# لحد — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AD%D8%AF/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%AF.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: لحد

(باب اللام والحاء وما يثلثهما)
(لحد)  اللام والحاء والدال أصلٌ يدلُّ على ميلٍ عن استقامةٍ. يقال: ألْحَدَ الرّجلُ، إذ مال عن طريقةِ الحقِّ([1]) والإيمان. وسمِّي اللَّحدُ لأنّه مائلٌ في أحد جانِبَيِ الجَدَث. يقال: لحَدْت الميِّتَ وألحدت. والمُلْتَحَد: الملجأ، سمِّي بذلك لأنَّ اللاجئ يميل إليه.
(لحز)  اللام والحاء والزاء كلمةٌ تدلُّ على ضِيقٍ في الشَّيء. من ذلك المَلاَحِز، وهي المَضايق* ويقال: تلاحَزَ القومُ في القول، إذا تعاوصوا([2]). واللَّحِز: الرَّجل الضيِّق الخُلُق. قال:
ترى اللّحِزَ الشّحيحَ إذا أُمِرَّت *** عليه لمالِهِ فيها مُهِينا([3])(لحس)  اللام والحاء والسين كلمةٌ تدلُّ على أخذِ شيءٍ باللسان. يقال: لَحِسَ الشّيءَ بلسانه لحْساً. ويقولون: ألْحَسَتِ الأرض: أنبتت. وهذا إنما يكون في أوَّل النّبات الذي لا يمكِن السّائمةَ جَزُّه، فكأنها تلْحسُه. ويقولون: رجل مِلْحَسٌ: يأخذ كلَّ ما قَدَر عليه من حِرصه. وفي كلامهم: "ألدُّ ألْيَسُ مِلْحَس([4])". ويقولون: "أسرع مِن لَحْس الكلب أنْفَه". ويقولون: "تركْتُ فلاناً بمَلاحِسِ البقرِ أولادَها([5])".
(لحص)  اللام والحاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على ضيقٍ في شيء. يقال: لَحِصَ يَلْحَصُ لَحَصاً. قال:
قد كنتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفا *** لم تلتحصني حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([6])أي لم أنْشَبْ فيها. ولَحَاصِ فَعَالِ منه. ويقال: التحَصَت الإبرةُ، إذا انسَدَّ سَمُّها.
(لحظ)  اللام والحاء والظاء كلمتان متباينتان.
فاللَّحْظ: لحظُ العَين، ولِحَاظُها: مُؤْخِرُها عند الصُّدْغ.
والكلمة الأخرى اللِّحَاظ: ما يَنْسَحِي مع الرِّيش إذا سُحِي مع الجَنَاح.
(لحف)  اللام والحاء والفاء أصلٌ يدلُّ على اشتمالٍ وملازَمة. يقال: التَحَف باللِّحاف يلتحِف. ولاحَفَه: لازَمَه. وألْحَفَ السّائل: أَلَحَّ.
(لحق)   اللام والحاء والقاف أصلٌ يدلُّ على إدراكِ شيءٍ وبُلوغه إلى غيره. يقال: لَحِقَ فلانٌ فلاناً فهو لاحق. وألْحَقَ بمعناه. وفي الدعاء: "إن عَذَابك بالكُفَّار مُلْحِقٌ([7])"، قالوا: معناه لاحق. وربما قالوا: لَحِقْتُه: اتَّبَعْتُه، وألحقتُه: وصلت إليه. والمُلْحَق: الدعيُّ المُلصَق. واللَّحَق في التَّمرِ: [داءٌ يُصِيبهُ([8])].
(لحك)  اللام والحاء والكاف أصلٌ يدل على مُلاءَمة([9])ومُداخَلة. يقال: لُوحِكَ فَقَار النّاقة، فهو مُلاحَكٌ، إذا دَخَل([10]) بعضُه في بعض. ويقال ذلك في البُنْيان أيضاً.
(لحم)  اللام والحاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على تداخُلٍ، كاللَّحمِ الذي هو متداخِلٌ بعضُه في بعض. من ذلك اللَّحْم. وسمِّيت الحربُ مَلْحَمةً لمعنيين: أحدهما تَلاحُمُ الناس: تداخُلُهم بعضهم في بعض. والآخر أنَّ القتلى كاللَّحْمِ الملْقَى.
واللَّحيم: القتيل. قال الهُذَليّ([11]):
فقالوا تركنا القومَ قد حَصِرُوا به *** فلا ريب أنْ قد كان ثَمَّ لَحِيمُ
ولَحْمة البازِي([12]): ما أُطعم إذا صاد، وهو لُحْمته. ولُحمة الثَّوب بالضم ولَحمتهُ أيضاً. ورجلٌ لَحِيم: كثير اللَّحم؛ ولاحِمٌ، إذا كان عنده لحم، كما يقال تامِر. وألْحَمْتُك عِرضَ فُلانٍ، إذا مكَّنتَه منه بشَتْمِه، كأنَّك جعلتَ له لُحمةً يأكلها. ويقال: لاحَمْتُ بين الشيئين ولاءمت بمعنىً. ورجلٌ لَحِمٌ: مشتهِي اللَّحم؛ ومُلحِمٌ، إذا كان مُطعِمَ اللَّحم. والشَّجَّة المُتَلاحِمَة: التي بلغَت اللَّحم. ويقال للزَّرْعِ إذا خُلِق فيه القَمح. مُلْحِم. ويقال لَحَمْتُ اللَّحمَ عن العظم: قشرتُه. وحَبْلٌ مُلاحَمٌ: شديدُ الفَتل.
(لحن)  اللام والحاء والنون لـه بناءان يدلُّ أحدهما على إمالةِ شيءٍ من جهته، ويدلُّ الآخَر على الفطنة والذَّكاء.
فأمَّا اللَّحْن بسكون الحاء فإمالة الكلامِ عن جهته الصحيحة في العربية. يقال لَحَن لحْنَا. وهذا عندنا من الكلام المولَّد، لأنَّ اللَّحن مُحْدَث لم يكن في العرب العاربة الذين تكلَّموا بطباعهم السَّليمة.
ومن هذا الباب قولهم: هو طيِّب اللحن، وهو يقرأ بالألحان؛ وذلك أنَّه إذا قرأ كذلك أزال الشَّيء عن جهته الصحيحة بالزِّيادة والنُّقصان في ترنُّمه. ومنه أيضاً: اللَّحْن: فَحْوى الكلام ومعناه. قال الله تعالى: ﴿ولَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ القَوْلِ﴾ [محمد 30]. وهذا هو الكلام المُوَرَّى به المُزَالُ عن جهة الاستقامة والظُّهور.
والأصل الآخر اللَّحَن، وهي الفِطنة، يقال لَحِنَ يَلْحَنُ لَحْناً، وهو لحن ولاحن. وفي الحديث: "لَعَلَّ بعضَكم أن يكون ألْحَنَ بحُجّته من بعض".
(لحي)  اللام والحاء والحرف المعتل أصلان صحيحان، أحدهما عضوٌ من الأعضاء، والآخر قَِشْر شيء.
فالأولى اللَّحْي: العظم الذي تَنبت عليه اللِّحية من الإنسان وغيره، والنِّسبة إليه لَحَوِىّ. واللِّحية: الشعر، وجمعها لِحَىً([13])، وجمع اللَّحْي ألْحٍ([14]).
والأصل الآخر اللِّحاء، وهو قِشْر الشجرة، يقال لَحَيت العصا، إذا قشرتَ لحاءَها، ولَحَوتُها. فأمَّا في اللَّوْم فلحيت. وهو قياسُ ذاك، كأنَّه يريد قشره. والملاحمة كالمشاتمة. قال أوس في لَحَيْت العصا:
لَحَيْنَهم لَحْيَ العصا فطردنَهم ***	إلى سَنَةٍ قِرْدانُها لم تَحَلَّم([15])(لحج)  اللام والحاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تضايق ونُشوب. يقال لَحِجَ بالمكان، إذا نَشِبَ فيه ولزِمه. والمَلاَحِج المَضَايق. ومنه لَحْوَجْتُ الخبرَ عليه، إذا خلَطتَه ولَحَّجْته مثل لَحْوجته، وذلك أن يُظهِرَ لـه غير ما في نفسه. ومن الباب المُلْتَحَج: الملجأ. قال الهذليّ([16]):
[حُبَّ الضَّريكِ تلادَ المالِ زرَّمَه *** فقرٌ ولم يتَّخِذْ في الناس مُلْتَحَجا([17])] --------------ـــ
([1]) في الأصل: "الحد".
([2]) في الأصل: "تغاوصوا"، صوابه في المجمل والقاموس. وفي اللسان: "إذا تعارضوا الكلام بينهم".
([3]) لعمرو بن كلثوم، في معلقته المشهورة.
([4]) هو في حديث أبي الأسود: "عليكم فلاناً فإنه أهيس أليس ألد ملحس".
([5]) في اللسان: "هو مثل قولهم بمباحث البقر، أي بالمكان القفر بحيث لا يدري أين هو".
([6]) لأمية بن أبي عائذ الهذلي، كما سبق في حواشي (بيص، حيص).
([7]) من القنوت، وكذا الرواية في المجمل واللسان. ويروى: "إن عذابك الجد". وانظر مجالس ثعلب 470 والمغني لابن قدامة (2: 153).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "ملامة".
([10]) في المجمل: "دوخل".
([11]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي، كما سبق في حواشي (ريب).
([12]) بضم اللام وفتحها.
([13]) يقال بكسر اللام وضمها.
([14]) ويقال أيضاً في جمع اللحى: لحى ولحى بكسر اللام وضمها مع كسر الحاء وتشديد الياء.
([15]) ديوان أوس 27 واللسان (حلم، لحى) وسبق في (حلم).
([16]) في المجمل: "في قول الهذلي". والهذلي هذا هو ساعدة بن جؤية. ديوان الهذليين (1: 208).
([17]) ديوان الهذليين. وفي اللسان (لحج) بدون نسبة.

ـ

### Türkçe

(باب **اللام** و**الحاء** وما يثلثهما)
(**لحد**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الدال** doğruluk üzere olmaktan bir meyli gösteren bir asıldır. Denir: **ألْحَدَ** adam, yani hak yolundan ve imandan meyletti. Ve **اللَّحد** diye adlandırıldı; çünkü **الجَدَث**’in iki yanından birinde meyillidir. Denir: ölüyü **لحَدْت** ve **ألحدت**. Ve **المُلْتَحَد**: sığınak; böyle adlandırıldı, çünkü sığınan ona meyleder.
(**لحز**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الزاء** bir kelimedir; bir şeyde bir darlığı gösterir. Bundan: **المَلاَحِز**; ve onlar dar geçitlerdir*; ve denir: **تلاحَزَ** kavim sözde, yani birbirleriyle çekiştiler([2]). Ve **اللَّحِز**: huyu dar olan adam. Dedi:
Görürsün **اللّحِزَ** cimriyi, eğer geçirildiğinde *** onun üzerine, malı için onda aşağılanmış([3])
(**لحس**)  **اللام** ve**الحاء** ve**السين** bir kelimedir; diliyle bir şeyi almayı gösterir. Denir: diliyle şeyi **لَحِسَ**; **لحْساً**. Ve derler: **ألْحَسَتِ** yer: bitirdi. Bu ancak, otlayan hayvanın onu biçmesinin mümkün olmadığı, bitkinin ilkinde olur; sanki onu yalıyor. Ve derler: **مِلْحَسٌ** adam: hırsından gücü yettiği her şeyi alır. Ve onların sözünde: "**ألدُّ ألْيَسُ مِلْحَس**([4])". Ve derler: "Köpeğin burnunu yalamasından daha hızlı." Ve derler: "Falancayı, sığırın yavrularını yalayışlarıyla([5]) bıraktım."
(**لحص**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الصاد** bir kelimedir; bir şeyde bir darlığı gösterir. Denir: **لَحِصَ** **يَلْحَصُ** **لَحَصاً**. Dedi:
Gerçekten ben çok çıkıp giren, sarraf idim *** **حَيْصَ بَيْصَ** **لَحَاصِ** beni sıkıştırmadı([6])
Yani ona yapışıp kalmadım. Ve **لَحَاصِ** ondan **فَعَالِ** veznidir. Ve denir: iğne **التحَصَت**; yani deliği tıkandı.
(**لحظ**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الظاء** iki kelimedir, birbirinden ayrıdır.
Şu halde **اللَّحْظ**: gözün bakışı; ve onun **لِحَاظُها**: şakak yanında onun arkasıdır.
Diğer kelime **اللِّحَاظ**: kanatla birlikte sıyrıldığında, tüy ile birlikte sıyrılan şeydir.
(**لحف**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الفاء** bir asıl; bir kuşanmayı ve bitişik olmayı gösterir. Denir: **التَحَف** **باللِّحاف**; **يلتحِف**. Ve onu **لاحَفَه**: ona bitişik oldu. Ve dilenci **ألْحَفَ**: ısrar etti.
(**لحق**)   **اللام** ve**الحاء** ve**القاف** bir asıl; bir şeyi idrak etmeyi ve ona ulaşmayı gösterir. Denir: falanca falancaya **لَحِقَ**; o da **لاحق**tır. Ve **ألْحَقَ** onun manasındadır. Ve duada: "Senin azabın kâfirlere **مُلْحِقٌ**([7])"; dediler: manası **لاحق**tır. Ve bazen derler: onu **لَحِقْتُه**: ona tâbi oldum; ve onu **ألحقتُه**: ona ulaştım. Ve **المُلْحَق**: yapıştırılmış evlâtlık. Ve hurmada **اللَّحَق**: [ona isabet eden bir hastalık([8])].
(**لحك**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الكاف** bir asıl; uygun düşmeyi([9]) ve iç içe girmeyi gösterir. Denir: dişi devenin omurları **لُوحِكَ**; o da **مُلاحَكٌ**tır; yani bir kısmı bir kısmına girdiğinde([10]). Ve bu, bina hakkında da söylenir.
(**لحم**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الميم** sahih bir asıldır; bir iç içe girmeyi gösterir; tıpkı bir kısmı bir kısmına girmiş olan et gibi. Bundan: **اللَّحْم**. Ve savaş iki mana için **مَلْحَمةً** diye adlandırıldı: birincisi insanların **تَلاحُمُ**’u: birbirlerinin içine girmeleri. Diğeri de öldürülenlerin, atılmış et gibi olmasıdır.
Ve **اللَّحيم**: öldürülmüş. Hüzeylî([11]) dedi:
Dediler: kavmi onda kuşatılmış bıraktık *** artık şüphe yok ki orada bir **لَحِيمُ** olmuştu
Ve **لَحْمة** doğanın([12]): avladığında yedirilen şeydir; o onun **لُحْمته**’sidir. Ve elbisenin **لُحمة**’si (lâmın dammesiyle) ve onun **لَحمتهُ**’si de. Ve **لَحِيم** adam: eti çok olan; ve **لاحِمٌ**: yanında et bulunan; tıpkı **تامِر** denildiği gibi. Ve falancanın ırzını sana **ألْحَمْتُك**, yani onu sövmekle seni ona imkânlı kıldım; sanki ona yiyeceği bir **لُحمةً** kılmışsın. Ve denir: iki şey arasında **لاحَمْتُ** ve **لاءمت** bir manada. Ve **لَحِمٌ** adam: eti iştahlı; ve **مُلحِمٌ**: et yediren. Ve **الشَّجَّة المُتَلاحِمَة**: ete ulaşan. Ve ekine, onda buğday yaratıldığında, **مُلْحِم** denir. Ve denir: eti kemikten **لَحَمْتُ**: onu soydum. Ve **حَبْلٌ مُلاحَمٌ**: bükümü şiddetli.
(**لحن**)  **اللام** ve**الحاء** ve**النون**’un iki binası vardır: birisi bir şeyi kendi yönünden eğmeyi gösterir; diğeri de anlayış ve zekâyı gösterir.
Şu halde **اللَّحْن** (hâ’nın sükûnuyla): Arapçada sözün kendi doğru yönünden eğilmesidir. Denir: **لَحَن** **لحْنَا**. Bu, bizim katımızda sonradan türemiş sözden sayılır; çünkü **اللَّحن** sonradan ortaya çıkmıştır; tabiatları sağlam olan fasih Araplarda yoktu.
Bu babdandır onların sözü: o **طيِّب اللحن**’dır; ve o **بالألحان** okur; çünkü o, böyle okuduğunda, terennümündeki artırma ve eksiltme ile şeyi kendi doğru yönünden uzaklaştırır. Ve ondan da: **اللَّحْن**: sözün özü ve manası. Allah Teâlâ dedi: ﴿ولَتَعْرِفَنَّهُمْ في **لَحْنِ القَوْلِ**﴾ [Muhammed 30]. Bu, onunla üstü örtülen söz olup doğruluk ve açıklık yönünden uzaklaştırılmış olandır.
Diğer asıl **اللَّحَن**’dır; o da anlayıştır. Denir: **لَحِنَ** **يَلْحَنُ** **لَحْناً**; o **لحن** ve **لاحن**dır. Hadiste: "Belki bazınız, hüccetinde bazınızdan daha **ألْحَنَ** olur."
(**لحي**)  **اللام** ve**الحاء** ve illetli harf iki sahih asıldır: birisi organlardan bir organdır; diğeri de bir şeyin kabuğudur.
Birincisi **اللَّحْي**: insandan ve başkasından sakalın bittiği kemiktir; ona nisbet **لَحَوِىّ**’dir. Ve **اللِّحية**: kıldır; onun çoğulu **لِحَىً**([13]); ve **اللَّحْي**’in çoğulu **ألْحٍ**([14]).
Diğer asıl **اللِّحاء**’dır; o ağacın kabuğudur. Denir: değneği **لَحَيت**; yani onun kabuğunu soydun; ve onu **لَحَوتُها**. Ama kınamada, **لحيت**. O, bunun kıyasıdır; sanki onun kabuğunu soymayı ister. Ve **الملاحمة** tıpkı **المشاتمة** gibidir. Evs, değneği **لَحَيْت** hakkında dedi:
Onları değneğin soyuluşu gibi **لَحَيْنَهم**; böylece onları sürdüler *** **سَنَةٍ**’ye; onun keneleri ihtiyarlamamıştı([15])
(**لحج**)  **اللام** ve**الحاء** ve**الجيم** sahih bir asıldır; daralmayı ve yapışıp kalmayı gösterir. Denir: mekânda **لَحِجَ**; yani onda yapışıp kaldı ve ona tutundu. Ve **المَلاَحِج** dar geçitlerdir. Ve ondan: haberi ona **لَحْوَجْتُ**, yani onu karıştırdım; ve onu **لَحَّجْته** de, tıpkı onu **لَحْوجته** gibi; bu da, içindekinin aksini ona göstermesidir. Ve babdandır **المُلْتَحَج**: sığınak. Hüzeylî([16]) dedi:
[**حُبَّ الضَّريكِ** **تلادَ المالِ** **زرَّمَه** *** **فقرٌ** ولم يتَّخِذْ في الناس **مُلْتَحَجا**([17])] --------------ـــ
([1]) Asılda: "**الحد**".
([2]) Asılda: "**تغاوصوا**"; doğrusu **المجمل** ve **القاموس**’tadır. **اللسان**’da: "Sözü aralarında birbirine karşıt söylediklerinde."
([3]) Amr b. Külsûm’undur; meşhur muallakasında.
([4]) Ebü’l-Esved hadîsinde: "Üzerinize falancayı alın; çünkü o **أهيس أليس ألد ملحس**’tır."
([5]) **اللسان**’da: "Bu, onların ‘**بمباحث البقر**’ sözünün misali gibidir; yani ıssız yerde, nerede olduğu bilinmeyecek şekilde."
([6]) Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzeylî’nindir; daha önce (بيص، حيص) haşiyelerinde geçtiği üzere.
([7]) Kunut’tandır; ve rivayet **المجمل** ve **اللسان**’da da böyledir. Şöyle de rivayet edilir: "إن عذابك الجد". Bkz. **مجالس ثعلب** 470 ve İbn Kudâme’nin **المغني**’si (2: 153).
([8]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([9]) Asılda: "**ملامة**".
([10]) **المجمل**’de: "**دوخل**".
([11]) O, Sâide b. Cüveyye el-Hüzeylî’dir; daha önce (ريب) haşiyelerinde geçtiği üzere.
([12]) Lâmın dammesiyle ve fethasıyla.
([13]) Lâmın kesresiyle ve dammesiyle söylenir.
([14]) **اللَّحى**’nın cem‘inde de şöyle denir: **لحى** ve **لحى**; lâmın kesresiyle ve dammesiyle; hâ’nın kesresiyle ve yâ’nın şeddelenmesiyle.
([15]) Evs divanı 27 ve **اللسان** (حلم، لحى); ve (حلم)’de geçti.
([16]) **المجمل**’de: "Hüzeylî’nin sözünde." Bu Hüzeylî, Sâide b. Cüveyye’dir. Hüzeylîler divanı (1: 208).
([17]) Hüzeylîler divanı. **اللسان** (لحج)’de nisbesiz olarak.
