# لخخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AE%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: لخخ

لَخِخَتْ عينه ولَحِحَتْ إِذا التزقت من الرمص.
ولَخَّتْ عينه تَلِخُّ لخّاً ولَخيخاً: كثرت دموعها وغلظت أَجفانها؛ أَنشد ابن دريد:
لا خيرَ في الشيخ إِذا ما اجلَخَّا،
وسال غَرب عينه فَلَخَّا
أَي رَمِصَ. واللَّخَّة: الانف؛ قال:
حتى إِذا قالتْ له: إِيه إِيهْ
وجَعَلَتْ لَخَّتُها تُغَنّيه
تغنيه: أَراد تُغَنِّنُه من الغنة.
وواد لاخٌّ وملْتَخٌّ: كثير الشجر مؤْتَشب. قال الأَزهري: وروينا عن ابن عباس قصة إسماعيل وأُمِّه هاجر وإِسكان إِبراهيم إِياه في الحرم، قال: والوادي يومئذ لاحٌّ، قال شمر في كتابه إِنما هو لاخٌ، خفيف، أَي معوجُّ الفم ذهب به إِلى الإِلخاءِ
(* قوله «إلى الالخاء إلخ» في شرح القاموس:
ذهب في أخذه من الالخى، هكذا عندنا بالنسخة بالالف المقصورة، والذي في الامهات من الالخاء إلخ اهـ والظاهر أنه بالالف المقصورة على أفعل بدليل اللخواء ولقوله وهو المعوج إلخ). واللخواء، وهو المعوجُّ الفم؛ قال الأَزهري: والرواية لاخٌّ، بالتشديد.
روي عن ابن الأَعرابي أَنه قال: جوف لاخ أَي عميق؛ قال: والجوف الوادي، ومعنى قوله: الوادي لاخّ أَي متضايق متلاخّ لكثرة شجره وقلة عمارته؛ قال ابن الأَثير: أَثبته ابن معين بالخاءِ المعجمة وقال: من قال غير هذا فقد صحَّف فإِنه يروى بالحاءِ المهملة. وسكران مُلْتخٌّ ومُلْطخٌّ أَي مختلط لا يفهم شيئاً لاختلاط عقله؛ ومنه يقال التَخَّ عليهم أَمرُهم أَي اختلط. فأَما قولهم مُلْطخٌّ فغير مأْخوذ به لأَنه ليس بعربي؛ قال الجوهري: سكران مُلْتَخٍّ والعامة تقول ملطَخٌّ، ولا يقال سكران مُتَلَطِّخٌ، قال الأَصمعي: هو مأْخوذ من واد لاخّ إِذا كان ملتفّاً بالشجر. والتَخَّ العُشب: التَفَّ.
واللَّخْلَخانيَّةُ: العجمة في المنطق؛ رجل لَخْلَخانيٌّ وامرأَة لخلخانية إِذا كانا لا يفصحان. وفي الحديث: فأَتانا رجل فيه لَخْلَخانيَّة؛ قال أَبو عبيدة: اللخلخانية العُجمة؛ قال البعيث:
سيترُكُها، إِن سلَّم الله جارَها،
بنو اللَّخْلَخانيَّات، وهْي رُتُوع
وفي حديث معاوية قال: أَيّ الناس أَفصح؟ فقال رجل: قوم ارتفعوا عن لَخْلَخانيَّة العراق، قال: وهي اللكنة في الكلام والعجمة؛ وقيل: هو منسوب إِلى لَخْلَخان وهي قبيلة؛ وقيل: موضع؛ ومنه الحديث: كنا بموضع كذا وكذا فأَتى رجل فيه لَخْلَخانيَّة.
واللَّخْلَخَة: ضرب من الطيب؛ وقد لخلخه.

### Türkçe

**لَخِخَتْ** gözü ve **ولَحِحَتْ**: çapaktan yapıştığı zaman.

Ve **ولَخَّتْ** gözü **تَلِخُّ** **لخّاً** ve **ولَخيخاً**: gözyaşları çoğaldı ve gözkapakları kalınlaştı;

İbn Düreyd inşad etti:
لا خيرَ في الشيخ إِذا ما اجلَخَّا،
وسال غَرب عينه فَلَخَّا

Yani: çapaklandı. Ve **اللَّخَّة**: burun; dedi:
حتى إِذا قالتْ له: إِيه إِيهْ
وجَعَلَتْ لَخَّتُها تُغَنّيه

**تغنيه**: **تُغَنِّنُه**’yi kastetti, **الغنة**’den (genizlilikten).

Ve **وواد لاخٌّ** ve **وملْتَخٌّ**: ağaçça çok, odunlaşmış (ağaçlarla örtülü). Ezherî dedi: İbn Abbas’tan İsmail’in ve annesi Hacer’in kıssasını ve İbrahim’in onu Harem’de iskân etmesini rivayet ettik, dedi ki:
Ve vadi o gün **لاحٌّ** idi. Şemmer kitabında dedi: O ancak **لاخٌ**’dur, hafif; yani ağzı eğri; onu **الإِلخاءِ**’ye götürdü.

(* Sözü “إلى الالخاء إلخ” Kâmûs şerhinde:
Onu **الالخى**’dan almasına götürdü; bizde nüshada elif maksûra ile böyledir; ana kaynaklarda ise **الالخاء** إلخ vardır, dedi. Görünen odur ki elif maksûra iledir, “أفعل” vezninde; **اللخواء** deliliyle ve onun “o, ağzı eğri olandır” sözüyle إلخ). Ve **اللخواء**: o, ağzı eğri olandır; Ezherî dedi: rivayet **لاخٌّ**’dur, şeddeli.

İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu ki dedi: **جوف لاخ** yani derin; dedi: ve **الجوف** vadi demektir; sözünün manası: vadi **لاخّ** yani daralmış, ağaçlarının çokluğu ve imarının azlığı sebebiyle birbirine girmiş; İbnü’l-Esîr dedi: İbn Ma‘în onu **الخاءِ المعجمة** ile tespit etti ve dedi: bundan başkasını söyleyen tashif etmiştir; çünkü o **الحاءِ المهملة** ile rivayet olunur. Ve **وسكران مُلْتخٌّ** ve **ومُلْطخٌّ**: yani karışık; aklının karışıklığından dolayı hiçbir şey anlamaz; bundan dolayı denir: **التَخَّ عليهم أَمرُهم** yani işleri karıştı.

Ama onların **مُلْطخٌّ** sözü, onunla alınmış değildir; çünkü Arapça değildir. Cevherî dedi: **سكران مُلْتَخٍّ**; avam **ملطَخٌّ** der; ve **سكران مُتَلَطِّخٌ** denmez. Asma‘î dedi: o, ağaçla sarmaş dolaş olduğu zaman **واد لاخّ**’dan alınmıştır.

Ve **والتَخَّ العُشب**: dolandı.

Ve **اللَّخْلَخانيَّةُ**: konuşmada acemlik; **رجل لَخْلَخانيٌّ** ve **امرأَة لخلخانية**: ikisi fasih konuşmadıkları zaman. Hadiste: “Bize içinde **لَخْلَخانيَّة** bulunan bir adam geldi”; Ebû Ubeyde dedi: **اللخلخانية** acemliktir; Bu‘ays dedi:
سيترُكُها، إِن سلَّم الله جارَها،
بنو اللَّخْلَخانيَّات، وهْي رُتُوع

Muâviye hadîsinde dedi: “İnsanların hangisi daha fasih?” dedi; bir adam dedi: “Irak’ın **لَخْلَخانيَّة**’sinden yükselmiş (uzaklaşmış) bir kavim”; dedi: o, sözde pelteklik ve acemliktir; ve denildi: o, **لَخْلَخان**’a nispetlidir; o bir kabiledir; ve denildi: bir yerdir; ve ondan hadis: “Şu şu yerde idik; içinde **لَخْلَخانيَّة** bulunan bir adam geldi.”

Ve **اللَّخْلَخَة**: güzel kokudan bir tür; ve onu **لخلخه**.
