# لحد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AD%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: لحد

اللَّحْد واللُّحْد: الشَّقُّ الذي يكون في جانب القبر موضِع الميت لأَنه قد أُمِيل عن وسَط إِلى جانبه، وقيل: الذي يُحْفر في عُرْضه؛ والضَّريحُ والضَّريحة: ما كان في وسطه، والجمع أَلْحَادٌ ولحُود. والمَلْحود كاللحد صفة غالبة؛ قال:
حتى أُغَيَّبَ في أَثْناءِ مَلْحود
ولَحَدَ القبرَ يَلْحَدُه لَحْداً وأَلْحَدَه: عَمِلَ له لحْداً، وكذلك لَحَدَ الميتَ يَلْحَدُه لَحْداً وأَلْحَده ولَحَد له وأَلْحَدَ، وقيل: لَحَده دفنه، وأَلْحَده عَمِلَ له لَحْداً. وفي حديث دفْن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَلْحِدُوا لي لَحْداً. وفي حديث دفنه أَيضاً: فأَرسَلُوا إِلى اللاحدِ والضارِحِ أَي إِلى الذي يَعْمَلُ اللَّحْدَ والضَّريحَ. الأَزهريّ: قبر مَلْحود له ومُلْحَد وقد لَحَدوا له لَحْداً؛ وأَنشد: أَناسِيّ مَلْحود لها في الحواجب
شبه إِنسان
(* قوله «شبه إنسان إلخ» كذا بالأصل والمناسب شبه الموضع
الذي يغيب فيه إنسان العين تحت الحاجب من تعب السير اللحد.) العين تحت الحاجب باللحد، وذلك حين غارت عيون الإِبل من تعَب السيْر. أَبو عبيدة: لحَدْت له وأَلحَدْتُ له ولَحَدَ إِلى الشيء يَلْحَدُ والتَحَدَ: مال. ولحَدَ في الدِّينِ يَلْحَدُ وأَلحَدَ: مالَ وعدَل، وقيل: لَحَدَ مالَ وجارَ.
ابن السكيت: المُلْحِدُ العادِلُ عن الحق المُدْخِلُ فيه ما ليس فيه، يقال قد أَلحَدَ في الدين ولحَدَ أَي حاد عنه، وقرئ: لسان الذي يَلْحَدون إِليه، والتَحَدَ مثله. وروي عن الأَحمر: لحَدْت جُرْت ومِلْت، وأَلحدْت مارَيْت وجادَلْت. وأَلحَدَ: مارَى وجادَل. وأَلحَدَ الرجل أَي ظلَم في الحَرَم، وأَصله من قوله تعالى: ومَن يُرِدْ فيه بِإِلحادٍ بظلم؛ أَي إِلحاداً بظلم، والباء فيه زائدة؛ قال حميد بن ثور:
قَدْنَي من نَصْرِ الخُبَيْبَيْنِ قَدي،
ليس الإِمامُ بالشَّحِيح المُلْحِدِ
أَي الجائر بمكة. قال الأَزهري: قال بعض أَهل اللغة معنى الباء الطرح، المعنى: ومن يرد فيه إِلحاداً بظلم؛ وأَنشدوا:
هُنَّ الحَرائِرُ لا رَبَّاتُ أَخْمِرةٍ،
سُودُ المَحاجِرِ لا يَقْرأْنَ بالسُّوَرِ
المعنى عندهم: لا يَقْرأْنَ السُّوَر. قال ابن بري: البيت المذكور لحميد بن ثور هو لحميد الأَرقط، وليس هو لحميد بن ثور الهلالي كما زعم الجوهري. قال: وأَراد بالإِمام ههنا عبد الله بن الزبير. ومعنى الإِلحاد في اللغة المَيْلُ عن القصْد. ولَحَدَ عليَّ في شهادته يَلْحَدُ لَحْداً: أَثِمَ. ولحَدَ إِليه بلسانه: مال. الأَزهري في قوله تعالى: لسان الذين يلحدون إِليه أَعجمي وهذا لسان عربي مبين؛ قال الفراء: قرئ يَلْحَدون فمن قرأَ يَلْحَدون أَراد يَمِيلُون إِليه، ويُلْحِدون يَعْتَرِضون. قال وقوله: ومن يُرِدْ فيه بِإِلحاد بظلم أَي باعتراض. وقال الزجاج: ومن يرد فيه بإِلحادٍ؛ قيل: الإِلحادُ فيه الشك في الله، وقيل: كلُّ ظالم فيه مُلْحِدٌ. وفي الحديث: احتكارُ الطعام في الحرم إِلحادٌ فيه أَي ظُلْم وعُدْوان. وأَصل الإِلحادِ: المَيْلُ والعُدول عن الشيء. وفي حديث طَهْفَةَ: لا تُلْطِطْ في الزكاةِ ولا تُلْحِدُ في الحياةِ أَي لا يَجْري منكم مَيْلٌ عن الحق ما دمتم أَحياء؛ قال أَبو موسى: رواه القتيبي لا تُلْطِطْ ولا تُلْحِدْ على النهي للواحد، قال: ولا وجه له لأَنه خطاب للجماعة. ورواه الزمخشري: لا نُلْطِطُ ولا نُلْحِدُ، بالنون. وأَلحَدَ في الحرم: تَرَك القَصْدَ فيما أُمِرَ به ومال إِلى الظلم؛ وأَنشد الأَزهري:
لَمَّا رَأَى المُلْحِدُ، حِينَ أَلْحَما،
صَواعِقَ الحَجَّاجِ يَمْطُرْنَ الدّما
قال: وحدثني شيخ من بني شيبة في مسجد مكة قال: إِني لأَذكر حين نَصَبَ المَنْجَنِيق على أَبي قُبَيْس وابن الزبير قد تَحَصَّنَ في هذا البيت، فجعَلَ يَرْميهِ بالحجارة والنِّيرانِ فاشْتَعَلَتِ النيرانُ في أَسْتارِ الكعبة حتى أَسرعت فيها، فجاءَت سَحابةٌ من نحو الجُدّةِ فيها رَعْد وبَرْق مرتفعة كأَنها مُلاءَة حتى استوت فوق البيت، فَمَطَرَتْ فما جاوز مطَرُها البيتَ ومواضِعَ الطوافِ حتى أَطفَأَتِ النارَ، وسالَ المِرْزابُ في الحِجْر ثم عَدَلَتْ إِلى أَبي قُبَيْس فرمت بالصاعقة فأَحرقت المَنْجَنِيق وما فيها؛ قال: فحدَّثْت بهذا الحديث بالبصرة قوماً، وفيهم رجل من أَهل واسِط، وهو ابن سُلَيْمان الطيَّارِ شَعْوَذِيّ الحَجَّاج، فقال الرجل: سمعت أَبي يحدث بهذا الحديث؛ قال: لمَّا أَحْرَقَتِ المَنْجَنِيقَ أَمْسَك الحجاجُ عن القتال، وكتب إِلى عبد الملك بذلك فكتب إِليه عبد الملك: أَما بعد فإِنّ بني إِسرائيل كانوا إِذا قَرَّبوا قُرْباناً فتقبل منهم بعث الله ناراً من السماء فأَكلته، وإِن الله قد رضي عملك وتقبل قُرْبانك، فَجِدَّ في أَمْرِكَ والسلام.
والمُلْتَحَدُ: المَلْجَأُ لأَن اللاَّجِئَ يميل إِليه؛ قال الفراء في قوله: ولن أَجِدَ من دُونه مُلْتَحَداً إِلا بلاغاً من اللهِ ورِسالاتِه أَي مَلْجَأً ولا سَرَباً أَلجَأُ إِليه. واللَّجُودُ من الآبار: كالدَّحُولِ؛ قال ابن سيده: أُراه مقلوباً عنه.
وأَلْحَدَ بالرجل: أَزْرى بِحلْمه كأَلْهَدَ. ويقال: ما على وجْه فلانٍ لُحادةُ لَحْم ولا مُزْعةُ لحم أَي ما عليه شيء من اللحم لهُزالِه. وفي الحديث: حتى يَلْقى اللَّهَ وما على وجْهِه لُحادةٌ من لحْم أَي قِطْعة؛ قال الزمخشري: وما أُراها إِلا لحُاتة، بالتاء، من اللحْت وهو أَن لا يَدَع عند الإِنسان شيئاً إِلا أَخَذَه. قال ابن الأَثير: وإِن صحت الرواية بالدال فتكون مبدلة من التاء كدَوْلَجٍ في تَوْلَج.

### Türkçe

**اللَّحْد** ve **اللُّحْد**: kabirin yanında bulunan, ölünün yeri olan yarık/oyuk; çünkü o, ortadan yanına doğru eğdirilmiştir; ve denildi ki: onun enine kazılan (oyuk)tur;
ve **الضَّريحُ** ve **الضَّريحة**: onun ortasında olan şeydir; çoğulu **أَلْحَادٌ** ve **لحُود**’dur. Ve **المَلْحود**
**كاللحد** baskın bir sıfat (olarak)tır; dedi ki:
“ta ki **مَلْحود**’un kıvrımları içinde gizleneyim”

Ve **لَحَدَ القبرَ يَلْحَدُه لَحْداً** ve **أَلْحَدَه**: ona bir **لَحْد** yaptı; ve yine bunun gibi
**لَحَدَ الميتَ يَلْحَدُه لَحْداً** ve **أَلْحَده** ve **لَحَد له** ve **أَلْحَدَ**; ve denildi ki:
**لَحَده**: onu gömdü; **أَلْحَده**: ona bir **لَحْد** yaptı. Ve Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) defni hadîsinde: **أَلْحِدُوا لي لَحْداً**. Ve onun defni hadîsinde de: “Bunun üzerine
**اللاحدِ** ve **الضارِحِ**’e gönderdiler”; yani **اللَّحْدَ** ve **الضَّريحَ** yapan kimseye.

El-Ezherî: **قبر مَلْحود** onun içindir ve **مُلْحَد**; ve onlar onun için bir **لَحْداً** **لَحَدوا**; ve inşad etti:
“kaşlarda onun için **مَلْحود** bir insanımsı”

(“**شبه إنسان إلخ**” sözü: asılda böyle; uygun olan, yürüyüş yorgunluğundan kaşın altında göz bebeğinin gizlendiği yerin **اللحد**’e benzetilmesidir.)

Kaşın altındaki gözü **اللحد**’e benzetti; bu, develerin gözleri yürüyüş yorgunluğundan çöktüğü zamandır.

Ebû Ubeyde: **لحَدْت له** ve **أَلحَدْتُ له**; ve **لَحَدَ إِلى الشيء يَلْحَدُ**
ve **التَحَدَ**: meyletti. Ve **لحَدَ في الدِّينِ يَلْحَدُ** ve **أَلحَدَ**: meyletti ve saptı; ve denildi ki: **لَحَدَ**
meyletti ve haksızlık etti.

İbnü’s-Sikkît: **المُلْحِدُ** haktan sapan, onun içine onda olmayanı sokandır;
“dinde **أَلحَدَ** etti ve **لحَدَ** etti” denir; yani ondan saptı; ve şöyle okunmuştur: **لسان الذي يَلْحَدون إِليه**; ve **التَحَدَ** onun gibidir. Ve el-Ahmer’den rivayet edildi: **لحَدْت** haksızlık ettim ve meylettim; ve **أَلحدْت** çekiştim ve tartıştım. Ve **أَلحَدَ**: çekişti ve tartıştı. Ve **أَلحَدَ الرجل**: yani Harem’de zulmetti; ve onun aslı, Yüce Allah’ın sözü olan: **ومَن يُرِدْ فيه بِإِلحادٍ بظلم**’dendir; yani
“zulüm ile bir **إِلحاد**”; ve ondaki **الباء** ziyadedir; Humeyd b. Sevr dedi ki:
“**قَدْنَي** **من نَصْرِ الخُبَيْبَيْنِ قَدي**،
**ليس الإِمامُ بالشَّحِيح المُلْحِدِ**”
yani Mekke’de haksızlık eden. El-Ezherî dedi: Dil ehlinin bazısı **الباء**’nın manasının “atmak/çıkarma” olduğunu söyledi; mana: **ومن يرد فيه إِلحاداً بظلم**; ve inşad ettiler:
“Onlar hür kadınlardır, örtü sahipleri değil;
göz çukurları kara; sûrelerle okumazlar”
onlara göre mana: “sûreleri okumazlar”.

İbn Berrî dedi: Humeyd b. Sevr’e nispet edilen zikredilmiş beyit, Humeyd el-Erkat’ındır; Cevherî’nin zannettiği gibi Humeyd b. Sevr el-Hilâlî’nin değildir. Dedi: Burada **الإِمام** ile Abdullah b. Zübeyr’i kastetti. Ve dilde **الإِلحاد**’ın manası, kasttan meyletmektir. Ve **لَحَدَ عليَّ في شهادته يَلْحَدُ لَحْداً**: günaha girdi. Ve **لحَدَ إِليه بلسانه**: meyletti.

El-Ezherî, Yüce Allah’ın sözü olan: **لسان الذين يلحدون إِليه أَعجمي وهذا لسان عربي مبين** hakkında: Ferrâ dedi: **يَلْحَدون** diye okunmuştur; kim **يَلْحَدون** okursa, “ona meylediyorlar”ı kastetmiştir; ve **يُلْحِدون**: itiraz ediyorlar. Dedi: Ve onun sözü: **ومن يُرِدْ فيه بِإِلحاد بظلم** yani “itiraz ile”. Zecâc dedi: **بإِلحادٍ**; denildi ki: ondaki **الإِلحادُ**, Allah hakkında şüphedir; ve denildi ki: orada her zalim **مُلْحِدٌ**’dir. Ve hadîste: “Harem’de yiyecek ihtikârı, onda bir **إِلحادٌ**’dır”; yani zulüm ve saldırı. Ve **الإِلحادِ**’ın aslı: bir şeyden meyletmek ve sapmaktır.

Ve Tahfe hadîsinde: **لا تُلْطِطْ في الزكاةِ ولا تُلْحِدُ في الحياةِ**; yani siz hayatta oldukça sizden hakktan bir meyil cereyan etmesin. Ebû Mûsâ dedi: Kuteybî onu “tekil için nehiy” üzere **لا تُلْطِطْ ولا تُلْحِدْ** diye rivayet etti; dedi: ve onun için bir yön yoktur; çünkü o, cemaat için hitaptır. Zemahşerî onu: **لا نُلْطِطُ ولا نُلْحِدُ** nûn ile rivayet etti.

Ve **أَلحَدَ في الحرم**: emrolunduğu şeyde kastı terk etti ve zulme meyletti; el-Ezherî inşad etti:
“**لَمَّا رَأَى المُلْحِدُ، حِينَ أَلْحَما،
صَواعِقَ الحَجَّاجِ يَمْطُرْنَ الدّما**”

Dedi: Mekke mescidinde Benî Şeybe’den bir şeyh bana haber verdi; dedi: Ebû Kubeys üzerine **المَنْجَنِيق**’i diktiği zamanı elbette hatırlarım; İbn Zübeyr bu evde tahkim edilmişti; o da onu taşlar ve ateşlerle atıyordu; derken ateşler Kâbe’nin örtülerinde tutuştu da içinde hızla yayıldı; sonra Cidde taraflarından içinde gök gürültüsü ve şimşek bulunan, bir örtü gibi yükselmiş bir bulut geldi; nihayet evin üstünde düzleşti; sonra yağmur yağdırdı; yağmuru evin ve tavaf yerlerinin ötesine geçmedi; ta ki ateşi söndürdü; ve **المِرْزابُ** **الحِجْر**’de aktı; sonra Ebû Kubeys’e yöneldi; derken bir yıldırımla vurdu da **المَنْجَنِيق**’i ve içindekileri yaktı. Dedi: Bu hadîsi Basra’da bir topluluğa anlattım; içlerinde Vâsıt ehlinden bir adam vardı; o, Haccâc’ın sihirbazı olan İbn Süleymân et-Tayyâr’dı; adam dedi: Babamı bu hadîsi anlatırken işittim; dedi: **المَنْجَنِيق**’i yaktığında Haccâc savaşmaktan el çekti ve bununla Abdülmelik’e yazdı; Abdülmelik de ona yazdı: “Bundan sonra: Benî İsrail, bir قربان takdim ettiklerinde ve onlardan kabul edildiğinde Allah gökten bir ateş gönderir de onu yerdi; Allah senin işinden razı oldu ve قربانını kabul etti; öyleyse işinde ciddiyet göster; ve selâm.”

Ve **المُلْتَحَدُ**: sığınak; çünkü sığınan ona meyleder. Ferrâ, şu söz hakkında: **ولن أَجِدَ من دُونه مُلْتَحَداً إِلا بلاغاً من اللهِ ورِسالاتِه**: yani bir sığınak ve bir delik/kaçış yolu değil; ona sığınacağım. Ve kuyulardan **اللَّجُودُ**: **كالدَّحُولِ** gibidir. İbn Sîde dedi: Onu, ondan çevrilmiş (kalb edilmiş) görüyorum.

Ve **أَلْحَدَ بالرجل**: onun hilmine dil uzattı; **كأَلْهَدَ** gibi. Ve denilir: Falanın yüzünde ne **لُحادةُ لَحْم** vardır ne de **مُزْعةُ لحم**; yani zayıflığından üzerinde etten hiçbir şey yoktur. Ve hadîste: “ta ki Allah’a kavuşur da yüzünde etten bir **لُحادةٌ** yoktur”; yani bir parça. Zemahşerî dedi: Ben onu ancak **لحُاتة** (ت ile) görüyorum; **اللحْت**’ten; o da, insanda bir şey bırakmayıp onu almasıdır. İbnü’l-Esîr dedi: Rivayet **الدال** ile sahih olursa, o zaman **التاء**’dan بدل edilmiş olur; **تَوْلَج**’deki **دَوْلَج** gibi.
