# لحص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AD%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لحص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: لحص

لحص في الأمر، كمنع  ، يلحص لحصا:  نشب فيه  ، قاله أبو سعيد السكري. قال الليث: لحص  خبره: استقصاه، وبينه شيئا فشيئا، كلحصه  تلحيصا. وكتب بعض الفصحاء إلى بعض إخوانه كتابا في بعض الوصف فقال:  وقد كتبت كتابي هذا إليك وقد حصلته ولحصته وفصلته ووصلته. وبعض يقول: لخصته، بالخاء المعجمة.  ولحاص، كقطام  ، قال الجوهري: من التحص، مبنية على الكسر، وهو اسم  الشدة والاختلاط  ، قاله ابن حبيب. وفي الصحاح: للشدة والداهية، لأنها صفة غالبة، كحلاق اسم للمنية، وأنشد قول أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  قد كنت خراجا ولوجا صـيرفـا                      لم تلتحصني حيص بيص لحاص

  قال الأصمعي: الالتحاص مثل الالتحاج. يقال: التحصه إلى ذلك الأمر، والتحجه، أي ألجأه إليه واضطره. قال ابن عباد: لحاص:  خطة تلتحصك، أي تلجئك إلى الأمر  . قال الجوهري: ولحاص، فاعلة تلتحصني. وموضع حيص بيص نصب على نزع الخافص. وقوله: لم تلتحصني، أي لم تلجئني الداهية إلى مالا مخرج لي منه. قال: وفيه قول آخر يقال: التحصه الشيء، أي نشب فيه، فيكون حيص بيص نصبا على الحال من لحاص. انتهى. وروي عن ابن السكيت في قوله: لم تلتحصني، أي لم أنشب فيها. وقرأت في  شرح ديوان الهذليين  ما نصه: لحاص: اسم موضوع على قطام ما أشبهها، من قولك قد لحص في هذا الأمر: إذا نشب  فيه  .  واللحص، محركة: تغضن كثير في أعلى الجفن  ، وهو غير اللخص، بالخاء، وقد لحصت عينه، كفرح، إذا التصقت. وقيل: التصقت من الرمص.  واللحصان، محركة: العدو والسرعة  ، نقله الصاغاني.  والملحص  ، مثل  الملجأ  والملاذ، قال:
  فهو إلى عهدي سريع الملحص

   والتلحيص: التضييق، والتشديد في الأمر  ، والاستقصاء فيه. ومنه حديث عطاء وسئل عن نضح الوضوء فقال:  اسمح يسمح لك، كان من مضى لا يفتشون عن هذا، ولا يلحصون   أي كانوا لا يشدددون، ولا يستقصون في هذا وأمثاله. قلت: وعطاء هذا، هو ابن أبي رباح، رحمه الله تعالى. وقال أبو حاتم الرازي: لم يرو هذا الحديث عن رسول الله صلى الله عليه وسلم إلا ابن عباس، ولا عن ابن عباس إلا عطاء، ولا عن عطاء إلا ابن جريج، ولا عن ابن جريج -فيما علمته- إلا الوليد بن مسلم، وهو من ثقات المسلمين. قلت: ولكن ليس في رمايتهم هذه الزيادة، وقد روى عن الوليد بن مسلم هشام بن عمار، وعنه الأزدي والبيروتي وابن الغامدي والباغندي وابن الرواس. ولهذا الحديث طرق أخرى، وقد سبق لي فيها تأليف جزء مختصر، أوردت فيه ما يتعلق بتخريج هذا الحديث في سنة 1170 والله أعلم.  والالتحاص: والالتحاج  ، نقله الجوهري عن الأصمعي، وقد تقدم قريبا، في معناه  الاضطرار  ، ومنه التحصه إلى ذلك الأمر، أي اضطره إليه. والالتحاص: الحبس والتثبيط  . يقال: التحص فلانا عن كذا، إذا حبسه وثبطه. وبه فسر بعض قول أمية الهذلي السابق، لم تلتحصني، أي لم تثبطني. الالتحاص أيضا  تحسى ما في البيضة ونحوها  ، عن اللحياني. تقول: التحص فلان ما في البيضة التحاصا، إذا تحساها.  والتحصه الشيء: نشب فيه  ، نقله الجوهري في شرح قول الهذلي السابق، وقد تقدم. التحصه  إلى الأمر  ، إذا  ألجأه إليه  ، وهذا قد تقدم قريبا في قول المصنف: خطة تلتحصك. فهو كالتكرار. التحصت  الإبرة  ، إذا  انسد سمها  ، نقله الجوهري، وزاد غيره: والتصق. التحص  الذئب عين الشاة: اقتلعها وابتلعها  ، وهو من بقية قول اللحياني وداخل في قول المصنف آنفا: ونحوها، مع أن نص اللحياني: التحص الذئب عين الشاة، إذا شرب ما فيها من المح والبياض، وكأن المصنف غيره بالاقتلاع والابتلاع ليرينا أنه مغاير للقول الأول، وليس كذلك، فتأمل. ومما يستدرك عليه: اللحص، واللحص، واللحيص، الضيق، الأخير نقله الجوهري، وأنشد للراجز:
  قد اشتروا لي كفنا رخيصا
  وبوؤوني لحدا لحـيصـا وإهمال المصنف إياه قصور. ولحصت فلانا عن كذا تلحيصا: حبسته وثبطته. والتحصت عينه: لصقت. والتحص الأمر: اشتد. ولحص الكتاب تلحيصا: أحكمه، كما في اللسان.

### Türkçe

**لحص** işte, **منع** gibi; **يلحص** **لحصا**: onda saplanıp kaldı; bunu Ebû Saîd es-Sukkerî söylemiştir. el-Leys dedi: **لحص** onun haberini: onu sonuna kadar araştırdı; ve onu şey şey açıkladı; onu **تلحيصا** **كلحصه** gibi. Ve bazı fasihlerden biri, bazı kardeşlerinden birine bazı vasıf hakkında bir mektup yazdı da dedi ki: “Ve ben bu mektubumu sana yazdım; onu tahsil ettim, **ولحصته** ve ayırdım ve birleştirdim.” Ve bazısı der: **لخصته**; **بالخاء المعجمة** ile. Ve **لحاص**; **قطام** gibi; el-Cevherî dedi: **التحص**’tan; kesre üzerine bina edilmiştir; ve o, şiddet ve karışıklığın ismidir; bunu İbn Habîb söylemiştir. Ve **الصحاح**’ta: şiddet ve musibet için; çünkü o, galip bir sıfattır; **حلاق** gibi, ölümün ismidir. Ve Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nin sözünü inşad etti:
  قد كنت خراجا ولوجا صـيرفـا                      لم تلتحصني حيص بيص لحاص

el-Asmaî dedi: **الالتحاص** **الالتحاج** gibidir. Denir: **التحصه** o işe, ve **التحجه**; yani onu ona iltica ettirdi ve onu ona mecbur etti. İbn Abbâd dedi: **لحاص**: seni **تلتحصك** eden bir plan; yani seni işe iltica ettirir. el-Cevherî dedi: ve **لحاص**; **فاعلة**: **تلتحصني**. Ve **حيص بيص**’in yeri, harf-i cerrin çıkarılmasıyla mansuptur. Ve onun sözü: **لم تلتحصني**; yani musibet beni, benim için ondan çıkış olmayan şeye iltica ettirmedi. Dedi: ve onda başka bir söz vardır; denir: **التحصه** şey; yani onda saplanıp kaldı; böylece **حيص بيص** **لحاص**’tan hâl olarak nasb olur. Bitti. Ve İbn es-Sikkît’ten onun sözü hakkında rivayet edildi: **لم تلتحصني**; yani onda saplanıp kalmadım. Ve **شرح ديوان الهذليين**’de, lafzı şu olanı okudum: **لحاص**: **قطام** ve ona benzeyenler üzerine konulmuş bir isimdir; senin sözünden: “Bu işte **لحص** etti”: onda saplanıp kaldığı zaman. Ve **اللحص**; harekeli: göz kapağının üst kısmında çok kırışma; ve o, **اللخص** değildir; **بالخاء** ile. Ve **لحصت** onun gözü, **فرح** gibi; yapıştığı zaman. Ve denildi: çapaktan yapıştı. Ve **اللحصان**; harekeli: koşma ve sürat; bunu es-Sâgânî nakletti. Ve **الملحص**; **الملجأ** ve **الملاذ** gibi; dedi ki:
  فهو إلى عهدي سريع الملحص

Ve **التلحيص**: daraltma; ve işte şiddetlendirme; ve onda sonuna kadar araştırma. Ondan, Atâ’nın hadisi: abdestin serpmesi hakkında soruldu da dedi: “Yumuşak davran; sana yumuşak davranılsın; geçenler bundan teftiş etmezlerdi ve **ولا يلحصون**”; yani onlar şiddetlendirmezlerdi ve bunda ve benzerlerinde sonuna kadar araştırmazlardı. Dedim: bu Atâ, İbn Ebî Rebâh’tır; Allah Teâlâ ona rahmet etsin. Ebû Hâtim er-Râzî dedi: bu hadisi Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’den İbn Abbâs’tan başkası rivayet etmedi; ve İbn Abbâs’tan Atâ’dan başkası rivayet etmedi; ve Atâ’dan İbn Cüreyc’ten başkası rivayet etmedi; ve İbn Cüreyc’ten -bildiğim kadarıyla- el-Velîd b. Müslim’den başkası rivayet etmedi; ve o, Müslümanların sika olanlarındandır. Dedim: fakat onların rivayetlerinde bu ziyade yoktur. Ve el-Velîd b. Müslim’den Hişâm b. Ammâr rivayet etti; ondan da el-Ezdî ve el-Beyrûtî ve İbn el-Gâmidî ve el-Bâğandî ve İbn er-Revvâs. Ve bu hadisin başka yolları vardır; ve ben onda daha önce muhtasar bir cüz telif ettim; onda bu hadisin tahrîciyle ilgili olanı 1170 senesinde zikrettim; Allah daha iyi bilir. Ve **الالتحاص**: ve **الالتحاج**; el-Cevherî bunu el-Asmaî’den nakletti; ve az önce geçti; onun manasında **الاضطرار**. Ondan: **التحصه** o işe; yani onu ona mecbur etti. Ve **الالتحاص**: hapsetme ve alıkoyma. Denir: **التحص** falanı şundan; onu hapsettiği ve onu alıkoyduğu zaman. Ve bununla Ümeyye el-Hüzelî’nin önceki sözü, **لم تلتحصني**; yani beni alıkoymadı, diye bazıları tefsir etti. **الالتحاص** ayrıca: yumurtanın içindekini ve benzerini emip içmek; el-Lihyânî’den. Sen dersin: falan, yumurtanın içindekini **التحص** etti, **التحاصا**; onu emip içtiği zaman. Ve **التحصه** şey: onda saplanıp kaldı; el-Cevherî bunu, Hüzelî’nin önceki sözünün şerhinde nakletti; ve geçti. **التحصه إلى الأمر**: onu ona iltica ettirdiği zaman; ve bu, musannifin sözü olan: “seni **تلتحصك** eden bir plan”da az önce geçti. O, tekrar gibidir. **التحصت الإبرة**: onun deliği tıkandığı zaman; el-Cevherî nakletti; başkası da artırdı: ve yapıştı. **التحص الذئب عين الشاة**: onu söküp çıkardı ve yuttu; ve bu, el-Lihyânî’nin sözünün bakiyesindendir ve musannifin az önceki sözü olan: “ve benzeri”nin içine dahildir; el-Lihyânî’nin nassı şu iken: “Kurt, koyunun gözünü **التحص** etti”: onun içindeki sarıyı ve beyazı içtiği zaman; ve sanki musannif onu söküp çıkarma ve yutma ile değiştirdi ki bize onun birinci sözden ayrı olduğunu göstersin; öyle değildir; öyleyse düşün. Ve ona istidrâk olunacaklardandır: **اللحص** ve **اللحص** ve **اللحيص**: darlık; sonuncusunu el-Cevherî nakletti. Ve recez söyleyen için inşad etti:
  قد اشتروا لي كفنا رخيصا
  وبوؤوني لحدا لحـيصـا
Ve musannifin onu ihmal etmesi kusurdur. Ve falanı şundan **لحصت** ettim, **تلحيصا**: onu hapsettim ve onu alıkoydum. Ve **التحصت** onun gözü: yapıştı. Ve **التحص** iş: şiddetlendi. Ve kitabı **لحص** ettim, **تلحيصا**: onu sağlamlaştırdı; **اللسان**’da olduğu gibi.
