# لخص (ل-خ-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AE%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ل - خ - ص
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والصاد واللام معهما
خ ص ل، خ ل ص، ل خ ص، ص ل خ مستعملات
خصل:
الخُصْلَة: لفيفةٌ من شعرٍ، وجمعها: خُصَلٌ: خصلٌ، ومنه قول لبيد:
وتأبيتُ علـيه ثـانـياً		يتقيني بتليلٍ ذي خُصِلْ
والخَصْلُ: الرمي في النضال. إذا وقع السهم بلزق القرطاس فهي: خَصْلة، والمُقَرْطِسُ: الذي يصيب القِرطاسَ. فإذا تناضلوا على سبقٍ حسبوا خَصْلَتَيْن بمُقَرْطَسَةٍ، ويقال: رمى فأخصل، ومن قال: الخصل: الإصابة فقد أخطأ.
والخِصالُ: حالات الأمور، الواحدة: خَصْلَة، تقول: في فلانٍ خَصْلَة حسنة. وخَصْلَةٌ قبيحةٌ وخَصَلات كريمات.
وَالخَصيلةُ: كل لحمةٍ على حيزها في الفخذين والعضدين، ويقال: في الساقين والساعدين أيضا، قال،
عاري القرا مضطرب الخصائل
أخبر أنه واسع الجلد، ويكون أقوى على الجري.
خلص: خَلصَ الشيء خُلوصاً، إذا كان قد نشب، ثم نجا وسلم.
وخَلَصْتُ إليه: وصلت إليه. والخَلاصُ يكون مصدراً كالخلوص، للناجي، ويكون مصدراً للشيء الخالص، وتقول: هو خالصتي وخُلْصاني، وهؤلاء خُلْصاني وخلصاني، أي: أخلائي، قال:
منا النبي الذي قد عاش مؤتمنا		ومات صافيةً لله خُلْصـانـا
وهذا الشيء خالصةٌ لك، أي: خالصٌ لك خاصة، وفلانٌ لي صافيةٌ وخالصة.
والإخلاصُ: التوحيد لله خالصاً، ولذلك قبل السورة "قل هو الله أحد": سورة الإخلاص.
وأخْلصتُ لله ديني: أمحضته ، وخَلَص له ديني. "وإنه من عبادي المُخْلَصين"، والمُخْلَصون: المختارون.
والمُخْلِصون: الموحدون.
وخلَّصتُه: نحيته من كل شيء ينشب تخليصاً، وتخلَّصته كما يُتَخَلَّصُ الغزل إذا التبس.
والخِلاصُ: زبد اللبن يُسْتَخْلَصُ منه، أي، يستخرج.
وبعير مُخْلِصٌ: سمين المخ، قال:
زجرت فيها عيهلاً رسوما
مُخْصِلةَ الأنقاء أو زعوما
والخِلاصُ: رب يتخذ من التمر والسمن يطبخ فإذا أرادوا يُخَلِّصُوه ألقوا فيه نحو التمر والسويق ليخلّص السمن من اللبن، فالذي يلقى فيه هو: الخِلاصُ. والخُلاصةُ: ما بقي من الخِلاص وغيره.
والخَلْصاءُ: ماء بالبادية. وذو الخَلَصَةِ: موضع بالبادية كان به صنم.
لخص: اللَّخَصُ: أن يكون الجفن الأعلى لحيما، والنعت: اللَّخِصُ. وضرعٌ لَخِصٌ: كثير اللحم.
ولَخَصْتُ البعير، إذا شققت جلدة عينه فنظرت لترى فيه شحما أم لا، ولا يكون إلا في المنحور.
ولَخَّصْتُ الشيء إذا استقصيت في بيانه، يقال: لَخِّصْ لي خبرك، أي: بينه شيئاً بعد شيء.
صلخ: الأصْلَخُ: الأصم.

##### Türkçe

باب **الخاء** ve **الصاد** ve **اللام**’ın onlarla birlikte olanı

**خ ص ل**، **خ ل ص**، **ل خ ص**، **ص ل خ** kullanılmışlardır.

**خصل**:
**الخُصْلَة**: saçtan bir dürüm; çoğulu: **خُصَل**: **خصل**. Ondandır Lebîd’in sözü:
وتأبيتُ علـيه ثـانـياً		يتقيني بتليلٍ ذي **خُصِلْ**
Ve **الخَصْلُ**: ok atışında atış. Ok kâğıda yapışık olarak düştüğünde o: **خَصْلة**’dir; **المُقَرْطِسُ**: kâğıdı vuran kimsedir. Bir ödül üzerine karşılıklı ok atıştıklarında, bir **مُقَرْطَسَة** ile iki **خَصْلة** sayarlardı. “Attı da **أخصل** etti” denir. “**الخصل**: isabet etmektir” diyen hata etmiştir.
Ve **الخِصالُ**: işlerin hâlleri; teki: **خَصْلَة**. “Falan kimsede iyi bir **خَصْلَة** vardır” dersin. Ve kötü bir **خَصْلَة** ve kerim **خَصَلات**.
Ve **الخَصيلةُ**: uyluklarda ve pazılarda kendi yerinde olan her et parçası; ayrıca baldırlar ve önkollar hakkında da söylenir. Dedi ki:
عاري القرا مضطرب الخصائل
Onun geniş derili olduğunu haber verdi; ve koşmaya daha güçlü olur.

**خلص**: **خَلصَ** şey **خُلوصاً**, eğer takılıp kalmış idi de sonra kurtulup selâmete erdiğinde.
Ve **خَلَصْتُ إليه**: ona ulaştım. Ve **الخَلاصُ**, kurtulan için, **الخلوص** gibi bir mastar olur; ve hâlis şey için bir mastar olur. “O benim **خالصتي**’mdir ve **خُلْصاني**’mdir; ve bunlar benim **خُلْصاني**’mdir ve **خلصاني**’mdir” dersin; yani: dostlarım. Dedi ki:
منا النبي الذي قد عاش مؤتمنا		ومات صافيةً لله **خُلْصـانـا**
Ve bu şey senin için bir **خالصة**’dır; yani: yalnızca sana hâlis olandır. Ve falan kimse benim için bir **صافية** ve bir **خالصة**’dır.
Ve **الإخلاصُ**: Allah için hâlis olarak tevhid; bu sebeple “**قل هو الله أحد**” sûresinin öncesinde: **سورة الإخلاص**.
Ve “Allah için dinimi **أخْلصتُ**”: onu arıttım. Ve dinim onun için **خَلَص** oldu. “**وإنه من عبادي المُخْلَصين**”; ve **المُخْلَصون**: seçilmişlerdir.
Ve **المُخْلِصون**: tevhid edenlerdir.
Ve onu **خلَّصتُه**: her takılıp kalan şeyden **تخليصاً** ile uzaklaştırdım; ve iplik karıştığında ipliğin kurtarıldığı gibi onu **تخلَّصته**.
Ve **الخِلاصُ**: sütten çıkarılan kaymak; yani, ondan çıkarılır.
Ve **مُخْلِصٌ** deve: iliği semiz olan. Dedi ki:
زجرت فيها عيهلاً رسوما
مُخْصِلةَ الأنقاء أو زعوما
Ve **الخِلاصُ**: hurma ve sadeyağdan yapılan, pişirilen bir tür; onu **يُخَلِّصُوه** (ayırsınlar) istediklerinde içine hurma ve kavut gibi bir şey atarlar ki sadeyağı sütten ayırsın; içine atılan şey işte: **الخِلاصُ**’tır. Ve **الخُلاصةُ**: **الخِلاص** ve başkasından kalan şeydir.
Ve **الخَلْصاءُ**: çölde bir sudur. Ve **ذو الخَلَصَةِ**: çölde bir yer; orada bir put vardı.

**لخص**: **اللَّخَصُ**: üst göz kapağının etli olmasıdır; sıfat: **اللَّخِصُ**. Ve **لَخِصٌ** meme: eti çok olan.
Ve **لَخَصْتُ** deveyi: gözünün derisini yardığımda, içinde yağ var mı yok mu diye bakmak için; ve bu ancak boğazlanmışta olur.
Ve **لَخَّصْتُ** şeyi: onun beyanında sonuna kadar araştırdığımda. “Bana haberini **لَخِّصْ** et” denir; yani: onu şey şey açıkla.

**صلخ**: **الأصْلَخُ**: sağır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَلخيصُ: التبيينُ والشرحُ. واللَخَصُ: أن يكون الجفنُ الأعلى لَحيماً. وقد لَخِصَ الرجلُ فهو ألْخَصٌ. وضَرْعٌ لَخيصٌ، أي كثير اللحم لا يكاد اللبن يخرج منه إلا بشدَّةٍ.

##### Türkçe

**التَلخيصُ**: açıklama ve şerh etme. Ve **اللَخَصُ**: üst göz kapağının etli olmasıdır. Ve adam **لَخِصَ** olmuştur; o hâlde o **ألْخَصٌ**tur. Ve **ضَرْعٌ لَخيصٌ**: yani eti çok olan; ondan süt neredeyse ancak şiddetle çıkar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

خ ص ل
خلص ، خصل ، لخص ، صلخ : مستعملةٌ .
خلص : قال الليث : خَلَصَ الشيءُ خُلُوصاً _ إذا
كان قد نَشِبَ ، ثم نجا وسَلم ، وخلَصَ
فلان إلى فلان _ أي : وَصَلَ إليه ، وخَلَصَ
الشيء خلاَصاً .
والْخَلاَصُ يكونُ مَصْدَراً للشيء الخالِص .
ويقال : فلانٌ خالِصَتِي وخُلْصَاني _ إذا
خَلَصَتْ مودَّتُهُما .
ويقال : هؤلاء خُلْصَاني وخُلَصائي .
وتقول : هذا الشيءُ خالِصةٌ لك _ أي :
خالِصٌ لكَ خاصَّةً .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وقالوا ما في بطون هذه الأنعام خالصة لذكورنا ( [ الأنعام :
139 ] .
أَنَّثَ الْخَالِصَةَ لأنه جعل معنى ) ( ما ) ( .
التأنيثَ ، لأنها في معنى الجماعة ، كأنه
قال : جماعةُ ما في بطون هذه الأنعام
خالصةٌ لذكورنا .
وأما قوله : ( ومحرم على أزواجنا ( [ الأنعام :
139 ] فَإِنه ذكَّره لأنه رَدَّهُ على لفظ ) ( ما ) ( .
وقرأه بعضهم : ( خالِصُهُ لِذُكُورِنَا ) يعني
ما خَلَصَ حَيّاً .
وأمَّا قولُه جلّ وعزّ : ( قُلْ هِيَ لِلَّذِينَ ءِامَنُوا فيِ
الحَيَوَةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ القِيَامَةِ ( [ الأعراف :
32 ] فقد قرىء : ( خالصةٌ ) و ( خالصة ) .
المعنى : أنها حَلاَل للمؤمنين : وقد
يَشْرَكُهُم فيها الكافرون ، فإذا كان يومُ
القيامة خلَصَت للمؤمنين في الآخرة ،
ولا يَشرَكُهُمْ فيها كافر .
وأمَّا إعرابُ ( خالِصَةٌ ) فهو على أنه خبر
بعد خبر ، كما تقول : زَيْدٌ عَاقل لبيب .
المعنى : قُلْ هِيَ ثابتةٌ للذين آمنوا في
الحياة الدنيا ، خالصةٌ يوم القيامة .
ومن قرأ : ( خَالِصَةٌ ) نصبه على الحال على
أنَّ العاملَ في قوله : ( فِي الحَيَوةِ الدُّنْيَا (
في تأويل الحال ، كأنك قلتَ : قل هي ثابتةٌ
للمؤمنين ، مستقرةً في الحياة الدنيا ، خالصةً
يوم القيامة .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( إنا أخلصناهم بخالصة ذكرى الدار ( [ ص : 46 ] فقد
قرىء : ( بخالصة ذكرى الدار ) . على
إضافة ) ( خالِصةِ ) ( إلى ) ( ذِكْرَى ) ( فمَنْ قرأ
بالتنوين جعل ) ( ذِكْرَى الدَّارِ ) ( بدَلاً من
) ( خالِصَةٍ ) ( ، ويكون المعنى : إنَّا أَخْلَصْنَاهم
بِذِكْرَى الدار ، ، ومعنى الدار ههنا : الدارُ
الآخِرة ، ومعنى ) أخلصناهم ( : جعلناهم لنا
خالصين ، بأن جعلناهم يُذَكِّرُونَ بدار الآخرة
ويُزَهِّدُون في الدنيا ، وذلك شأنُ الأنبياء .
ويجوز أن يكونوا يكثرونَ ذِكْرَ الآخرةِ ،
والرجوعِ إلى الله .
وقوله جلَّ وعزَّ ) خلصوا نجيا ( [ يوسف :
80 ] معناه : تَمَيَّزوا عن الناس _ يَتناجَوْنَ
فيما أَهَمّهُم .
وقال الليث : الإخْلاَصُ : التَّوْحيد لله
خالصاً ، ولذلك قيل لسورة : ( قل هو الله أحد ( [ الإخلاص : 1 ] : ) ( سُورَة
الإخلاص ) ( .
وقولُه جلّ وعزّ : ( إنه من عبادنا المخلصين ( [ يوسف : 24 ] وقرىء
( المُخْلِصين ) . فالمُخْلَصُونَ : المختارون ،
والمخلِصُون : الموحِّدون .
قال : والتَّخليص : التنحيةُ مِنْ كلِّ مَنْشَبٍ
تقول : خلَّصْتُهُ تخليصاً _ أي : نحَّيْتُه تَنْحِيَة
وتَخَلَّصْتُهُ تَخَلُّصا _ كما يُتَخَلَّصُ الغَزْلُ إذا
الْتبس .
أبو عُبيد _ عن أبي زيد _ قال : الزُّبْدُ حين
يُجْعَلُ في البُرْمَة ليُطْبَخَ سَمْناً فهو الإذوابُ
والإذوابَة ، فإذا جاء وخَلصَ اللَّبنُ من
الثُّفْل فذلك اللبنُ الأُثْرُ والْخِلاَصُ والثُّفْل
الذي يكون أسفل _ هو الْخُلُوصُ .
قلتُ : وسمعتُ العربَ تقول _ لِمَا يُخَلَّصُ
به السَّمْنُ في البُرْمَة مِن اللبن والماء
والثُّفْل _ الخِلاَصُ ، وذلك إذا ارتَجَن
واختَلَط اللبن بالزُّبْدِ ، فيؤخذُ تَمْرٌ أو دقيقٌ
أو سَوِيقٌ ، فيُطرَحُ فيه ليخلِّصَ السمْنَ من
بَقِيَّة اللبن المخْتَلِط به ، وذلك الذي به
يُخَلَّصُ : هو الخِلاَصُ _ بكسر الخاء .
وأما الخُلاَصة فهو ما بقي في أسفل البُرْمَة
من الْخِلاَصِ وغيرِه من ثُفْلٍ ولبَنٍ وغيرِه .
وقالَ الليثُ : الخِلاَصُ : رُبٌّ يُتَّخذُ مِنَ
التَّمْرِ .
قال : وقال أبو الدُّقَيْشِ : الزُّبْدُ خِلاَصُ
اللَّبَنِ _ أي منه يُسْتَخْلَصُ _ أي : يُسْتَخْرَجُ .
وقال غيره : الْخَلْصَاءُ بَلدٌ بالدَّهْنَاءِ
معروفٌ ، وذُو الْخَلْصَةِ موضعٌ آخرُ كان فيه
بيتٌ لصنمٍ لهم فهُدِم .
وقال الليث : بَعِيرٌ مُخْلِصٌ _ إذا كان مُخُّه
قصيداً سَميناً ، وأنشد :
مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَوْ زَعُومَا
وقال غيرُه : الخَالِصُ : الأَبْيَضُ من الألوان
_ ثَوْبٌ خَالِصٌ : أَبْيَضُ ، ومَاءٌ خَالِصٌ :
أَبيَضُ .
شَمرٌ : عن الْهَوازِنيِّ ، قال : إذا تَشَظَّى
الْعِظَامُ في اللحم فذلك الْخَلَصُ .
قال : وذلك في قَصَبِ العِظام في اليد
والرِّجل _ يُقالُ : خَلِصَ الْعَظْمُ يَخْلَصُ
خلَصاً _ إذا برأ وفي خَلَلِهِ شيءٌ من
اللحم .
وروى سَلَمَة ، عن الفرَّاء ، أنه قال : خَلَّصَ
الرَّجُلُ _ إذا أخذ الْخُلاَصَةَ ، وخَلَّصَ _ إذا
أعطى الْخَلاَصَ ، وهو مِثْلُ الشيء ومنه
خَبرُ شُرَيحٍ ) ( أَنَّه قَضَى في قَوْسٍ _ كَسَرَهَا
رَجُلٌ _ لِرَجُلٍ بالخَلاَصِ ) ( أي : بمثلهَا .
خصل : قال الليث : الْخُصْلَةُ لَفِيفَةٌ من شَعَرٍ
وجمعها خُصَلٌ . ومنه قول لَبِيدٍ :
يَتَّقِينِي بِتَلِيلٍ ذِي خُصَلْ
قال : والْخَصْلَةُ : الفضيلةُ والرَّذيلة تكونُ
في الإنسانِ ، وقد غلبَ على الفضيلَةِ
والجميعُ : الخصالُ ، والْخَصْلَةُ : الْخَلَّةُ
وهي حالات الأمور .
تقول : في فلان خَصْلَةٌ حَسَنة ، وخَصْلَةٌ
قبيحة ، وخِصَالٌ ، وخصلاتٌ كريمةُ .
قال : والْخَصِيلَةُ كلُّ لَحْمةٍ على حيِّزها من
لَحْمِ الْفَخذَيْنِ والْعَضُدَيْن والسَّاقَيْن
والسَاعدين ، وأنشد :
عَارِي الْقَرَا مُضْطَرِبُ الْخَصَائِلِ
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخَصِيلَةُ
لَحْمَةُ الْفَخِذَين .
وقال أبو عمرو : الْخَصِيلَةُ : الطَّفْطَفَةُ .
وقال أبو زيد : الْخَصِيلَةُ : القِطْعة من
اللحم _ عَظُمَت أو صَغُرت ، وجمْعُها :
الْخَصَائِلُ .
وفي حديث ابن عُمَرَ : ) ( أَنَّهُ كانَ يَرْمي ،
فَإِذَا أَصَابَ خصْلَة قال : أَنَا بِهَا أَنَا بِهَا ) ( .
قال أبو عبيد : الْخَصْلَةُ : الإصابةُ في
الرَّمي _ يُقال منه : خَصَلْتُ الْقَوْمَ خَصْلاً
وخِصَالاً _ إذا نَضَلتَهُم .
وقال الكُمَيْتُ _ يمدح رجلاً
سَبَقْتَ إلَى الْخَيْرَاتِ كُلَّ مُنَاضِلِ
وَأَحْرَزْتَ بِالعَشْرِ الْوِلاَءِ خَصَالَها
وقال ابن شُمَيْل : إذا أصاب القِرْطَاسَ فقد
خَصَلَهُ .
وقال الليث : الْخَصْلُ في النِّضال : إذا وَقَعَ
السهمُ بِلِزْقِ القِرطاس .
قال : وإذا تَناضَلوا على سَبَقٍ حَسَبوا
خَصْلَتَيْنِ مُقَرْطِسَةً .
يقال : رمى فأَخْصَلَ .
قال : ومن قال : الْخَصْلُ : الإصَابَةُ فَقَدْ
أَخطَأَ .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
تِلْكَ أَحْسَابُنَا إذا احْتَتَن الْخَصْلُ
وَمُدَ الْمَدَى مَدَى الأَغْرَاضِ
وقال أبو عمرو : الْخَصْلُ : الْقَمْرُ في
النِّضَال ، وقد خَصَلَهُ _ إذا قَمَرَهُ ،
وتَخَاصَلُوا _ إذا استَبَقُوا .
وقال شمرٌ : قال بعضُهم : الْخَصْلةُ :
الإصَابَةُ في الرَّمْي .
وقال بعضهم : الْخَصْلَةُ : الْقَمْرةُ ، يقالُ :
لِيَ عندَه خصْلَةٌ _ أي : قَمْرَةٌ ، وَخَصْلتَانِ _
أي : قَمْرَتَانِ ، وهي الْخِصَالُ .
قال : وقال بعضُ أعراب بني كِلاَبٍ :
الْخَصْلُ ما وقع قريباً من القِرْطَاس ،
وكانوا يَعُدُّون خَصْلَتيْنِ مُقْرَطِسَةً .
وقال غيرُه : الْخَصِيلُ : الذَّنَب ، واحتَجَّ
بقول ذِي الرُّمّة :
وَفَرْدٍ يُطِيرُ البَقَّ عَنْهُ خَصِيلُهُ
بِذَبِّ كَنَفْضِ الرِّيحِ آلَ السُّرَادِقِ
قال : وكُلُّ غُصْنٍ ناعم من أغصان
الشَّجَرة : خُصْلَةٌ وخَصَّلْتُ الشَّجَرَ
تَخْصيلاً _ إذا قطَّعْتَ أغْصَانَه وشَذَّبتَه .
وقال مُزاحِمٌ العُقَيْلِيُّ _ يَصِف صُرَدَيْن :
كمَا صَاحَ جَوْناً ضَالَتَيْنِ تَلاَقَيَا
كَحِيلاَنِ في أعْلَى ذُراً لمْ تُخَصَّلِ
ارادَ بالْجَوْنيْنِ : صُرْدَيْنِ أخْضَرَيْن جَعَلهما
كَحِيلَيْنِ لِخَطٍّ في مُؤَخَّرِ الْعَيْنِ إلى نَاحِيَةِ
الصُّدْغِ من الإنسَانِ .
ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : المِخْصَلُ
والمِخْضَلُ _ بالصَّاد والضَّاد _ والمِقْصَلُ :
السّيْف .
وقال أبو عبيد : المِخْصَلُ : القَطَّاعُ وكذلِكَ
المِخْذَمُ .
صلخ : قال النَّضْرُ : جملٌ أصْلَخُ ، وناقَةٌ
صَلْخَاءُ وإبِلٌ صَلْخَى ، وهي الجُرْبُ .
والجَرَبُ الصَّالخُ هو النَّاخِسُ الَّذي يَقَعُ
في دُبُرِهِ ، فلا يُشَكُّ أنَّه سَيَصْلُخُهُ ، وصَلْخُهُ
إيَّاه . أنَّهُ يَشْمَلُ بَدَنَهُ .
والعَرَبُ تقولُ للأَسْود من الْحَيَّات : أسودُ
صَالِخٌ .
حكاه أبو حاتم - بالصاد والسين .
وقال غيرُه : أقْتَلُ ما يكونُ من الحَيَّات - إذا
صَلَخَتْ جِلدَها .
وقال الكُمَيْتُ _ يصف قَرْن ثَوْرٍ طَعَنَ به
كلْباً _ :
فَكَرَّ بأَسْحَمَ مِثْلِ السِّنَانِ
شَوًى ما أَصَابَ بِهِ مَقْتَلُ
كَأَنْ مُخَّ رِيقَتِهِ في الْغُطَاطِ
بِه سَالِخُ الجِلْدِ مُسْتَبْدَلُ
وقال أبو عمرٍ و : الأصْلَخُ : الأصَمُّ ،
وأنشد :
لَوْ أَبْصَرَتْ أَبْكَمَ أَعْمَى أَصْلَخَا
إذاً لَسَمَّى وَاهْتَدَى أَنَّى وَخَى
أي : أين تَوَجَّه .
يُقال : وَخَى يَخي وَخْياً .
أبو عبيد _ عن الفرَّاء _ قال : الأصْلَخُ :
الأصَمُّ .
ونحْوَ ذلك قال ابْنُ الأعرابيِّ .
قلتُ : هؤلاء _ أهلُ الكوفة _ أَجمعُوا على
الخاءِ في الأصْلَخ _ وأمَّا أهل البصرة ومَنْ
في ذلك الشِّقِّ من العَرَب ، فإنهم يقولون :
الأصْلَجُ _ بالجيم _ للأصَمِّ .
وسمعت أعرابيّاً من بني كُلَيْبٍ يقول : فلانٌ
يَتصالجُ علينا _ أي : يتصامَمُ ورأيْتُ أَمَةً
صَمَّاءَ كانت تُعْرفُ بالصَّلجَاء فهما لغتان
صحيحتان _ بالخاء والجيم .
لخص : قال الليث : اللَّخَصُ أن يكون الجَفْنُ
الأعْلى لَحِيماً ، والنَّعْتُ : اللَّخِصُ وضَرْعٌ
لخِصٌ : كثِيرُ اللَّحْم .
وتقولُ : لَخَصْتُ البعيرَ وأنا أَلْخَصُهُ _ إذا
نظرتَ إلى شَحْم عَيْنِه مَنْحُوراً .
وذلك أنْ تَشُقَّ جِلْدَةَ العين فتَنْظُر أتَرَى
شَحْماً أم لا . . . وَلا يُقالُ : اللخْصُ إلا
في المنْحُور ، وذلك المكانُ يُسمَّى لَخَصَةَ
العَيْنِ _ مِثْلُ قَصَبَةٍ _ وقد أُلْخِصَ البِعِيرُ _ إذا
فُعِلَ به هذا ، فظَهَر نِقيُهُ .
وقال ابْنُ السِّكِّيت : قال رجلُ من العَرب
لقَوْمه في سَنَةٍ أصابَتهُم : أنظُروا ما أَلْخَصَ
من إبلي فانحَروه ، وما لم يُلخِصْ فارْكَبوه
_ أي : ما كان له شَحْمٌ في عينه .
ويقال : آخِرُ ما يَبْقى النِّقْيُ : في السُّلاَمى
والعَيْن ، وأول ما يبدو : في اللسان
والكَرِشِ .
وقال أبو عبيدة : اللَّخْصَتَان : الشَحْمتان
اللَّتَان في وَقْبَي العَيْنَيْنِ ، وعَيْنٌ لَخصَاءٌ _ إذا
كَثُرَ شحمها .
وقال ابن شُمَيْلٍ : ضَرْعٌ لَخِصٌ : بَيِّن
اللَّخَص ، وهو الكثير اللحم .
وقال الليث : يُقَالُ : لخَّصْتُ الشيءَ
ولَحَّصْتُه بالحاء والخاء _ إذا استقصَيْتَ في
بيانه .
_ يقال : لخِّصْ لي خَبَرَكَ ، ولحَّصْ أي :
بَيِّنْهُ شَيئاً بعد شيء .

##### Türkçe

خ ص ل
**خلص** ، **خصل** ، **لخص** ، **صلخ** : kullanımdadır.

**خلص** : **الليث** dedi: **خَلَصَ** şey **خُلُوصاً** — eğer
saplanmış (takılı kalmış) idi de sonra kurtulup selâmete erdi ise; ve **خَلَصَ**
falanca falancaya — yani: ona ulaştı; ve **خَلَصَ**
şey **خلاَصاً**.

Ve **الْخَلاَصُ** şeyin hâlis olanı için mastar olur.

Ve denir: falanca benim **خالِصَتِي**’mdir ve **خُلْصَاني**’mdir — eğer
ikisinin muhabbeti hâlis olduysa.

Ve denir: bunlar benim **خُلْصَاني**’mdir ve **خُلَصائي**’mdir.

Ve dersin: bu şey senin için bir **خالِصةٌ**’dır — yani:
sana mahsus olarak hâlistir.

Ve Allah — celîl ve azîz — dedi: (Ve dediler: bu davarların karınlarında olan şey, erkeklerimize mahsus bir **خالصة**’dır) [**الأنعام**: 139].

**الْخَالِصَةَ**’yı müennes yaptı; çünkü **( ما )**’nın mânâsını
müennes kıldı; çünkü o, cemaat mânâsındadır; sanki
şöyle dedi: bu davarların karınlarında olanın cemaati
erkeklerimize mahsus bir **خالصةٌ**’dır.

Ama O’nun sözü: (ve eşlerimize haramdır) [**الأنعام**: 139] ise, onu müzekker yaptı; çünkü onu **( ما )**’nın lafzına döndürdü.

Ve bazısı onu şöyle okudu: (onun **خالِصُهُ** erkeklerimiz içindir) yani
diri olarak hâlis kalan şey.

Ama O’nun — celîl ve azîz — sözü: (De ki: o, dünya hayatında iman edenler içindir; kıyamet günü **خَالِصَةً**’dır) [**الأعراف**: 32]; artık şöyle okunmuştur: (**خَالِصَةٌ**) ve (**خَالِصَة**).
Mânâ: o, müminler için helâldir; ve kâfirler onlarda onlara ortak olabilir; kıyamet günü olunca âhirette müminlere hâlis olur, ve hiçbir kâfir onlarda onlara ortak olmaz.

Ama (**خَالِصَةٌ**)’nin i‘râbı, onun bir haberden sonra haber olması üzerinedir; nitekim dersin: Zeyd akıllı, zeki.
Mânâ: De ki: o, dünya hayatında iman edenler için sabittir; kıyamet günü **خَالِصَةٌ**’dır.

Ve kim (**خَالِصَةً**) okuduysa onu hâl üzere nasb etti; şu üzere ki, ( **فِي الحَيَوةِ الدُّنْيَا** ) sözündeki âmildir; hâlin te’vîlinde; sanki sen şöyle dedin: De ki: o, müminler için sabittir; dünya hayatında yerleşik olarak; kıyamet günü **خَالِصَةً** olarak.

Ve Allah’ın — celîl ve azîz — sözü: (Şüphesiz biz onları, yurdun hatırlanışı olan bir **خالصة** ile hâlis kıldık) [**ص**: 46]; artık şöyle okunmuştur: (**بخالصة ذكرى الدار**) — **( خالِصةِ )**’nin **( ذِكْرَى )**’ya izâfesi üzere. Kim tenvin ile okuduysa **( ذِكْرَى الدَّارِ )**’ı **( خالِصَةٍ )**’den bedel kıldı; ve mânâ şöyle olur: Şüphesiz biz onları yurdun hatırlanışı ile hâlis kıldık. Ve buradaki **الدار**’ın mânâsı: âhiret yurdudur. Ve **أخلصناهم**’ın mânâsı: onları bizim için hâlis kimseler kıldık; âhiret yurdunu hatırlatır kıldığımız ve dünyada zühde sevk ettirdiğimiz için; ve bu, peygamberlerin şânıdır.
Ve câizdir ki onlar âhiretin zikrini ve Allah’a dönüşü çoğaltıyor olsunlar.

Ve O’nun — celîl ve azîz — sözü: (gizlice konuşarak **خلصوا** ) [**يوسف**: 80]; mânâsı: insanlardan ayrıldılar — kendilerini meşgul eden şey hakkında gizlice konuşuyorlar.

Ve **الليث** dedi: **الإخْلاَصُ**: Allah için hâlis olarak tevhiddir; bundan dolayı bir sûreye: (De ki: O Allah’tır, tektir) [**الإخلاص**: 1] için **( سُورَة الإخلاص )** denildi.

Ve O’nun — celîl ve azîz — sözü: (Şüphesiz o, bizim **المخلصين** kullarımızdandır) [**يوسف**: 24]; ve (**المُخْلِصين**) diye okunmuştur. Artık **المُخْلَصُونَ**: seçilmişlerdir; ve **المخلِصُون**: tevhid edenlerdir.

Dedi: ve **التَّخليص**: her türlü takılıp kalmadan uzaklaştırmadır; dersin: onu **خلَّصْتُهُ** **تخليصاً** — yani: onu uzaklaştırdım, uzaklaştırma; ve onu **تَخَلَّصْتُهُ** **تَخَلُّصا** — iplik karıştığında nasıl ayıklanıp kurtarılıyorsa öyle.

**أبو عُبيد** — **أبي زيد**’den — dedi: kaymak, tencerede eritilip sade yağ olarak pişirilmek üzere konulduğu vakit o **الإذوابُ** ve **الإذوابَة**’dir; sonra süt tortudan ayrılıp **خَلصَ** gelince, işte o süt **الأُثْرُ**’dür ve **الْخِلاَصُ**’tır; ve altta olan tortu ise — o **الْخُلُوصُ**’tur.

Ben dedim: Arapların şöyle dediğini işittim: tencerede sade yağı sütten, sudan ve tortudan ayırmak için kendisiyle ayırma yapılan şeye **الخِلاَصُ**; bu, süt kaymakla yoğrulup karıştığı zaman olur; sonra hurma veya un veya kavrulmuş un alınır, içine atılır; sade yağı, onunla karışmış sütün kalıntısından ayırsın diye; ve kendisiyle ayırma yapılan şey: o **الخِلاَصُ**’tır — **الخاء**’ın kesresiyle.

Ama **الخُلاَصة** ise, tencerenin dibinde **الْخِلاَصِ**’tan ve ondan başka tortudan, sütten ve başkasından kalan şeydir.

Ve **الليث** dedi: **الخِلاَصُ**: hurmadan yapılan bir pekmezdir.

Dedi: ve **أبو الدُّقَيْشِ** dedi: kaymak, sütün **خِلاَصُ**’ıdır — yani ondan **يُسْتَخْلَصُ** — yani: çıkarılır.

Ve başkası dedi: **الْخَلْصَاءُ** **الدَّهْنَاءِ**’da bilinen bir beldedir; ve **ذُو الْخَلْصَةِ** başka bir yerdir; orada onların bir putu için bir ev vardı da yıkıldı.

Ve **الليث** dedi: **بَعِيرٌ مُخْلِصٌ** — eğer iliği katı, semiz ise; ve şu beyti okudu:
**مُخْلِصَةَ الأَنْقاءِ أَوْ زَعُومَا**

Ve başkası dedi: **الخَالِصُ**: renklerden beyazdır — **ثَوْبٌ خَالِصٌ**: beyaz; ve **مَاءٌ خَالِصٌ**: beyaz.

**شَمرٌ**: **الْهَوازِنيِّ**’den: dedi: kemikler et içinde parçalanıp dağıldığında işte o **الْخَلَصُ**’tur.
Dedi: bu, elde ve ayakta kemiklerin kamışında olur — denir: kemik **خَلِصَ** **يَخْلَصُ** **خلَصاً** — eğer iyileşti de aralığında etten bir şey kaldıysa.

Ve **سَلَمَة** — **الفرَّاء**’dan — rivayet etti ki o dedi: adam **خَلَّصَ** — eğer **الْخُلاَصَةَ**’yı aldıysa; ve **خَلَّصَ** — eğer **الْخَلاَصَ**’ı verdi ise; ve o, şeyin mislidir; ve ondan **شُرَيحٍ**’in haberi: (**أَنَّه قَضَى في قَوْسٍ** — bir adam onu kırdı — bir adam için **بالخَلاَصِ**) yani: onun misliyle.

**خصل** : **الليث** dedi: **الْخُصْلَةُ** saçtan bir demettir; çoğulu **خُصَلٌ**’dir. Ve ondan **لَبِيدٍ**’in sözü:
**يَتَّقِينِي بِتَلِيلٍ ذِي خُصَلْ**

Dedi: ve **الْخَصْلَةُ**: fazilet ve rezilet; insanda olur; ve fazilet üzerine galip gelmiştir; ve hepsi: **الخصالُ**; ve **الْخَصْلَةُ**: **الْخَلَّةُ**’dir; ve o, işlerin hâlleridir.

Dersin: falancada iyi bir **خَصْلَةٌ** var; ve kötü bir **خَصْلَةٌ**; ve **خِصَالٌ**; ve kerim **خصلاتٌ**.

Dedi: ve **الْخَصِيلَةُ**: uylukların, pazuların, inciklerin ve önkolların etinden, kendi yerinde bulunan her bir et parçasıdır; ve şu beyti okudu:
**عَارِي الْقَرَا مُضْطَرِبُ الْخَصَائِلِ**

**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den — dedi: **الْخَصِيلَةُ** iki uyluğun et parçasıdır.

Ve **أبو عمرو** dedi: **الْخَصِيلَةُ**: **الطَّفْطَفَةُ**’dir.

Ve **أبو زيد** dedi: **الْخَصِيلَةُ**: etten bir parçadır — büyüdü veya küçüldü; çoğulu: **الْخَصَائِلُ**.

Ve **ابن عُمَرَ** hadîsinde: (O atardı; isabet edip bir **خصْلَة** vurunca: “Ben onunlayım, ben onunlayım” derdi).
**أبو عبيد** dedi: **الْخَصْلَةُ**: atışta isabettir; ondan denir: kavmi **خَصَلْتُ** **خَصْلاً** ve **خِصَالاً** — eğer onlarla ok atıştın (müsabaka ettin) ise.

Ve **الكُمَيْتُ** — bir adamı överken — dedi:
**سَبَقْتَ إلَى الْخَيْرَاتِ كُلَّ مُنَاضِلِ**
**وَأَحْرَزْتَ بِالعَشْرِ الْوِلاَءِ خَصَالَها**

Ve **ابن شُمَيْل** dedi: eğer kâğıdı vurduysa onu **خَصَلَهُ**.

Ve **الليث** dedi: **الْخَصْلُ** ok atışında: ok, kâğıdın yapışığına düştüğünde.

Dedi: ve bir ödül üzerine karşılıklı ok atıştıklarında, kâğıda saplanmış iki **خَصْلَتَيْنِ** sayarlardı.

Denir: attı da **فَأَخْصَلَ**.

Dedi: ve kim **الْخَصْلُ**: isabettir derse, artık hata etmiştir.

Ve **الطِّرِمَّاحُ** dedi:
**تِلْكَ أَحْسَابُنَا إذا احْتَتَن الْخَصْلُ**
**وَمُدَ الْمَدَى مَدَى الأَغْرَاضِ**

Ve **أبو عمرو** dedi: **الْخَصْلُ**: ok atışında **الْقَمْرُ**’dur; ve onu **خَصَلَهُ** — eğer onu yendi ise; ve **تَخَاصَلُوا** — eğer yarıştılarsa.

Ve **شمرٌ** dedi: bazısı dedi: **الْخَصْلةُ**: atışta isabettir.

Ve bazısı dedi: **الْخَصْلَةُ**: **الْقَمْرةُ**’dir; denir: onun yanında benim için bir **خصْلَةٌ** var — yani: bir **قَمْرَةٌ**; ve **خَصْلتَانِ** — yani: iki **قَمْرَتَانِ**; ve onlar **الْخِصَالُ**’dır.

Dedi: ve **بني كِلاَبٍ**’dan bazı bir bedevî dedi: **الْخَصْلُ** kâğıda yakın düşen şeydir; ve onlar kâğıda saplanmış iki **خَصْلَتيْنِ** sayarlardı.

Ve başkası dedi: **الْخَصِيلُ**: kuyruktur; ve **ذِي الرُّمّة**’nin sözüyle delil getirdi:
**وَفَرْدٍ يُطِيرُ البَقَّ عَنْهُ خَصِيلُهُ**
**بِذَبِّ كَنَفْضِ الرِّيحِ آلَ السُّرَادِقِ**

Dedi: ve ağacın dallarından her yumuşak dal: bir **خُصْلَةٌ**’dir; ve ağacı **خَصَّلْتُ** **تَخْصيلاً** — eğer dallarını kestin ve budadıysan.

Ve **مُزاحِمٌ العُقَيْلِيُّ** — iki kuşu (صُرَدَيْن) vasfederken — dedi:
**كمَا صَاحَ جَوْناً ضَالَتَيْنِ تَلاَقَيَا**
**كَحِيلاَنِ في أعْلَى ذُراً لمْ تُخَصَّلِ**

**الْجَوْنيْنِ** ile muradı: iki yeşil **صُرْدَيْنِ**’dir; onları iki **كَحِيلَيْنِ** gibi kıldı; insanın gözünün arkasından şakak tarafına doğru olan bir çizgi sebebiyle.

**ثعلب** — **ابن الأعرابي**’den — dedi: **المِخْصَلُ** ve **المِخْضَلُ** — **بالصَّاد والضَّاد** — ve **المِقْصَلُ**: kılıçtır.

Ve **أبو عبيد** dedi: **المِخْصَلُ**: kesici alettir; ve aynı şekilde **المِخْذَمُ**.

**صلخ** : **النَّضْرُ** dedi: **جملٌ أصْلَخُ**; ve **ناقَةٌ صَلْخَاءُ**; ve **إبِلٌ صَلْخَى**; ve o, uyuzludur.

Ve **الجَرَبُ الصَّالخُ**: **النَّاخِسُ** olan (uyuz)dur; onun kıçında meydana gelir; artık şüphe yoktur ki onu soyacaktır; ve onun onu **صَلْخُهُ**: onun bedenini kaplamasıdır.

Ve Araplar, yılanlardan siyah olana: **أسودُ صَالِخٌ** derler.
Bunu **أبو حاتم** — **بالصاد والسين** — nakletti.

Ve başkası dedi: yılanların en öldürücü olduğu hâl — derisini **صَلَخَتْ** olduğu zamandır.

Ve **الكُمَيْتُ** — bir köpeği onunla dürttüğü bir boğanın boynuzunu vasfederken — dedi:
**فَكَرَّ بأَسْحَمَ مِثْلِ السِّنَانِ**
**شَوًى ما أَصَابَ بِهِ مَقْتَلُ**
**كَأَنْ مُخَّ رِيقَتِهِ في الْغُطَاطِ**
**بِه سَالِخُ الجِلْدِ مُسْتَبْدَلُ**

Ve **أبو عمرٍو** dedi: **الأصْلَخُ**: sağırdır; ve şu beyti okudu:
**لَوْ أَبْصَرَتْ أَبْكَمَ أَعْمَى أَصْلَخَا**
**إذاً لَسَمَّى وَاهْتَدَى أَنَّى وَخَى**

Yani: nereye yöneldi.
Denir: **وَخَى** **يَخي** **وَخْياً**.

**أبو عبيد** — **الفرَّاء**’dan — dedi: **الأصْلَخُ**: sağırdır.

Bunun benzerini **ابْنُ الأعرابيِّ** dedi.

Ben dedim: bunlar — Kûfe ehli — **الأصْلَخ**’ta **الخاء** üzerinde icmâ ettiler; ama Basra ehli ve Araplardan o tarafta olanlar, sağıra **الأصْلَجُ** — **بالجيم** — derler.

Ve **بني كُلَيْبٍ**’den bir bedevîyi işittim: falanca bize karşı **يَتصالجُ** — yani: sağır taklidi yapıyor; ve **صَمَّاءَ** bir cariye gördüm; **الصَّلجَاء** diye bilinirdi; artık ikisi de iki sahih lugattır — **بالخاء والجيم**.

**لخص** : **الليث** dedi: **اللَّخَصُ** üst göz kapağının etli olmasıdır; ve sıfat: **اللَّخِصُ**; ve **ضَرْعٌ لخِصٌ**: çok etlidir.

Ve dersin: deveyi **لَخَصْتُ** ve ben onu **أَلْخَصُهُ** — eğer boğazlanmış olarak gözünün yağını gördün ise.

Ve bu, gözün derisini yarman ve bakman; yağ görüyor musun yok mu. ... Ve **اللخْصُ** denmez; ancak boğazlanmışta denir; ve o yer **لَخَصَةَ العَيْنِ** diye adlandırılır — bir kamış gibi —; ve deve **أُلْخِصَ** olmuştur — eğer ona bu yapıldıysa; böylece iliği ortaya çıktı.

Ve **ابْنُ السِّكِّيت** dedi: Araplardan bir adam, kendilerine isabet eden bir yılda kavmine dedi: develerimden ne **أَلْخَصَ** ise bakın da onu boğazlayın; ve ne **يُلخِصْ** olmadıysa ona binin — yani: gözünde yağı olan.

Ve denir: iliğin en son kaldığı yer: **السُّلاَمى** ve göz; ve ilk belirdiği yer: dil ve işkembe.

Ve **أبو عبيدة** dedi: **اللَّخْصَتَان**: iki gözün iki çukurunda olan iki yağ parçasıdır; ve **عَيْنٌ لَخصَاءٌ** — eğer yağı çok olduysa.

Ve **ابن شُمَيْلٍ** dedi: **ضَرْعٌ لَخِصٌ**: açık **اللَّخَص** sahibidir; ve o, çok etli olandır.

Ve **الليث** dedi: denir: şeyi **لخَّصْتُ** ve onu **لَحَّصْتُه** — **بالحاء والخاء** — eğer onun beyanında sonuna kadar gittinse.
— denir: haberini bana **لخِّصْ**; ve **لحَّصْ** yani: onu şey şey açıkladın.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب اللام والخاء وما يثلثهما)
 (لخص)  اللام والخاء والصاد كلمةٌ واحدة، وهي اللَّخَص، وهو لحم الجَفْن. واللخَص: أن يكون الجَفْنُ الأعلى لَحِيماً. ورجلٌ أَلْخَص، وضَرْعٌ لَخِص: كثير اللَّحم. وقولهم لَخَّصْت الشَّيء، إذا بيَّنتَه، فهو من هذا، كأنَّه اللحم الخالصُ إذا أُبرِز.
(لخع)  اللام والخاء والعين كلمةٌ واحدة. قال ابن دريد: اللَّخَع: استرخاءٌ في الجِسْم([1]).
(لخف)  اللام والخاء والفاء كلمتانِ، إحداهما اللِّخاف، وهي حجارة بيض رقاق، واحدتها لَخْفَة، والأخرى قولهم: لَخَفَه بالسَّيف: ضَرَبه.
(لخم)  اللام والخاء والميم كلمةٌ واحدة، وهي لَخْمٌ: قبيلةٌ من اليمن. قال ابنُ دريد([2]): اشتقاقُه من لَخَُـم وجهُ الرّجُل، إذا كثُر لَحمُه وغلُظ. قال: وهو فعلٌ ممات لا يكادون يتكلَّمون به. واللُّخْم: سمكة.
(لخن)  اللام والخاء والنون كلمةٌ واحدةٌ، وهي اللَّخَن، وهو النَّتْن، يقال: لَخِنَ السِّقاء، إذا أنتَنَ. ومنه قولهم للأَمة: لَخْناء.
(لخي)  اللام والخاء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على اعوجاجٍ في شيءٍ وميل. من ذلك الأَلْخَى، هو المعوجّ. ومنه اللَّخَا: كثرة الكلام في الباطل؛ يقال رجلٌ ألْخَى وامرأةٌ لَخْواء. وقد لَخِيَ لَخَاً، مقصور. ويقولون اللَّخْو([3]) نعت القُبُل المضطرِب. وعُقَابٌ لَخْواءُ، إذا طال مِنقارُها الأعلى الأسْفَلَ. وبعيرٌ ألخَى وناقة لَخْواء، إذا كانت إحدى ركبتيه أعظَمَ من الأخرى، ويقولون اللِّخاء([4]): التحريش، ويكون ذلك ميلاً عن أحد الجانبين. يقال: لَخيْتَ بي عِندَه، إذا حرَّشَه بك فكأنَّه مال عليك. والمِلْخَى: المُسْعُط، يسمَّى بذلك لأنَّه يكون في أحد الجانبين من الأنف([5]). [و] سمِّي غداءُ الصبِيِّ لِخاءً، وهو الخُبز المبلول.
(لخج)  اللام والخاء والجيم. يقولون: لَخِجَتْ عينه، إذا التزقت. واللَّخَج: أسْوأ الغَمَص، وليس هذا عندي مُشْبِهاً كلام العرب.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (2: 235).
([2]) الجمهرة (2: 242). وفي الاشتقاق 225: "واشتقاق لخم من الغلظ والجفاء".
([3]) ويقال أيضاً "اللخى" بالفتح والقصر كما في اللسان، واقتصر عليه في المجمل، كما اقتصر هنا على "اللخو".
([4]) والملاخاة أيضاً.
([5]) في الأصل: "الفم"، وهو سهو.

ـ

##### Türkçe

(لام ve **خاء** ve ikisini üçleyen(ler) babı)
 (**لخص**)  **لام** ve **خاء** ve **صاد** tek bir kelimedir; o da **اللَّخَص**’tır; o, göz kapağının etidir. Ve **اللخَص**: üst göz kapağının etli olmasıdır. Ve bir adam **أَلْخَص**; ve bir meme **لَخِص**: eti çok (olan). Ve onların “**لَخَّصْتُ الشَّيءَ**” sözleri: onu açıkladığın zaman; bu da bundandır; sanki o, ortaya çıkarıldığı zaman hâlis et gibidir.
(**لخع**)  **لام** ve **خاء** ve **عين** tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi: **اللَّخَع**: bedende bir gevşekliktir([1]).
(**لخف**)  **لام** ve **خاء** ve **فاء** iki kelimedir; bunlardan biri **اللِّخاف**’tır; o, ince beyaz taşlardır; onun teki **لَخْفَة**’dir. Diğeri de onların “**لَخَفَه بالسَّيف**” sözleridir: onu kılıçla vurdu.
(**لخم**)  **لام** ve **خاء** ve **ميم** tek bir kelimedir; o da **لَخْم**’dur: Yemen’den bir kabiledir. İbn Düreyd([2]) dedi: onun iştikakı, “adamın yüzü **لَخَُـم** oldu”dandır; eti çoğalıp kalınlaştığı zaman. Dedi: ve o, ölü bir fiildir; onunla konuşmaya neredeyse yanaşmazlar. Ve **اللُّخْم**: bir balıktır.
(**لخن**)  **لام** ve **خاء** ve **نون** tek bir kelimedir; o da **اللَّخَن**’dır; o, kokuşmuşluktur; denir: “**لَخِنَ السِّقاء**”, kokuştuğu zaman. Ve ondan, cariye için onların “**لَخْناء**” sözleri (gelir).
(**لخي**)  **لام** ve **خاء** ve illetli harf, sahih bir asıldır; bir şeyde eğrilik ve meyletmeye delâlet eder. Bundan **الأَلْخَى**: o, eğri olandır. Ve ondan **اللَّخَا**: bâtılda sözün çokluğudur; denir: bir adam **ألْخَى** ve bir kadın **لَخْواء**. Ve **لَخِيَ** oldu, **لَخَاً**; maksûr. Ve “**اللَّخْو**” derler([3]): çalkantılı ön uzvun sıfatı. Ve bir kartal **لَخْواءُ**: üst gagası alt(ından) uzun olduğu zaman. Ve bir deve **ألخَى** ve bir dişi deve **لَخْواء**: iki dizinden biri ötekinden daha büyük olduğu zaman. Ve “**اللِّخاء**” derler([4]): kışkırtma; ve bu, iki yandan birinden yana bir meyil olur. Denir: “**لَخيْتَ بي عِندَه**”, onu seninle ona karşı kışkırttığın zaman; sanki o, sana doğru meyletti. Ve **المِلْخَى**: buruna damlatılan ilaçtır; ona bu ad verilmiştir; çünkü o, burnun iki yanından birinde olur([5]). Ve çocuğun öğle yemeği **لِخاء** diye adlandırıldı; o, ıslatılmış ekmektir.
(**لخج**)  **لام** ve **خاء** ve **جيم**. Derler: “**لَخِجَتْ عينه**”, yapıştığı zaman. Ve **اللَّخَج**: çapaklanmanın en kötüsüdür; bu, benim yanımda Arapların sözüne benzer değildir.
--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (2: 235).
([2]) el-Cemhere (2: 242). Ve el-İştikak’ta 225: “Ve **لخم**’ün iştikakı kalınlık ve kabalıktandır”.
([3]) Lisân’da olduğu gibi fetha ve kasır ile “**اللخى**” da denir; el-Mücmel’de onunla yetinildiği gibi, burada da “**اللخو**” ile yetinildi.
([4]) Ve **الملاخاة** da.
([5]) Asılda: “ağız”dır; o, bir sehivdir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ل خ ص
لخّص الكلام تلخيصاً وكلامٌ ملخصٌ‏.‏
وفي جفنه لخصٌ وهو أن يكون لحيماً وجفن لخصٌ‏.‏
ورجل ألخص‏.‏

##### Türkçe

ل خ ص
**لخّص الكلام** onu **تلخيصاً** (özetleme) ile yaptı; ve **كلامٌ ملخصٌ**: özetlenmiş sözdür.‏
Ve onun göz kapağında **لخصٌ** vardır; bu, etli olmasıdır; ve **جفن لخصٌ**: etli göz kapağıdır.‏
Ve **رجل ألخص**: etli (göz kapaklı) adamdır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّلْخِيصُ: التبيين والشرح، يقال: لَخّصْت الشيء ولَحّصْته، بالخاء والحاء، إِذا استقصيت في بيانه وشرحه وتَحْبِيره، يقال: لَخِّصْ لي خبرك أَي بيِّنْه لي شيئاً بعد شيء. وفي حديث عليّ، رضوان اللّه عليه: أَنه قعد لِتَلْخِيص ما الْتَبَس على غيره؛ والتَّلْخِيصُ: التقريب والاختصار، يقال: لَخّصْت القول أَي اقتصرت فيه واختصرت منه ما يُحْتَاج إِليه.واللَّخَصةُ: شَحْمة العين من أَعلى وأَسفل. وعين لَخْصاءُ إِذ كثر شحمها. واللَّخَصُ: غِلَظُ الأَجفان وكثرةُ لحمها خلقة، وقال ثعلب: هو سُقوطُ باطن الحِجاج على جفن العين، والفعل من كل ذلك لَخِصَ لَخَصاً فهو أَلْخَصُ. وقال الليث: اللَّخَصُ أَن يكون الجفنُ الأَعْلى لَحِيماً، والنعت اللَّخِصُ. وضرْعٌ لَخِصٌ، بكسر الخاء، بَيِّنُ اللَّخَصِ أَي كثيرُ اللحم لا يكاد اللبن يخرج منه إِلا بشدة. واللَّخصتانِ من الفرس: الشحْمتان اللتان في جوف وَقْبَي عينيه، وقيل: الشحمة التي في جوف الهَزْمةِ التي فوق عينه، والجمع لِخَاصٌ.
ولَخَصَ البعيرَ يَلْخَصُه لَخْصاً: شقَّ جفْنَه لينظر هل به شَحْمٌ أَم لا، ولا يكون إِلا منحوراً، ولا يقال اللَّخْصُ إِلا في المنحور، وذلك المكان لَخَصةُ العينِ فمثل قَصَبةٍ، وقد أُلْخِصَ البعيرُ إِذا فُعِل به هذا فظهر نِقْيُه. ابن السكيت: قال رجل من العرب لقومه في سَنَةٍ أَصابتهم: انظروا ما لَخِصَ من إِبلي فانحَرُوه وما لم يَلْخَصْ فارْكَبُوه أَي ما كان له شحم في عينيه. ويقال: آخرُ ما يبقى من النِّقْي في السُّلامَى والعينِ، وأَوّل ما يَبْدو في اللسان والكرش.

##### Türkçe

**التَّلْخِيصُ**: açıklama ve şerh; denir ki: **لَخّصْت** şeyi ve **لَحّصْته**,
**بالخاء والحاء**; beyanında ve şerhinde ve tahririnde (yazıya döküp süslemede) istiksâ ettiğin (sonuna kadar araştırıp ayrıntılandırdığın) zaman; denir ki: **لَخِّصْ لي
خبرك** yani onu bana şeyden sonra şey olarak açıkla. Ali’nin hadîsinde, Allah’ın rızası onun üzerine olsun:
başkasına karışık gelen şeyi **تَلْخِيص** etmek için oturduğu (rivayet edilmiştir); ve **التَّلْخِيصُ**: yaklaştırma
ve kısaltma; denir ki: **لَخّصْت القول** yani onda iktisâr ettim ve ondan ihtiyaç duyulana
ihtisar ettim. Ve **اللَّخَصةُ**: gözün üstten ve alttan iç yağıdır. Ve **عين لَخْصاءُ**: yağı çoğaldığı zaman. Ve **اللَّخَصُ**: tabiatça göz kapaklarının kalınlığı ve etinin çokluğudur; Sa‘leb dedi: o, kaşın iç tarafının gözün kapağı üzerine düşmesidir; bütün bunlardan fiil **لَخِصَ** (oldu), **لَخَصاً**; o hâlde o **أَلْخَصُ**tur. Leys dedi: **اللَّخَصُ** üst göz kapağının etli olmasıdır; sıfat **اللَّخِصُ**tur. Ve **ضرْعٌ لَخِصٌ**—**بكسر الخاء**—**بَيِّنُ اللَّخَصِ** yani eti çoktur; ondan süt neredeyse ancak şiddetle çıkar. Ve attan **اللَّخَصتانِ**: iki göz çukurunun içinde bulunan iki iç yağıdır; ve denildi ki: gözünün üstündeki **الهَزْمةِ**nin içindeki iç yağıdır; çoğulu **لِخَاصٌ**tur.

Ve **لَخَصَ البعيرَ يَلْخَصُه لَخْصاً**: göz kapağını yardı; onda iç yağ var mı yok mu diye baksın diye; ve ancak boğazlanmış olur, ve **اللَّخْصُ** ancak boğazlanmışta söylenir; ve o yer **لَخَصةُ العينِ**dir; bir kamış gibi; ve deve **أُلْخِصَ** olmuştur, bu onunla yapıldığı zaman, böylece onun iliği ortaya çıktı. İbnü’s-Sikkît: Araplardan bir adam, kendilerine isabet eden bir yılda kavmine dedi ki: “Develerimden **لَخِصَ** olanına bakın da onu boğazlayın; **يَلْخَصْ** olmayanı da binin”; yani gözlerinde iç yağı olan (deve). Ve denir ki: ilikten en son kalan **السُّلامَى**da ve gözde (olandır); ve ilk beliren dilde ve işkembede (olandır).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ل خ ص * * التَّلْخِيصُ * التبيين والشرح

##### Türkçe

* ل خ ص * * **التَّلْخِيصُ** * açıklama ve şerh.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

اللخصة، محركة: لحمة باطن المقلة  ، عن ابن دريد، وقيل: شحمة العين من أعلى وأسفل. وقال بعضهم: لحم الجفن كله لخص.  ج لخاص  ، بالكسر. وقال أبو عبيد: اللخصتان: الشحمتان اللتان في وقبى العين. قلت: وكذلك اللخصتان من الفرس. وقال غيره: بل هي أي اللخصة من الفرس: الشحمة التي في جوف الهزمة، التي فوق عينيه.  ولخصت عينه كفرح  ، لخصا:  ورح ما حولها، فهي لخصاء، والرجل ألخص  . ويقال: عين لخصاء، إذا كثر شحمها.  واللخص، محركة، أيضا  : غلظ الأجفان وكثرة لحمها خلقة. وقال ثعلب: هو سقوط باطن الحجاج على جفن العين. وقال الليث: هو  كون الجفن الأعلى لحيما  ، والفعل من كل ذلك: لخص لخصا، فهو ألخص، قاله ثعلب. وقال الليث، والزمخشري: والنعت اللخص، أي ككتف.  وضرع لخص، ككتف: كثير اللحم  ، لا يكاد  يخرج لبنه  إلا  بشدة  ، نقله الجوهري، فهو بين اللخص.  ولخص البعير، كمنع  ، يلخصه لخصا:  نظر إلى  شحم  عينه منحورا، وذلك أنك تشق جلدة العين فتنظر  هل فيها شحم أم لا  ، ولا يكون إلا منحورا، ولا يقال اللخص إلا في المنحور، وذلك المكان لخصة العين، قاله الليث.  وقد ألخص البعير  ، إذا  فعل به ذلك فظهر نقيه  . قال ابن السكيت:  قال أعرابي  لقومه  في حجرة  ، أي سنة أصابتهم: انظروا  ما ألخص  ، وفي اللسان: ما لخص  من إبلي فانحروه، وما لم يلخص فاركبوه  . أي ما كان له شحم في عينيه. ويقال: آخر ما يبقى من النقي في السلامى والعين، وأول ما يبدو في اللسان والكرش.  والتلخيص: التبيين، والشرح  ، نقله الجوهري: يقال: لخصت الشيء، بالخاء، ولحصته أيضا، بالحاء، إذا استقصيت في بيانه وشرحه، وتحبيره، ويقال: لخص لي خبرك، أي بينه لي شيئا بعد شيء، قيل: التلخيص:  التخليص  . ومنه حديث علي، رضي الله تعالى عنه،  أنه قعد لتلخيص ما التبس على غيره  . ومما يستدرك عليه: التلخيص: التقريب، والاختصار. يقال: لخصت القول، أي اقتصرت فيه، واختصرت منه ما يحتاج إليه، وهو ملخص، والشيء ملخص، ويقال: هذا ملخص ما قالوه، أي حاصله وما يؤول إليه.

##### Türkçe

**اللخصة**، harekeli: göz küresinin iç tarafının eti; İbn Düreyd’den. Ve denildi: gözün üstten ve alttan olan yağı. Bazıları dedi: göz kapağının bütün eti **لخص**’tur. Çoğulu **لخاص**’tır, kesre ile. Ebû Ubeyd dedi: **اللخصتان**: göz çukurunda bulunan iki yağ parçası. Dedim: atın da **اللخصتان**’ı böyledir. Başkası dedi: bilakis o, yani attan olan **اللخصة**: **الهزمة**’nin iç boşluğunda, iki gözünün üstünde bulunan yağ parçasıdır.

Ve “gözü **لخصت** oldu”, **فرح** gibi; **لخصا**: çevresindeki şişti; o hâlde o **لخصاء**’dır; adam da **ألخص**’tur. Ve denilir: **عين لخصاء**; yağı çok olunca.

Ve **اللخص** (harekeli) ayrıca: yaratılıştan göz kapaklarının kalınlığı ve etinin çokluğu. Sa‘leb dedi: o, göz çukurunun iç tarafının göz kapağı üzerine düşmesidir. Leys dedi: o, üst göz kapağının etli olmasıdır; bütün bunların fiili: **لخص** **لخصا**; o hâlde o **ألخص**’tur; bunu Sa‘leb söyledi. Leys ve Zemahşerî dedi: ve sıfat **اللخص**’tur; yani **كتف** gibi.

Ve **ضرع لخص**، **كتف** gibi: eti çok; sütü neredeyse ancak şiddetle çıkar; Cevherî nakletti; o hâlde o, **اللخص** bakımından açıktır.

Ve deve **لخص** etti, **منع** gibi; onu **لخصا** **يلخصه**: boğazlanmış olarak gözünün yağını kontrol etti; bu, gözün derisini yarıp içinde yağ var mı yok mu diye bakmandır; ve ancak boğazlanmışta olur; ve **اللخص** ancak boğazlanmış hakkında söylenir; o yer, gözün **لخصة**’sidir; Leys söyledi.

Ve deve **ألخص** oldu; ona bu yapıldığında iliği ortaya çıkarsa. İbnü’s-Sikkît dedi: bir bedevî, bir **حجرة**’da (yani onlara isabet eden bir yıl) kavmine dedi: “Bakın, hangisi **ألخص** oldu.” Ve **اللسان**’da: “Develerimden hangisi **لخص** olduysa onu boğazlayın; hangisi **لم يلخص** olduysa ona binin.” Yani gözlerinde yağı olan. Ve denilir: ilikten en son kalan, **السلامى**’da ve gözde; ilk görünen ise dilde ve işkembede.

Ve **التلخيص**: açıklığa kavuşturma ve şerh; Cevherî nakletti: denilir: “Şeyi **لخصت** ettim”, **الخاء** ile; ve “onu **لحصته** ettim” de, **الحاء** ile; beyanında ve şerhinde, ve yazıya geçirip güzelleştirmesinde sonuna kadar gidince. Ve denilir: “Bana haberini **لخص** et”; yani onu bana şey şey beyan et. Denildi: **التلخيص**: **التخليص**.

Bundan: Ali’nin hadisi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: “Başkalarına karışık geleni **لتلخيص** etmek için oturdu.”

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **التلخيص**: yaklaştırma ve kısaltma. Denilir: “Sözü **لخصت** ettim”; yani onda iktisar ettim ve ondan ihtiyaç duyulanı kısalttım; o, **ملخص**’tur; ve şey **ملخص**’tur. Ve denilir: “Bu, onların söylediklerinin **ملخص**’udur”; yani onun hâsılı ve varacağı şey.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

2 لَخَّصَ لخّصهُ, (A, TA,) inf. n. تَلْخِيصٌ, (S, A, K,) He explained, expounded, or interpreted, it; (S, A, K;) he made it clear; (A, K;) namely, language: (A:) تَلْخِيصٌ and تَبْيِينٌ and شَرْحٌ and تَخْلِيصٌ all signify the same: (A:) he went to the utmost point in explaining it, expounding it, interpreting it, and making it plain: namely, a thing; as also لحّصهُ. (TA.) You say, لَخِّصْ لِى خَبَرَكَ Explain thou to me thy news, or information, thing after thing. (TA.) And it is said in a trad. of 'Alee, قَعَدَ لِتَلْخِيصِ مَا الْتَبَسَ عَلَى غَيْرِهِ He sat to make clear what was confused and dubious to others. (TA.) ― -b2- He made it near: [the inf. n. being explained in the TA by التقريب; but I incline to think that this is a mistranscription, for التّعْرِيبُ; and that the meaning is, he made it clear, plain, distinct, or perspicuous:] he abridged it: he restricted, or limited, himself in it, namely, a saying, and abridged of it what was needful. (TA.)

مُلَخَّصٌ
مُلَخَّصٌ ذ The sum or result or conclusion [of a thing]. (TA.)

##### Türkçe

2 **لَخَّصَ** **لخّصهُ**, (A, TA,) mastar ismi **تَلْخِيصٌ**, (S, A, K,) onu açıkladı, şerh etti yahut tefsir etti; (S, A, K;) onu açık kıldı; (A, K;) yani, dil: (A:) **تَلْخِيصٌ** ve **تَبْيِينٌ** ve **شَرْحٌ** ve **تَخْلِيصٌ** hepsi aynı şeye delâlet eder: (A:) onu açıklamada, şerh etmede, tefsir etmede ve onu apaçık kılmada en uç noktaya vardı: yani, bir şey; **لحّصهُ** da böyledir. (TA.) Dersin ki, **لَخِّصْ لِى خَبَرَكَ** “Bana haberini yahut bilginı, şey şey, açıkla.” (TA.) Ve ‘Alî’den bir rivayette şöyle denilmiştir: **قَعَدَ لِتَلْخِيصِ مَا الْتَبَسَ عَلَى غَيْرِهِ** “Başkalarına karışık ve şüpheli olan şeyi açıklığa kavuşturmak için oturdu.” (TA.) ― -b2- Onu yakın kıldı: [mastar ismi TA’da **التقريب** ile açıklanmıştır; fakat ben bunun, **التّعْرِيبُ** için bir yanlış yazım olduğuna meylediyorum; ve mânânın şu olduğuna: onu açık, belirgin, seçik yahut vâzıh kıldı:] onu ihtisar etti: onda, yani bir sözde, kendini sınırladı yahut kayıtladı ve ondan gerekli olanı ihtisar etti. (TA.)

**مُلَخَّصٌ**
**مُلَخَّصٌ** ذ [bir şeyin] özeti yahut sonucu yahut neticesi. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَخِصَ
لَخِصَ A (
a.  n. ac لَخَص 4 ), Had the upper eye-lid fleshy.

b.  Was swollen, bumpy ( eye ).

لَخَّصَ
لَخَّصَ II ,
a.  Extracted the essence of.

b.  Explained, elucidated; summed up, recapitulated.

c.  [ La ], Explained to.

d.  Made near.

لَخِص
لَخِص 5 ,
a.  Swollen.

أَلْخَصُ
أَلْخَصُ 14 , ( pl. لُخْص 3 ),
a.  Swollen-eyed.

لَخَّصَ
N. P. لَخَّصَ II ,
a.  Sum, substance; result; conclusion.

لَخَّصَ
N. Ac. لَخَّصَ II ,
a.  Summary; analysis; résumé.

##### Türkçe

**لَخِصَ**
**لَخِصَ** A (
a. n. ac **لَخَص** 4 ), üst göz kapağı etli idi.

b. (göz) şişmiş, tümsekli idi.

**لَخَّصَ**
**لَخَّصَ** II ,
a. -in özünü çıkardı.

b. açıkladı, izah etti; özetledi, hulâsa etti.

c. [ La ], -e açıkladı.

d. yakın kıldı.

**لَخِص**
**لَخِص** 5 ,
a. şişmiş.

**أَلْخَصُ**
**أَلْخَصُ** 14 , ( çoğ. **لُخْص** 3 ),
a. gözleri şiş.

**لَخَّصَ**
N. P. **لَخَّصَ** II ,
a. özet, öz; sonuç; netice.

**لَخَّصَ**
N. Ac. **لَخَّصَ** II ,
a. özet; tahlil; hulâsa.
