# لحق — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%82/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AD%D9%82/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%82.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: لحق

(باب اللام والحاء وما يثلثهما)
(لحد)  اللام والحاء والدال أصلٌ يدلُّ على ميلٍ عن استقامةٍ. يقال: ألْحَدَ الرّجلُ، إذ مال عن طريقةِ الحقِّ([1]) والإيمان. وسمِّي اللَّحدُ لأنّه مائلٌ في أحد جانِبَيِ الجَدَث. يقال: لحَدْت الميِّتَ وألحدت. والمُلْتَحَد: الملجأ، سمِّي بذلك لأنَّ اللاجئ يميل إليه.
(لحز)  اللام والحاء والزاء كلمةٌ تدلُّ على ضِيقٍ في الشَّيء. من ذلك المَلاَحِز، وهي المَضايق* ويقال: تلاحَزَ القومُ في القول، إذا تعاوصوا([2]). واللَّحِز: الرَّجل الضيِّق الخُلُق. قال:
ترى اللّحِزَ الشّحيحَ إذا أُمِرَّت *** عليه لمالِهِ فيها مُهِينا([3])(لحس)  اللام والحاء والسين كلمةٌ تدلُّ على أخذِ شيءٍ باللسان. يقال: لَحِسَ الشّيءَ بلسانه لحْساً. ويقولون: ألْحَسَتِ الأرض: أنبتت. وهذا إنما يكون في أوَّل النّبات الذي لا يمكِن السّائمةَ جَزُّه، فكأنها تلْحسُه. ويقولون: رجل مِلْحَسٌ: يأخذ كلَّ ما قَدَر عليه من حِرصه. وفي كلامهم: "ألدُّ ألْيَسُ مِلْحَس([4])". ويقولون: "أسرع مِن لَحْس الكلب أنْفَه". ويقولون: "تركْتُ فلاناً بمَلاحِسِ البقرِ أولادَها([5])".
(لحص)  اللام والحاء والصاد كلمةٌ تدلُّ على ضيقٍ في شيء. يقال: لَحِصَ يَلْحَصُ لَحَصاً. قال:
قد كنتُ خَرَّاجاً وَلُوجاً صَيْرَفا *** لم تلتحصني حَيْصَ بَيْصَ لَحَاصِ([6])أي لم أنْشَبْ فيها. ولَحَاصِ فَعَالِ منه. ويقال: التحَصَت الإبرةُ، إذا انسَدَّ سَمُّها.
(لحظ)  اللام والحاء والظاء كلمتان متباينتان.
فاللَّحْظ: لحظُ العَين، ولِحَاظُها: مُؤْخِرُها عند الصُّدْغ.
والكلمة الأخرى اللِّحَاظ: ما يَنْسَحِي مع الرِّيش إذا سُحِي مع الجَنَاح.
(لحف)  اللام والحاء والفاء أصلٌ يدلُّ على اشتمالٍ وملازَمة. يقال: التَحَف باللِّحاف يلتحِف. ولاحَفَه: لازَمَه. وألْحَفَ السّائل: أَلَحَّ.
(لحق)   اللام والحاء والقاف أصلٌ يدلُّ على إدراكِ شيءٍ وبُلوغه إلى غيره. يقال: لَحِقَ فلانٌ فلاناً فهو لاحق. وألْحَقَ بمعناه. وفي الدعاء: "إن عَذَابك بالكُفَّار مُلْحِقٌ([7])"، قالوا: معناه لاحق. وربما قالوا: لَحِقْتُه: اتَّبَعْتُه، وألحقتُه: وصلت إليه. والمُلْحَق: الدعيُّ المُلصَق. واللَّحَق في التَّمرِ: [داءٌ يُصِيبهُ([8])].
(لحك)  اللام والحاء والكاف أصلٌ يدل على مُلاءَمة([9])ومُداخَلة. يقال: لُوحِكَ فَقَار النّاقة، فهو مُلاحَكٌ، إذا دَخَل([10]) بعضُه في بعض. ويقال ذلك في البُنْيان أيضاً.
(لحم)  اللام والحاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على تداخُلٍ، كاللَّحمِ الذي هو متداخِلٌ بعضُه في بعض. من ذلك اللَّحْم. وسمِّيت الحربُ مَلْحَمةً لمعنيين: أحدهما تَلاحُمُ الناس: تداخُلُهم بعضهم في بعض. والآخر أنَّ القتلى كاللَّحْمِ الملْقَى.
واللَّحيم: القتيل. قال الهُذَليّ([11]):
فقالوا تركنا القومَ قد حَصِرُوا به *** فلا ريب أنْ قد كان ثَمَّ لَحِيمُ
ولَحْمة البازِي([12]): ما أُطعم إذا صاد، وهو لُحْمته. ولُحمة الثَّوب بالضم ولَحمتهُ أيضاً. ورجلٌ لَحِيم: كثير اللَّحم؛ ولاحِمٌ، إذا كان عنده لحم، كما يقال تامِر. وألْحَمْتُك عِرضَ فُلانٍ، إذا مكَّنتَه منه بشَتْمِه، كأنَّك جعلتَ له لُحمةً يأكلها. ويقال: لاحَمْتُ بين الشيئين ولاءمت بمعنىً. ورجلٌ لَحِمٌ: مشتهِي اللَّحم؛ ومُلحِمٌ، إذا كان مُطعِمَ اللَّحم. والشَّجَّة المُتَلاحِمَة: التي بلغَت اللَّحم. ويقال للزَّرْعِ إذا خُلِق فيه القَمح. مُلْحِم. ويقال لَحَمْتُ اللَّحمَ عن العظم: قشرتُه. وحَبْلٌ مُلاحَمٌ: شديدُ الفَتل.
(لحن)  اللام والحاء والنون لـه بناءان يدلُّ أحدهما على إمالةِ شيءٍ من جهته، ويدلُّ الآخَر على الفطنة والذَّكاء.
فأمَّا اللَّحْن بسكون الحاء فإمالة الكلامِ عن جهته الصحيحة في العربية. يقال لَحَن لحْنَا. وهذا عندنا من الكلام المولَّد، لأنَّ اللَّحن مُحْدَث لم يكن في العرب العاربة الذين تكلَّموا بطباعهم السَّليمة.
ومن هذا الباب قولهم: هو طيِّب اللحن، وهو يقرأ بالألحان؛ وذلك أنَّه إذا قرأ كذلك أزال الشَّيء عن جهته الصحيحة بالزِّيادة والنُّقصان في ترنُّمه. ومنه أيضاً: اللَّحْن: فَحْوى الكلام ومعناه. قال الله تعالى: ﴿ولَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ القَوْلِ﴾ [محمد 30]. وهذا هو الكلام المُوَرَّى به المُزَالُ عن جهة الاستقامة والظُّهور.
والأصل الآخر اللَّحَن، وهي الفِطنة، يقال لَحِنَ يَلْحَنُ لَحْناً، وهو لحن ولاحن. وفي الحديث: "لَعَلَّ بعضَكم أن يكون ألْحَنَ بحُجّته من بعض".
(لحي)  اللام والحاء والحرف المعتل أصلان صحيحان، أحدهما عضوٌ من الأعضاء، والآخر قَِشْر شيء.
فالأولى اللَّحْي: العظم الذي تَنبت عليه اللِّحية من الإنسان وغيره، والنِّسبة إليه لَحَوِىّ. واللِّحية: الشعر، وجمعها لِحَىً([13])، وجمع اللَّحْي ألْحٍ([14]).
والأصل الآخر اللِّحاء، وهو قِشْر الشجرة، يقال لَحَيت العصا، إذا قشرتَ لحاءَها، ولَحَوتُها. فأمَّا في اللَّوْم فلحيت. وهو قياسُ ذاك، كأنَّه يريد قشره. والملاحمة كالمشاتمة. قال أوس في لَحَيْت العصا:
لَحَيْنَهم لَحْيَ العصا فطردنَهم ***	إلى سَنَةٍ قِرْدانُها لم تَحَلَّم([15])(لحج)  اللام والحاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تضايق ونُشوب. يقال لَحِجَ بالمكان، إذا نَشِبَ فيه ولزِمه. والمَلاَحِج المَضَايق. ومنه لَحْوَجْتُ الخبرَ عليه، إذا خلَطتَه ولَحَّجْته مثل لَحْوجته، وذلك أن يُظهِرَ لـه غير ما في نفسه. ومن الباب المُلْتَحَج: الملجأ. قال الهذليّ([16]):
[حُبَّ الضَّريكِ تلادَ المالِ زرَّمَه *** فقرٌ ولم يتَّخِذْ في الناس مُلْتَحَجا([17])] --------------ـــ
([1]) في الأصل: "الحد".
([2]) في الأصل: "تغاوصوا"، صوابه في المجمل والقاموس. وفي اللسان: "إذا تعارضوا الكلام بينهم".
([3]) لعمرو بن كلثوم، في معلقته المشهورة.
([4]) هو في حديث أبي الأسود: "عليكم فلاناً فإنه أهيس أليس ألد ملحس".
([5]) في اللسان: "هو مثل قولهم بمباحث البقر، أي بالمكان القفر بحيث لا يدري أين هو".
([6]) لأمية بن أبي عائذ الهذلي، كما سبق في حواشي (بيص، حيص).
([7]) من القنوت، وكذا الرواية في المجمل واللسان. ويروى: "إن عذابك الجد". وانظر مجالس ثعلب 470 والمغني لابن قدامة (2: 153).
([8]) التكملة من المجمل.
([9]) في الأصل: "ملامة".
([10]) في المجمل: "دوخل".
([11]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي، كما سبق في حواشي (ريب).
([12]) بضم اللام وفتحها.
([13]) يقال بكسر اللام وضمها.
([14]) ويقال أيضاً في جمع اللحى: لحى ولحى بكسر اللام وضمها مع كسر الحاء وتشديد الياء.
([15]) ديوان أوس 27 واللسان (حلم، لحى) وسبق في (حلم).
([16]) في المجمل: "في قول الهذلي". والهذلي هذا هو ساعدة بن جؤية. ديوان الهذليين (1: 208).
([17]) ديوان الهذليين. وفي اللسان (لحج) بدون نسبة.

ـ

### Türkçe

(باب **اللام** ve **الحاء** ve ikisini üçleyen şey)
(**لحد**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الدال**; doğruluktan bir meyli gösteren bir asıldır. Denir: adam **ألْحَدَ**; yani hak yolundan ve imandan meylettiği zaman. Ve **اللَّحدُ** diye adlandırıldı; çünkü **الجَدَث**’in iki yanından birinde eğiktir. Denir: ölüyü **لحَدْت** ve **ألحدت**. Ve **المُلْتَحَد**: sığınak; bununla adlandırıldı, çünkü sığınan ona meyleder.

(**لحز**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الزاء**; şeyde bir darlığa delâlet eden bir kelimedir. Bundan: **المَلاَحِز**; o, dar geçitlerdir. Ve denir: kavim sözde **تلاحَزَ**; yani birbirleriyle çekiştiler([2]). Ve **اللَّحِز**: huyu dar olan adam. Dedi:
Görürsün **اللّحِزَ** cimriyi, eğer geçirildiğinde *** onun üzerine, malı için onda aşağılanmış([3])

(**لحس**)  **اللام** ve **الحاء** ve **السين**; dille bir şeyi almaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: şeyi diliyle **لَحِسَ**; **لحْساً**. Ve derler: yer **ألْحَسَت**; yani bitirdi. Bu ancak, otlayan hayvanın biçemediği ilk bitişte olur; sanki onu yalıyor. Ve derler: adam **مِلْحَسٌ**: hırsından gücü yettiği her şeyi alır. Ve sözlerinde: "**ألدُّ ألْيَسُ مِلْحَس([4])**". Ve derler: "Köpeğin burnunu **لَحْس** etmesinden daha hızlı." Ve derler: "Falancayı, sığırın yavrularını yaladığı yerlerde bıraktım([5])."

(**لحص**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الصاد**; bir şeyde darlığa delâlet eden bir kelimedir. Denir: **لَحِصَ يَلْحَصُ لَحَصاً**. Dedi:
Gerçekten ben çok çıkıp giren, sarraf idim *** **حَيْصَ بَيْصَ**’ın **لَحَاصِ**’ı beni sıkıştırmadı([6])
Yani: onda tutunup kalmadım. Ve **لَحَاصِ** ondan **فَعَالِ** veznidir. Ve denir: iğne **التحَصَت**; yani deliği tıkandı.

(**لحظ**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الظاء**; birbirinden ayrı iki kelimedir.
Şu hâlde **اللَّحْظ**: gözün bakışı; ve onun **لِحَاظُها**: şakak yanında arka tarafıdır.
Diğer kelime **اللِّحَاظ**: kanatla birlikte sıyrıldığında tüy ile birlikte sıyrılan şey.

(**لحف**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الفاء**; kuşanma ve yapışıp kalmaya delâlet eden bir asıldır. Denir: **التَحَف** **باللِّحاف**; **يلتحِف**. Ve onu **لاحَفَه**: ona yapışıp kaldı. Ve dilenci **ألْحَفَ**: ısrar etti.

(**لحق**)   **اللام** ve **الحاء** ve **القاف**; bir şeyi idrak etmeye ve ona başkasına ulaşmaya delâlet eden bir asıldır. Denir: falan falana **لَحِقَ**; o da **لاحق**tır. Ve **ألْحَقَ** onun mânâsındadır. Ve duada: "Senin azabın kâfirlere **مُلْحِقٌ([7])**"; dediler: mânâsı **لاحق**tır. Ve bazen derler: onu **لَحِقْتُه**: onu izledim; ve onu **ألحقتُه**: ona ulaştım. Ve **المُلْحَق**: yapıştırılmış uydurma (nesep iddiası). Ve hurmada **اللَّحَق**: [ona isabet eden bir hastalık([8])].

(**لحك**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الكاف**; uygunluk([9]) ve iç içe geçmeye delâlet eden bir asıldır. Denir: devenin omurları **لُوحِكَ**; o da **مُلاحَكٌ**tur; yani bir kısmı bir kısmına girdiği zaman([10]). Bu, bina hakkında da söylenir.

(**لحم**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الميم**; birbiri içine girmeye delâlet eden sahih bir asıldır; bir kısmı bir kısmına girmiş olan et gibi. Bundan: **اللَّحْم**. Ve savaş iki mânâ için **مَلْحَمةً** diye adlandırıldı: birincisi insanların **تَلاحُمُ**’u; yani birbirlerinin içine girmeleri. İkincisi de öldürülenlerin atılmış et gibi olmasıdır.
Ve **اللَّحيم**: öldürülmüş. Hüzeli([11]) dedi:
Dediler: kavmi onunla kuşatılmış bıraktık *** artık şüphe yok ki orada bir **لَحِيمُ** olmuştu
Ve **لَحْمة البازِي([12])**: avladığında yedirilen şeydir; o, onun lokmasıdır. Ve elbisenin **لُحمة**’si (lâmın dammesiyle) ve onun **لَحمتهُ**’si de. Ve adam **لَحِيم**: eti çok; ve **لاحِمٌ**: yanında et varsa; nasıl ki **تامِر** denir. Ve falanın ırzını sana **ألْحَمْتُك**; yani onu sövmekle seni ona imkânlı kıldım; sanki ona yiyeceği bir lokma yaptın. Ve denir: iki şey arasında **لاحَمْتُ** ve **لاءمت**; bir mânâ ile. Ve adam **لَحِمٌ**: eti iştahlı; ve **مُلحِمٌ**: et yediren olursa. Ve **الشَّجَّة المُتَلاحِمَة**: ete ulaşan (yarma). Ve ekine, onda buğday yaratıldığı zaman, **مُلْحِم** denir. Ve denir: eti kemikten **لَحَمْتُ**: onu soydum. Ve **حَبْلٌ مُلاحَمٌ**: bükümü şiddetli.

(**لحن**)  **اللام** ve **الحاء** ve **النون**; onun iki yapısı vardır: birisi bir şeyi kendi yönünden eğmeye delâlet eder; diğeri de anlayış ve zekâya delâlet eder.
Şu hâlde **اللَّحْن** (hâ’nın sükûnu ile): sözün Arapçada doğru yönünden eğilmesidir. Denir: **لَحَن**; **لحْنَا**. Bu, bizim katımızda sonradan türemiş sözden sayılır; çünkü **اللَّحن** sonradan ortaya çıkmıştır; tabiatları sağlam olan fasih Araplarda yoktu.
Bu babdandır onların sözü: o, **طيِّب اللحن**’dır; ve o, **بالألحان** okur; çünkü o, böyle okuduğunda terennümündeki artırma ve eksiltme ile şeyi doğru yönünden uzaklaştırır. Yine ondan: **اللَّحْن**: sözün özü ve mânâsı. Allah Teâlâ dedi: ﴿Ve elbette onları sözün **لَحْنِ**’inde tanırsın﴾ [Muhammed 30]. Bu, onunla üstü örtülen sözdür; doğruluk ve açıklık yönünden uzaklaştırılmıştır.
Diğer asıl **اللَّحَن**’dır; o, anlayıştır. Denir: **لَحِنَ يَلْحَنُ لَحْناً**; o, **لحن** ve **لاحن**dır. Hadiste: "Belki bazınız, hüccetinde bazınızdan daha **ألْحَنَ** olur."

(**لحي**)  **اللام** ve **الحاء** ve illetli harf; iki sahih asıldır: birisi organlardan bir organdır; diğeri bir şeyin kabuğudur.
Birincisi **اللَّحْي**: insandan ve başkasından sakalın bittiği kemiktir; ona nisbet **لَحَوِىّ**. Ve **اللِّحية**: kıldır; onun çoğulu **لِحَىً([13])**; ve **اللَّحْي**’in çoğulu **ألْحٍ([14])**.
Diğer asıl **اللِّحاء**’dır; o, ağacın kabuğudur. Denir: değneği **لَحَيت**; yani onun kabuğunu soydun; ve onu **لَحَوتُها**. Ama kınamada **لحيت**. Bu, onun kıyasıdır; sanki onun kabuğunu soymayı ister. Ve **الملاحمة** sövüşme gibidir. Evs, **لَحَيْت العصا** hakkında dedi:
Onları, değneğin kabuğunu soyar gibi **لَحَيْنَهم**; sonra onları sürdüler *** **سَنَةٍ**’ye; onun keneleri ihtiyarlamamıştı([15])

(**لحج**)  **اللام** ve **الحاء** ve **الجيم**; sıkışma ve tutunmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Denir: mekâna **لَحِجَ**; yani onda tutundu ve ona yapıştı. Ve **المَلاَحِج** dar geçitlerdir. Ve ondan: haberi ona **لَحْوَجْتُ**; yani onu karıştırdım; ve onu **لَحَّجْته** de, **لَحْوجته** gibi; bu da, içindekinin aksini ona göstermesidir. Ve babdandır **المُلْتَحَج**: sığınak. Hüzeli([16]) dedi:
[**حُبَّ الضَّريكِ** kadim malı kökünden kesti *** fakirlik; ve insanlar içinde bir **مُلْتَحَجا([17])** edinmedi] --------------ـــ
([1]) Asılda: "**الحد**".
([2]) Asılda: "**تغاوصوا**"; doğrusu **المجمل** ve **القاموس**’tadır. **اللسان**’da: "Aralarında sözde birbirlerine karşı geldikleri zaman".
([3]) Amr b. Külsûm’undur; meşhur muallakasında.
([4]) Ebü’l-Esved hadîsinde böyledir: "Üzerinize falanı (alınız); çünkü o, **أهيس أليس ألد ملحس**’tır."
([5]) **اللسان**’da: "Bu, onların ‘sığırın araştırma yerlerinde’ sözleri gibidir; yani ıssız yerde; nerede olduğu bilinmez."
([6]) Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nindir; daha önce (بيص، حيص) haşiyelerinde geçtiği üzere.
([7]) Kunut’tandır; rivayet **المجمل** ve **اللسان**’da da böyledir. Şöyle de rivayet edilir: "إن عذابك الجد". Bk. **مجالس ثعلب** 470 ve İbn Kudâme’nin **المغني**’si (2: 153).
([8]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([9]) Asılda: "**ملامة**".
([10]) **المجمل**’de: "**دوخل**".
([11]) O, Sâide b. Cüeyye el-Hüzelî’dir; daha önce (ريب) haşiyelerinde geçtiği üzere.
([12]) Lâmın dammesiyle ve fethasıyla.
([13]) Lâmın kesresiyle ve dammesiyle söylenir.
([14]) **اللحى**’nın cem‘inde de söylenir: **لحى** ve **لحى**; lâmın kesresiyle ve dammesiyle; hâ’nın kesresiyle ve yâ’nın şeddelenmesiyle.
([15]) Evs divanı 27 ve **اللسان** (حلم، لحى); ve (حلم)’de geçti.
([16]) **المجمل**’de: "Hüzelî’nin sözünde". Bu Hüzelî, Sâide b. Cüeyye’dir. **ديوان الهذليين** (1: 208).
([17]) **ديوان الهذليين**. **اللسان** (لحج)’de nisbesiz.
