# لحظ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%B8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AD%D8%B8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لحظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D8%B8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: لحظ

لحظه، كمنعه يلحظه، ولحظ إليه لحظا، بالفتح، ولحظانا محركة، أي نظر بمؤخر عينيه، كذا في الصحاح، أي من أي جانبيه كان، يمينا أو شمالا.
 ومن ذلك حديث ابن عباس: أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يلحظ في الصلاة ولا يلتفت. وهو أشد التفاتا من الشزر. قال:
  نظرناهم حتى كأن عيوننا                      بها لقوة من شدة اللحظان وقيل: اللحظة: النظرة من جانب الأذن، ومنه قول الشاعر:
  فلم تلته الخيل وهو مثابرعلى الركب يخفي نظرة ويعيدها والملاحظة: مفاعلة منه، ومنه الحديث: جل نظره الملاحظة قال الأزهري:هو أن ينظر الرجل بلحاظ عينيه إلى الشيء شزرا، وهو شق العين الذي يلي الصدغ.
 واللحاظ، كسحاب: مؤخر العين، كذا في الصحاح. قال شيخنا: وبعض المتشدقين يكسره وهو وهم، كما أوضحته في شرح نظم الفصيح.
 قلت: وهذا الذي خطأه قد وجد بخط الأزهري في التهذيب: الماق والموق: طرف العين الذي يلي الصدغ، بكسر اللام ولكن ابن بري صرح بأن المشهور في لحاظ العين الكسر لا غير.
 واللحاظ ككتاب: سمة تحت العين، عن ابن الأعرابي. وقال ابن شميل هو ميسم في مؤخرها إلى الأذن، وهو خط ممدود، وربما كان لحاظان من جانبين، وربما كان لحاظ واحد من جانب واحد، وكانت هذه السمة سمة بني سعد. قال رؤبة، ويروى للعجاج:
  ونار حرب تسعر الشواظا                      تنضج بعد الخطم اللحاظا الخطام: سمة تكون على الخطم. يقول: وسمناهم من حربنا بسمتين لا تخفيان.
 كالتلحيظ، حكاه ابن الأعرابي، وأنشد:

  أم هل صبحت بني الديان موضحة شنعاء باقية التلحيظ والخبط جعله ابن الأعرابي اسما للسمة، كما جعل أبو عبيد التحجين اسما للسمة، فقال: التحجين: سمة معوجة. قال ابن سيده: وعندي أن كل واحد منهما إنما يعنى به العمل، ولا أبعد مع ذلك أن يكون التفعيل اسما، فإن سيبويه قد حكى التفعيل في الأسماء، كالتنبيت، وهو شجر بعينه. والتمتين، وهو خيوط الفسطاط، يقوي ذلك أن هذا الشاعر قد قرنه بالخبط.
 أو اللحاظ: ما ينسحي من الريش إذا سحي من الجناح، قاله ابن فارس.
 وقال أبو حنيفة: اللحاظ: الليطة التي تنسحي من العسيب مع الريش، عليها منبت الريش. قال الأزهري: وأما قول الهذلي. يصف سهاما:
  كساهن ألاما كأن لحاظـهـا                      وتفصيل ما بين اللحاظ قضيم كأنه أراد كساها ريشا لؤاما. ولحاظ الريشة: بطنها إذا أخذت من الجناح فقشرت، فأسفلها الأبيض هو اللحاظ. شبه بطن الريشة المقشورة بالقضيم، وهو الرق الأبيض يكتب فيه.
 واللحاظ من السهم: ما ولي أعلاه من القذذ من الريش، وقيل: ما يلي أعلى الفوق من السهم.
 واللحيظ، كأمير: النظير والشبيه. يقال: هو لحيظ فلان، أي نظيره وشبيهه.
 ولحيظ، بلا لام: ماء أو ردهة م معروفة، طيبة الماء. قال يزيد بن مرخية:
  وجاؤوا بالروايا من لـحـيظ                      فرخوا المحض بالماء العذاب رخوا: أي خلطوا.
 ولحوظ، كصبور: جبل لهذيل، نقله الصاغاني.
 ولحظة، كحمزة: مأسدة بتهامة، ومنه: أسد لحظة، كما يقال: أسد بيشة. قال النابغة الجعدي:
  سقطوا على أسد بلحظة مش                      بوح السواعد باسل جـهـم والتلحظ: الضيق والالتصاص، نقله الصاغاني، قال: ومنه اشتقاق لحوظ لجبل من جبال هذيل المذكور. ومما يستدرك عليه: اللحظة: المرة من اللحظ. ويقولون: جلست عنده لحظة، أي كلحظة العين، ويصغرونه لحيظة، والجمع لحظات.
 واللحظ، بالفتح: لحاظ العين، والجمع ألحاظ: يقال: فتنته بلحاظها وألحاظها، وجمع اللحاظ اللحظ، كسحاب وسحب. ورجل لحاظ، كشداد.
 وتلاحظوا، ويقال: أحوالهم متشاكلة متلاحظة. وهو مجاز. ولاحظه ملاحظة ولحاظا: راعاه، وهو مجاز. ويقال: هو عنده محفوظ، وبعين العناية ملحوظ.
 وجمل ملحوظ بلحاظين، وقد لحظه، ولحظه تلحيظا. ولحاظ الدار، بالكسر:فناؤها. قال الشاعر:
  وهل بلحاظ الدار والصحن معلم                      ومن آيها بين العراق تـلـوح البين، بالكسر: قطعة من الأرض قدر مد البصر.
 واللحوظ، كصبور: الضيق. والملحظ، كمطلب: اللحظ، أو موضعه، وجمعه الملاحظ.

### Türkçe

**لحظه**: **منعه** gibi; **يلحظه**. Ve **لحظ إليه لحظا**; fetha ile; ve **لحظانا** (harekeli): yani gözlerinin arkasından baktı; Sahâh’ta böyle. Yani iki yanından hangisi olursa olsun; sağdan veya soldan.

Bundan da İbn Abbâs hadisi: Peygamber صلى الله عليه وسلم namazda **يلحظ** ederdi ve dönüp bakmazdı. Bu, **الشزر**’den daha şiddetli bir dönüp bakıştır. Dedi ki:
  Onlara baktık; ta ki sanki gözlerimiz
  onda, **اللحظان** şiddetinden bir kuvvetle (dolmuş) gibi.

Ve denildi: **اللحظة**: kulağın yanından olan bakış. Ondan şairin sözü:
  Atlar onu takip etmedi; o ise binekler üzerinde sebat edici iken
  bir bakışı gizler ve onu tekrar eder.

Ve **الملاحظة**: ondan **مفاعلة** (babı). Ondan hadis: “Onun bakışının çoğu **الملاحظة** idi.” Ezherî dedi: O, erkeğin gözlerinin **لحاظ**’ı ile bir şeye **شزرا** bakmasıdır; o da şakak tarafına bitişik olan göz yarığıdır.

Ve **اللحاظ**, **سحاب** gibi: gözün arkası; Sahâh’ta böyle. Şeyhimiz dedi: Müteşeddiklerden bazısı onu kesreler; bu ise vehimdir; nitekim ben onu **شرح نظم الفصيح**’te açıkladım.

Dedim: Onun hatalı saydığı bu, Ezherî’nin hattıyla **التهذيب**’te bulunmuştur: **الماق** ve **الموق**: şakak tarafına bitişik olan göz ucu; lâmın kesresiyle. Fakat İbn Berrî, gözün **لحاظ**’ında meşhur olanın yalnız kesre olduğunu açıkça söyledi.

Ve **اللحاظ** **كتاب** gibi: gözün altında bir nişan; İbnü’l-A‘râbî’den. İbn Şümeyl dedi: O, onun arkasında kulağa doğru bir dağlamadır; o, uzatılmış bir çizgidir. Bazen iki yandan iki **لحاظان** olur; bazen bir yandan bir **لحاظ** olur. Bu nişan, Benî Sa‘d’ın nişanı idi. Ru’be dedi; ve A‘câc’a rivayet olunur:
  Bir savaş ateşi ki alevi tutuşturur,
  **الخطم**’dan sonra **اللحاظا** pişirir.

**الخطام**: **الخطم** üzerinde olan bir nişandır. Diyor ki: Onları savaşımızdan iki nişanla dağladık; ikisi de gizlenmez.

**كالتلحيظ**: İbnü’l-A‘râbî onu nakletti; ve şu beyti okudu:

  Yoksa Benî’d-Deyyân’a sabahladın mı; apaçık (bir darbe ile), çirkin, kalıcı **التلحيظ** ve **الخبط** ile?

İbnü’l-A‘râbî onu nişanın adı yaptı; nitekim Ebû Ubeyd **التحجين**’i nişanın adı yaptı; şöyle dedi: **التحجين**: eğri bir nişan. İbn Sîde dedi: Bana göre her birinde kastedilen ancak iştir; bununla beraber **التفعيل**’in isim olmasını uzak görmem; çünkü Sîbeveyh isimlerde **التفعيل**’i nakletmiştir; **التنبيت** gibi; o, bizzat bir ağaçtır. Ve **التمتين**; o, çadırın ipleridir. Bunu güçlendiren şudur ki bu şair onu **الخبط** ile birlikte zikretmiştir.

Veya **اللحاظ**: kanattan sıyrıldığında tüyden sıyrılan şey; İbn Fâris söyledi.

Ebû Hanîfe dedi: **اللحاظ**: tüy ile birlikte **العسيب**’den sıyrılan **الليطة**; tüyün bittiği yer onun üzerindedir. Ezherî dedi: Huzelî’nin sözüne gelince; okları vasfederken:
  Onlara sıkı (tüy) giydirdi; sanki onların **لحاظـهـا**’sı
  ve **اللحاظ** arasının tafsili **قضيم**’dir.

Sanki “onlara sıkı tüy giydirdi” demek istedi. Ve tüyün **لحاظ**’ı: kanattan alınıp soyulduğunda onun karnıdır; onun altındaki beyaz kısım **اللحاظ**’dır. Soyulmuş tüyün karnını **القضيم**’e benzetti; o, üzerine yazılan beyaz deridir.

Ve oktan **اللحاظ**: tüyden olan **القذذ**’ün onun üst tarafına bitişik olanı. Ve denildi: oktan **الفوق**’un üst tarafına bitişik olan.

Ve **اللحيظ**, **أمير** gibi: benzer ve eş. Denir: o, falanın **لحيظ**’ıdır; yani onun benzeri ve eşidir.

Ve **لحيظ**, lâm’sız: suyu güzel, bilinen bir su veya çukur. Yezîd b. Merhiyye dedi:
  **لـحـيظ**’den su tulumlarıyla geldiler,
  saf sütü tatlı su ile gevşettiler.

**رخوا**: yani karıştırdılar.

Ve **لحوظ**, **صبور** gibi: Huzeyl’e ait bir dağ; Sâgânî nakletti.

Ve **لحظة**, **حمزة** gibi: Tihâme’de bir aslanlık. Ondan: **أسد لحظة**; nitekim **أسد بيشة** denir. Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
  **لحظة**’de bir aslanın üzerine düştüler;
  kolları geniş, yiğit, sert yüzlü.

Ve **التلحظ**: darlık ve yapışma; Sâgânî nakletti. Dedi: Ondan, zikredilen Huzeyl dağlarından bir dağ için **لحوظ**’un اشتقاق’ı (türeyişi).

Ve ona ilâve edilip telafi edilenlerdendir: **اللحظة**: **اللحظ**’dan bir kere. Derler: onun yanında bir **لحظة** oturdum; yani gözün bir **لحظة**’si kadar. Onu küçültürler: **لحيظة**; çoğulu **لحظات**.

Ve **اللحظ**, fetha ile: gözün **لحاظ**’ı; çoğulu **ألحاظ**. Denir: onu onun **لحاظ**’ı ve **ألحاظ**’ı ile fitneye düşürdü. Ve **اللحاظ**’ın çoğulu **اللحظ**’dır; **سحاب** ve **سحب** gibi. Ve **رجل لحاظ**, **شداد** gibi.

Ve **تلاحظوا**; ve denilir: onların halleri birbirine benzer, birbirini gözetir (**متلاحظة**). Bu mecazdır. Ve onu **ملاحظة** ve **لحاظا** ile gözetti: onu gözetti; bu mecazdır. Ve denilir: o, onun yanında korunmuştur; ve ihtimam gözüyle **ملحوظ**’dur.

Ve iki **لحاظ** ile **ملحوظ** bir deve; ve onu **لحظه** etti; ve onu **تلحيظا** ile **لحظه** etti. Ve evin **لحاظ**’ı, kesre ile: onun avlusu. Şair dedi:
  Evin **لحاظ**’ında ve avluda bir işaret var mı?
  Ve onun alametlerinden, Irak’ta arası **تـلـوح** eder.

**البين**, kesre ile: görüş mesafesi kadar bir yer parçası.

Ve **اللحوظ**, **صبور** gibi: darlık. Ve **الملحظ**, **مطلب** gibi: **اللحظ**; yahut onun yeri. Çoğulu **الملاحظ**.
