# لخخ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%AE/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AE%D8%AE/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لخخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%AE.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: لخخ

لخ في كلامه: جاء به ملتبسا مستعجما، وفيه لخة. ولخخت عينه، كفرح. إذا التزقت من الرمص، كلححت. ولخت عينه تلخ لخا ولخيخا: كثر دمعها وغلظت أجفانها، أنشد ابن دريد:
  لاخير في الشيخ إذا ما أجلخا                      وسال غرب عينه فلـخـا أي رمص ولخ فلانا: لطمه. ولخ في الجبل: اتبعه. ولخ الخبر: تخبره واستقصاه. ولخ في الحفر: مال. ولخ بالطيب: طلى به. ويقال فلان سكران ملتخ، أي طافح مختلط لا يفهم شيئا، لاختلاط عقله، ولا تقل ملطخ، لأنه ليس بعربي، ونسبه الجوهري إلى العامة. ويقال: التخ عليهم الأمر، أي اختلط، ومنه أخذ: سكران ملتخ والتخ العشب: التف. وفي حديث معاوية قال: أي الناس أفصح? فقال رجل: قوم ارتفعوا عن لخلخانية العراق. اللخلخانية: العجمة في المنطق، قال أبو عبيدة: وهو العجز عن إرداف الكلام بعضه ببعض، من قولهم لخ في كلامه، إذا جاء به ملتبسا. ورجل لخلخاني: غير فصيح وكذلك امرأة لخلخانية، إذا كانت لا تفصح. وبه جزم الزمخشري وغيره. قال البعيث:
  سيتركها إن سلم الله جارها                      بنو اللخلخانيات وهي رتوع

  وفي فقه اللغة للثعالبي أن ذلك يعرض في لغة أعراب الشحر وعمان، كقولهم في ما شاء الله: مشا الله، وناس ينسبونها للعراق. ويقال امرأة لخة، إذا كانت قذرة منتنة. ويقال واد لاخ، بتشديد الخاء وملتخ. قال ابن الأثير: أثبته ابن معين بالمعجمة وقال: من قال غير هذا فقد صحضف فإنه يروى بالمهملة أي ملتف المضايق كثير الشجر مؤتشب. وروي عن ابن الأعرابي أنه قال: جوف لاخ، أي عميق، والجوف: الوادي، ومعنى قوله والوادي لاخ، أي متضايق متلاخ لكثرة شجره وقلة عمارته. وقال الأصمعي: واد في كتابه: إنما هو لاخ، بتخفيف المعجمة ذهب في أخذه من الألخي، هكذا عندنا في النسخة بالألف المقصورة، والذي في الأمهات من الإلخاء، واللخواء للمعوج الفم، وبالثلاثة المذكورة من الأوجه روي حديث ابن عباس رضي الله عنهما في قصة إسماعيل وأمه هاجر وإسكان إبراهيم إياه في الحرم، عليهم السلام قال: والوادي يومئذ لاخ، قال الأزهري: والرواية لاخ، بالتشديد. وأصل لخوخ، كصبور: معيوب، دخلت اللخة فيه. ولخلخان: قبيلة، قيل: إليهم نسبت اللخلخانية، أو اسم ع، أي موضع. واللخلخة: طيب م ، أي معروف. وقد لخلخه، إذا تطيب به. ومما يستدرك عليه: اللخة: الأنف. قال:
  حتى إذا قالت له إيه إيه                      وجعلت لختها تغنـيه أرادت: تغنننه، من الغنة. وعن الأصمعي: نظر اللخلخانية، وهو نظر الأعاجم.

### Türkçe

**لخ** onun sözünde: onu karışık, anlaşılmaz olarak getirdi; onda bir **لخة** vardır. Ve onun gözünü **لخخت** ( **فرح** gibi). Kirpik çapaklarından yapıştığı zaman; **كلححت**. Ve onun gözü **ولخت**; **تلخ** **لخا** ve **لخيخا**: yaşı çoğaldı ve göz kapakları kalınlaştı; İbn Düreyd inşad etti:
  Yaşlıda hayır yoktur, ne zaman ki **أجلخا**                      ve gözünün dışı aktı da **فلـخـا** yani çapak. Ve falanı **ولخ**: ona tokat attı. Ve dağda **ولخ**: onu izledi. Ve haberi **ولخ**: onu haber aldı ve onu sonuna kadar araştırdı. Ve kazmada **ولخ**: meyletti. Ve güzel koku ile **ولخ**: onunla sürdü. Ve denir: falan sarhoş **ملتخ**; yani taşkın, karışık, hiçbir şey anlamaz; aklının karışıklığından dolayı. Ve **ملطخ** deme; çünkü o Arapça değildir; Cevherî onu avama nispet etti. Ve denir: iş onlara **التخ** etti; yani karıştı; bundan alınmıştır: sarhoş **ملتخ**. Ve ot **التخ** etti: dolandı. Muâviye hadîsinde: “İnsanların hangisi daha fasih?” dedi. Bir adam dedi ki: “Irak’ın **لخلخانية**sinden yukarı çıkan bir kavim.” **اللخلخانية**: konuşmada acemliktir. Ebû Ubeyde dedi ki: O, sözün bir kısmını bir kısmına eklemeye güç yetirememektir; onların “sözünde **لخ** etti” sözünden; onu karışık getirdiği zaman. Ve **لخلخاني** bir adam: fasih olmayan; aynı şekilde **لخلخانية** bir kadın; fasih konuşmadığı zaman. Zemahşerî ve başkaları bununla kesin hüküm verdi. El-Baîs dedi ki:
  Allah komşusunu esenlikte bırakırsa onu terk edecektir                      **بنو اللخلخانيات** ve onlar otlayanlardır

  Ve Seâlibî’nin “Fıkhu’l-luğa”sında: bunun Şihr ve Umân bedevilerinin dilinde arız olduğu; onların “**ما شاء الله**” hakkında “**مشا الله**” demeleri gibi; ve insanlar onu Irak’a nispet ederler. Ve denir: **لخة** bir kadın; kirli, pis kokulu olduğu zaman. Ve denir: **لاخ** bir vadi; **الخاء**’ın şeddelenmesiyle; ve **ملتخ**. İbnü’l-Esîr dedi ki: İbn Maîn onu **المعجمة** ile sabit kıldı ve dedi ki: “Bundan başkasını söyleyen, gerçekten **صحضف** etmiştir”; çünkü o **المهملة** ile rivayet olunur; yani dar geçitleri dolanmış, ağaçça çok, çalılıklı. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu ki dedi: **لاخ** bir **جوف**; yani derin. Ve **الجوف**: vadidir. Ve onun “ve vadi **لاخ**” sözünün manası: ağaçlarının çokluğu ve imarının azlığından dolayı daralmış, birbirine girmiş dardır. Asmaî dedi ki: kitabında bir vadi: ancak o **لاخ**tır; **المعجمة**’nın tahfîfiyle; onu **الألخي**’den almasına gitti. Bizde nüshada böyle, **الألف المقصورة** ile; “ana kaynaklar”da olan ise **الإلخاء**’dandır. Ve **اللخواء**: ağzı eğri olana. Ve zikredilen üç vecih ile İbn Abbâs (Allah ikisinden de razı olsun) hadîsi, İsmâil ve annesi Hâcer kıssasında ve İbrâhim’in onu Harem’de iskân etmesinde (onlara selâm olsun) rivayet olundu; dedi ki: “Ve vadi o gün **لاخ** idi.” Ezherî dedi ki: rivayet **لاخ**tır; şedde ile. Aslı **لخوخ**tur; **صبور** gibi: ayıplı; **اللخة** ona girmiştir. Ve **لخلخان**: bir kabile; denildi ki: **اللخلخانية** onlara nispet edilmiştir; yahut bir **ع** ismidir; yani bir yer. Ve **اللخلخة**: **م** güzel koku; yani bilinen. Ve onu **لخلخه** etti; onunla koku sürdüğü zaman. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **اللخة**: burun. Dedi ki:
  Nihayet ona “ey ey” dediği zaman                      ve **لختها**sını onu **تغنـيه** kılıyordu
  Muradı: **تغنننه**; **الغنة**’den. Asmaî’den: **اللخلخانية** bakışı; o, acemlerin bakışıdır.
