# لدن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AF%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: لدن

اللَّدْنُ: اللّيِّنُ من كل شيء من عُودٍ أَو حبل أَو خُلُقٍ، والأُنثى لَدْنة، والجمع لِدانٌ ولُدْن وقد لَدُنَ لَدانةً ولُدُونةً. ولَدَّنه هو: لَيَّنه. وقناة لَدْنة: ليِّنة المهَزَّةِ، ورمح لَدْنٌ ورِماحٌ لُدْنٌ، بالضم، وامرأَة لَدْنة: ريّا الشّبابِ ناعمةٌ، وكلُّ رَطْبٍ مأْدٍ لَدْنٌ.
وتَلدَّنَ في الأَمر: تَلبَّثَ وتمكَّثَ، ولدَّنه هو. وفي الحديث: أَن رجلاً من الأَنصار أَناخَ ناضِحاً فركبه، ثم بعثه فتَلَدَّنَ عليه بعضَ التَّلدُّن، فقال: شَأْ لعَنك الله فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لا تَصْحبْنا بملعون؛ التَّلدُّن: التَّمكُّثُ، معنى قوله تَلدَّنَ أَي تَلَكَّأَ وتمكَّثَ وتَلبَّثَ ولم يَثُرْ ولم يَنبَعِث. يقال: تَلدَّنَ عليه إِذا تَلكَّأَ عليه؛ قال أَبو عمرو: تَلدَّنْتُ تَلدُّناً وتَلبَّثْتُ تَلبُّثاً وتمكَّثْتُ. وفي حديث عائشة: فأَرسلَ إِليَّ ناقةً مُحَرَّمةً فتَلدَّنتْ عليَّ فلعنتها.
ولَدُنْ ولُدْنٌ ولَدْنٌ ولَدِنٌ ولَدُ محذوفة منها ولَدَى مُحَوَّلة، كله: ظرف زماني ومكاني معناه عند؛ قال سيبويه: لَدُنْ جُزمَتْ ولم تجعل كعِنْدَ لأَنها لم تَمَكَّنْ في الكلام تَمَكُّنَ عند، واعْتَقَبَ النونُ وحرفُ العلة على هذه اللفظة لاماً، كما اعتقبَ الهاءُ والواو في سنَةٍ لاماً وكما اعتقبت في عِضاهٍ. قال أَبو إِسحق: لَدُنْ لا تَمَكَّنُ تَمَكُّنَ عند لأَنك تقول هذا القول عندي صوابٌ، ولا تقول هو لَدُني صواب، وتقول عندي مال عظيم والمال غائب عنك، ولَدُنْ لما يليك لا غير. قال أَبو علي: نظير لَدُنْ ولَدَى ولَدُ، في استعمال اللام تارة نوناً، وتارة حرف علة، وتارة محذوفة، دَدَنْ ودَدَى ودَدٌ، وهو مذكور في موضعه. ووقع في تذكرة أَبي علي لَدَى في معنى هل عن المفضَّل؛ وأَنشد:
لَدَى من شبابٍ يُشْترَى بمَشِيبِ؟
وكيف شَبابُ المرْء بعدَ دَبيبِ؟
وقوله تعالى: قد بَلَغْتَ من لَدُنِّي عُذْراً؛ قال الزجاج: وقرئ من لَدُني، بتخفيف النون، ويجوز من لَدْني، بتسكين الدال، وأَجودها بتشديد النون، لأَن أَصل لَدُنْ الإِسكانُ، فإِذا أَضفتها إِلى نفسك زِدْتَ نوناً ليَسْلَم سكونُ النونِ الأُولى، تقول من لَدُنْ زيد، فتسكن النون، ثم تضيف إِلى نفسك فتقول لَدْني كما تقول عن زيد وعني، ومن حذف النونَ فلأَنَّ لَدُنْ اسم غير متمكن، والدليل على أَن الأَسماء يجوز فيها حذف النون قولهم قَدْني في معنى حَسْبي، ويجوز قَدِي بحذف النون لأَن قد اسم غير متمكن؛ قال الشاعر:
قَدْنَي من نصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي
فجاء باللغتين. قال: وأَما إِسكان دال لَدُنٍ فهو كقولهم في عَضُدٍ عَضْد، فيحذفون الضمة. وحكى أَبو عمرو عن أَحمد بن يحيى والمبرّد أَنهما قالا: العرب تقول لَدُنْ غُدْوَةٌ ولَدُنْ غُدْوَةً ولَدُنْ غُدْوَةٍ، فمن رفع أَراد لَدُنْ كانت غُدْوةٌ، ومن نصب أَراد لَدُنْ كان الوقتُ غُدْوةً، ومن خفض أَراد من عِنْد غُدْوةِ. وقال ابنُ كيسانَ: لَدُنْ حرف يَخْفِضُ، وربما نُصِبَ بها. قال: وحكى البصريون أَنها تنصب غُدْوة خاصّةً من بين الكلام ؛ وأَنشدوا:
ما زالَ مُهْري مَزْجَرَ الكلبِ منهمُ،
لَدُنْ غُدْوَةً حتى دَنَتْ لغُروبِ
وأَجاز الفراء في غُدْوةٍ الرفع والنصب والخفض؛ قال ابن كيسانَ؛ من خفض بها أَجراها مُجْرَى من وعن، ومن رفع أَجراها مُجْرى مذ، ومن نصب جعلها وقتاً وجعل ما بعدها ترجمة عنها؛ وإِن شئت أَضمرت كان كما قال: مُذْ لَدُ شَوْلاً وإِلى إِتْلائِها
أَراد: أَن كانت شَوْلاً. وقال الليث: لَدُنْ في معنى من عند، تقول: وقف الناسُ له من لَدُنْ كذا إِلى المسجد ونحو ذلك إِذا اتصل ما بين الشيئين، وكذلك في الزمان من لَدُنْ طلوع الشمس إِلى غروبها أَي من حين. وفي حديث الصَّدَقة: عليهما جُنَّتانِ من حديد من لَدُنْ ثُدِيِّهما إِلى ترَاقيهما؛ لَدُنْ؛ ظرف مكان بمعنى عند إِلا أَنه أَقرب مكاناً من عند وأَخصُّ منه، فإِن عند تقع على المكان وغيره، تقول: لي عند فلانٍ مال أَي في ذمته، ولا يقال ذلك في لَدُنْ. أَبو زيد عن الكلابيين أَجمعين: هذا من لَدُنِهِ، ضموا الدال وفتحوا اللام وكسروا النون. الجوهري: لَدُنْ الموضع الذي هو الغاية، وهو ظرف غير متمكن بمنزلة عند، وقد أَدخلوا عليها من وحدها من حروف الجرّ، قال تعالى: من لَدُنَّا، وجاءت مضافة تخفض ما بعدها؛ وأَنشد في لَدُ لغَيْلانَ بن حُرَيث:
يَسْتَوْعِبُ النَّوْعينِ من خَريرِه،
من لَدُ لَحْيَيْه إِلى مُنْخُورِه
قال ابن بري: وأَنشده سيبويه إِلى مَنْخُوره أَي مَنْخَره. قال: قال وقد حمل حذف النون بعضهم إِلى أَن قال لَدُنْ غُدْوَةً، فنصب غدوة بالتنوين؛ قال ذو الرمة:
لَدُنْ غُدْوَةً، حتى إِذا امتَدَّتِ الضُّحَى،
وحَثَّ القَطِينَ الشَّحْشحانُ المُكَلَّفُ
لأَنه توهم أَن هذه النون زائدة تقوم مقام التنوين فنصب، كما تقول ضارِبٌ زيداً، قال: ولم يُعْمِلوا لَدُنْ إِلا في غُدْوة خاصة. قال ابن بري: ذكر أَبو علي في لَدُنْ بالنون أَربع لغات: لَدُنْ ولَدْنٌ، بإِسكان الدال، حذف الضمة منها كحذفها من عَضُد، ولُدْنُ بإِلقاء ضمة الدال على اللام، ولَدَنْ بحذف الضمة من الدال، فلما التقى ساكنان فتحت الدال لالتقاء الساكنين، ولم يذكر أَبوعلي تحريك النون بكسر ولا فتح فيمن أَسكن الدال، قال: وينبغي أَن تكون مكسورة، قال: وكذا حكاها الحَوْفيُّ لَدْنِ، ولم يذكر لُدْن التي حكاها أَبوعلي، والقياس يوجب أَن تكون لَدْنِ، ولَدْنِ على حدِّ لم يَلْدَهُ أَبوان، وحكى ابن خالويه في البديع: وهَبْ لنا من لدُنك، بضم الدال، قال ابن بري: ويقال لي إِليه لُدُنَّةٌ أَي حاجة، والله أَعلم.

### Türkçe

**اللَّدْنُ**: her şeyden, bir ağaçtan yahut bir ipten yahut bir huydan olan yumuşak (olan şey)dir; dişisi **لَدْنة**’dir; cem‘i **لِدانٌ** ve **لُدْن**’dür. Ve (fiil olarak) **لَدُنَ** (oldu) **لَدانةً** ve **لُدُونةً** (yumuşaklıkça).
Ve **لَدَّنه** o: onu yumuşattı. Ve **قناة لَدْنة**: sallanışı yumuşak (olan)dır; ve **رمح لَدْنٌ** ve **رِماحٌ لُدْنٌ**, damme ile. Ve **امرأَة لَدْنة**: gençliğin tazeliği (üzerinde olan), yumuşak (kadın)dır. Ve her yaş, esnek (şey) **لَدْنٌ**’dür.

Ve **تَلدَّنَ في الأَمر**: ağır davrandı ve oyalanıp durdu; ve **ولدَّنه** o. Ve hadiste: Ensardan bir adam bir su devesini çöktürdü de ona bindi; sonra onu gönderdi de onun üzerine bazı **التَّلدُّن** ile **فتَلَدَّنَ** etti; bunun üzerine dedi: “Şe’! Allah seni lânetlesin.” Bunun üzerine Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Lânetlenmiş ile bize arkadaşlık etme.” **التَّلدُّن**: oyalanıp durmadır. Onun sözü **تَلدَّنَ**’ın manası: ağır davrandı ve oyalanıp durdu ve bekledi; ve atılmadı ve harekete geçmedi. Denir: **تَلدَّنَ عليه**; onun üzerine ağır davrandığı zaman. Ebû Amr dedi: **تَلدَّنْتُ تَلدُّناً** ve **تَلبَّثْتُ تَلبُّثاً** ve **تمكَّثْتُ**. Ve Âişe’nin hadisinde: “Bana mühürlenmiş bir deve gönderdi; o da benim üzerime **فتَلدَّنتْ** etti; ben de ona lânet ettim.”

**ولَدُنْ** ve **ولُدْنٌ** ve **ولَدْنٌ** ve **ولَدِنٌ** ve ondan hazfedilmiş **ولَدُ** ve dönüştürülmüş **ولَدَى**; hepsi: “yanında” manası olan zamanî ve mekânî bir zarf (tır). Sîbeveyh dedi: **لَدُنْ** cezmedildi ve **عِنْدَ** gibi kılınmadı; çünkü sözde **عند**’in yerleşmesi gibi yerleşmedi. Ve bu lafızda **النون** ile illet harfi, lâm olarak birbirinin yerine geçti; tıpkı **سنَةٍ**’de **الهاء** ile **الواو**’nun lâm olarak birbirinin yerine geçmesi gibi ve **عِضاهٍ**’da birbirinin yerine geçmesi gibi. Ebû İshâk dedi: **لَدُنْ**, **عند**’in yerleşmesi gibi yerleşmez; çünkü sen “bu söz benim yanımda doğrudur” dersin, “o benim **لَدُني** doğrudur” demezsin. Ve “benim yanımda büyük bir mal var” dersin; hâlbuki mal senden gaiptir. **لَدُنْ** ise, sana bitişik olana (yakın olana) içindir, başkasına değil. Ebû Ali dedi: **لَدُنْ** ve **لَدَى** ve **لَدُ**’nun benzeri, lâmın kullanımında bir kere **نون** (olarak), bir kere illet harfi (olarak), bir kere de hazfedilmiş (olarak) (gelmesidir): **دَدَنْ** ve **دَدَى** ve **دَدٌ**; o, yerinde zikredilmiştir. Ve Ebû Ali’nin tezkiresinde, **لَدَى**’nın “هل” manasında, el-Mufaddal’den (rivayetle) vârid olduğu geçti; ve (şu beyit) okundu:
**لَدَى من شبابٍ يُشْترَى بمَشِيبِ؟
وكيف شَبابُ المرْء بعدَ دَبيبِ؟**

Ve Yüce Allah’ın sözü: **قد بَلَغْتَ من لَدُنِّي عُذْراً**; Zeccâc dedi: **من لَدُني** diye, **النون**’u hafifletmekle de okunmuştur. Ve **من لَدْني** de câizdir; **الدال**’ı sükûn ile. Ve onların en iyisi, **النون**’u şeddeli (okumak)tır; çünkü **لَدُنْ**’un aslı sükûndur. Onu kendine izâfe ettiğin zaman, bir **نون** artırırsın ki birinci **النون**’un sükûnu selâmette kalsın. “**من لَدُنْ زيد**” dersin; böylece **النون**’u sükûnlu kılarsın. Sonra kendine izâfe edersin de “**لَدْني**” dersin; tıpkı “**عن زيد**” ve “**عني**” dediğin gibi. **النون**’u hazfeden ise, bunun sebebi: **لَدُنْ** yerleşik olmayan bir isimdir. İsimlerde **النون**’un hazfinin câiz olduğuna delil, onların “**قَدْني**” demeleridir; “**حَسْبي**” manasında. Ve **قَدِي** de câizdir; **النون**’u hazf ile; çünkü **قد** yerleşik olmayan bir isimdir. Şair dedi:
**قَدْنَي من نصْرِ الخُبَيْبَينِ قَدِي**
Böylece iki lugat ile geldi. Dedi: **لَدُنٍ**’ün **الدال**’ını sükûnlu kılmaya gelince, bu, onların **عَضُدٍ** hakkında **عَضْد** demeleri gibidir; dammeyi hazfederler. Ebû Amr, Ahmed b. Yahyâ ve el-Muberred’den hikâye etti: İkisi demişler ki: Araplar “**لَدُنْ غُدْوَةٌ**” ve “**لَدُنْ غُدْوَةً**” ve “**لَدُنْ غُدْوَةٍ**” der. Kim ref‘ ederse, “**لَدُنْ** (vakti) **كانت غُدْوةٌ** idi”yi murad eder. Kim nasb ederse, “**لَدُنْ** (vakti) zaman **غُدْوةً** idi”yi murad eder. Kim cer ederse, “**من عِنْد غُدْوةِ**”yi murad eder. İbn Keysân dedi: **لَدُنْ** cer eden bir harftir; bazen onunla nasb da olunur. Dedi: Basralılar hikâye ettiler ki o, söz arasında özellikle **غُدْوةً**’yi nasb eder; ve (şu beyitleri) okuttular:
**ما زالَ مُهْري مَزْجَرَ الكلبِ منهمُ،
لَدُنْ غُدْوَةً حتى دَنَتْ لغُروبِ**

Ferrâ, **غُدْوةٍ**’de ref‘, nasb ve cer’i câiz gördü. İbn Keysân dedi: Kim onunla cer ederse, onu **من** ve **عن**’ın yürüdüğü yola yürütmüştür. Kim ref‘ ederse, onu **مذ**’ün yürüdüğü yola yürütmüştür. Kim nasb ederse, onu bir vakit kılmış ve ondan sonrakini onun tercümesi kılmıştır. İstersen **كان**’ı gizlersin; nitekim (şairin) dediği gibi:
**مُذْ لَدُ شَوْلاً وإِلى إِتْلائِها**
Muradı: “**أَن كانت شَوْلاً**”dır. Leys dedi: **لَدُنْ**, “**من عند**” manasındadır; dersin ki: “İnsanlar onun için **من لَدُنْ كذا**’dan mescide kadar ve benzeri (şekilde) durdular”; iki şey arasındaki (mesafe) bitişik olduğu zaman. Zaman hakkında da böyledir: “Güneşin doğuşundan batışına kadar **من لَدُنْ**”; yani “o andan itibaren”. Sadaka hadisinde: “İkisinin üzerinde demirden iki zırh vardır; **من لَدُنْ ثُدِيِّهما**’dan **إِلى ترَاقيهما**’ya kadar.” **لَدُنْ**: “**عند**” manasında bir mekân zarfıdır; ancak mekânca **عند**’den daha yakındır ve ondan daha özeldir. Çünkü **عند**, mekâna ve başkasına (da) vâki olur; dersin ki: “Falancanın yanında benim için bir mal var”; yani onun zimmetindedir. Bu, **لَدُنْ**’da söylenmez. Ebû Zeyd, Kılâbîlerin hepsinden (naklen): “Bu, onun **لَدُنِهِ**’ndendir”; **الدال**’ı dammeli, **اللام**’ı fethalı, **النون**’u kesralı yaptılar. Cevherî: **لَدُنْ**, gaye olan yerdir; ve **عند** menzilesinde yerleşik olmayan bir zarftır. Üzerine cer harflerinden yalnız **من**’i sokmuşlardır. Yüce Allah dedi: **من لَدُنَّا**. Ve izâfetli gelmiştir; kendisinden sonrakini cer eder. Ve Gıylân b. Hurays için **لَدُ** hakkında (şu beyit) okundu:
**يَسْتَوْعِبُ النَّوْعينِ من خَريرِه،
من لَدُ لَحْيَيْه إِلى مُنْخُورِه**

İbn Berrî dedi: Sîbeveyh onu “**إِلى مَنْخُوره**” diye okuttu; yani “**مَنْخَره**”. Dedi: Bazıları **النون**’un hazfini, “**لَدُنْ غُدْوَةً**” dediğine götürdü; böylece **غدوة**’yi tenvin ile nasb etti. Zü’r-Rumme dedi:
**لَدُنْ غُدْوَةً، حتى إِذا امتَدَّتِ الضُّحَى،
وحَثَّ القَطِينَ الشَّحْشحانُ المُكَلَّفُ**

Çünkü o, bu **النون**’un zâid olduğunu, tenvinin yerine kaim olduğunu zannetti de nasb etti; tıpkı “**ضارِبٌ زيداً**” dediğin gibi. Dedi: **لَدُنْ**’u ancak özellikle **غُدْوة**’de amel ettirdiler. İbn Berrî dedi: Ebû Ali, **لَدُنْ**’da **النون** ile dört lugat zikretti: **لَدُنْ** ve **لَدْنٌ**; **الدال**’ın sükûnu ile; dammenin ondan hazfi, **عَضُد**’dan hazfi gibi. Ve **لُدْنُ**; **الدال**’ın dammesini **اللام** üzerine atmakla. Ve **لَدَنْ**; **الدال**’dan dammeyi hazf ile; iki sâkin karşılaşınca, sâkinlerin karşılaşması için **الدال**’ı fetha etti. Ebû Ali, **الدال**’ı sükûnlu kılan kimsede **النون**’un kesra yahut fetha ile harekelenmesini zikretmedi. Dedi: Kesralı olması gerekir. Dedi: Havfî de onu böyle hikâye etti: **لَدْنِ**; ve Ebû Ali’nin hikâye ettiği **لُدْن**’ü zikretmedi. Kıyas, **لَدْنِ** ve **لَدْنِ** olmasını gerektirir; “**لم يَلْدَهُ أَبوان**” haddi üzere. İbn Hâlaveyh, **البديع**’de hikâye etti: “**وهَبْ لنا من لدُنك**”; **الدال**’ın dammesi ile. İbn Berrî dedi: “Bana onun için **لُدُنَّةٌ** vardır”; yani bir ihtiyaç. Ve Allah daha iyi bilir.
