# لخف — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D9%81/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AE%D9%81/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لخف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AE%D9%81.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: لخف

باب الخاء واللام والفاءُ معهما
ل خ ف، خ ل ف يستعملان فقط لخف: اللِّخاف واحدتها لَخْفَةٌ، وهي حجارةٌ بيض دقاقٌ، قال زيد بن ثابتٍ: كنت أجمع القرآن من اللخاف وصدور الرجال.
خلف: الخَلْفُ: حد الفأس - تقول: فأس ذات خَلْفَيْنِ، وذات خَلْفٍ، وجمعه خُلُوف. وكذلك المنقار الذي يقطع به الحَجَر.
والخِلْفُ: أصغر ضلعٍ يلي البطن، وجمعه خُلُوف، وهو القصيري، قال طرفة:
وطي محالٍ كالحني خُلُوفُه		وأجرنةٌ لزت بدأي منضدِ
والخِلْف من الأطباء: المُؤخرِّ، والقادم هو المقدم، ويقال: الخِلْف: الضرع نفسه، والقادمان والآخران المتقدمان والمُتأخرِّان، والجميع: الأخلاف، قال:
كأن خلفيها إذا ما درا
وخُلُوف فم الصائم نكهته في غبه.
وخِلافُ رسول الله - صلى الله عليه وسلم - مُخالَفتُه في القرآن.
ورجلُ وخالِفٌ وخالفة أي: يُخالف، ذو خِلافٍ، وخلفة. واختلفت اختِلافةً واحدةً.
والخِلاف بمنزلة "بَعْدَ"، ومنه قوله تعالى: "لا يلبثون خِلافَك" أي بعدك ويقرأ : "خَلْفَكَ". وقال الحارث بن خالد المخزومي:
خَلَتِ الديار خلافهم فكأنـمـا		بسط الشواطب بينهن حصيرا
الشواطب: اللواتي يعملن الحصر، الواحدة: شاطبة.
والخِلافُ شجر، والواحدة: خِلافةٌ.
ويقال: جاء الماء ببزره فَنَبَتَ مخالفاً لأصله فسمي خلافاً.
والخَلَفُ: الخَليفةُ بمنزلة مالٍ يذهب فيُخلِفُ الله خَلَفاً، ووالدٌ يموتُ فيكون ابنه خَلَفاً له، أي خليفة فيقوم مقامة.
والخَلْفُ: القرن من الناس، ويجمع على خُلُوف.
والخَلْفُ: خَلْفُ سوء بعد أبيه، قال لبيد:
ذهب الذين يعاش في أكنافِهـمْ		وبقيت في خَلْفٍ كجلدِ الأجربِ
والخَلَفُ: من الصالحين، ولا يجوز أن يقال : من الأشرار خَلَفٌ، ولا من الأخيار خَلْفٌ.
وفي الحديث: "في الصالحين كل خَلَفٍ عدولهُ".
قال الضرير: يقول: يحمل هذا العلم من كل خَلْفٍ عدوله. يعني من كل قومٍ يحمله العدولُ من كل خَلْف من الناس.
والخُلْفُ: مصدر قولك: أخلفت وعدي، وأخْلَفَ ظني.
ولحمٌ خالِفٌ: به رويحةٌ، ولا يأس بمضغه، وقد خَلَفَ يَخْلُف، ومنه اشتق خُلُوف الفم يقال: خَلَفَ ريح فمه، أي: تغير.
وقوله تعالى: "رضوا بأن يكونوا مع الخَوالِف" يعني النساء.
والخَلْفُ: قوم يذهبون من الحي يستقون وخَلَّفوا أثقالَهم، يقال: أبيناهم وهم خلوفٌ أي غُيَّبٌ، قال أبو زبيد:
أصبح البيت بـيت آل إياسٍ		مقشعراً والحي حي خُلُوفُ
ويقال: بعتنا فلاناً يُخلِفُ لنا أي يستقي فهو مُخْلِفٌ.
والخِلْفةُ والإخلاف: الاستقاء، يقال: من أين خِلْفُتكم? ويقال للقطا مخلفات لأنها تستخلف لأولادها الماء وتُخلِفُ، قال ذو الرمة:
كأني ورحلي فوق أحقـب لاحـه		من الصَّيْفِ شل المُخْلِفاتِ الرواجعِ
والمِخْلاف: الكورة، بلغة أهل اليمن، ومَخاليفُها: كورها.
والخليفةُ: من استُخْلِفَ مكان ن قبله، ويقوم مقامه، والجن كانت عمارَ الدنيا فَجَعَلَ الله آدم وذُريَّتَه خليفةً منهم، يعمرونها، وذلك قوله - عز أسمه : "إني جاعِلٌ في الأرض خَليفةً".
وقال تعالى: "هو الذي جعَلَكم خَلائِفَ" أي: مُسْتَخْلَفِيْنَ في الأرض.
والخالِفةُ: الأمة الباقية بعد السالفة، قال:
كذلك يلقاه القرون السَّوالِفُ
يعني الموت.
والمُخلِفُ: الغلام إذا راهق الحلم.
وخَلَفَ فلانٌ بعقب فلانٍ إذا خالَفَه إلى أهله.
وخَلَفَكَ الله بأحسَنِ الخلافة، وفلان يخلُفُ فلاناً في عياله بخلافة حسنة. وإذا تمَّتْ للإبل بعد البُزول سنةٌ قيل: مُخْلِفُ عامٍ، ومُخْلِفُ عامين، ومُخْلِفُ ثلاثةِ أعوامٍ، فإذا جاوَزَ ذلك أخذ في الانتقاص.
والمُتَوشّحُ يخالف بين طرفي ثَوْبه.
والخِلْفَةُ: ما أنبت الصيف من العشب بعدما يبس من الربعي، ومنه سمي زرع الحبوب خلفةً لأنه يستخلف من البر والشعير.
والخِلْفةُ: مصدر الاختِلاف، ومنه قوله تعالى: "جَعَلَ الليل والنهار خِلْفةً لمن أراد".
يقول: إن فاته أمرٌ بالنهار من العبادة تدار باللَّيل، وإن فاتَهُ بالليل تداركه بالنهار.
والخليفان من الإبل كالابطين من الناس.
والخَلِفَةُ من النوق: الحامل، والخَلِفات جماعةٌ، فإذا جمعت الخَلِفات قلت لهُنَّ: مَخاضٌ إلى مَطْلَع سُهَيْل، ثم قيل: لهُنَّ مُتْلئةٌ، وإتلاؤها: أن تعظم بطونها وتثقل.
والخَليفُ: فرج بين قُنَّتَيْنِ أو بين حَبْلَيْنِ - مُتَدانٍ قليلُ العَرْضِ والطُّول، وسد القَارَةِ والقُنّة ونحوهما، وليس بشعبٍ، لان الشعب يكون بين الجبال الطوال، وليس في الرمل شعبٌ ولا خليف، وربما كثر نبته.
والخِلِّيفَي على بناء هِجِّيَري: الخِلافة، ومثله جاءت أحرُفٌ نحو : رِدِّيدَي من الرِّدِّ، ودليلى من الدلالة، وخطيبى من الخطبة، وحجيزي من حجزت، وهزيمي من الهزيمة.
والخَليفُ: مدافع الأودية، ومن الطريق افضلها لأنك لا تضل فيه، وهو جدد، وإما ينتهي المدفع إلى خَلِيفٍ يفضي إلى سعةٍ.
والبِوانان هما الخالِفتانِ، وهما عمودا البيت، وأحدهما خالِفةٌ.
ورجُلٌ خالِفةٌ: كثير الخلاف، وقومٌ خالِفون كقولك: رجل راوية ولحانةٌ ونسابةٌ إذا كان النعت واحداً فإذا جَمَعْتَ قلت: خالِفونَ وراوُونَ. وأُدخِلَتِ الهاء لانه نعتٌ واجب لازم له، وكذلك المرأة، وهذا في مكانٍ له فعلٌ يفعله.
وإذا كان النعت فاعلاً ولا فعل له كان بغير الهاء، الذر والأنثى سواء كقولك: رجل رامح ورجل كاس، وامرأةٌ رامحٌ وامرأة كاس أي: معهما رماحٌ وأكسنيةٌ ونحوه، والواجبُ في نعت السناء ربما ألقيت منه الهاء للوجوب.

### Türkçe

باب **الخاء** و**اللام** و**الفاءُ** معهما
**ل خ ف**، **خ ل ف** yalnızca kullanılır

**لخف**: **اللِّخاف** tekili **لَخْفَةٌ**’dir; o, ince beyaz taşlardır. Zeyd b. Sâbit dedi ki: “Kur’ân’ı **اللخاف**’dan ve erkeklerin göğüslerinden (ezberlerinden) topluyordum.”

**خلف**: **الخَلْفُ**: baltanın ağzı (kenarı) — dersin ki: iki ağızlı balta, **خَلْفَيْنِ** sahibi; ve tek ağızlı, **خَلْفٍ** sahibi; çoğulu **خُلُوف**’tur. Aynı şekilde taş kestiği gaga da böyledir.

Ve **الخِلْفُ**: karna bitişik olan en küçük kaburga; çoğulu **خُلُوف**’tur; o, kısa olandır. Tarafe dedi ki:
“Ve bükülmüş ipler, yay gibi, **خُلُوفُه**’u;
ve baştan yapışmış, dizilmiş tekneler.”

Ve tabipler katında **الخِلْف**: geri olan; önde olan ise öndedir. Ve denilir ki: **الخِلْف**: bizzat meme; ve iki öndekiler ve iki sondakiler, öne geçenler ve geride kalanlardır; hepsi: **الأخلاف**. Dedi ki:
“Sanki iki arka memesi, sağınca…”

Ve oruçlunun ağzının **خُلُوف**’u: onun kokusudur, ertesi gününde.

Ve Resûlullah’ın — sallallahu aleyhi ve sellem — **خِلافُ**’ı: Kur’ân’da ona muhalefet etmektir.

Ve **وخَالِفٌ** ve **خالفة** (olan) bir adam; yani: muhalefet eder; **خِلافٍ** sahibi, ve **خلفة** sahibi. Ve bir defa **اختِلافةً** olarak ihtilaf ettim.

Ve **الخِلاف** “**بَعْدَ**” menzilesindedir; ondan Yüce Allah’ın sözü: “**لا يلبثون خِلافَك**” yani senden sonra; ve “**خَلْفَكَ**” diye okunur. Hâris b. Hâlid el-Mahzûmî dedi ki:
“Yurtlar, onların ardından boş kaldı; sanki
aralarında hasırları dokuyanlar bir hasır sermiş.”

**الشواطب**: hasır yapan kadınlardır; tekili: **شاطبة**.

Ve **الخِلافُ** bir ağaçtır; tekili: **خِلافةٌ**.

Ve denilir: su, tohumunu getirdi de, aslına muhalif olarak bitti; bu yüzden **خلافاً** diye adlandırıldı.

Ve **الخَلَفُ**: **الخَليفةُ**; Allah’ın, giden bir malın yerine **خَلَفاً** vermesi menzilesindedir. Ve ölen bir baba; o zaman oğlu ona **خَلَفاً** olur; yani halife olur da onun makamını üstlenir.

Ve **الخَلْفُ**: insanlardan bir nesildir; **خُلُوف** üzerine cem edilir.

Ve **الخَلْفُ**: babasından sonra kötü bir **خَلْفُ**. Lebîd dedi ki:
“Yanlarında yaşanılan kimseler gitti,
ve ben uyuzun derisi gibi bir **خَلْفٍ** içinde kaldım.”

Ve **الخَلَفُ**: salihlerdendir; ve şerlilerden “**خَلَفٌ**” denilmesi caiz değildir; ne de hayırlılardan “**خَلْفٌ**”.

Hadiste: “Salihler içinde her **خَلَفٍ** onun adilleridir.”

Ed-Darîr dedi ki: der ki: Bu ilmi her **خَلْفٍ**’ten onun adilleri taşır. Yani: her kavimden, insanlardan her **خَلْف**’ten adiller onu taşır.

Ve **الخُلْفُ**: “Vaadimi boşa çıkardım” sözünün masdarıdır; ve “zannımı boşa çıkardı.”

Ve **خالِفٌ** et: onda bir koku vardır; ve çiğnemesinde bir beis yoktur. Ve **خَلَفَ يَخْلُف** olmuştur; ondan **خُلُوف** ağız türemiştir. Denilir: “Ağzının rüzgârı **خَلَفَ** etti”; yani değişti.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**رضوا بأن يكونوا مع الخَوالِف**” yani kadınlar.

Ve **الخَلْفُ**: mahalleden su çekmeye giden bir kavimdir; ve yüklerini geride bıraktılar. Denilir: “Onları reddettik, hâlbuki onlar **خلوفٌ**’dur”; yani kayıptırlar. Ebû Zübeyd dedi ki:
“Ev, Âl-i İyâs’ın evi oldu,
ürpermiş; ve mahalle, mahalle **خُلُوفُ**.”

Ve denilir: “Falanı bize **يُخلِفُ** diye gönderdik”; yani su çeker; o halde o **مُخْلِفٌ**’tir.

Ve **الخِلْفةُ** ve **الإخلاف**: su çekmektir. Denilir: “Sizin **خِلْفُتكم** nereden?” Ve **القطا**’ya **مخلفات** denilir; çünkü yavruları için suyu geride bırakır ve **تُخلِفُ** eder. Zû’r-Rumme dedi ki:
“Sanki ben ve yüküm, yazdan parıltısı görünen bir **أحقب** üstünde,
dönen **المُخْلِفاتِ**’in sürüsündenim.”

Ve **المِخْلاف**: kûredir (bölge); Yemen ehlinin diliyle. Ve onun **مَخاليفُها**’sı: onun kûreleridir.

Ve **الخليفةُ**: kendisinden öncekinin yerine **استُخْلِفَ** edilendir; ve onun makamını tutar. Cinler dünyanın imarcıları idi; Allah Âdem’i ve zürriyetini onlardan bir **خليفةً** kıldı; onu imar ederler. Bu, O’nun — adı yüce — sözü: “**إني جاعِلٌ في الأرض خَليفةً**”.

Ve Yüce Allah dedi: “**هو الذي جعَلَكم خَلائِفَ**” yani: yerde **مُسْتَخْلَفِيْنَ**.

Ve **الخالِفةُ**: önceki topluluktan sonra kalan ümmettir. Dedi ki:
“İşte böyle, onu önceki **السَّوالِفُ** nesiller karşılar.”
Yani ölümü.

Ve **المُخلِفُ**: oğlan, bulûğa yaklaşınca.

Ve “Falan, falanın ardılına **خَلَفَ** etti” (denir); yani onu, ailesine giderek muhalefet etti.

Ve “Allah seni en güzel **الخلافة** ile **خَلَفَ** etsin.” Ve falan, falanın ailesinde onu güzel bir haleflikle **يخلُفُ** eder. Ve develere doğumdan sonra bir yıl tamam olunca “**مُخْلِفُ عامٍ**”, “**مُخْلِفُ عامين**”, “**مُخْلِفُ ثلاثةِ أعوامٍ**” denir; onu aşınca eksilmeye başlar.

Ve kuşanan kimse, elbisesinin iki ucu arasında **يخالف** eder.

Ve **الخِلْفَةُ**: yazın, bahar otunun kurumasından sonra bitirdiği ottur. Ondan, hububat ekimine **خلفةً** adı verildi; çünkü buğday ve arpadan sonra yerini alır.

Ve **الخِلْفةُ**: **الاختِلاف**’ın masdarıdır. Ondan Yüce Allah’ın sözü: “**جَعَلَ الليل والنهار خِلْفةً لمن أراد**”.
Der ki: gündüz ibadetten bir iş kaçırırsa geceyle telafi edilir; gece kaçırırsa gündüzle telafi eder.

Ve develerden **الخليفان**: insanlardan **الابطين** gibidir.

Ve dişi develerden **الخَلِفَةُ**: hamiledir; **الخَلِفات** bir topluluktur. **الخَلِفات**’ı cem edince onlara “**مَخاضٌ**” dersin, **سُهَيْل**’in doğuşuna kadar; sonra onlara **مُتْلئةٌ** denildi. Ve onun **إتلاؤها**’sı: karınlarının büyümesi ve ağırlaşmasıdır.

Ve **الخَليفُ**: iki tepe arasında yahut iki kum sırtı arasında bir açıklıktır — yakın, az genişlik ve uzunluk sahibi; ve **القَارَةِ**’nin ve tepenin seddi ve benzerleri; ve bir **شعبٍ** değildir; çünkü **الشعب** uzun dağlar arasında olur. Ve kumda ne **شعبٌ** vardır ne de **خليف**; bazen bitkisi çok olur.

Ve **الخِلِّيفَي** (lafzı) **هِجِّيَري** vezni üzerinedir: **الخِلافة**. Ve onun benzeri, şu harfler gibi geldi: **رِدِّيدَي** **الرِّدِّ**’den; ve **دليلى** **الدلالة**’dan; ve **خطيبى** **الخطبة**’den; ve **حجيزي** “**حجزت**”ten; ve **هزيمي** **الهزيمة**’den.

Ve **الخَليفُ**: vadilerin iticileri (ağızları/akış yerleri)dir; ve yoldan en faziletlisidir; çünkü onda şaşırmazsın; o, açık yoldur. Ve bazen itici, bir **خَلِيفٍ**’e varır; o da bir genişliğe açılır.

Ve **البِوانان** iki **الخالِفتانِ**’dır; onlar evin iki direğidir; ve ikisinden biri **خالِفةٌ**’dir.

Ve **خالِفةٌ** bir adam: çok ihtilaflıdır. Ve **خالِفون** bir kavim; senin “**راوية** bir adam, **لحانةٌ** ve **نسابةٌ**” demen gibi; niteleme bir olunca. Cem edince “**خالِفونَ** ve **راوُونَ**” dersin. Ve **الهاء** sokuldu; çünkü o, ona vacip, lâzım bir nitelemedir. Kadın da böyledir. Bu, yaptığı bir fiili olan bir yerde böyledir.

Ve niteleme fâil olup da onun fiili yoksa **الهاء**sız olur; erkek ve dişi eşittir. Senin “**رامح** bir adam ve **كاس** bir adam; ve **رامحٌ** bir kadın ve **كاس** bir kadın” demen gibi; yani onlarla mızraklar ve örtüler ve benzeri vardır. Ve **السناء**’nın nitelemesinde vacip olan: bazen vaciplikten dolayı ondan **الهاء** atılır.
