة** gibidir. Evs, değneği **لَحَيْت** hakkında dedi:
Onları değneğin soyuluşu gibi **لَحَيْنَهم**; böylece onları sürdüler *** **سَنَةٍ**’ye; onun keneleri ihtiyarlamamıştı([15])
(**لحج**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الجيم** sahih bir asıldır; daralmayı ve yapışıp kalmayı gösterir. Denir: mekânda **لَحِجَ**; yani onda yapışıp kaldı ve ona tutundu. Ve **المَلاَحِج** dar geçitlerdir. Ve ondan: haberi ona **لَحْوَجْتُ**, yani onu karıştırdım; ve onu **لَحَّجْته** de, tıpkı onu **لَحْوجته** gibi; bu da, içindekinin aksini ona göstermesidir. Ve babdandır **المُلْتَحَج**: sığınak. Hüzeylî([16]) dedi:
[**حُبَّ الضَّريكِ** **تلادَ المالِ** **زرَّمَه** *** **فقرٌ** ولم يتَّخِذْ في الناس **مُلْتَحَجا**([17])] --------------ـــ
([1]) Asılda: "**الحد**".
([2]) Asılda: "**تغاوصوا**"; doğrusu **المجمل** ve **القاموس**’tadır. **اللسان**’da: "Sözü aralarında birbirine karşıt söylediklerinde."
([3]) Amr b. Külsûm’undur; meşhur muallakasında.
([4]) Ebü’l-Esved hadîsinde: "Üzerinize falancayı alın; çünkü o **أهيس أليس ألد ملحس**’tır."
([5]) **اللسان**’da: "Bu, onların ‘**بمباحث البقر**’ sözünün misali gibidir; yani ıssız yerde, nerede olduğu bilinmeyecek şekilde."
([6]) Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzeylî’nindir; daha önce (بيص، حيص) haşiyelerinde geçtiği üzere.
([7]) Kunut’tandır; ve rivayet **المجمل** ve **اللسان**’da da böyledir. Şöyle de rivayet edilir: "إن عذابك الجد". Bkz. **مجالس ثعلب** 470 ve İbn Kudâme’nin **المغني**’si (2: 153).
([8]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([9]) Asılda: "**ملامة**".
([10]) **المجمل**’de: "**دوخل**".
([11]) O, Sâide b. Cüveyye el-Hüzeylî’dir; daha önce (ريب) haşiyelerinde geçtiği üzere.
([12]) Lâmın dammesiyle ve fethasıyla.
([13]) Lâmın kesresiyle ve dammesiyle söylenir.
([14]) **اللَّحى**’nın cem‘inde de şöyle denir: **لحى** ve **لحى**; lâmın kesresiyle ve dammesiyle; hâ’nın kesresiyle ve yâ’nın şeddelenmesiyle.
([15]) Evs divanı 27 ve **اللسان** (حلم، لحى); ve (حلم)’de geçti.
([16]) **المجمل**’de: "Hüzeylî’nin sözünde." Bu Hüzeylî, Sâide b. Cüveyye’dir. Hüzeylîler divanı (1: 208).
([17]) Hüzeylîler divanı. **اللسان** (لحج)’de nisbesiz olarak.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- اللحد: حفرة مائلة عن الوسط، وقد لحد القبر: حفره، كذلك وألحده، وقد لحدت الميت وألحدته: جعلته في اللحد، ويسمى اللحد ملحدا، وذلك اسم موضع من: ألحدته، ولحد بلسانه إلى كذا: مال. قال تعالى: ﴿لسان الذي يلحدون إليه﴾ [النحل/103] (وهي قراءة حمزة والكسائي وخلف. انظر: الإتحاف ص 280) من: لحد، وقرئ: ﴿يلحدون﴾ (وهي قراءة الباقي) من: ألحد، وألحد فلان: مال عن الحق، والإلحاد ضربان: إلحاد إلى الشرك بالله، وإلحاد إلى الشرك بالأسباب.
فالأول ينافي الإيمان ويبطله.
والثاني: يوهن عراه ولا يبطله. ومن هذا النحو قوله: ﴿ومن يرد فيه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب أليم﴾ [الحج/25]، وقوله: ﴿وذروا الذين يلحدون في أسمائه﴾ [الأعراف/180]، والإلحاد في أسمائه على وجهين:
أحدهما أن يوصف بما لا يصح وصفه به.
والثاني: أن يتأول أوصافه على ما لا يليق به، والتحد إلى كذا: مال إليه. قال تعالى: ﴿ولن تجد من دونه ملتحدا﴾ [الكهف/27] أي: التجاء، أو موضع التجاء. وألحد السهم الهدف: مال في أحد جانبيه.

##### Türkçe

- **اللحد**: orta kısımdan yana meyilli bir çukur; ve kabri **لحد** etti: onu kazdı; aynı şekilde onu **ألحد** etti. Ve ölüyü **لحدت** ve onu **ألحدته**: onu **اللحد** içine koydum. Ve **اللحد**a **ملحدا** denilir; bu, “onu **ألحدته**”den (türetilmiş) bir yer adıdır. Ve diliyle şuna **لحد** etti: meyletti. Yüce Allah dedi ki: ﴿لسان الذي يلحدون إليه﴾ [النحل/103] (**لحد**’den) (bu, Hamza, Kisâî ve Halef’in kıraatidir. Bkz.: الإتحاف s. 280); ve şöyle okunmuştur: ﴿يلحدون﴾ (bu, geri kalanların kıraatidir) (**ألحد**’den). Ve falan kimse **ألحد** etti: haktan meyletti. Ve **الإلحاد** iki kısımdır: Allah’a şirk koşmaya doğru **إلحاد**, ve sebeplere şirk koşmaya doğru **إلحاد**.

Birincisi imana aykırıdır ve onu bozar.

İkincisi: onun bağlarını gevşetir ve onu bozmaz. Bu türdendir şu sözü: ﴿ومن يرد فيه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب أليم﴾ [الحج/25], ve şu sözü: ﴿وذروا الذين يلحدون في أسمائه﴾ [الأعراف/180]. Ve O’nun isimlerinde **الإلحاد** iki vecih üzeredir:

Birincisi: kendisiyle vasfedilmesi sahih olmayan bir şeyle vasfedilmesidir.

İkincisi: O’nun sıfatlarını, O’na layık olmayan şeye göre te’vil etmesidir. Ve şuna **التحد** etti: ona meyletti. Yüce Allah dedi ki: ﴿ولن تجد من دونه ملتحدا﴾ [الكهف/27] yani: sığınma, yahut sığınma yeri. Ve ok **ألحد** etti hedefi: iki yanından birinde meyletti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ل ح د
قبر ملحود وملحد ولحدت القبر وألحدته وقبروه في لحد وملحود ولحد للمّيت وألحد له‏:‏ حفر له لحداً ولحد الميت وألحده‏:‏ جعله في اللحد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لحد السهم عن الهدف وألحد‏.‏
وألحد في دين الله‏.‏
ولحد عن القصد‏:‏ عدل عنه وألحد في الحرم ولحد إليه وألحد‏:‏ مال إليه‏.‏
والتحد إليه‏:‏ التجأ ومالي دونك ملتحد‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ إذا استوجست آذانها استأنست لها أناسيّ ملحود لها في الحواجب أي إذا تسمّعت لشيء تبصّرت‏.‏

##### Türkçe

ل ح د
**قبر**: **ملحود** ve **ملحد**. **ولحدت القبر** ve **وألحدته**: onu bir **لحد** içine gömdüler; ve **في لحد** ve **ملحود** içinde gömdüler. **ولحد للمّيت** ve **وألحد له**: onun için bir **لحداً** kazdı. **ولحد الميت** ve **وألحده**: onu **اللحد** içine koydu.

Mecazdan: **لحد السهم عن الهدف** ve **وألحد**: ok hedeften saptı.

**وألحد في دين الله**: Allah’ın dininde ilhâd etti.

**ولحد عن القصد**: ondan saptı; ve **ألحد في الحرم** ve **ولحد إليه** ve **وألحد**: ona meyletti.

**والتحد إليه**: sığındı; ve “benim için senden başka bir **ملتحد** yoktur.”

Zü’r-Rumme dedi ki:
“Eğer kulakları ürperirse, ona, kaşlarda onun için **ملحود** olan insanlar ünsiyet verir”; yani bir şeye kulak kabarttığında, gördü.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

اللَّحْد واللُّحْد: الشَّقُّ الذي يكون في جانب القبر موضِع الميت لأَنه قد أُمِيل عن وسَط إِلى جانبه، وقيل: الذي يُحْفر في عُرْضه؛ والضَّريحُ والضَّريحة: ما كان في وسطه، والجمع أَلْحَادٌ ولحُود. والمَلْحود كاللحد صفة غالبة؛ قال:
حتى أُغَيَّبَ في أَثْناءِ مَلْحود
ولَحَدَ القبرَ يَلْحَدُه لَحْداً وأَلْحَدَه: عَمِلَ له لحْداً، وكذلك لَحَدَ الميتَ يَلْحَدُه لَحْداً وأَلْحَده ولَحَد له وأَلْحَدَ، وقيل: لَحَده دفنه، وأَلْحَده عَمِلَ له لَحْداً. وفي حديث دفْن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَلْحِدُوا لي لَحْداً. وفي حديث دفنه أَيضاً: فأَرسَلُوا إِلى اللاحدِ والضارِحِ أَي إِلى الذي يَعْمَلُ اللَّحْدَ والضَّريحَ. الأَزهريّ: قبر مَلْحود له ومُلْحَد وقد لَحَدوا له لَحْداً؛ وأَنشد: أَناسِيّ مَلْحود لها في الحواجب
شبه إِنسان
(* قوله «شبه إنسان إلخ» كذا بالأصل والمناسب شبه الموضع
الذي يغيب فيه إنسان العين تحت الحاجب من تعب السير اللحد.) العين تحت الحاجب باللحد، وذلك حين غارت عيون الإِبل من تعَب السيْر. أَبو عبيدة: لحَدْت له وأَلحَدْتُ له ولَحَدَ إِلى الشيء يَلْحَدُ والتَحَدَ: مال. ولحَدَ في الدِّينِ يَلْحَدُ وأَلحَدَ: مالَ وعدَل، وقيل: لَحَدَ مالَ وجارَ.
ابن السكيت: المُلْحِدُ العادِلُ عن الحق المُدْخِلُ فيه ما ليس فيه، يقال قد أَلحَدَ في الدين ولحَدَ أَي حاد عنه، وقرئ: لسان الذي يَلْحَدون إِليه، والتَحَدَ مثله. وروي عن الأَحمر: لحَدْت جُرْت ومِلْت، وأَلحدْت مارَيْت وجادَلْت. وأَلحَدَ: مارَى وجادَل. وأَلحَدَ الرجل أَي ظلَم في الحَرَم، وأَصله من قوله تعالى: ومَن يُرِدْ فيه بِإِلحادٍ بظلم؛ أَي إِلحاداً بظلم، والباء فيه زائدة؛ قال حميد بن ثور:
قَدْنَي من نَصْرِ الخُبَيْبَيْنِ قَدي،
ليس الإِمامُ بالشَّحِيح المُلْحِدِ
أَي الجائر بمكة. قال الأَزهري: قال بعض أَهل اللغة معنى الباء الطرح، المعنى: ومن يرد فيه إِلحاداً بظلم؛ وأَنشدوا:
هُنَّ الحَرائِرُ لا رَبَّاتُ أَخْمِرةٍ،
سُودُ المَحاجِرِ لا يَقْرأْنَ بالسُّوَرِ
المعنى عندهم: لا يَقْرأْنَ السُّوَر. قال ابن بري: البيت المذكور لحميد بن ثور هو لحميد الأَرقط، وليس هو لحميد بن ثور الهلالي كما زعم الجوهري. قال: وأَراد بالإِمام ههنا عبد الله بن الزبير. ومعنى الإِلحاد في اللغة المَيْلُ عن القصْد. ولَحَدَ عليَّ في شهادته يَلْحَدُ لَحْداً: أَثِمَ. ولحَدَ إِليه بلسانه: مال. الأَزهري في قوله تعالى: لسان الذين يلحدون إِليه أَعجمي وهذا لسان عربي مبين؛ قال الفراء: قرئ يَلْحَدون فمن قرأَ يَلْحَدون أَراد يَمِيلُون إِليه، ويُلْحِدون يَعْتَرِضون. قال وقوله: ومن يُرِدْ فيه بِإِلحاد بظلم أَي باعتراض. وقال الزجاج: ومن يرد فيه بإِلحادٍ؛ قيل: الإِلحادُ فيه الشك في الله، وقيل: كلُّ ظالم فيه مُلْحِدٌ. وفي الحديث: احتكارُ الطعام في الحرم إِلحادٌ فيه أَي ظُلْم وعُدْوان. وأَصل الإِلحادِ: المَيْلُ والعُدول عن الشيء. وفي حديث طَهْفَةَ: لا تُلْطِطْ في الزكاةِ ولا تُلْحِدُ في الحياةِ أَي لا يَجْري منكم مَيْلٌ عن الحق ما دمتم أَحياء؛ قال أَبو موسى: رواه القتيبي لا تُلْطِطْ ولا تُلْحِدْ على النهي للواحد، قال: ولا وجه له لأَنه خطاب للجماعة. ورواه الزمخشري: لا نُلْطِطُ ولا نُلْحِدُ، بالنون. وأَلحَدَ في الحرم: تَرَك القَصْدَ فيما أُمِرَ به ومال إِلى الظلم؛ وأَنشد الأَزهري:
لَمَّا رَأَى المُلْحِدُ، حِينَ أَلْحَما،
صَواعِقَ الحَجَّاجِ يَمْطُرْنَ الدّما
قال: وحدثني شيخ من بني شيبة في مسجد مكة قال: إِني لأَذكر حين نَصَبَ المَنْجَنِيق على أَبي قُبَيْس وابن الزبير قد تَحَصَّنَ في هذا البيت، فجعَلَ يَرْميهِ بالحجارة والنِّيرانِ فاشْتَعَلَتِ النيرانُ في أَسْتارِ الكعبة حتى أَسرعت فيها، فجاءَت سَحابةٌ من نحو الجُدّةِ فيها رَعْد وبَرْق مرتفعة كأَنها مُلاءَة حتى استوت فوق البيت، فَمَطَرَتْ فما جاوز مطَرُها البيتَ ومواضِعَ الطوافِ حتى أَطفَأَتِ النارَ، وسالَ المِرْزابُ في الحِجْر ثم عَدَلَتْ إِلى أَبي قُبَيْس فرمت بالصاعقة فأَحرقت المَنْجَنِيق وما فيها؛ قال: فحدَّثْت بهذا الحديث بالبصرة قوماً، وفيهم رجل من أَهل واسِط، وهو ابن سُلَيْمان الطيَّارِ شَعْوَذِيّ الحَجَّاج، فقال الرجل: سمعت أَبي يحدث بهذا الحديث؛ قال: لمَّا أَحْرَقَتِ المَنْجَنِيقَ أَمْسَك الحجاجُ عن القتال، وكتب إِلى عبد الملك بذلك فكتب إِليه عبد الملك: أَما بعد فإِنّ بني إِسرائيل كانوا إِذا قَرَّبوا قُرْباناً فتقبل منهم بعث الله ناراً من السماء فأَكلته، وإِن الله قد رضي عملك وتقبل قُرْبانك، فَجِدَّ في أَمْرِكَ والسلام.
والمُلْتَحَدُ: المَلْجَأُ لأَن اللاَّجِئَ يميل إِليه؛ قال الفراء في قوله: ولن أَجِدَ من دُونه مُلْتَحَداً إِلا بلاغاً من اللهِ ورِسالاتِه أَي مَلْجَأً ولا سَرَباً أَلجَأُ إِليه. واللَّجُودُ من الآبار: كالدَّحُولِ؛ قال ابن سيده: أُراه مقلوباً عنه.
وأَلْحَدَ بالرجل: أَزْرى بِحلْمه كأَلْهَدَ. ويقال: ما على وجْه فلانٍ لُحادةُ لَحْم ولا مُزْعةُ لحم أَي ما عليه شيء من اللحم لهُزالِه. وفي الحديث: حتى يَلْقى اللَّهَ وما على وجْهِه لُحادةٌ من لحْم أَي قِطْعة؛ قال الزمخشري: وما أُراها إِلا لحُاتة، بالتاء، من اللحْت وهو أَن لا يَدَع عند الإِنسان شيئاً إِلا أَخَذَه. قال ابن الأَثير: وإِن صحت الرواية بالدال فتكون مبدلة من التاء كدَوْلَجٍ في تَوْلَج.

##### Türkçe

**اللَّحْد** ve **اللُّحْد**: kabirin yanında bulunan, ölünün yeri olan yarık/oyuk; çünkü o, ortadan yanına doğru eğdirilmiştir; ve denildi ki: onun enine kazılan (oyuk)tur;
ve **الضَّريحُ** ve **الضَّريحة**: onun ortasında olan şeydir; çoğulu **أَلْحَادٌ** ve **لحُود**’dur. Ve **المَلْحود**
**كاللحد** baskın bir sıfat (olarak)tır; dedi ki:
“ta ki **مَلْحود**’un kıvrımları içinde gizleneyim”

Ve **لَحَدَ القبرَ يَلْحَدُه لَحْداً** ve **أَلْحَدَه**: ona bir **لَحْد** yaptı; ve yine bunun gibi
**لَحَدَ الميتَ يَلْحَدُه لَحْداً** ve **أَلْحَده** ve **لَحَد له** ve **أَلْحَدَ**; ve denildi ki:
**لَحَده**: onu gömdü; **أَلْحَده**: ona bir **لَحْد** yaptı. Ve Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) defni hadîsinde: **أَلْحِدُوا لي لَحْداً**. Ve onun defni hadîsinde de: “Bunun üzerine
**اللاحدِ** ve **الضارِحِ**’e gönderdiler”; yani **اللَّحْدَ** ve **الضَّريحَ** yapan kimseye.

El-Ezherî: **قبر مَلْحود** onun içindir ve **مُلْحَد**; ve onlar onun için bir **لَحْداً** **لَحَدوا**; ve inşad etti:
“kaşlarda onun için **مَلْحود** bir insanımsı”

(“**شبه إنسان إلخ**” sözü: asılda böyle; uygun olan, yürüyüş yorgunluğundan kaşın altında göz bebeğinin gizlendiği yerin **اللحد**’e benzetilmesidir.)

Kaşın altındaki gözü **اللحد**’e benzetti; bu, develerin gözleri yürüyüş yorgunluğundan çöktüğü zamandır.

Ebû Ubeyde: **لحَدْت له** ve **أَلحَدْتُ له**; ve **لَحَدَ إِلى الشيء يَلْحَدُ**
ve **التَحَدَ**: meyletti. Ve **لحَدَ في الدِّينِ يَلْحَدُ** ve **أَلحَدَ**: meyletti ve saptı; ve denildi ki: **لَحَدَ**
meyletti ve haksızlık etti.

İbnü’s-Sikkît: **المُلْحِدُ** haktan sapan, onun içine onda olmayanı sokandır;
“dinde **أَلحَدَ** etti ve **لحَدَ** etti” denir; yani ondan saptı; ve şöyle okunmuştur: **لسان الذي يَلْحَدون إِليه**; ve **التَحَدَ** onun gibidir. Ve el-Ahmer’den rivayet edildi: **لحَدْت** haksızlık ettim ve meylettim; ve **أَلحدْت** çekiştim ve tartıştım. Ve **أَلحَدَ**: çekişti ve tartıştı. Ve **أَلحَدَ الرجل**: yani Harem’de zulmetti; ve onun aslı, Yüce Allah’ın sözü olan: **ومَن يُرِدْ فيه بِإِلحادٍ بظلم**’dendir; yani
“zulüm ile bir **إِلحاد**”; ve ondaki **الباء** ziyadedir; Humeyd b. Sevr dedi ki:
“**قَدْنَي** **من نَصْرِ الخُبَيْبَيْنِ قَدي**،
**ليس الإِمامُ بالشَّحِيح المُلْحِدِ**”
yani Mekke’de haksızlık eden. El-Ezherî dedi: Dil ehlinin bazısı **الباء**’nın manasının “atmak/çıkarma” olduğunu söyledi; mana: **ومن يرد فيه إِلحاداً بظلم**; ve inşad ettiler:
“Onlar hür kadınlardır, örtü sahipleri değil;
göz çukurları kara; sûrelerle okumazlar”
onlara göre mana: “sûreleri okumazlar”.

İbn Berrî dedi: Humeyd b. Sevr’e nispet edilen zikredilmiş beyit, Humeyd el-Erkat’ındır; Cevherî’nin zannettiği gibi Humeyd b. Sevr el-Hilâlî’nin değildir. Dedi: Burada **الإِمام** ile Abdullah b. Zübeyr’i kastetti. Ve dilde **الإِلحاد**’ın manası, kasttan meyletmektir. Ve **لَحَدَ عليَّ في شهادته يَلْحَدُ لَحْداً**: günaha girdi. Ve **لحَدَ إِليه بلسانه**: meyletti.

El-Ezherî, Yüce Allah’ın sözü olan: **لسان الذين يلحدون إِليه أَعجمي وهذا لسان عربي مبين** hakkında: Ferrâ dedi: **يَلْحَدون** diye okunmuştur; kim **يَلْحَدون** okursa, “ona meylediyorlar”ı kastetmiştir; ve **يُلْحِدون**: itiraz ediyorlar. Dedi: Ve onun sözü: **ومن يُرِدْ فيه بِإِلحاد بظلم** yani “itiraz ile”. Zecâc dedi: **بإِلحادٍ**; denildi ki: ondaki **الإِلحادُ**, Allah hakkında şüphedir; ve denildi ki: orada her zalim **مُلْحِدٌ**’dir. Ve hadîste: “Harem’de yiyecek ihtikârı, onda bir **إِلحادٌ**’dır”; yani zulüm ve saldırı. Ve **الإِلحادِ**’ın aslı: bir şeyden meyletmek ve sapmaktır.

Ve Tahfe hadîsinde: **لا تُلْطِطْ في الزكاةِ ولا تُلْحِدُ في الحياةِ**; yani siz hayatta oldukça sizden hakktan bir meyil cereyan etmesin. Ebû Mûsâ dedi: Kuteybî onu “tekil için nehiy” üzere **لا تُلْطِطْ ولا تُلْحِدْ** diye rivayet etti; dedi: ve onun için bir yön yoktur; çünkü o, cemaat için hitaptır. Zemahşerî onu: **لا نُلْطِطُ ولا نُلْحِدُ** nûn ile rivayet etti.

Ve **أَلحَدَ في الحرم**: emrolunduğu şeyde kastı terk etti ve zulme meyletti; el-Ezherî inşad etti:
“**لَمَّا رَأَى المُلْحِدُ، حِينَ أَلْحَما،
صَواعِقَ الحَجَّاجِ يَمْطُرْنَ الدّما**”

Dedi: Mekke mescidinde Benî Şeybe’den bir şeyh bana haber verdi; dedi: Ebû Kubeys üzerine **المَنْجَنِيق**’i diktiği zamanı elbette hatırlarım; İbn Zübeyr bu evde tahkim edilmişti; o da onu taşlar ve ateşlerle atıyordu; derken ateşler Kâbe’nin örtülerinde tutuştu da içinde hızla yayıldı; sonra Cidde taraflarından içinde gök gürültüsü ve şimşek bulunan, bir örtü gibi yükselmiş bir bulut geldi; nihayet evin üstünde düzleşti; sonra yağmur yağdırdı; yağmuru evin ve tavaf yerlerinin ötesine geçmedi; ta ki ateşi söndürdü; ve **المِرْزابُ** **الحِجْر**’de aktı; sonra Ebû Kubeys’e yöneldi; derken bir yıldırımla vurdu da **المَنْجَنِيق**’i ve içindekileri yaktı. Dedi: Bu hadîsi Basra’da bir topluluğa anlattım; içlerinde Vâsıt ehlinden bir adam vardı; o, Haccâc’ın sihirbazı olan İbn Süleymân et-Tayyâr’dı; adam dedi: Babamı bu hadîsi anlatırken işittim; dedi: **المَنْجَنِيق**’i yaktığında Haccâc savaşmaktan el çekti ve bununla Abdülmelik’e yazdı; Abdülmelik de ona yazdı: “Bundan sonra: Benî İsrail, bir قربان takdim ettiklerinde ve onlardan kabul edildiğinde Allah gökten bir ateş gönderir de onu yerdi; Allah senin işinden razı oldu ve قربانını kabul etti; öyleyse işinde ciddiyet göster; ve selâm.”

Ve **المُلْتَحَدُ**: sığınak; çünkü sığınan ona meyleder. Ferrâ, şu söz hakkında: **ولن أَجِدَ من دُونه مُلْتَحَداً إِلا بلاغاً من اللهِ ورِسالاتِه**: yani bir sığınak ve bir delik/kaçış yolu değil; ona sığınacağım. Ve kuyulardan **اللَّجُودُ**: **كالدَّحُولِ** gibidir. İbn Sîde dedi: Onu, ondan çevrilmiş (kalb edilmiş) görüyorum.

Ve **أَلْحَدَ بالرجل**: onun hilmine dil uzattı; **كأَلْهَدَ** gibi. Ve denilir: Falanın yüzünde ne **لُحادةُ لَحْم** vardır ne de **مُزْعةُ لحم**; yani zayıflığından üzerinde etten hiçbir şey yoktur. Ve hadîste: “ta ki Allah’a kavuşur da yüzünde etten bir **لُحادةٌ** yoktur”; yani bir parça. Zemahşerî dedi: Ben onu ancak **لحُاتة** (ت ile) görüyorum; **اللحْت**’ten; o da, insanda bir şey bırakmayıp onu almasıdır. İbnü’l-Esîr dedi: Rivayet **الدال** ile sahih olursa, o zaman **التاء**’dan بدل edilmiş olur; **تَوْلَج**’deki **دَوْلَج** gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ل ح د * * ألْحَدَ * في دين الله أي حاد عنه وعدل و * لَحَد * من باب قطع لغة فيه وقرئ ﴿لسان الذي يلحدون إليه﴾ و * الْتَحَد * مثله و * ألْحَدَ * الرجل ظلم في الحرم وقوله تعالى ﴿ومن يرد فيه بإلحاد بظلم﴾ أي إلحادا بظلم والباء زائدة و * اللَّحْدُ * بوزن الفلس الشق في جانب القبر وضم اللام لغة فيه و * لَحَدَ * للقبر لحدا من باب قطع و * ألْحَدَ * له أيضا

##### Türkçe

* ل ح د * **ألْحَدَ** Allah’ın dini hakkında; yani ondan saptı ve meyletti. Ve **لَحَدَ** “قطع” bâbından; onda bir lugat (kullanım) vardır. Ve ﴿**لسان الذي يلحدون إليه**﴾ diye okunmuştur. Ve **الْتَحَد** onun gibidir. Ve **ألْحَدَ** adam; Harem’de zulmetti. Ve O’nun sözü, yüce: ﴿**ومن يرد فيه بإلحاد بظلم**﴾ yani zulüm ile bir ilhâd; **الباء** ziyadedir. Ve **اللَّحْدُ** “فلس” vezninde; kabrin yan tarafındaki yarıktır. Ve **اللام**’ın zammı onda bir lugattır. Ve **لَحَدَ** kabir için, “لحدا”; “قطع” bâbından. Ve **ألْحَدَ** onun için de.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

اللحد، بالفتح ويضم ويحرك كذا في البصائر: الشق الذي يكون في عرض القبر موضع الميت، لأنه قد أميل عن وسطه إلى جانبه، والضريح والضريحة: ما كان في وسطه، وهو مجاز، كما حققه شيخنا، وظاهر كلام الزمخشري أنه فيه حقيقة، كالملحود، صفة غالبة، قال:
  حتى أغيب في أثناء ملحود وقبر ملحود وملحد. ألحاد ولحود. ولحد القبر، كمنع يلحده لحدا، وألحده ولحد له: عمل له لحدا، وكذلك لحد الميت يلحده لحدا، قيل: لحد الميت: دفنه، وفي حديث دفن النبي صلى الله عليه وسلم ألحدوا لي لحدا وفي حديث دفنه أيضا فأرسلوا إلي اللاحد والضارح أي الذي يعمل اللحد والضريح. من المجاز: لحد إليه: مال كالتحد التحادا. قيل: لحد في الدين يلحد، وألحد: مال وعدل وقيل لحد: مال وجار، وقال ابن السكيت: الملحد، العادل عن الحق المدخل فيه ما ليس فيه، يقال: قد ألحد في الين ولحد، أي حاد عنه، وقرىء  لسان الذي يلحدون إليه  والتحد مثله، روي عن الأحمر: لحدت: جرت وملت. وألحدت: ماريت وجادلت. وألحد: مارى وجادل، قوله تعالى:  ومن يرد فيه بإلحاد بظلم  والباء زائدة، أي إلحادا بظلم، وقد ألحد في الحرم: ترك القصد فيما أمر به ومال إلى الظلم، وأنشد:
  لما رأى الملحد حين ألحـمـا                      صواعق الحجاج يمطرن الدما كذا فيالتهذيب، وهو مجاز، أو ألحد في الحرم: أشرك بالله تعالى، هكذا في سائر النسخ التي بأيدينا، ونقله المصنف في البصائر عن الزجاج، والذي في أمهات اللغة: وقيل: الإلحاد فيه: الشك في الله، قاله الزجاج، هكذا نقله في اللسان، فلينظر، أو ألحد في الحرم: ظلم، وهو أيضا قول الزجاج أو الحد في الحرم: احتكر الطعام فيه، وهو مأخوذ من الحديث عن عمر رضي الله عنه احتكار الطعام في الحرم إلحاد فيه. وفسروه وقالوا: أي ظلم وعدوان. وأصل الإلحاد الميل والعدول عن الشيء. قلت: ولا يخفى أنه راجع إلى معنى الظلم، فلا يكون وجها مستقلا وبقي عليه من معنى الإلحاد في الحرم الاعتراض، قاله الفراء.
 ألحد بزيد: أزرى به، وفي التكملة: ألحدت الرجل: أزريت به، وفي اللسان: ألحد بزيد: أزرى بحلمه، كألهد. ألحد به: قال عليه باطلا، وهو من ذلك. وقبر لا حد وملحود، أي ذو لحد. وأنشد لذي الرمة:
  إذا استوحشت آذانها استأنست لهاأناسي ملحود لها في الحواجب

  شبه إنسان العين تحت الحاجب باللحد، وذلك حين غارت عيون الإبل من تعب السير. وركية لحود، كصبور: زوراء، أي مخالفة عن القصد مائل عنه، وقال ابن سيده: اللحود من الآبار، كالدحول أراه مقلوبا. قلت: فهو يدل أن اللحود بصيغة الجمع. واللحادة، بالضم: اللحاتة بالتاء والمزعة من اللحم، يقال: ما على وجه فلان لحادة لحم ولا مزعة لحم، أي ما عليه شيء من اللحم لهزاله. وفي الحديث حتى يلقى الله وما على وجهه لحادة من لحم أي قطعة. قال الزمخشري: وما أراها إلالحاتة، بالتاء من اللحت، وهو أن لا يدع شيئا عند الإنسان إلا أخذه، وقال ابن الأثير: وإن صحت الرواية بالدال فتكون مبدلة من التاء. كدولج في تولج. ولاحد فلان فلانا: أعوج كل منهما على صاحبه ومالا عن القصد. والملتحد: الملتجأ، وفي بعض النسخ الملجأ، أي لأن اللاجىء، يميل إليه، قال الفراء في قوله  ولن أجد من دونه ملتحدا إلا بلاغا من الله ورسالاته  أي ملجا ولا سربا ألجأ إليه.

##### Türkçe

**اللحد**; fetha ile (okunur), ve damme ile (de okunur) ve harekelenir; **البصائر**’de böyle (geçer): kabirde, ölünün yeri olan, kabrin enine (tarafında bulunan) yarık; çünkü onun ortasından yanına doğru meylettirilmiştir. Ve **الضريح** ve **الضريحة**: onun ortasında olan şeydir; bu mecazdır; şeyhimiz bunu tahkik ettiği gibi. **الزمخشري**’nin sözünün zahiri ise onun hakkında hakikat olduğudur; **الملحود** gibi; galip bir sıfat. Dedi ki:
  “Ta ki bir **ملحود**’un ve **ملحود** bir kabrin ve **ملحد**’in içinde kaybolayım.” **ألحاد** ve **لحود**. Ve **لحد**’i (yani) kabri; **منع** gibi: onu **يلحده** **لحدا** (diye) **لحد**’ler. Ve onu **ألحده**; ve onun için **لحد** etti: onun için bir **لحد** yaptı. Ve yine ölüyü **لحد** eder: onu **يلحده** **لحدا** (diye) **لحد**’ler. Denildi ki: **لحد الميت**: onu defnetti. Ve Nebî صلى الله عليه وسلم’in defni hadîsinde: “Benim için bir **لحد** yapınız.” Ve yine onun defni hadîsinde: “**اللاحد** ve **الضارح**’a gönderdiler”; yani **اللحد** ve **الضريح** yapan kimse. Mecazdan: ona **لحد إليه**: **التحد**’in **التحادا** (diye) meyletmesi gibi meyletti. Denildi ki: dinde **لحد** eder: **يلحد**; ve **ألحد**: meyletti ve saptı. Ve denildi ki: **لحد**: meyletti ve eğrildi. **ابن السكيت** dedi ki: **الملحد**: haktan sapan, ona onda olmayanı sokan (kimsedir). Denilir: “**ألحد** etti dinde ve **لحد** etti”; yani ondan saptı. Ve şu şekilde kıraat olundu: **لسان الذي يلحدون إليه**. Ve **التحد** de onun gibidir. **الأحمر**’den rivayet olundu: “**لحدت**: aktım ve meylettim. Ve **ألحدت**: münakaşa ettim ve cedelleştim.” Ve **ألحد**: münakaşa etti ve cedelleşti. Yüce Allah’ın sözü: **ومن يرد فيه بإلحاد بظلم**; **الباء** ziyadedir; yani “zulüm ile bir **إلحاد**.” Ve **الحرم**’da **ألحد** etti: kendisine emredilende kastı terk etti ve zulme meyletti. Ve şu beyit okundu:
  “**الملحد**’i, **ألحما** ettiği vakit görünce,
  Haccâc’ın yıldırımları kanı yağdırır.”
Bu, **التهذيب**’dedir; ve bu mecazdır. Yahut **الحرم**’da **ألحد** etti: Allah تعالى’ya şirk koştu; bu, elimizdeki diğer nüshalarda böyledir. Ve musannif bunu **البصائر**’de **الزجاج**’dan nakletti. Ana dil kaynaklarında olan ise: “Ve denildi ki: onda **الإلحاد**: Allah hakkında şüphedir”; bunu **الزجاج** söyledi. **اللسان**’da böyle nakletti; bakılsın. Yahut **الحرم**’da **ألحد** etti: zulmetti; bu da **الزجاج**’ın sözüdür. Yahut **الحرم**’da **الحد** etti: orada yiyeceği ihtikâr etti; bu, **عمر** رضي الله عنه’dan hadîsten alınmıştır: “**الحرم**’da yiyeceği ihtikâr etmek, onda **إلحاد**’dır.” Onu tefsir ettiler ve dediler ki: yani zulüm ve saldırı. **الإلحاد**’ın aslı, bir şeyden meyletmek ve sapmaktır. Dedim ki: bunun zulüm manasına döndüğü gizli değildir; böylece müstakil bir vecih olmaz. Ve **الحرم**’da **الإلحاد** manasından ona kalan: itirazdır; bunu **الفراء** söyledi.

**ألحد بزيد**: onu ayıpladı. Ve **التكملة**’de: “**ألحدت الرجل**: onu ayıpladım.” Ve **اللسان**’da: **ألحد بزيد**: onun hilmine ayıp kattı; **ألهد** gibi. **ألحد به**: onun aleyhine bâtıl söyledi; bu da ondandır. Ve **قبر لا حد** ve **ملحود**: yani **لحد** sahibi. Ve **ذي الرمة**’den şu beyit okundu:
  “Kulakları ürktüğü vakit, kaşlarda kendisi için bir **ملحود** olan insanlarla ona ünsiyet eder.”

Göz bebeğinin kaş altındaki insanını **لحد**’e benzetti; bu, yürüyüş yorgunluğundan develerin gözleri çöktüğü zamandır. Ve **ركية لحود**, **صبور** gibi: eğri; yani kasttan sapmış, ondan meyletmiş. **ابن سيده** dedi ki: kuyulardan **اللحود**, **الدحول** gibidir; onu ters çevrilmiş görüyorum. Dedim ki: bu, **اللحود**’un cem‘ sigasıyla olduğuna delalet eder. Ve **اللحادة**, damme ile: **اللحاتة** (tâ ile) ve etten bir parça. Denilir: “Falanın yüzünde ne **لحادة** et vardır ne de **مزعة** et”; yani zayıflığından üzerinde etten bir şey yoktur. Ve hadîste: “Ta ki Allah’a kavuşur; yüzünde etten bir **لحادة** yoktur”; yani bir parça. **الزمخشري** dedi ki: Ben onu ancak **لحاتة** (tâ ile) görüyorum; **اللحت**’ten; o da, insanın yanında bir şey bırakmayıp hepsini almasıdır. **ابن الأثير** dedi ki: Rivayet **الدال** ile sahih olursa, o zaman **التاء**’dan بدل edilmiş olur; **دولج**’in **تولج**’de (olduğu) gibi. Ve falan, falanla **لاحد** etti: her biri arkadaşına eğrildi ve kasttan meylettiler. Ve **الملتحد**: sığınılacak yer; bazı nüshalarda **الملجأ**; yani çünkü sığınan kimse ona meyleder. **الفراء**, şu sözünde: **ولن أجد من دونه ملتحدا إلا بلاغا من الله ورسالاته**: yani bir sığınak ve kendisine sığınacağım bir delik (yol) yoktur, dedi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

لَحَدَ
1 لَحَدَ ذ (A) and ↓ الحد (L, K) (tropical:) He, or it, (as an arrow, A) declined, or deviated, from the right course: (A, L, K:) and also he, or it, inclined: you say لَحَدَ اِلَيْهِ, (A, L, K,) aor. لَحَدَ ; (L;) and ↓ الحد (A;) and ↓ التحد; (S, L, K;) he, or it, inclined to him, or it. (A, L, K.) Some read, [in the Kur xvi. 105,] لِسَانُ الَّذِى يَلْحَدُونَ اِلَيْهِ (tropical:) [The tongue of him unto whom they incline]. (S.) ― -b2- فِى الدِّينِ ↓ الحد; (S, A, L, Msb;) and لَحَدَ فِيهِ, (S, L, Msb,) aor. لَحَدَ ; (L;) (tropical:) He deviated, or swerved, from the right way, with respect to religion: (S, A, L:) he impugned religion. (Msb.) ― -b3- فِى الحَرَمِ ↓ الحد (tropical:) He relinquished, or forsook, the right course, with respect to that which he was commanded to do, in the sacred Temple or territory of Mekkeh; (L, K;) and inclined to do wrong, wrongfully, unjustly, or injuriously: (L:) or he did wrong, wrongfully, unjustly, or injuriously, therein; (S, L, K;) and so opposed others: (Fr, L:) or he associated others with God, therein; expl. by أَشْرَكَ بِاللّٰهِ: so in the K and Basáïr; in the latter as on the authority of Zj: or he doubted respecting God, therein: so in the L and other lexicons, as on the authority of Zj: (TA:) or he hoarded up corn in expectation of its becoming dear, therein; (L, K;) a meaning taken from a trad of 'Omar; (L;) but this is merely a kind of wrong-doing: (TA:) or he desecrated it, and violated its sanctity. (Msb.) The origin of the phrase is in the text of the Kur [xx. 26,] وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِاِلْحَادٍ بِظُلْمٍ, i.e. اِلْحَادًا بِظُلْمٍ, the ب being redundant. (S, L.) -A2- لَحَدَ القَبْرَ, aor. لَحَدَ , (inf. n. لَحْدٌ; L,) and ↓ الحدهُ; (A, L, K;) and لَحَدَ لَهُ لَحْدًا; and له ↓ الحد; (S, Msb;) He made a لَحْد to the grave. (S, A, L, K.) ― -b2- لَحَدَ الْمَيِّتَ, aor. لَحَدَ , inf. n. لَحْدٌ; and ↓ الحدهُ; and لَحَدَ لَهُ; and له ↓ الحد; He made a لَحْد for the corpse: or ↓ الحدهُ has this signification; (L;) and in like manner, لَحَدَ لَه لَحْدًا, and ↓ الحد, he dug a لَحْد for him: (A, Mgh, Msb:) and لَحَدَهُ, he buried him; (L, K;) or put him into a لحد; and so ↓ الحدهُ. (Mgh, Msb.)

لاحدهُ
3 لاحدهُ ذ (assumed tropical:) He behaved towards him in a crooked, or perverse, manner, the latter doing the same. (K, * TA.)

الحد
4 الحد ذ : see 1, throughout. ― -b2- (assumed tropical:) He disputed; altercated; wrangled. (A' Obeyd, L, Msb, K.) ― -b3- الحد بِهِ (assumed tropical:) He brought a reproach upon him, or held him in light estimation, or despised him, (أَزْرَى بِهِ,) and said of him what was false: (K:) or he held his clemency, or forbearance, or intellect, (حِلْم,) in light estimation; or despised it; as also أَلْهَدَ بِهِ. (L.)

التحد اِلَيْهِ
8 التحد اِلَيْهِ ذ (tropical:) He had recourse, or betook himself, to it, or him, for refuge, protection, concealment, covert, or lodging. (A.)

لَحْدٌ
لَحْدٌ ذ (S, A, L, Msb, K) and ↓ لُحْدٌ (S, L, Msb, K) and ↓ لَحَدٌ (El-Basáïr) and ↓ مَلْحُودٌ, (A, L, K,) which last is an epithet wherein the quality of a subst. is predominant, (L,) A trench or an oblong excavation, in the side of a grave; a lateral hollow of a grave; (S, A, L, Msb, K;) which is the place of the corpse; what is called ضَرِيحٌ and ضَرِيحَةٌ is in the middle: (L:) pl. (of the first, Msb) لُحُودٌ and (of the second, Msb) أَلْحَادٌ. (L, Msb, K.) Accord. to some, لحد used in this sense is tropical; from لَحَدَ and أَلْحَدَ signifying “ he inclined, or declined. ” (MF.) [The reverse, however, is the case accord. to the A.] [See an ex. in a verse cited voce شَدِيدٌ.]

لُحْدٌ
لُحْدٌ ذ and لَحَدٌ: see لَحْدٌ.

لَاحِدٌ
لَاحِدٌ ذ : see مَلْحُودٌ.

مُلْحِدٌ
مُلْحِدٌ ذ act. part. n. of 4, q. v.: (tropical:) One who deviates, or swerves, from the truth, and introduces into it that which does not belong to it: (ISk, L:) an impugner of religion: (Msb in art. رندق;) pl. مُلْحِدُونَ (Msb) [and مَلَاحِذَةٌ]. Some apply the appellation of المُلْحِدُونَ especially to the Bátinees (البَاطِنِيَّة), who assert that the Kur-án has an outward sense and an inward, the latter differing from the former, and known to them; by which doctrine they have perverted the law. (Msb.)

مُلْحَدٌ
مُلْحَدٌ ذ : see مَلْحُودٌ.

مَلْحُودٌ
مَلْحُودٌ ذ (A, K) and ↓ مُلْحَدٌ, (S, A,) or مَلْحُودٌ لَهُ and لَهُ ↓ مُلْحَدٌ, (L,) and ↓ لَاحِدٌ, (K,) A grave having a لَحْد made to it. (S, A, L, K.) ― -b2- See لَحْدٌ.

مُلْتَحَدٌ
مُلْتَحَدٌ ذ (tropical:) A place to which one has recourse for refuge, protection, concealment, covert, or lodging: a place of refuge; an asylum: (S, Msb, K:) so called because one turns aside to it. (S.)

##### Türkçe

لَحَدَ
1 **لَحَدَ** ذ (A) ve ↓ **الحد** (L, K) (mecazen:) O, yahut o (bir ok gibi, A) doğru yoldan saptı, yahut ayrıldı: (A, L, K:) ve ayrıca o, yahut o, meyletti: **لَحَدَ اِلَيْهِ** dersin, (A, L, K,) muzârîsi **لَحَدَ**; (L;) ve ↓ **الحد** (A;) ve ↓ **التحد**; (S, L, K;) o, yahut o, ona, yahut ona meyletti. (A, L, K.) Bazıları, [Kur’ân xvi. 105’te,] **لِسَانُ الَّذِى يَلْحَدُونَ اِلَيْهِ** (mecazen:) [kendisine meylettikleri kimsenin dili] diye okur. (S.) ― -b2- **فِى الدِّينِ** ↓ **الحد**; (S, A, L, Msb;) ve **لَحَدَ فِيهِ**, (S, L, Msb,) muzârîsi **لَحَدَ**; (L;) (mecazen:) din hususunda doğru yoldan saptı, yahut kaydı: (S, A, L:) dine dil uzattı. (Msb.) ― -b3- **فِى الحَرَمِ** ↓ **الحد** (mecazen:) Mekke’nin hareminde yahut bölgesinde, kendisine emrolunan şeye dair doğru yolu terk etti, yahut bıraktı; (L, K;) ve yanlış yapmaya meyletti, haksızca, zulmen, yahut zarar verici olarak: (L:) yahut orada yanlış yaptı, haksızca, zulmen, yahut zarar verici olarak; (S, L, K;) ve böylece başkalarına karşı çıktı: (Fr, L:) yahut orada Allah’a ortak koştu; **أَشْرَكَ بِاللّٰهِ** ile açıklanmıştır: K’da ve Basâ’ir’de böyledir; ikincisinde Zj’den rivayetle: yahut orada Allah hakkında şüphe etti: L’de ve diğer sözlüklerde Zj’den rivayetle böyledir: (TA:) yahut orada, pahalanmasını bekleyerek tahıl biriktirdi; (L, K;) ‘Ömer’den bir rivayetten alınmış bir mânâdır; (L;) fakat bu, sadece bir tür yanlış yapmadır: (TA:) yahut onu saygısızlığa uğrattı ve hürmetini çiğnedi. (Msb.) İbarenin aslı Kur’ân metnindedir [xx. 26,] **وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِاِلْحَادٍ بِظُلْمٍ**, yani **اِلْحَادًا بِظُلْمٍ**, **ب** ziyadedir. (S, L.) -A2- **لَحَدَ القَبْرَ**, muzârîsi **لَحَدَ**, (mastarı **لَحْدٌ**; L,) ve ↓ **الحدهُ**; (A, L, K;) ve **لَحَدَ لَهُ لَحْدًا**; ve له ↓ **الحد**; (S, Msb;) kabre bir **لَحْد** yaptı. (S, A, L, K.) ― -b2- **لَحَدَ الْمَيِّتَ**, muzârîsi **لَحَدَ**, mastarı **لَحْدٌ**; ve ↓ **الحدهُ**; ve **لَحَدَ لَهُ**; ve له ↓ **الحد**; ölünün için bir **لَحْد** yaptı: yahut ↓ **الحدهُ** bu mânâdadır; (L;) ve aynı şekilde, **لَحَدَ لَه لَحْدًا**, ve ↓ **الحد**, onun için bir **لَحْد** kazdı: (A, Mgh, Msb:) ve **لَحَدَهُ**, onu gömdü; (L, K;) yahut onu bir **لحد** içine koydu; ve böylece ↓ **الحدهُ**. (Mgh, Msb.)

لاحدهُ
3 **لاحدهُ** ذ (farzedilen mecazen:) Ona karşı eğri, yahut ters bir tarzda davrandı; öteki de aynı şeyi yaparak. (K, * TA.)

الحد
4 **الحد** ذ : 1’e bak, baştan sona. ― -b2- (farzedilen mecazen:) Tartıştı; çekişti; ağız kavgası etti. (A' Obeyd, L, Msb, K.) ― -b3- **الحد بِهِ** (farzedilen mecazen:) Ona bir ayıp getirdi, yahut onu hafife aldı, yahut onu küçümsedi, (**أَزْرَى بِهِ,**) ve onun hakkında yalan olanı söyledi: (K:) yahut onun yumuşaklığını, yahut tahammülünü, yahut aklını, (**حِلْم,**) hafife aldı; yahut onu küçümsedi; bunun gibi **أَلْهَدَ بِهِ** de. (L.)

التحد اِلَيْهِ
8 **التحد اِلَيْهِ** ذ (mecazen:) Sığınmak, korunmak, gizlenmek, örtünmek, yahut barınmak için ona, yahut ona başvurdu, yahut yöneldi. (A.)

لَحْدٌ
**لَحْدٌ** ذ (S, A, L, Msb, K) ve ↓ **لُحْدٌ** (S, L, Msb, K) ve ↓ **لَحَدٌ** (El-Basâ’ir) ve ↓ **مَلْحُودٌ**, (A, L, K,) ki bu sonuncusu, bir ismin niteliğinin baskın olduğu bir sıfattır, (L,) bir kabrin yan tarafında bir hendek yahut uzunlamasına bir oyuk; bir kabrin yan boşluğu; (S, A, L, Msb, K;) ki bu, ölünün yeridir; **ضَرِيحٌ** ve **ضَرِيحَةٌ** denilen şey ortadadır: (L:) çoğulu (birincinin, Msb) **لُحُودٌ** ve (ikincinin, Msb) **أَلْحَادٌ**. (L, Msb, K.) Bazılarına göre, bu mânâda **لحد** mecazdır; **لَحَدَ** ve **أَلْحَدَ** “meyletti, yahut saptı” mânâsından. (MF.) [Bunun tersi ise A’ya göre böyledir.] [**شَدِيدٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.]

لُحْدٌ
**لُحْدٌ** ذ ve **لَحَدٌ**: **لَحْدٌ**’e bak.

لَاحِدٌ
**لَاحِدٌ** ذ : **مَلْحُودٌ**’a bak.

مُلْحِدٌ
**مُلْحِدٌ** ذ 4’ün ism-i fâilidir, ona bak: (mecazen:) haktan sapan, yahut kayan, ve ona ait olmayan şeyi onun içine sokan kimse: (ISk, L:) dine dil uzatan: (Msb, **رندق** maddesinde;) çoğulu **مُلْحِدُونَ** (Msb) [ve **مَلَاحِذَةٌ**]. Bazıları **المُلْحِدُونَ** adını özellikle Bâtınîlere (**البَاطِنِيَّة**) uygular; onlar Kur’ân’ın bir zâhir mânâsı ve bir bâtın mânâsı olduğunu, ikincisinin birinciden farklı olup kendilerince bilindiğini iddia ederler; bu öğretiyle şeriatı bozmuşlardır. (Msb.)

مُلْحَدٌ
**مُلْحَدٌ** ذ : **مَلْحُودٌ**’a bak.

مَلْحُودٌ
**مَلْحُودٌ** ذ (A, K) ve ↓ **مُلْحَدٌ**, (S, A,) yahut **مَلْحُودٌ لَهُ** ve لَهُ ↓ **مُلْحَدٌ**, (L,) ve ↓ **لَاحِدٌ**, (K,) kendisine bir **لَحْد** yapılmış kabir. (S, A, L, K.) ― -b2- **لَحْدٌ**’e bak.

مُلْتَحَدٌ
**مُلْتَحَدٌ** ذ (mecazen:) sığınmak, korunmak, gizlenmek, örtünmek, yahut barınmak için başvurulan yer: sığınak; melce: (S, Msb, K:) ona böyle ad verilmiştir; çünkü kişi ona doğru yan çevirir. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَحَدَ
لَحَدَ A ( n. ac. لَحْد 1 )
a.  [ acc. or La ], Made a niche in; dug out ( tomb ).

b.  Buried, interred.

c.  see IV (c) & VIII ( a ).

e.  [ Fī ],  see VIII (b) .

لَحَّدَ
لَحَّدَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

لَاْحَدَ
لَاْحَدَ III ,
a.  Acted disingeniously with.

أَلْحَدَ
أَلْحَدَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  [ 'An ], Inclined, deviated from.

d.  [ Bi ], Calumniated, defamed; despised.

e.  see VIII (a) .

f.  [ Fī ],  see VIII (b) .

اِلْتَحَدَ
اِلْتَحَدَ VIII
a.  [ Ila ], Leant towards; had recourse to.

b.  [ 'An ], Turned aside from, forsook ( religion ), became a heretic.

c.  [ Ila ], Fled to, took refuge with, in.
لَحْد 1 ,  لُحْد 3 , ( pl. لُحُوْد 27 ,  أَلْحَاْد 38 ), Niche; tomb, vault, grave.
لَحَد
لَحَد 4 ,
a.  see 1 .

لَاْحِد
لَاْحِد 21 ,
a.  Vaulted ( grave ).

b.  see 1 .

لَحڤدَ
N. P. لَحڤدَ I ,
a.  see 21 (a) .

أَلْحَدَ
N. Ag. أَلْحَدَ IV , ( pl. reg. &  مَلَاْحِدَة 44t ),
a.  Deviating.

b.  Heterodox, unorthodox; heretic.

أَلْحَدَ
N. P. أَلْحَدَ IV ,
a.  see 21 (a) .

أَلْحَدَ
N. Ac. أَلْحَدَ IV ,
a.  Deviation.

b.  Heterodoxy, heresy.

اِلْتَحَدَ
N. P. اِلْتَحَدَ VIII ,
a.  Refuge, shelter.

##### Türkçe

لَحَدَ
**لَحَدَ** A (isim-ı masdar **لَحْد** 1)
a. [acc. veya **لَ** ile], içinde bir oyuk yaptı; (kabri) oydu (mezar).

b. Göm­dü, defnetti.

c. IV (c) ve VIII (a)’ya bak.

e. [**فِي** ile], VIII (b)’ye bak.

لَحَّدَ
**لَحَّدَ** II,
a. I (a), (b)’ye bak.

لَاْحَدَ
**لَاْحَدَ** III,
a. ile samimiyetsizce davrandı.

أَلْحَدَ
**أَلْحَدَ** IV,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. [**عَنْ** ile], -den yana eğildi, -den saptı.

d. [**بِ** ile], iftira etti, karaladı; hor gördü.

e. VIII (a)’ya bak.

f. [**فِي** ile], VIII (b)’ye bak.

اِلْتَحَدَ
**اِلْتَحَدَ** VIII
a. [**إِلَى** ile], -e doğru yaslandı; -e başvurdu.

b. [**عَنْ** ile], -den yüz çevirdi, terk etti (din); zındık oldu.

c. [**إِلَى** ile], -e kaçtı, -e sığındı, -de.

**لَحْد** 1, **لُحْد** 3, (çoğul **لُحُوْد** 27, **أَلْحَاْد** 38), oyuk; mezar, tonoz, kabir.

لَحَد
**لَحَد** 4,
a. 1’e bak.

لَاْحِد
**لَاْحِد** 21,
a. Tonozlu (mezar).

b. 1’e bak.

لَحڤدَ
N. P. **لَحڤدَ** I,
a. 21 (a)’ya bak.

أَلْحَدَ
N. Ag. **أَلْحَدَ** IV, (çoğul düzenli ve **مَلَاْحِدَة** 44t),
a. Sapan.

b. Heterodoks, ortodoks olmayan; zındık.

أَلْحَدَ
N. P. **أَلْحَدَ** IV,
a. 21 (a)’ya bak.

أَلْحَدَ
N. Ac. **أَلْحَدَ** IV,
a. Sapma.

b. Heterodoksi, zındıklık.

اِلْتَحَدَ
N. P. **اِلْتَحَدَ** VIII,
a. Sığınak, barınak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

لحد
لَحَدَ - يَلْحَدُ - أَلْحَدَ - يُلْحِدُ - إلْحَاد - الْتَحََدَ - يَلْتَحِدُ - مُلْتَحَد
لَحَدَ - يَلْحَدُ + كائنٌ أو شيءٌ + كائناً أو شيئاً: صرفه وحرفه وحَوَّله عن وجهته الصحيحة، وذلك بتشكيله عائقاً يمنعه من التحرك وفق مساره السابق
أَلْحَدَ - يًلْحِدً: على وزن " أفعلَ " من " لَحَدَ - يَلْحَدُ ": جعله " يَلْحَدُ "، أو جعل نفسه " تَلْحَدُ ": يحرف مجرى حرك الشيء إلى اتجاه جديد، وذلك بوضع عائق يمنعه من التحرك وفق مساره السابق
الْتَحَدَ - يَلْتَحِدُ : على وزن " افتعلَ" من " لَحَدَ - يَلْحَدُ ": يجهد ويعزم أن " يَلْحَدَه " شيء، بحرص وبدافع ذاتي: يحرص أن ينحرف عن مسار حركته السابق، والذي يكون متجهاً نحو هدف فيه مصيبة أو ضر، وذلك ليتجنب الضر والمصيبة
مُلْتَحَد: اسم مفعول بمعنى اسم مكان أو آلة من " الْتَحََدَ - يَلْتَحِدُ ": الشيء أو المكان الذي يصرف ويحول اتجاه متحرك عن هدفه أو يوقفه
﴿ولن أجد من دونه ملتحدا﴾: لن أجد ما أضعه دون الله وفعله لأحرف وأصرف عقابه عني
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التأثير على جريان الفعل بحائل يغير اتجاهه ليخطئ هدفه"، وهي:
ثَبَرَ - يَثْبُرُ، صَرَفَ - يَصْرِفُ، لاتَ - يَلِيْتُ، لَفَتَ - يَلْفِتُ، سَحَرَ - يَسْحَرُ، لَحَدَ - يَلْحَدُ
الملتحد : فيه معنى :
المكان الذي يحول دون وصول الضر، ويصرفه عنه: مكان آمن وساكن	﴿واتل ما أوحي إليك من كتاب ربك لا مبدل لكلماته ولن تجد من دونه ملتحدا (27)﴾ الكهف ﴿قل إني لن يجيرني من الله أحد ولن أجد من دونه ملتحدا(22)﴾ الجن
ألحد - يلحدون :
يلحدون في : أسمائه - آياتنا
يحرف ويحول المعنى ويصرفه عن الصواب    ﴿ولله الأسماء الحسنى فادعوه بها وذروا الذين يلحدون في أسمائه سيجزون ما كانوا يعملون(180)﴾ الأعراف ﴿إن الذين يلحدون في آياتنا لا يخفون علينا أفمن يلقى في النار خير أم من يأتي آمنا يوم القيامة اعملوا ما شئتم إنه بما تعملون بصير(40)﴾ فصلت
يلحدون إليه
يحولون مصدر القرآن إلى آخر :﴿ولقد نعلم أنهم يقولون إنما يعلمه بشر لسان الذي يلحدون إليه أعجمي وهذا لسان عربي مبين(103)﴾ النحل
إلحاد
منع الصلاة فيه لناس دون ناس : تحويل وصرف الناس عنه﴿إن الذين كفروا ويصدون عن سبيل الله والمسجد الحرام الذي جعلناه للناس سواء العاكف فيه والبادي ومن يرد فيه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب أليم(25)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [لحد] ل ح د: ألْحَدَ في دين الله أي حاد عنه وعدل و لَحَد من باب قطع لغة فيه وقرئ ﴿لسان الذي يلحدون إليه﴾ و الْتَحَد مثله و ألْحَدَ الرجل ظلم في الحرم وقوله تعالى ﴿ومن يرد فيه بإلحاد بظلم﴾ أي إلحادا بظلم والباء زائدة و اللَّحْدُ بوزن الفلس الشق في جانب القبر وضم اللام لغة فيه و لَحَدَ للقبر لحدا من باب قطع و ألْحَدَ له أيضا
الراغب
لحد
- اللحد: حفرة مائلة عن الوسط، وقد لحد القبر: حفره، كذلك وألحده، وقد لحدت الميت وألحدته: جعلته في اللحد، ويسمى اللحد ملحدا، وذلك اسم موضع من: ألحدته، ولحد بلسانه إلى كذا: مال. قال تعالى: }لسان الذي يلحدون إليه﴿[النحل/103] (وهي قراءة حمزة والكسائي وخلف. انظر: الإتحاف ص 280) من: لحد، وقرئ:﴾يلحدون{ (وهي قراءة الباقي) من: ألحد، وألحد فلان: مال عن الحق، والإلحاد ضربان: إلحاد إلى الشرك بالله، وإلحاد إلى الشرك بالأسباب.
فالأول ينافي الإيمان ويبطله.
والثاني: يوهن عراه ولا يبطله. ومن هذا النحو قوله: }ومن يرد فيه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب أليم﴿[الحج/25]، وقوله:﴾وذروا الذين يلحدون في أسمائه{ [الأعراف/180]، والإلحاد في أسمائه على وجهين:
أحدهما أن يوصف بما لا يصح وصفه به.
والثاني: أن يتأول أوصافه على ما لا يليق به، والتحد إلى كذا: مال إليه. قال تعالى: }ولن تجد من دونه ملتحدا{ [الكهف/27] أي: التجاء، أو موضع التجاء. وألحد السهم الهدف: مال في أحد جانبيه.
ملخص اللسان:
1.     اللَّحْد واللُّحْد: الشَّقُّ الذي يكون في جانب القبر موضِع الميت  لأَنه قد أُمِيل عن وسَط إِلى جانبه،
2.     ولَحَدَ القبرَ يَلْحَدُه لَحْداً وأَلْحَدَه: عَمِلَ له لحْداً،
3.     ولحَدَ في الدِّينِ يَلْحَدُ وأَلحَدَ: مالَ وعدَل،
4.     وقيل: لَحَدَ  مالَ وجارَ.
5.     المُلْحِدُ العادِلُ عن الحق المُدْخِلُ فيه ما ليس فيه،
6.  ولَحَدَ عليَّ في شهادته يَلْحَدُ لَحْداً:  أَثِمَ. ولحَدَ إِليه بلسانه: مال. الأَزهري في قوله تعالى: لسان الذين يلحدون  إِليه أَعجمي وهذا لسان عربي مبين؛ قال الفراء: قرئ يَلْحَدون فمن قرأَ  يَلْحَدون أَراد يَمِيلُون إِليه، ويُلْحِدون يَعْتَرِضون. قال وقوله:  ومن يُرِدْ فيه بِإِلحاد بظلم أَي باعتراض.
7.     وأَصل الإِلحادِ: المَيْلُ والعُدول عن الشيء.
8.     وأَلحَدَ في الحرم: تَرَك القَصْدَ  فيما أُمِرَ به ومال إِلى الظلم؛
لسان العرب
● - لحد: اللَّحْد واللُّحْد: الشَّقُّ الذي يكون في جانب القبر موضِع الميت  لأَنه قد أُمِيل عن وسَط إِلى جانبه، وقيل: الذي يُحْفر في عُرْضه؛  والضَّريحُ والضَّريحة: ما كان في وسطه، والجمع أَلْحَادٌ ولحُود. والمَلْحود  كاللحد صفة غالبة؛ قال:  حتى أُغَيَّبَ في أَثْناءِ مَلْحود  ولَحَدَ القبرَ يَلْحَدُه لَحْداً وأَلْحَدَه: عَمِلَ له لحْداً، وكذلك  لَحَدَ الميتَ يَلْحَدُه لَحْداً وأَلْحَده ولَحَد له وأَلْحَدَ، وقيل:  لَحَده دفنه، وأَلْحَده عَمِلَ له لَحْداً. وفي حديث دفْن النبي، صلى الله  عليه وسلم: أَلْحِدُوا لي لَحْداً. وفي حديث دفنه أَيضاً: فأَرسَلُوا  إِلى اللاحدِ والضارِحِ أَي إِلى الذي يَعْمَلُ اللَّحْدَ والضَّريحَ.  الأَزهريّ: قبر مَلْحود له ومُلْحَد وقد لَحَدوا له لَحْداً؛ وأَنشد:  أَناسِيّ مَلْحود لها في الحواجب  شبه إِنسان  (* قوله «شبه إنسان إلخ» كذا بالأصل والمناسب شبه الموضع  الذي يغيب فيه إنسان العين تحت الحاجب من تعب السير اللحد.)  العين تحت الحاجب باللحد، وذلك حين غارت عيون الإِبل من تعَب السيْر.  أَبو عبيدة: لحَدْت له وأَلحَدْتُ له ولَحَدَ إِلى الشيء يَلْحَدُ  والتَحَدَ: مال. ولحَدَ في الدِّينِ يَلْحَدُ وأَلحَدَ: مالَ وعدَل، وقيل: لَحَدَ  مالَ وجارَ.  ابن السكيت: المُلْحِدُ العادِلُ عن الحق المُدْخِلُ فيه ما ليس فيه،  يقال قد أَلحَدَ في الدين ولحَدَ أَي حاد عنه، وقرئ: لسان الذي يَلْحَدون  إِليه، والتَحَدَ مثله. وروي عن الأَحمر: لحَدْت جُرْت ومِلْت، وأَلحدْت  مارَيْت وجادَلْت. وأَلحَدَ: مارَى وجادَل. وأَلحَدَ الرجل أَي ظلَم في  الحَرَم، وأَصله من قوله تعالى: ومَن يُرِدْ فيه بِإِلحادٍ بظلم؛ أَي  إِلحاداً بظلم، والباء فيه زائدة؛ قال حميد بن ثور:  قَدْنَي من نَصْرِ الخُبَيْبَيْنِ قَدي،  ليس الإِمامُ بالشَّحِيح المُلْحِدِ  أَي الجائر بمكة. قال الأَزهري: قال بعض أَهل اللغة معنى الباء الطرح،  المعنى: ومن يرد فيه إِلحاداً بظلم؛ وأَنشدوا:  هُنَّ الحَرائِرُ لا رَبَّاتُ أَخْمِرةٍ،  سُودُ المَحاجِرِ لا يَقْرأْنَ بالسُّوَرِ  المعنى عندهم: لا يَقْرأْنَ السُّوَر. قال ابن بري: البيت المذكور لحميد  بن ثور هو لحميد الأَرقط، وليس هو لحميد بن ثور الهلالي كما زعم  الجوهري. قال: وأَراد بالإِمام ههنا عبد الله بن الزبير. ومعنى الإِلحاد في  اللغة المَيْلُ عن القصْد. ولَحَدَ عليَّ في شهادته يَلْحَدُ لَحْداً:  أَثِمَ. ولحَدَ إِليه بلسانه: مال. الأَزهري في قوله تعالى: لسان الذين يلحدون  إِليه أَعجمي وهذا لسان عربي مبين؛ قال الفراء: قرئ يَلْحَدون فمن قرأَ  يَلْحَدون أَراد يَمِيلُون إِليه، ويُلْحِدون يَعْتَرِضون. قال وقوله:  ومن يُرِدْ فيه بِإِلحاد بظلم أَي باعتراض. وقال الزجاج: ومن يرد فيه  بإِلحادٍ؛ قيل: الإِلحادُ فيه الشك في الله، وقيل: كلُّ ظالم فيه مُلْحِدٌ.  وفي الحديث: احتكارُ الطعام في الحرم إِلحادٌ فيه أَي ظُلْم وعُدْوان.  وأَصل الإِلحادِ: المَيْلُ والعُدول عن الشيء. وفي حديث طَهْفَةَ: لا  تُلْطِطْ في الزكاةِ ولا تُلْحِدُ في الحياةِ أَي لا يَجْري منكم مَيْلٌ عن الحق  ما دمتم أَحياء؛ قال أَبو موسى: رواه القتيبي لا تُلْطِطْ ولا تُلْحِدْ  على النهي للواحد، قال: ولا وجه له لأَنه خطاب للجماعة. ورواه الزمخشري:  لا نُلْطِطُ ولا نُلْحِدُ، بالنون. وأَلحَدَ في الحرم: تَرَك القَصْدَ  فيما أُمِرَ به ومال إِلى الظلم؛ وأَنشد الأَزهري:  لَمَّا رَأَى المُلْحِدُ، حِينَ أَلْحَما،  صَواعِقَ الحَجَّاجِ يَمْطُرْنَ الدّما  قال: وحدثني شيخ من بني شيبة في مسجد مكة قال: إِني لأَذكر حين نَصَبَ  المَنْجَنِيق على أَبي قُبَيْس وابن الزبير قد تَحَصَّنَ في هذا البيت،  فجعَلَ يَرْميهِ بالحجارة والنِّيرانِ فاشْتَعَلَتِ النيرانُ في أَسْتارِ  الكعبة حتى أَسرعت فيها، فجاءَت سَحابةٌ من نحو الجُدّةِ فيها رَعْد  وبَرْق مرتفعة كأَنها مُلاءَة حتى استوت فوق البيت، فَمَطَرَتْ فما جاوز  مطَرُها البيتَ ومواضِعَ الطوافِ حتى أَطفَأَتِ النارَ، وسالَ المِرْزابُ في  الحِجْر ثم عَدَلَتْ إِلى أَبي قُبَيْس فرمت بالصاعقة فأَحرقت  المَنْجَنِيق وما فيها؛ قال: فحدَّثْت بهذا الحديث بالبصرة قوماً، وفيهم رجل من أَهل  واسِط، وهو ابن سُلَيْمان الطيَّارِ شَعْوَذِيّ الحَجَّاج، فقال الرجل:  سمعت أَبي يحدث بهذا الحديث؛ قال: لمَّا أَحْرَقَتِ المَنْجَنِيقَ  أَمْسَك الحجاجُ عن القتال، وكتب إِلى عبد الملك بذلك فكتب إِليه عبد الملك:  أَما بعد فإِنّ بني إِسرائيل كانوا إِذا قَرَّبوا قُرْباناً فتقبل منهم بعث  الله ناراً من السماء فأَكلته، وإِن الله قد رضي عملك وتقبل قُرْبانك،  فَجِدَّ في أَمْرِكَ والسلام.  والمُلْتَحَدُ: المَلْجَأُ لأَن اللاَّجِئَ يميل إِليه؛ قال الفراء في  قوله: ولن أَجِدَ من دُونه مُلْتَحَداً إِلا بلاغاً من اللهِ ورِسالاتِه  أَي مَلْجَأً ولا سَرَباً أَلجَأُ إِليه. واللَّجُودُ من الآبار:  كالدَّحُولِ؛ قال ابن سيده: أُراه مقلوباً عنه.  وأَلْحَدَ بالرجل: أَزْرى بِحلْمه كأَلْهَدَ. ويقال: ما على وجْه فلانٍ  لُحادةُ لَحْم ولا مُزْعةُ لحم أَي ما عليه شيء من اللحم لهُزالِه. وفي  الحديث: حتى يَلْقى اللَّهَ وما على وجْهِه لُحادةٌ من لحْم أَي قِطْعة؛  قال الزمخشري: وما أُراها إِلا لحُاتة، بالتاء، من اللحْت وهو أَن لا  يَدَع عند الإِنسان شيئاً إِلا أَخَذَه. قال ابن الأَثير: وإِن صحت الرواية  بالدال فتكون مبدلة من التاء كدَوْلَجٍ في تَوْلَج.
مقاييس اللغة:
(لحد) اللام والحاء والدال أصلٌ يدلُّ على ميلٍ عن استقامةٍ. يقال: ألْحَدَ الرّجلُ، إذ مال عن طريقةِ الحقِّ([1]) والإيمان. وسمِّي اللَّحدُ لأنّه مائلٌ في أحد جانِبَيِ الجَدَث. يقال: لحَدْت الميِّتَ وألحدت. والمُلْتَحَد: الملجأ، سمِّي بذلك لأنَّ اللاجئ يميل إليه.
القاموس المحيط:
اللَّحْدُ، ويُضَمُّ الشَّقُّ يَكُونُ في عُرْضِ القَبْرِ، كالمَلْحود، ج ألْحادٌ ولُحُودٌ. ولَحَدَ القَبْرَ، كَمَنَعَ، وألْحَدَهُ عَمِلَ له لَحْداً، والمَيِّتَ دَفَنَهُ، وإليه مالَ، كالْتَحَدَ. وألْحَدَ مالَ، وعَدَلَ، ومارَى، وجادَلَ، وفي الحَرَمِ تَرَكَ القَصْدَ فيما أُمِرَ به، وأشْرَكَ باللهِ، أو ظَلَمَ، أو احْتَكَرَ الطَّعامَ، وبِزَيْدٍ أزْرى به، وقال عليه باطِلاً. وقَبْرٌ لاحِدٌ ومَلْحُودٌ ذُو لَحْدٍ. ورَكِيَّةٌ لَحُودٌ زَوْراءُ مُخالِفَة عنِ القَصْدِ. واللُّحادَةُ اللّحاثَةُ، والمُزْعَةُ من اللَّحْمِ. ولاحَدَ فُلاناً اعْوجَّ كُلٌّ منهما على صاحِبِه. والمُلْتَحَدُ المَلْجَأُ.
تاج العروس:
ل ح د
اللَّحْدُ بالفتح ويُضَمُّ ويُحَرّك كذا في البصائر : الشَّقُّ الذي يَكونُ في عُرْضِ القَبْرِ مَوْضِع المَيتِ لأَنه قد أُمِيلَ عن وسَطِه إِلى جانِبهِ والضَّرِيحُ والضَّرِيحَةُ : ما كان في وَسَطِه وهو مَجاز كما حَقَّقه شَيْخُنا وظاهرُ كلامِ الزَّمَخْشَرِيّ أَنه فيه حَقِيقَةٌ كالمُلْحُودِ صِفَةٌ غالبةٌ قال :
" حَتَّى أُغَيَّبَ في أَثْنَاءِ مَلْحُودِ وقَبْرٌ مَلْحُودٌ ومُلْحَدٌ . أَلْحَادٌ ولُحُودٌ . ولَحَدَ القَبْرَ كمنَع يَلْحَدُه لَحْداً وأَلْحَدَه ولَحَدَ لَه : عَمِلَ له لَحْداً وكذلك لَحَدَ المَيتَ يَلْحَدُه لَحْداً قيل : لَحَدَ المَيتَ : دَفَنَه وفي حديث دَفْنِ النَّبِيّ صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ أَلْحِدُوا لِي لَحْدَا وفي حديث دَفْنه أَيضاً فَأَرْسَلُوا إِلي اللاَّحِدِ والضَارِح أَي الذي يَعْمَل اللَّحْد والضَّرِيح . من المَجاز : لَحَدَ إِليه : مَالَ كالْتَحَدَ الْتِحَاداً . قيل : لَحَدَ في الدِّين يَلْحَد وأَلْحَدَ : مَالَ وعَدَلَ وقيل لَحَدَ : مَالَ وجَارَ وقال ابنُ السِّكْيت : المُلْحِدُ العادِلُ عن الحَقِّ المُدْخِلُ فيه ما ليس فيه يقال : قد أَلْحَدَ في الِّين ولَحَدَ أَي حَادَ عنه وقُرِىءَ " لِسَانُ الَّذِي يَلْحَدُونَ إِليه " والْتَحَد مِثْلُه رُوِيَ عن الأَحْمَرِ : لَحَدْتُ : جُرْتُ ومِلْتُ . وأَلْحَدْتُ : مَارَيْتُ وجَادَلْتُ . وأَلْحَدَ : مَارَى وجَادّلَ قوله تعالى : " وَمنْ يُرِدْ فِيهِ بإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ " والباءُ زائدة أَي إِلْحاداً بِظُلْمٍ وقد أَلْحَد في الَحَرمِ : تَرَكَ القَصْدَ فيما أُمِرَ به ومالَ إِلى الظُّلْمِ وأَنْشَد :
لَمَّا رَأَى المُلْحِدُ حِينَ أَلْحَمَا ... صَوَاعِقَ الحَجَّاجِ يَمْطُرْنَ الدَّمَا كذا فيالتهذيب وهو مَجازٌ أَو أَلْحَدَ في الحَرَم : أَشْرَكَ بالله تعالى هكذا في سائِر النُّسخ التي بأَيدينا ونقَلَه المصنِّف في البصائرِ عن الزَّجَّاج والذي في أُمَّهات اللغةِ : وقيل : الإِلْحَادُ فيه : الشَّكُّ في اللهِ قاله الزَّجَّاجُ هكذا نقلَه في اللسان فلْيُنْظَر أَو أَلْحَدَ في الحَرَمِ : ظَلَمَ وهو أَيضاً قولُ الزَّجَّاج أَو اَلْحَدَ في الحَرَمِ : احْتَكَرَ الطَّعَامَ فيه وهو مأْخُوذ من الحَدِيث عن عُمَر رضي الله عنه احْتِكَارُ الطَّعَامِ في الحَرَمِ إِلْحَادٌ فِيه . وفَسَّرُوه وقالوا : أَي ظُلْمٌ وعُدْوَانٌ . وأصْلُ الإِلحادِ المَيْلُ والعُدُولُ عن الشيْءِ . قلْت : ولا يَخْفَى أَنه رَاجعٌ إِلى معنَى الظُّلْمِ فلا يكون وَجهاً مُسْتَقِلاً وبَقيَ عليه من معنَى الإِلْحَاد في الحَرَمِ الاعْتِرَاضُ قاله الفَرَّاءُ
أَلحَدَ بِزَيْدٍ : أَزْرَى به وفي التكملة : أَلْحَدْتُ الرجُلَ : أُزْرَيْتُ به وفي اللسان : أَلْحَدَ بِزَيْدٍ : أَزْرَى بحِلْمِه كأَلْهَدَ . أَلْحَدَ به : قَال عليهِ بَاطِلاً وهو من ذلك . وقَبْرٌ لاَ حِدٌ ومَلْحُودٌ أَي ذو لَحْدٍ . وأَنشد لذي الرُّمة :
" إِذَا اسْتَوْحَشَتْ آذَانُها اسْتَأْنَسَتْ لَهَاأَنَاسِيُّ مَلْحُودٍ لَهَا فِي الحَوَاجِبِ
شَبَّه إِنسانَ العَيْنِ تحْتَ الحاجِب باللَّحْدِ وذلك حين غَارَتْ عُيُونَ الإِبِلِ مِن تَعَبِ السَّيْرِ . وَرَكيَّةٌ لَحُودٌ كصَبور : زَوْرَاءُ أَي مُخَالِفَةٌ عن القَصْدِ مائِلٌَ عنه وقال ابن سيده : اللَّحُودُ من الآبارِ كالدَّحُولِ أُرَاه مَقْلُوباً . قلت : فهو يَدُلّ أَنَّ اللّحُود بِصيغَةِ الجَمْعِ . واللُّحَادَةُ بالضمّ : اللُّحَاتَةُ بالتاءِ والمُزْعَةُ من اللحْمِ يقال : ما على وَجْهِ فُلانٍ لُحَادَةُ لَحْمٍ ولا مُزْعَةُ لَحْم أَي ما عليه شيْءٌ مِن اللَّحْمِ لِهُزَالِه . وفي الحديث حَتَّى يَلْقَى اللهَ وما عَلَى وَجْهِه لُحَادَةٌ مِنْ لَحْمِ أَي قِطْعَةٌ . قال الزمخشريُّ : وما أُراهَا إِلاَّلُحَاتَةً بالتاءِ مِن اللَّحْتِ وهو أَن لا يَدَعَ شيئاً عند الإِنسان إِلاَّ أَخَذَه وقال ابنُ الأَثير : وإِن صَحَّت الرّوايَة بالدَّال فتكون مُبْدَلَة من التاءِ . كدَوْلَجٍ في تَوْلَجٍ . ولاَحَدَ فُلانٌ فُلاناً : أعْوَجَّ كُلٌّ منهما على صَاحِبِهِ ومَالاَ عن القَصْدِ . والمُلْتَحَدُ : المُلْتَجَأُ وفي بعض النُّسخ المَلْجَأُ أَي لأَن اللاجىءَ يَميل إِليه قال الفَرَّاءُ في قَوْله " ولَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً إِلاَّ بَلاَغاً مِنَ اللهِ وَرِسَالاَتِهِ " أَي مَلْجَاً ولا سَرَباً أَلْجَأُ إِليه

##### Türkçe

لحد
**لَحَدَ** - **يَلْحَدُ** - **أَلْحَدَ** - **يُlْحِدُ** - **إلْحَاد** - **الْتَحََدَ** - **يَلْتَحِدُ** - **مُلْتَحَد**
**لَحَدَ** - **يَلْحَدُ** + bir varlık veya bir şey + bir varlığı veya bir şeyi: onu çevirdi, saptırdı ve doğru yönelişinden döndürdü; bu da, önceki güzergâhına göre hareket etmesini engelleyen bir engel teşkil etmekledir.

**أَلْحَدَ** - **يًلْحِدً**: **لَحَدَ** - **يَلْحَدُ**’dan “**أفعلَ**” vezninde: onu “**يَلْحَدُ**” kıldı; yahut kendisini “**تَلْحَدُ**” kıldı: şeyin hareket akışını yeni bir yöne saptırır; bu da, önceki güzergâhına göre hareket etmesini engelleyen bir engel koymakladır.

**الْتَحَدَ** - **يَلْتَحِدُ** : **لَحَدَ** - **يَلْحَدُ**’dan “**افتعلَ**” vezninde: bir şeyin onu “**يَلْحَدَه**” etmesi için gayret eder ve azmeder; özenle ve özsel bir saikle: önceki hareket güzergâhından sapmaya özen gösterir; bu (güzergâh) içinde musibet veya zarar bulunan bir hedefe yönelmiş olur; bu da, zararı ve musibeti sakınmak içindir.

**مُلْتَحَد**: **الْتَحََدَ** - **يَلْتَحِدُ**’dan, yer adı veya alet adı anlamında mef‘ûl ismi: hareket edenin yönünü hedefinden çevirip döndüren yahut onu durduran şey veya yer.

﴿**ولن أجد من دونه ملتحدا**﴾: Allah’tan ve O’nun fiilinden başka, azabını benden saptırıp çevirmek için onun altına koyacağım bir şey bulmayacağım.

Ve lafız, “fiilin akışı üzerine, yönünü değiştirip hedefini şaşırtması için bir engelle etki etmek” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**ثَبَرَ** - **يَثْبُرُ**، **صَرَفَ** - **يَصْرِفُ**، **لاتَ** - **يَلِيْتُ**، **لَفَتَ** - **يَلْفِتُ**، **سَحَرَ** - **يَسْحَرُ**، **لَحَدَ** - **يَلْحَدُ**

**الملتحد**: onda şu anlam vardır:
zararın ulaşmasına engel olan ve onu ondan çevirip uzaklaştıran yer: güvenli ve sakin yer	﴿**واتل ما أوحي إليك من كتاب ربك لا مبدل لكلماته ولن تجد من دونه ملتحدا (27)**﴾ الكهف ﴿**قل إني لن يجيرني من الله أحد ولن أجد من دونه ملتحدا(22)**﴾ الجن

**ألحد** - **يلحدون** :
**يلحدون في** : **أسمائه** - **آياتنا**
anlamı çarpıtır, değiştirir ve onu doğrudan çevirip uzaklaştırır    ﴿**ولله الأسماء الحسنى فادعوه بها وذروا الذين يلحدون في أسمائه سيجزون ما كانوا يعملون(180)**﴾ الأعراف ﴿**إن الذين يلحدون في آياتنا لا يخفون علينا أفمن يلقى في النار خير أم من يأتي آمنا يوم القيامة اعملوا ما شئتم إنه بما تعملون بصير(40)**﴾ فصلت

**يلحدون إليه**
Kur’an’ın kaynağını başka birine çevirirler:﴿**ولقد نعلم أنهم يقولون إنما يعلمه بشر لسان الذي يلحدون إليه أعجمي وهذا لسان عربي مبين(103)**﴾ النحل

**إلحاد**
onda namazı bazı insanlara karşı bazı insanlara yasaklamak: insanları ondan çevirmek ve uzaklaştırmak﴿**إن الذين كفروا ويصدون عن سبيل الله والمسجد الحرام الذي جعلناه للناس سواء العاكف فيه والبادي ومن يرد فيه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب أليم(25)**﴾ الحج

مختار الصحاح
● [لحد] ل ح د: **ألْحَدَ** Allah’ın dininde; yani ondan saptı ve döndü; ve **لَحَدَ** “**قطع**” babındandır, onda bir lugat vardır; ve ﴿**لسان الذي يلحدون إليه**﴾ okundu; ve **الْتَحَد** onun gibidir; ve **ألْحَدَ** adam: Harem’de zulmetti; ve Yüce sözü ﴿**ومن يرد فيه بإلحاد بظلم**﴾ yani zulümle bir ilhad; ve **الباء** ziyadedir; ve **اللَّحْدُ** “**الفلس**” vezninde: kabrin yanındaki yarık; ve **اللام**’ın zammesi onda bir lugattır; ve **لَحَدَ** kabre, “**قطع**” babından, **لحدا**; ve **ألْحَدَ** ona da.

الراغب
لحد
- **اللحد**: ortadan meyilli bir çukur; ve kabri **لحد** etti: onu kazdı; yine öyle, ve onu **ألحد** etti; ve ölüyü **لحدت** ettim ve onu **ألحدته** ettim: onu **اللحد**’a koydum; ve **اللحد**’a **ملحدا** denir; ve bu, **ألحدته**’den bir yer adıdır; ve diliyle şuna **لحد** etti: meyletti. Yüce dedi ki: }**لسان الذي يلحدون إليه**﴿[النحل/103] (ve bu, **حمزة** ve **الكسائي** ve **خلف** kıraatidir. bkz: **الإتحاف** s 280) **لحد**’dan; ve﴾**يلحدون**{ okundu (ve bu, geri kalanların kıraatidir) **ألحد**’dan; ve falan **ألحد** etti: haktan meyletti; ve **الإلحاد** iki kısımdır: Allah’a şirk’e doğru ilhad, ve sebeplere şirk’e doğru ilhad.
Birincisi imana aykırıdır ve onu bozar.
İkincisi: bağlarını zayıflatır ve onu bozmaz. Ve bu türdendir şu sözü: }**ومن يرد فيه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب أليم**﴿[الحج/25] ve şu sözü:﴾**وذروا الذين يلحدون في أسمائه**{ [الأعراف/180]; ve O’nun isimlerinde ilhad iki vech üzeredir:
Birincisi: kendisiyle vasfedilmesi sahih olmayan şeyle vasfedilmesidir.
İkincisi: sıfatlarını, kendisine yakışmayan şeye te’vil etmesidir; ve **التحد** şuna: ona meyletti. Yüce dedi ki: }**ولن تجد من دونه ملتحدا**{ [الكهف/27] yani: sığınma; yahut sığınma yeri. Ve ok, hedefi **ألحد** etti: iki yanından birine meyletti.

ملخص اللسان:
1.     **اللَّحْد** ve **اللُّحْد**: kabrin yan tarafında bulunan, ölünün yeri olan yarık; çünkü ortadan yanına doğru meylettirilmiştir,
2.     ve kabri **لَحَدَ** eder, onu **يَلْحَدُ** eder, **لَحْداً**; ve onu **أَلْحَدَه**: ona bir **لحْد** yaptı,
3.     ve dinde **لَحَدَ** eder, **يَلْحَدُ** eder; ve **أَلحَدَ**: meyletti ve döndü,
4.     ve denildi: **لَحَدَ** meyletti ve saptı.
5.     **المُلْحِدُ**: haktan dönen, ona onda olmayanı sokan,
6.  ve şahitliğinde bana karşı **لَحَدَ** etti, onu **يَلْحَدُ** eder, **لَحْداً**: günaha girdi. Ve diliyle ona **لحَدَ** etti: meyletti. **الأَزهري** Yüce sözünde: **لسان الذين يلحدون إليه أعجمي وهذا لسان عربي مبين**; dedi ki **الفراء**: **يَلْحَدون** okundu; kim **يَلْحَدون** okursa “ona meylediyorlar”ı kastetti; ve **يُلْحِدون** “itiraz ediyorlar”dır. Dedi ve onun sözü: **ومن يُرِدْ فيه بِإِلحاد بظلم** yani bir itirazla.
7.     Ve **الإِلحاد**’ın aslı: bir şeyden meyletmek ve dönmektir.
8.     Ve Harem’de **أَلحَدَ** etti: kendisine emredilende kastı terk etti ve zulme meyletti;

لسان العرب
● - **لحد**: **اللَّحْد** ve **اللُّحْد**: kabrin yan tarafında bulunan, ölünün yeri olan yarık; çünkü ortadan yanına doğru meylettirilmiştir; ve denildi: enine kazılan; ve **الضَّريحُ** ve **الضَّريحة**: ortasında olan; çoğulu **أَلْحَادٌ** ve **لحُود**. Ve **المَلْحود**: **اللحد** gibi, galip bir sıfat; dedi ki:
حَتَّى أُغَيَّبَ في أَثْناءِ مَلْحود
Ve kabri **لَحَدَ** eder, onu **يَلْحَدُ** eder, **لَحْداً**; ve onu **أَلْحَدَه**: ona bir **لَحْد** yaptı; yine öyle, ölüyü **لَحَدَ** eder, onu **يَلْحَدُ** eder, **لَحْداً**; ve onu **أَلْحَده**; ve ona **لَحَد** etti ve ona **أَلْحَدَ**; ve denildi: onu **لَحَده**: onu gömdü; ve onu **أَلْحَده**: ona bir **لَحْد** yaptı. Nebî’nin, صلى الله عليه وسلم, defni hadîsinde: **أَلْحِدُوا لي لَحْداً**. Defni hadîsinde de: **فأَرسَلُوا إِلى اللاحدِ والضارِحِ** yani **اللَّحْد** ve **الضَّريح** yapan kimseye. **الأَزهريّ**: ona **مَلْحود** ve **مُلْحَد** bir kabir; ve ona bir **لَحْد** yapmışlardır; ve inşad etti:
أَناسِيّ مَلْحود لها في الحواجب
deve gözleri yürüyüş yorgunluğundan çöktüğünde, kaş altındaki göz bebeğini **اللحد**’a benzetti. **أَبو عبيدة**: ona **لحَدْت** ettim ve ona **أَلحَدْتُ** ettim; ve şeye **لَحَدَ** eder, **يَلْحَدُ** eder; ve **التَحَدَ**: meyletti. Ve dinde **لَحَدَ** eder, **يَلْحَدُ** eder; ve **أَلحَدَ**: meyletti ve döndü; ve denildi: **لَحَدَ** meyletti ve saptı. **ابن السكيت**: **المُلْحِدُ** haktan dönen, ona onda olmayanı sokan; denilir: dinde **أَلحَدَ** etti ve **لحَدَ** etti; yani ondan saptı; ve ﴿**لسان الذي يَلْحَدون إِليه**﴾ okundu; ve **التَحَدَ** onun gibidir. **الأَحمر**’den rivayet edildi: **لحَدْت**: zulmettim ve meylettim; ve **أَلحدْت**: münakaşa ettim ve cedelleştim. Ve **أَلحَدَ**: münakaşa etti ve cedelleşti. Ve adam **أَلحَدَ** etti; yani Harem’de zulmetti; aslı Yüce sözündendir: **ومَن يُرِدْ فيه بِإِلحادٍ بظلم**; yani zulümle bir ilhad; ve ondaki **الباء** ziyadedir; **حميد بن ثور** dedi ki:
قَدْنَي من نَصْرِ الخُبَيْبَيْنِ قَدي،
ليس الإِمامُ بالشَّحِيح المُلْحِدِ
yani Mekke’de zalim. **الأَزهري** dedi ki: dil ehlinin bazısı **الباء**’nın anlamı “atma”dır dedi; anlam: **ومن يرد فيه إِلحاداً بظلم**; ve inşad ettiler:
هُنَّ الحَرائِرُ لا رَبَّاتُ أَخْمِرةٍ،
سُودُ المَحاجِرِ لا يَقْرأْنَ بالسُّوَرِ
onların katında anlam: sûreleri okumazlar. **ابن بري** dedi ki: zikredilen beyit **حميد بن ثور**’un değil, **حميد الأَرقط**’ındır; **الجوهري**’nin zannettiği gibi **حميد بن ثور الهلالي**’nin değildir. Dedi: burada **الإِمام** ile **عبد الله بن الزبير** kastedildi. Ve lugatta **الإِلحاد**’ın anlamı: kasttan meyletmektir. Ve şahitliğinde bana karşı **لَحَدَ** etti, onu **يَلْحَدُ** eder, **لَحْداً**: günaha girdi. Ve diliyle ona **لحَدَ** etti: meyletti. **الأَزهري** Yüce sözünde: **لسان الذين يلحدون إِليه أَعجمي وهذا لسان عربي مبين**; dedi ki **الفراء**: **يَلْحَدون** okundu; kim **يَلْحَدون** okursa “ona meylediyorlar”ı kastetti; ve **يُلْحِدون** “itiraz ediyorlar”dır. Dedi ve onun sözü: **ومن يُرِدْ فيه بِإِلحاد بظلم** yani bir itirazla. **الزجاج** dedi ki: **ومن يرد فيه بإِلحادٍ**; denildi: ondaki **الإِلحاد** Allah hakkında şüphedir; ve denildi: oradaki her zalim **مُلْحِدٌ**’dir. Hadîste: Harem’de yiyecek stokçuluğu ondaki bir **إِلحادٌ**’dır; yani zulüm ve saldırı. Ve **الإِلحاد**’ın aslı: bir şeyden meyletmek ve dönmektir. **طَهْفَةَ** hadîsinde: **لا تُلْطِطْ في الزكاةِ ولا تُلْحِدُ في الحياةِ** yani hayatta olduğunuz müddetçe sizden haktan bir meyil cereyan etmesin; **أَبو موسى** dedi ki: **القتيبي** onu tekil için nehiy üzere rivayet etti: **لا تُلْطِطْ ولا تُلْحِدْ**; dedi: ve ona bir vech yoktur; çünkü o, cemaat için hitaptır. Ve **الزمخشري** onu **لا نُلْطِطُ ولا نُلْحِدُ** diye, **النون** ile rivayet etti. Ve Harem’de **أَلحَدَ** etti: kendisine emredilende kastı terk etti ve zulme meyletti; ve **الأَزهري** inşad etti:
لَمَّا رَأَى المُلْحِدُ، حِينَ أَلْحَما،
صَواعِقَ الحَجَّاجِ يَمْطُرْنَ الدّما
dedi: Mekke Mescidi’nde **بني شيبة**’den bir şeyh bana haber verdi; dedi: **المَنْجَنِيق**’in **أَبي قُبَيْس** üzerine dikildiği zamanı hatırlarım; **ابن الزبير** bu evde tahkim olmuştu; o da onu taşlar ve ateşlerle atıyordu; derken ateşler Kâbe’nin örtülerinde tutuştu, içinde hızla yayıldı; sonra **الجُدّة** taraflarından içinde gök gürültüsü ve şimşek bulunan, bir örtü gibi yükselmiş bir bulut geldi; nihayet evin üstünde durdu; yağmur yağdırdı; yağmuru ev ve tavaf yerlerini aşmadı; nihayet ateşi söndürdü; ve **المِرْزاب** **الحِجْر**’de aktı; sonra **أَبي قُبَيْس**’e yöneldi; bir yıldırımla vurdu; **المَنْجَنِيق**’i ve içindekileri yaktı; dedi: bu hadîsi Basra’da bir topluluğa anlattım; içlerinde **واسِط** ehlinden bir adam vardı; o, **الحَجَّاج**’ın sihirbazı **ابن سُلَيْمان الطيَّارِ** idi; adam dedi ki: babamı bu hadîsi anlatırken işittim; dedi: **المَنْجَنِيق**’i yaktığında, **الحجاج** savaştan el çekti; ve bunu **عبد الملك**’e yazdı; o da ona yazdı: “amma ba‘d; **بني إِسرائيل** bir قربان takdim ettiklerinde ve onlardan kabul edildiğinde Allah gökten bir ateş gönderir, onu yerdi; ve Allah senin amelinden razı oldu ve قربانını kabul etti; işinde ciddiyet göster; ve selam.” Ve **المُلْتَحَدُ**: sığınaktır; çünkü sığınan ona meyleder; **الفراء** şu sözde dedi: **ولن أَجِدَ من دُونه مُلْتَحَداً إِلا بلاغاً من اللهِ ورِسالاتِه** yani bir sığınak ve bir delik yoktur ki ona sığınayım. Ve kuyulardan **اللَّجُودُ**: **الدَّحُولِ** gibidir; **ابن سيده** dedi ki: onu ters çevrilmiş görüyorum. Ve adama karşı **أَلْحَدَ** etti: onun hilmine dil uzattı; **أَلْهَدَ** gibi. Ve denilir: falanın yüzünde ne bir et parçası **لُحادةُ لَحْم** vardır ne de bir et kopuğu **مُزْعةُ لحم**; yani zayıflığından üzerinde etten bir şey yoktur. Hadîste: Allah’a kavuşuncaya dek, yüzünde etten bir **لُحادةٌ** yoktur; yani bir parça. **الزمخشري** dedi ki: ben onu ancak **لحُاتة** (ت ile) görüyorum; **اللحْت**’ten; o da, insanın yanında bir şey bırakmayıp hepsini almasıdır. **ابن الأَثير** dedi ki: eğer rivayet **الدال** ile sahih olursa, o zaman **التاء**’dan بدل edilmiş olur; **دَوْلَجٍ**’de **تَوْلَجٍ** gibi.

مقاييس اللغة:
(**لحد**) **اللام** ve **الحاء** ve **الدال**: doğruluktan bir meyli gösteren bir asıldır. Denilir: adam **ألْحَدَ** etti; yani hak yolundan ve imandan meyletti. Ve **اللَّحد** bu yüzden adlandırıldı; çünkü **الجَدَث**’in iki yanından birinde meyillidir. Denilir: ölüyü **لحَدْت** ettim ve **ألحدت** ettim. Ve **المُلْتَحَد**: sığınak; bu adla adlandırıldı; çünkü sığınan ona meyleder.

القاموس المحيط:
**اللَّحْدُ**; ve **الشَّقُّ**’ın zammesi de gelir: kabrin eninde bulunan yarık; **المَلْحود** gibi; çoğulu **ألْحادٌ** ve **لُحُودٌ**. Ve kabri **لَحَدَ** etti, **مَنَعَ** gibi; ve onu **ألْحَدَهُ**: ona bir **لَحْداً** yaptı; ve ölüyü: onu gömdü; ve ona meyletti; **الْتَحَدَ** gibi. Ve **أَلْحَدَ**: meyletti, döndü, münakaşa etti, cedelleşti; ve Harem’de: kendisine emredilende kastı terk etti; ve Allah’a şirk koştu; yahut zulmetti; yahut yiyeceği stokladı; ve Zeyd hakkında: onu küçümsedi; ve onun hakkında bâtıl söyledi. Ve **قَبْرٌ لاحِدٌ** ve **مَلْحُودٌ**: **لَحْد** sahibi. Ve **رَكِيَّةٌ لَحُودٌ**: eğri; kasttan sapmış. Ve **اللُّحادَةُ**: **اللّحاثَةُ**; ve etten kopuk parça **المُزْعَةُ**. Ve falan falanla **لاحَدَ** etti: ikisi de sahibine karşı eğrildi. Ve **المُلْتَحَدُ**: sığınak.

تاج العروس:
ل ح د
**اللَّحْدُ** fetha ile; ve zamme ile; ve harekeli olarak; **البصائر**’de böyledir: kabrin eninde bulunan, ölünün yeri olan yarık; çünkü ortasından yanına doğru meylettirilmiştir; ve **الضَّرِيحُ** ve **الضَّرِيحَةُ**: ortasında olan; bu, şeyhimizin tahkik ettiği üzere mecazdır; ve **الزَّمَخْشَرِيّ**’nin sözünün zahiri, onda hakikat olduğudur; **المُلْحُودِ** gibi, galip bir sıfat; dedi ki:
" حَتَّى أُغَيَّبَ في أَثْنَاءِ مَلْحُودِ
Ve **قَبْرٌ مَلْحُودٌ** ve **مُلْحَدٌ**. **أَلْحَادٌ** ve **لُحُودٌ**. Ve kabri **لَحَدَ** etti, **مَنَعَ** gibi; onu **يَلْحَدُ** eder, **لَحْداً**; ve onu **أَلْحَدَه**; ve ona **لَحَدَ** etti: ona bir **لَحْداً** yaptı; yine öyle, ölüyü **لَحَدَ** eder, onu **يَلْحَدُ** eder, **لَحْداً**; denildi: ölüyü **لَحَدَ** etti: onu gömdü. Nebî’nin defni hadîsinde, صلى الله عليه وسلم: **أَلْحِدُوا لِي لَحْدَا**. Defni hadîsinde de: **فَأَرْسَلُوا إِلي اللاَّحِدِ والضَارِح** yani **اللَّحْد** ve **الضَّرِيح** yapan kimseye. Mecazdan: ona **لَحَدَ** etti: meyletti; **الْتَحَدَ** gibi, **الْتِحَاداً**. Denildi: dinde **لَحَدَ** eder, **يَلْحَد** eder; ve **أَلْحَدَ**: meyletti ve döndü; ve denildi: **لَحَدَ**: meyletti ve saptı. **ابنُ السِّكْيت** dedi: **المُلْحِدُ** haktan dönen, ona onda olmayanı sokan; denilir: dinde **أَلْحَدَ** etti ve **لَحَدَ** etti; yani ondan saptı; ve "**لِسَانُ الَّذِي يَلْحَدُونَ إِليه**" okundu; ve **الْتَحَد** onun gibidir. **الأَحْمَر**’den rivayet edildi: **لَحَدْتُ**: zulmettim ve meylettim. Ve **أَلْحَدْتُ**: münakaşa ettim ve cedelleştim. Ve **أَلْحَدَ**: münakaşa etti ve cedelleşti. Yüce sözü: "**وَمنْ يُرِدْ فِيهِ بإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ**" ve **الباءُ** ziyadedir; yani zulümle bir ilhad. Ve Harem’de **أَلْحَد** etti: kendisine emredilende kastı terk etti ve zulme meyletti; ve inşad etti:
لَمَّا رَأَى المُلْحِدُ حِينَ أَلْحَمَا ... صَوَاعِقَ الحَجَّاجِ يَمْطُرْنَ الدَّمَا
**التهذيب**’de böyledir; ve bu mecazdır; yahut Harem’de **أَلْحَدَ** etti: Allah تعالى’ya şirk koştu; elimizdeki diğer nüshalarda böyledir; ve musannif onu **البصائر**’de **الزَّجَّاج**’dan nakletti; ve ana dil kaynaklarında olan: denildi: ondaki **الإِلْحَادُ**: Allah hakkında şüphedir; **الزَّجَّاج** dedi; **اللسان**’da böyle nakletti; bakılsın. Yahut Harem’de **اَلْحَدَ** etti: zulmetti; bu da **الزَّجَّاج**’ın sözüdür. Yahut Harem’de **اَلْحَدَ** etti: orada yiyeceği stokladı; bu, **عُمَر**’den rivayet edilen hadîsten alınmıştır: **احْتِكَارُ الطَّعَامِ في الحَرَمِ إِلْحَادٌ فِيه**. Onu tefsir ettiler ve dediler: yani zulüm ve saldırı. Ve **الإِلحاد**’ın aslı: bir şeyden meyletmek ve dönmektir. Dedim: bunun zulüm anlamına döndüğü gizli değildir; böylece müstakil bir vech olmaz. Ve Harem’de **الإِلْحَاد** anlamından geriye “itiraz” kaldı; **الفَرَّاء** dedi.
Zeyd hakkında **أَلحَدَ**: onu küçümsedi; ve **التكملة**’de: **أَلْحَدْتُ الرجُلَ**: onu küçümsedim. Ve **اللسان**’da: Zeyd hakkında **أَلْحَدَ**: onun hilmine dil uzattı; **أَلْهَدَ** gibi. Ona karşı **أَلْحَدَ**: onun hakkında bâtıl söyledi; bu ondandır. Ve **قَبْرٌ لاَ حِدٌ** ve **مَلْحُودٌ**: yani **لَحْد** sahibi. Ve **ذو الرُّمة**’den inşad etti:
" إِذَا اسْتَوْحَشَتْ آذَانُها اسْتَأْنَسَتْ لَهَاأَنَاسِيُّ مَلْحُودٍ لَهَا فِي الحَوَاجِبِ
kaş altındaki göz bebeğini **اللَّحْد**’a benzetti; bu, deve gözleri yürüyüş yorgunluğundan çöktüğünde olur. Ve **رَكيَّةٌ لَحُودٌ** **صَبور** gibi: eğri; yani kasttan sapmış, ondan meyilli. **ابن سيده** dedi ki: kuyulardan **اللَّحُودُ** **الدَّحُولِ** gibidir; onu ters çevrilmiş görüyorum. Dedim: bu, **اللّحُود**’un cem‘ sigasıyla olduğunu gösterir. Ve **اللُّحَادَةُ** zamme ile: **اللُّحَاتَةُ** (ت ile) ve etten kopuk parça **المُزْعَةُ**; denilir: falanın yüzünde ne bir et parçası **لُحَادَةُ لَحْمٍ** vardır ne de bir et kopuğu **مُزْعَةُ لَحْم**; yani zayıflığından üzerinde etten bir şey yoktur. Hadîste: Allah’a kavuşuncaya dek, yüzünde etten bir **لُحَادَةٌ** vardır; yani bir parça. **الزمخشريُّ** dedi ki: ben onu ancak **لُحَاتَةً** (ت ile) görüyorum; **اللَّحْت**’ten; o da, insanın yanında bir şey bırakmayıp hepsini almasıdır. **ابنُ الأَثير** dedi ki: eğer rivayet **الدَّال** ile sahih olursa, o zaman **التاءِ**’dan بدل edilmiş olur; **دَوْلَجٍ**’de **تَوْلَجٍ** gibi. Ve falan falanla **لاَحَدَ** etti: ikisi de sahibine karşı eğrildi ve kasttan meyletti. Ve **المُلْتَحَدُ**: sığınılan yer; bazı nüshalarda **المَلْجَأُ**; yani çünkü sığınan ona meyleder. **الفراء** şu sözde dedi: " **ولَنْ أَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً إِلاَّ بَلاَغاً مِنَ اللهِ وَرِسَالاَتِهِ** " yani bir sığınak ve bir delik yoktur ki ona sığınayım.
