# لحف — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%81/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AD%D9%81/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%81.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: لحف

(باب اللام والحاء وما يثلثهما)
(لحد)  اللام والحاء والدال أصلٌ يدلُّ على ميلٍ عن استقامةٍ. يقال: ألْحَدَ الرّجلُ، إذ مال عن طريقةِ الحقِّ([1]) والإيمان. وسمِّي اللَّحدُ لأنّه مائلٌ في أحد جانِبَيِ الجَدَث. يقال: لحَدْت الميِّتَ وألحدت. والمُلْتَحَد: الملجأ، سمِّي بذلك لأنَّ اللاجئ يميل إليه.
(لحز)  اللام والحاء والزاء كلمةٌ تدلُّ على ضِيقٍ في الشَّيء. من ذلك المَلاَحِز، وهي المَضايق* ويقال: تلاحَزَ القومُ في القول، إذا تعاوصوا([2]). واللَّحِز: الرَّجل الضيِّق الخُلُق. قال:
ترى اللّحِزَ الشّحيحَ إذا أُمِرَّت *** عليه لمالِهِ فيها مُهِينا([3])(لحس)  اللام والحاء والسين كلمةٌ تدلُّ على أخذِ شيءٍ باللسان. يقال: لَحِسَ الشّيءَ بلسانه لحْساً. ويقولون: ألْحَسَتِ الأرض: أنبتت. وهذا إنما يكون في أوَّل النّبات الذي لا يمكِن السّائمةَ جَزُّه، فكأنها تلْحسُه. ويقولون: رجل مِلْحَسٌ: يأخذ كلَّ ما قَدَر عليه من حِرصه. وفي كلامهم: "ألدُّ ألْيَسُ مِلْحَس([4])". ويقولون: "أسرع مِن لَحْس الكلب أنْفَه". ويقولون: "تركْتُ فلاناً بمَلاحِسِ البقرِ أولادَها([5])".
(لحص)  اللام والحاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على ضيقٍ في شيء. يقال: لَحِصَ يَلْحَصُ لَحَصاً. قال:
قد كنتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفا *** لم تلتحصني حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([6])أي لم أنْشَبْ فيها. ولَحَاصِ فَعَالِ منه. ويقال: التحَصَت الإبرةُ، إذا انسَدَّ سَمُّها.
(لحظ)  اللام والحاء والظاء كلمتان متباينتان.
فاللَّحْظ: لحظُ العَين، ولِحَاظُها: مُؤْخِرُها عند الصُّدْغ.
والكلمة الأخرى اللِّحَاظ: ما يَنْسَحِي مع الرِّيش إذا سُحِي مع الجَنَاح.
(لحف)  اللام والحاء والفاء أصلٌ يدلُّ على اشتمالٍ وملازَمة. يقال: التَحَف باللِّحاف يلتحِف. ولاحَفَه: لازَمَه. وألْحَفَ السّائل: أَلَحَّ.
(لحق)   اللام والحاء والقاف أصلٌ يدلُّ على إدراكِ شيءٍ وبُلوغه إلى غيره. يقال: لَحِقَ فلانٌ فلاناً فهو لاحق. وألْحَقَ بمعناه. وفي الدعاء: "إن عَذَابك بالكُفَّار مُلْحِقٌ([7])"، قالوا: معناه لاحق. وربما قالوا: لَحِقْتُه: اتَّبَعْتُه، وألحقتُه: وصلت إليه. والمُلْحَق: الدعيُّ المُلصَق. واللَّحَق في التَّمرِ: [داءٌ يُصِيبهُ([8])].
(لحك)  اللام والحاء والكاف أصلٌ يدل على مُلاءَمة([9])ومُداخَلة. يقال: لُوحِكَ فَقَار النّاقة، فهو مُلاحَكٌ، إذا دَخَل([10]) بعضُه في بعض. ويقال ذلك في البُنْيان أيضاً.
(لحم)  اللام والحاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على تداخُلٍ، كاللَّحمِ الذي هو متداخِلٌ بعضُه في بعض. من ذلك اللَّحْم. وسمِّيت الحربُ مَلْحَمةً لمعنيين: أحدهما تَلاحُمُ الناس: تداخُلُهم بعضهم في بعض. والآخر أنَّ القتلى كاللَّحْمِ الملْقَى.
واللَّحيم: القتيل. قال الهُذَليّ([11]):
فقالوا تركنا القومَ قد حَصِرُوا به *** فلا ريب أنْ قد كان ثَمَّ لَحِيمُ
ولَحْمة البازِي([12]): ما أُطعم إذا صاد، وهو لُحْمته. ولُحمة الثَّوب بالضم ولَحمتهُ أيضاً. ورجلٌ لَحِيم: كثير اللَّحم؛ ولاحِمٌ، إذا كان عنده لحم، كما يقال تامِر. وألْحَمْتُك عِرضَ فُلانٍ، إذا مكَّنتَه منه بشَتْمِه، كأنَّك جعلتَ له لُحمةً يأكلها. ويقال: لاحَمْتُ بين الشيئين ولاءمت بمعنىً. ورجلٌ لَحِمٌ: مشتهِي اللَّحم؛ ومُلحِمٌ، إذا كان مُطعِمَ اللَّحم. والشَّجَّة المُتَلاحِمَة: التي بلغَت اللَّحم. ويقال للزَّرْعِ إذا خُلِق فيه القَمح. مُلْحِم. ويقال لَحَمْتُ اللَّحمَ عن العظم: قشرتُه. وحَبْلٌ مُلاحَمٌ: شديدُ الفَتل.
(لحن)  اللام والحاء والنون لـه بناءان يدلُّ أحدهما على إمالةِ شيءٍ من جهته، ويدلُّ الآخَر على الفطنة والذَّكاء.
فأمَّا اللَّحْن بسكون الحاء فإمالة الكلامِ عن جهته الصحيحة في العربية. يقال لَحَن لحْنَا. وهذا عندنا من الكلام المولَّد، لأنَّ اللَّحن مُحْدَث لم يكن في العرب العاربة الذين تكلَّموا بطباعهم السَّليمة.
ومن هذا الباب قولهم: هو طيِّب اللحن، وهو يقرأ بالألحان؛ وذلك أنَّه إذا قرأ كذلك أزال الشَّيء عن جهته الصحيحة بالزِّيادة والنُّقصان في ترنُّمه. ومنه أيضاً: اللَّحْن: فَحْوى الكلام ومعناه. قال الله تعالى: ﴿ولَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ القَوْلِ﴾ [محمد 30]. وهذا هو الكلام المُوَرَّى به المُزَالُ عن جهة الاستقامة والظُّهور.
والأصل الآخر اللَّحَن، وهي الفِطنة، يقال لَحِنَ يَلْحَنُ لَحْناً، وهو لحن ولاحن. وفي الحديث: "لَعَلَّ بعضَكم أن يكون ألْحَنَ بحُجّته من بعض".
(لحي)  اللام والحاء والحرف المعتل أصلان صحيحان، أحدهما عضوٌ من الأعضاء، والآخر قَِشْر شيء.
فالأولى اللَّحْي: العظم الذي تَنبت عليه اللِّحية من الإنسان وغيره، والنِّسبة إليه لَحَوِىّ. واللِّحية: الشعر، وجمعها لِحَىً([13])، وجمع اللَّحْي ألْحٍ([14]).
والأصل الآخر اللِّحاء، وهو قِشْر الشجرة، يقال لَحَيت العصا، إذا قشرتَ لحاءَها، ولَحَوتُها. فأمَّا في اللَّوْم فلحيت. وهو قياسُ ذاك، كأنَّه يريد قشره. والملاحمة كالمشاتمة. قال أوس في لَحَيْت العصا:
لَحَيْنَهم لَحْيَ العصا فطردنَهم ***	إلى سَنَةٍ قِرْدانُها لم تَحَلَّم([15])(لحج)  اللام والحاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تضايق ونُشوب. يقال لَحِجَ بالمكان، إذا نَشِبَ فيه ولزِمه. والمَلاَحِج المَضَايق. ومنه لَحْوَجْتُ الخبرَ عليه، إذا خلَطتَه ولَحَّجْته مثل لَحْوجته، وذلك أن يُظهِرَ لـه غير ما في نفسه. ومن الباب المُلْتَحَج: الملجأ. قال الهذليّ([16]):
[حُبَّ الضَّريكِ تلادَ المالِ زرَّمَه *** فقرٌ ولم يتَّخِذْ في الناس مُلْتَحَجا([17])] --------------ـــ
([1]) في الأصل: "الحد".
([2]) في الأصل: "تغاوصوا"، صوابه في المجمل والقاموس. وفي اللسان: "إذا تعارضوا الكلام بينهم".
([3]) لعمرو بن كلثوم، في معلقته المشهورة.
([4]) هو في حديث أبي الأسود: "عليكم فلاناً فإنه أهيس أليس ألد ملحس".
([5]) في اللسان: "هو مثل قولهم بمباحث البقر، أي بالمكان القفر بحيث لا يدري أين هو".
([6]) لأمية بن أبي عائذ الهذلي، كما سبق في حواشي (بيص، حيص).
([7]) من القنوت، وكذا الرواية في المجمل واللسان. ويروى: "إن عذابك الجد". وانظر مجالس ثعلب 470 والمغني لابن قدامة (2: 153).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "ملامة".
([10]) في المجمل: "دوخل".
([11]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي، كما سبق في حواشي (ريب).
([12]) بضم اللام وفتحها.
([13]) يقال بكسر اللام وضمها.
([14]) ويقال أيضاً في جمع اللحى: لحى ولحى بكسر اللام وضمها مع كسر الحاء وتشديد الياء.
([15]) ديوان أوس 27 واللسان (حلم، لحى) وسبق في (حلم).
([16]) في المجمل: "في قول الهذلي". والهذلي هذا هو ساعدة بن جؤية. ديوان الهذليين (1: 208).
([17]) ديوان الهذليين. وفي اللسان (لحج) بدون نسبة.

ـ

### Türkçe

(لام ve حاء ve ikisini üçleyenlerin bâbı)

(**لحد**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الدال** bir asıldır; bir doğruluktan bir meyli gösterir. Denir: adam **ألْحَدَ**; yani hak yolundan ve imandan meylettiği vakit. Ve **اللَّحد** diye adlandırıldı; çünkü **الجَدَث**’in iki yanından birinde meyillidir. Denir: ölüyü **لحَدْت** ve **ألحدت**. Ve **المُلْتَحَد**: sığınak; bununla adlandırıldı, çünkü sığınan ona meyleder.

(**لحز**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الزاء** bir kelimedir; şeyde bir darlığa delâlet eder. Bundan: **المَلاَحِز**; ve o, dar geçitlerdir. Denir: kavim sözde **تلاحَزَ** etti; yani birbirleriyle çekiştiler. Ve **اللَّحِز**: huyu dar olan adam. Dedi:
ترى اللّحِزَ الشّحيحَ إذا أُمِرَّت *** عليه لمالِهِ فيها مُهِينا

(**لحس**)  **اللام** ve **الحاء** ve **السين** bir kelimedir; diliyle bir şeyi almaya delâlet eder. Denir: diliyle şeyi **لَحِسَ**; **لحْساً**. Ve derler: yer **ألْحَسَت**: bitirdi. Bu ancak, otlayan hayvanın biçemediği, bitkinin ilk çıkışında olur; sanki onu yalıyor. Ve derler: **مِلْحَسٌ** adam: hırsından gücü yettiği her şeyi alır. Ve sözlerinde: "**ألدُّ ألْيَسُ مِلْحَس**". Ve derler: “köpeğin burnunu yalamasından daha hızlı.” Ve derler: “Falancayı, sığırın yavrularını yaladığı yerlerde bıraktım.”

(**لحص**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الصاد** bir kelimedir; bir şeyde darlığa delâlet eder. Denir: **لَحِصَ يَلْحَصُ لَحَصاً**. Dedi:
قد كنتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفا *** لم تلتحصني حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ
Yani: onda tutunup kalmadım. Ve **لَحَاصِ** ondan **فَعَالِ** veznidir. Ve denir: iğne **التحَصَت**; yani deliği tıkandı.

(**لحظ**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الظاء** iki kelimedir; birbirinden ayrıdır.
Şu hâlde **اللَّحْظ**: gözün bakışı; ve onun **لِحَاظُها**: şakak yanında arka tarafıdır.
Diğer kelime **اللِّحَاظ**: kanatla birlikte sıyrıldığı vakit tüy ile birlikte sıyrılan şey.

(**لحف**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الفاء** bir asıldır; bir bürünmeye ve yapışıp ayrılmamaya delâlet eder. Denir: **التَحَف** örtü ile; **يلتحِف**. Ve onu **لاحَفَه**: ona yapışıp ayrılmadı. Ve dilenci **ألْحَفَ**: ısrar etti.

(**لحق**)   **اللام** ve **الحاء** ve **القاف** bir asıldır; bir şeyi yakalamaya ve ona erişip başkasına ulaşmaya delâlet eder. Denir: falan falana **لَحِقَ**; o hâlde o **لاحق**tır. Ve **ألْحَقَ** onun mânâsındadır. Ve duada: “Senin kâfirlere azabın **مُلْحِقٌ**”; dediler: mânâsı **لاحق**tır. Ve belki derler: onu **لَحِقْتُه**: onu izledim; ve onu **ألحقتُه**: ona ulaştım. Ve **المُلْحَق**: yapıştırılmış evlâtlık. Ve hurmada **اللَّحَق**: ona isabet eden bir hastalık.

(**لحك**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الكاف** bir asıldır; uygun düşmeye ve iç içe girmeye delâlet eder. Denir: dişi devenin omurları **لُوحِكَ**; o hâlde o **مُلاحَكٌ**tır; yani bir kısmı bir kısmına girdiği vakit. Bu, bina hakkında da söylenir.

(**لحم**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; birbiri içine girmeye delâlet eder; bir kısmı bir kısmına girmiş olan et gibi. Bundan: **اللَّحْم**. Ve savaş iki mânâ için **مَلْحَمةً** diye adlandırıldı: birincisi insanların **تَلاحُمُ**u; yani birbirlerinin içine girmeleri. İkincisi: öldürülenlerin atılmış et gibi olmasıdır.
Ve **اللَّحيم**: öldürülmüş. Hüzeli dedi:
فقالوا تركنا القومَ قد حَصِرُوا به *** فلا ريب أنْ قد كان ثَمَّ لَحِيمُ
Ve doğanın **لَحْمة**si: avladığı vakit yedirilen şey; o, onun lokmasıdır. Ve elbisenin **لُحمة**si (lâmın dammasıyla) ve onun **لَحمتهُ** da. Ve **لَحِيم** adam: eti çok olan; ve **لاحِمٌ**: yanında et bulunan; nasıl ki **تامِر** denir. Ve falanın ırzını sana **ألْحَمْتُك**; yani onu sövmekle seni ona muktedir kıldım; sanki ona yiyeceği bir lokma yaptın. Ve iki şey arasında **لاحَمْتُ** ve **لاءمت**; bir mânâ ile. Ve **لَحِمٌ** adam: eti arzulayan; ve **مُلحِمٌ**: et yediren. Ve **الشَّجَّة المُتَلاحِمَة**: ete ulaşan. Ve ekine, onda buğday yaratıldığı vakit, **مُلْحِم** denir. Ve denir: eti kemikten **لَحَمْتُ**: onu soydum. Ve **مُلاحَمٌ** ip: bükümü şiddetli.

(**لحن**)  **اللام** ve **الحاء** ve **النون** onun iki binası vardır; birisi bir şeyi kendi yönünden eğmeye delâlet eder, diğeri anlayışa ve zekâya delâlet eder.
Şu hâlde **اللَّحْن** (hâ’nın sükûnu ile): Arapçada sözün kendi doğru yönünden eğilmesidir. Denir: **لَحَن لحْنَا**. Bu, bizim katımızda sonradan türemiş sözlerdendir; çünkü **اللَّحن** sonradan ortaya çıkmıştır; tabiatları sağlam olan fasih Araplarda yoktu.
Bu bâbdan onların sözü: o, **طيِّب اللحن**dır; ve o, **بالألحان** okur; çünkü o, böyle okuduğu vakit, terennümündeki artırma ve eksiltme ile şeyi kendi doğru yönünden uzaklaştırır. Ondan da: **اللَّحْن**: sözün özü ve mânâsı. Allah Teâlâ dedi: ﴿ولَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ القَوْلِ﴾ [Muhammed 30]. Bu, onunla üstü örtülen söz; doğruluk ve açıklık yönünden uzaklaştırılmış olandır.
Diğer asıl **اللَّحَن**dır; o, kavrayıştır. Denir: **لَحِنَ يَلْحَنُ لَحْناً**; o, **لحن** ve **لاحن**dır. Hadiste: “Belki bazınız, delilinde bazınızdan daha **ألْحَنَ** olur.”

(**لحي**)  **اللام** ve **الحاء** ve illetli harf iki sahih asıldır; birisi organlardan bir organdır, diğeri bir şeyin kabuğudur.
Birincisi **اللَّحْي**: insandan ve başkasından sakalın bittiği kemik; ona nisbet **لَحَوِىّ**. Ve **اللِّحية**: kıl; onun çoğulu **لِحَىً**; ve **اللَّحْي**’in çoğulu **ألْحٍ**.
Diğer asıl **اللِّحاء**dır; o, ağacın kabuğudur. Denir: değneği **لَحَيت**; yani kabuğunu soydun; ve onu **لَحَوتُها**. Amma kınamada: **لحيت**. O, bunun kıyasıdır; sanki onun kabuğunu soymayı ister. Ve **الملاحمة** sövüşme gibidir. Evs, “değneği soydum” hakkında dedi:
لَحَيْنَهم لَحْيَ العصا فطردنَهم ***	إلى سَنَةٍ قِرْدانُها لم تَحَلَّم

(**لحج**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; sıkışmaya ve yapışıp kalmaya delâlet eder. Denir: yerde **لَحِجَ**; yani onda takılıp kaldı ve ona yapıştı. Ve **المَلاَحِج** dar geçitlerdir. Ondan: haberi ona **لَحْوَجْتُ**; yani onu karıştırdım; ve onu **لَحَّجْته** de, **لَحْوجته** gibi; bu da, içindekinin aksini ona göstermesidir. Ve bâbdan **المُلْتَحَج**: sığınak. Hüzeli dedi:
[حُبَّ الضَّريكِ تلادَ المالِ زرَّمَه *** فقرٌ ولم يتَّخِذْ في الناس مُلْتَحَجا] --------------ـــ
([1]) Asılda: “الحد”.
([2]) Asılda: “تغاوصوا”; doğrusu **المجمل** ve **القاموس**’tadır. **اللسان**’da: “aralarında sözde karşı karşıya geldikleri vakit”.
([3]) Amr b. Külsûm’undur; meşhur muallakasında.
([4]) Ebü’l-Esved hadîsinde: “Size falanı tavsiye ederim; çünkü o **أهيس أليس ألد ملحس**tır.”
([5]) **اللسان**’da: “Bu, onların ‘**بمباحث البقر**’ sözünün mislidir; yani ıssız yerde, nerede olduğu bilinmeyecek şekilde.”
([6]) Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nindir; daha önce (**بيص**، **حيص**) haşiyelerinde geçti.
([7]) Kunut’tandır; **المجمل** ve **اللسان**’da rivayet böyledir. Şöyle de rivayet edilir: “إن عذابك الجد”. Ve bk. **مجالس ثعلب** 470 ve İbn Kudâme’nin **المغني**’si (2: 153).
([8]) Zeyl, **المجمل**’dendir.
([9]) Asılda: “ملامة”.
([10]) **المجمل**’de: “دوخل”.
([11]) O, Sâide b. Cüeyye el-Hüzelî’dir; daha önce (**ريب**) haşiyelerinde geçti.
([12]) Lâmın damması ve fethasıyla.
([13]) Lâmın kesresi ve dammasıyla söylenir.
([14]) Ve ayrıca **اللحى**’nın cem‘inde: **لحى** ve **لحى**; lâmın kesresi ve dammasıyla, hâ’nın kesresi ve yâ’nın şeddelenmesiyle de söylenir.
([15]) Evs divanı 27 ve **اللسان** (**حلم**، **لحى**); ve (**حلم**)’de geçti.
([16]) **المجمل**’de: “Hüzelî’nin sözünde”. Bu Hüzelî, Sâide b. Cüeyye’dir. **ديوان الهذليين** (1: 208).
([17]) **ديوان الهذليين**. Ve **اللسان** (**لحج**)’de nisbesiz.
