# لدي (ل-د-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AF%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onların yanı

- Harfler: ل - د - ي
- Kur'an'da: 22 geçiş · 21 ayet · 7 sîga
- 7 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: لدى

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [لَدَيْهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْهِمْ | Onların yanı | 7 | 6 | [3:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/3:44.md) |
| [لَدَيْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلْنَا | Yanımız | 5 | 5 | [12:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/12:54.md) |
| [لَدَيَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D9%91.md) | فَعَلْنِي | Yanım | 4 | 4 | [27:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/27:10.md) |
| [لَدَيْهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%87%D9%90.md) | فَعَلْهُ | Onun yanı | 2 | 2 | [18:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/18:91.md) |
| [وَلَدَيْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَلْنَا | Ve yanımız; Yanımız | 2 | 2 | [23:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/23:62.md) |
| [لَدَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَ | Yan | 1 | 1 | [12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/12:25.md) |
| [لَدَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/siga/%D9%84%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D9%89.md) | فَعَلَ | Yan | 1 | 1 | [40:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/40:18.md) |

## Mücavir kökler — 21 mücavir (117 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hazırladık
2. [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Huzme” demet demektir
3. [خصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hasim (hı,sad) : Çantanın kenarına bağlanan iki kulpdan…
4. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
5. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
6. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Çeper, çit demektir
7. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Yumruk demektir
8. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
9. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
10. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
11. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
12. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
13. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
14. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
15. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Murar acı bir ağacın adıdır
16. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
17. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
18. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
19. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
20. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Şey
21. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لدي |
| Yapı | Üçlü (mekân ve zaman zarfı, edatsı isim) |
| Özel Durum | İlletli (son harfi yâ olan nâkıs yapı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md), [لدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md), مع |
| Zıt Kök | [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesne veya özneye el erimi mesafesinde, bizzat sınırında ve temas eşiğinde fiilen hazır bulunma |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da amellerin, şahitlerin ve ilahi hükmün hiçbir aracı olmaksızın bizzat huzurda hazır ve açık oluşu |
| Çekirdek Özet 3 | Mülkiyet veya aidiyetten ziyade doğrudan şahitliği, fiili mevcudiyeti ve anlık yüzleşmeyi kuran varoluşsal yakınlık |
| Kritik Hata Riski | Genel aidiyet bildiren diğer yakınlık edatlarıyla bir tutulup hazır bulunma ve anlık temas şartının gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لد | Bir sınıra yapışma, sertçe tutunma, ayrılmayacak şekilde bitişme ve direnç gösterme; nitekim [لدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D8%AF.md) kökünde hasmın yakasını bırakmayan inatçı çekişme, [لدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md) kökünde ise doğrudan kaynağın hemen yanı başındaki temas alanı kastedilir. | ي | Çekirdeğin ifade ettiği yapışma ve ayrılmama hareketini dinamik bir yönelişe ve belirli bir özne veya nesnenin bizzat el erimi mesafesinde fiilen hazır bulunma haline dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire | Belirli bir sınıra, hedefe veya odağa doğru kesin ve yönlendirici yönelimi temsil eder. |
| د | Kapı, giriş eşiği | Bir alana açılan eşiği, girilen kapıyı ve temas noktasında durmayı simgeler. |
| ي | El ve kol, uzanma | Fiilen dokunabilecek, tutabilecek mesafede oluşu ve ameli bitişikliği gösterir. |
| لدي | Eşiğe yönelerek el erimi mesafesinde hazır durma | Belirli bir odağa yönelip (ل) onun kapı ve sınır eşiğine vararak (د) el uzatımı mesafesinde bizzat hazır ve şahit olma (ي) hareketini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sınırın, kapının veya nesnenin tam eşiğinde bulunma; el erimi mesafesinde, araya hiçbir mesafe veya engel girmeksizin bizzat hazır ve bitişik olma durumudur (örnek: رأيته لدى باب الأمير). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem recez şiirinde fiili yakınlık ve muhatabın derhal üzerine varma uyarısı olarak teşvik ve ikaz bağlamında kullanılmıştır: لَدَيْكَ لَدَيْك ضاق بها ذراعا / ويروى: إليك إليك على الإغراء |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü’r-Rumme, insanın iç dünyasına yapışan ve yakasını bırakmayan kederin bizzat hazır bulunmasını bu kökle tasvir etmiştir: فَدَعْ عنك الصِّبا ولَدَيْك هَمّاً / تَوَقَّشَ في فُؤادِكَ واخْتِبالا |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, el-Mufradāt.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesi genelinde yönelme ve konum bildiren edatsı yapılar incelendiğinde, لدي kökünün çift harfli لد tabanından türeyen özgün bir Batı Sami / Arapça gelişimi olduğu görülür. İbranice ve Ârâmîce/Süryanice katmanlarında aynı işlev genellikle yönelme harf-i ceri ile el/kol isminin birleşmesinden doğan yapılarda (örneğin İbranice לְיַד / ləyad "elinde, yanında, yanı başında") karşılanır; Arapçada ise bu anlam alanı müstakil bir zarf-isim kökleşmesine uğramıştır. Kökün morfolojik olarak zamirlere bitiştirildiğinde yâ harfinin açığa çıkması ve fetha ile harekeli çift yâ biçimini alması (لَدَيَّ gibi), yapının aslen nâkıs bir isimden kaynaklandığını doğrulamaktadır. Arap dilinde bu kök, uzaktaki veya görünmeyen bir mülkiyeti değil, yalnızca algılanabilir, görülebilir ve bizzat eşiğinde bulunulan mevcudiyeti niteleyerek komşu Sami dillerindeki daha geniş kapsamlı edatlardan anlamca ayrışmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisānü’l-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Semitic Roots.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Eşiğe ve sınıra dayanarak hazır bulunma | İsim kökenli bir zarf olup zamirlerle birleştiğinde temas halindeki anlık mevcudiyeti ve gözlemlenebilir huzuru bildirir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | El erimi mesafesi ve yönelme matrisi | İbranice ləyad ve Süryanice lewât formlarıyla işlevsel yakınlık taşır; ancak kök harfleri itibarıyla Arapçaya özgü morfolojik bir sabitleşmedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki dil katmanlarında güvenilir morfolojik bağ tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīsü’l-Luğa, Lisānü’l-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لدي | Anlamlı | Yanında, huzurunda, eşiğinde olma | Hedef köktür; bizzat hazır bulunmayı, el erimi mesafesindeki mevcudiyeti bildirir. | Kur'an'da geçer |
| [ليد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AF.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| [دلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%8A.md) | Anlamlı | Sarkıtmak, uzatmak, kovayı kuyuya salmak | Bir şeyi bir boşluğa doğru uzatıp indirmek veya hüccet sunup ileri sürmektir. | Kur'an'da geçmez |
| [ديل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%84.md) | Anlamlı | Elden ele geçmek, devretmek, yer değiştirmek | Durumun veya mülkiyetin bir taraftan diğerine dönmesi, zamanın nöbetleşmesidir. | Kur'an'da geçmez |
| يلد | Anlamlı | Doğurmak, meydana getirmek | Bizzat kendi özünden bir canlı veya nesne türetip ortaya çıkarmaktır. | Kur'an'da geçmez |
| يدل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لدي | Merkez | Bizzat hazır bulunma | O anda algı alanında, eşik mesafesinde ve fiilen mevcut olmayı ifade eder. | Arada mesafe ve gaybiyet olmaksızın tanıklık ve temas bildirir. |
| [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) | Komşu | Genel yakınlık ve mülkiyet | Kişinin yanında bilfiil bulunmayan, uzakta veya evinde olan mülkünü de kapsar. | Daha geneldir; hazır bulunma şartı aranmaksızın aidiyet ve kat bildirebilir. |
| [لدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%86.md) | Komşu | Kaynak ve başlangıç yakınlığı | Doğrudan bir merciin, kaynağın bizzat katından çıkışı ve özel lütfu vurgular. | Genellikle min harf-i ceriyle kaynağın zatına ve başlangıç noktasına işaret eder. |
| مع | Komşu | Birliktelik ve refakat | İki veya daha fazla unsurun aynı zaman, mekân veya hükümde birleşmesidir. | Eşik veya hazır bulunma şartından çok beraberlik ve dayanışmayı gösterir. |
| [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) | Zıt | Uzaklık ve gaybiyet | Zamanda, mekânda veya algıda araya mesafe girmesi, erişim dışı kalmadır. | Huzur ve temas halinin bütünüyle kalktığı mesafeyi temsil eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لدي | Huzurunda, yanı başında | Doğrudan göz önünde, eşikte ve fiilen mevcut olmayı anlatır. | Kesin |
| Latince | apud, praesto | Yanında, huzurunda, hazırda | Praesto kelimesi bizzat hazır bulunmayı ve el altında olmayı tam karşılarken apud genel huzur bildirir. | Güçlü |
| İngilizce | in the presence of, at hand, with | Huzurunda, el altında, yanında | In the presence of doğrudan huzur ve şahitlik boyutunu, at hand ise anlık erişilebilirliği karşılar. | Güçlü |
| Almanca | bei, anwesend, zugegen | Yanında, hazır, mevcut | Anwesend ve zugegen bizzat orada bulunma halini verir; bei ise daha geniş bir konumu belirtir. | Güçlü |
| Fransızca | auprès de, sous la main | Yanı başında, nezdinde, el altında | Auprès de temas derecesindeki yakınlığı ve huzuru, sous la main ise anında erişimi ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Fiziksel eşik ve anlık karşılaşma | Kapının tam yanında, el erimi mesafesinde | Mekânsal temas ve ansızın bizzat karşı karşıya gelme bağlamı (Yûsuf [12:25](https://lisan.digital/tr/ayet/12:25.md)). |
| Amellerin ve kayıtların hazır bulunuşu | Bilfiil huzurda, kaydı tutulmuş olarak hazırda | Meleklerin şahitliği ve amellerin mahşerde inkâr edilemez şekilde bizzat sergilenmesi (Kāf [50:18](https://lisan.digital/tr/ayet/50:18.md), Kāf [50:23](https://lisan.digital/tr/ayet/50:23.md)). |
| Mahşerdeki mutlak divan huzuru | İtirazsız toplanma ve huzura bizzat sevk edilme | Bütün varlıkların ilahi huzurda kaçınılmaz bir mevcudiyetle divana durması (Yâsîn [36:32](https://lisan.digital/tr/ayet/36:32.md), Zuhruf [43:4](https://lisan.digital/tr/ayet/43:4.md), Kāf [50:28](https://lisan.digital/tr/ayet/50:28.md)). |
| Doğrudan himaye ve özel yakınlık | Güven içinde bizzat nezdinde bulunma | Yüksek makam sahiplerinin veya ilahi dergâhın sunduğu doğrudan kabul ve koruma (Yûsuf [12:54](https://lisan.digital/tr/ayet/12:54.md), Müzzemmil [73:12](https://lisan.digital/tr/ayet/73:12.md)). |
| Psikolojik kapanma ve elde olana hapsolma | Kendi zihninde ve elinde hazır olanla yetinme | Fırkalara ayrılanların yalnızca kendi hazır kanaatleriyle avunup dışa kapanması (Mü'minûn [23:53](https://lisan.digital/tr/ayet/23:53.md), Rûm [30:32](https://lisan.digital/tr/ayet/30:32.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve ilahi huzur | Allah'a isnat edilen لدين veya لدي ifadelerinin cismani bir mekân mı yoksa mutlak şahitlik ve izzet makamı mı olduğu | Mekânsal yakınlıktan tenzih edilerek amellerin ve kulların bizzat ilahi ilim ve kudret karşısında hazır bulunuşuna yoğunlaşma |
| Fıkıh | Şahitlik ve ikrarın meclisi | Davalı ve davacının hâkimin bizzat huzurunda hazır bulunması ve delilin mecliste bilfiil ibraz edilmesi şartı | Gıyabi delilden ayrılarak mahkeme salonunda fiziken ve bizzat hazır olma zorunluluğuna daralma |
| Tefsir | Zarfiyet ve belagat farkları | Kur'an'da [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) ile لدي arasındaki farkın incelenmesi; amellerin kaydı bağlamında neden لدي lafzının seçildiği | Genel mülkiyet yerine kaçışı imkânsız anlık yüzleşme ve kesin gözlem anlamına odaklanma |
| Hadis | Şefaat ve divan hadisleri | Kıyamet gününde kulların hiçbir perde olmaksızın Rablerinin huzurunda hazır bulunmalarını anlatan rivayetler | Aracıların kalktığı, doğrudan ve apaçık şahsi mevcudiyet anlamına teksif olma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mahşer divanı ve hesap | Bizzat huzurda olma | Amellerin ve kulun gizlenemez mevcudiyeti | Kulun ameliyle yüzleşmesinde hiçbir gaybiyet payı bırakmayan mutlak ilahi şahitliktir. | Kesin |
| İlmi | Doğrulama ve gözlem | Doğrudan veri mevcudiyeti | Olguyu laboratuvar veya gözlem eşiğinde yakalama | Teorik bilginin fiilen gözlemlenebilir ve test edilebilir bir veri olarak el altında bulunmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve tebaa ilişkisi | Huzura celp ve tescil | İktidar otoritesi karşısında bizzat bulunma | Temsilciler olmaksızın tebaanın veya sanığın yargı makamının kapısında doğrudan hazır edilmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | İbraz ve teslim | Malın mecliste hazır olması | Akdin sıhhati için fiziki veya fiili kabz imkânı | Satış akdinde malın veya bedelin gıyapta değil, anında teslim edilebilir biçimde el eriminde olmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Komşuluk sınırı ve teğetsel temas ($\epsilon$-komşuluğu) | Bir noktanın belirli bir sınır bölgesine mesafenin sıfıra yaklaştığı derecede bitişik olması; fonksiyonun o noktadaki anlık ve doğrudan durumunu temsil eder. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki mevcudiyet ve dolaysız yüzleşme (hâzırûn hali) | Ceza veya usul hukukunda tarafların ve delillerin vekilsiz, doğrudan mahkeme meclisinde bulunup tanıklığın bizzat cereyan etmesi ilkesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | لدي zarfının Türkçeye ve diğer dillere alelade "yanında" veya "katında" şeklinde çevrilerek [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) ve مع gibi genel edatlarla farksızlaştırılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir şeyin sırf mülkiyette olması değil, o anda somut bir eşikte, bilfiil algı ve şahitlik sınırında hazır, apaçık ve inkâr edilemez biçimde mevcut bulunması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mahşer ve hesap ayetlerinde vurgulanan "kaçınılmaz yüzleşme", "anında hazır edilen sicil" ve "aracısız mevcudiyet" vurgusunun silinip sıradan bir aidiyet algısına dönüşmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hesap, şahitlik ve ilahi gözetim sahnelerinde kurduğu atmosferin ciddiyetini ve aniliğini gösterir; gayb ile şehadet arasındaki perdenin kalktığı doğrudan yüzleşme anlarını tayin eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Amellerin tescil edildiğini bildiren ayetlerde (Kāf suresi), mahşere toplanma sahnelerinde (Yâsîn suresi) ve insanın kendi iç dünyasında oluşturduğu kapalı zihniyetlerin tasvirinde (Mü'minûn ve Rûm sureleri). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah katında bulunma halinin zamansal veya mekânsal bir uzaklık barındırabileceği yanılgısını yıkar; amellerin ötelenemez biçimde bizzat hazır ve şahitliğe açık olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kapının veya sınırın tam eşiğinde durarak bir nesneye el erimi mesafesinde bizzat dokunacak kadar bitişik ve hazır olma durumudur.
- Soyut anlam: Bir hükmün, delilin veya amelin hiçbir aracı, erteleme ve gaybiyet olmaksızın doğrudan gözlem, şahitlik ve yüzleşme alanında bilfiil mevcut bulunmasıdır.
- Sistematik karşılık: Hukuki ve ontolojik mevcudiyetin, mülkiyet sınırını aşarak doğrudan tanıklık ve yüzleşme zeminine oturtulması; bilfiil hazır oluş ilkesidir.
- LaTeX modeli: $$L(x, y) = \{ (x, y) \mid d(x, y) \to 0 \land O(x, y) = 1 \}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ gözlemleyen veya kuşatan merciyi, $y$ ise bu merciin sınırında hazır bulunan varlığı veya ameli temsil eder. $d(x, y) \to 0$ ifadesi aradaki mesafenin ve ayrılığın sıfıra yaklaşarak bir temas eşiğine dönüşmesini simgeler. $O(x, y) = 1$ ifadesi ise bizzat huzurda olma, şahitlik ve anlık algılanabilirlik şartının tam olarak gerçekleştiğini doğrular; böylece لدي kökünün kurduğu ayrılmaz temas ve hazır bulunuş kümesi sembolize edilir.

## Geçtiği ayetler (21 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AF%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/3:44.md) — لَدَيْهِمْ

ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ

Meal (IK): Bunlar sana vahyetmekte olduğumuz gayb haberlerindendir. Meryem’e hangisi kefil olacak diye kalemlerini atarlarken sen yanlarında değildin. Çekişirlerken de orada bulunmadın.

### [Yusuf 12:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/12:25.md) — لَدَا

وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَا الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): İkisi de kapıya koştular. Kadın, onun gömleğini arkasından boylu boyunca yırttı. Kapının yanında efendisine rast geldi. Kadın dedi ki: Ailene kötülük etmek isteyenin cezası; zindana atılmaktan veya acıklı bir azabdan başka ne olabilir?

### [Yusuf 12:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/12:54.md) — لَدَيْنَا

وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ

Meal (IK): Hükümdar dedi ki: Onu bana getirin de yanıma alayım. Onunla konuşunca da dedi ki: Sen, bugün bizim yanımızda önemli bir mevki sahibisin, eminsin.

### [Yusuf 12:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/12:102.md) — لَدَيْهِمْ

ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ

Meal (IK): Bunlar gayb haberlerindendir ki, sana vahyediyoruz. Onlar, elbirliği edip düzen kurdukları zaman; sen, orada değildin.

### [Kehf 18:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/18:91.md) — لَدَيْهِ

كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا

Meal (IK): İşte bunun gibi, onun yaptıklarının hepsini baştan başa biliyorduk Biz.

### [Müminun 23:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/23:53.md) — لَدَيْهِمْ

فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ

Meal (IK): Ama onlar işlerini kendi aralarında bölük bölük ayırdılar. Her bölük kendi tuttuğu yoldan memnundur.

### [Müminun 23:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/23:62.md) — وَلَدَيْنَا

وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Biz, hiç kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemeyiz. Katımızda gerçeği konuşan bir kitab vardır. Ve onlar asla haksızlığa uğratılmazlar

### [Neml 27:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/27:10.md) — لَدَيَّ

وَأَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى لَا تَخَفْ إِنِّي لَا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ

Meal (IK): Değneğini at. Onun yılan gibi hareketler yaptığını görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı ve geri dönmedi. Ey Musa; korkma. Benim katımda muhakkak ki peygamberler korkmazlar.

### [Rum 30:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/30:32.md) — لَدَيْهِمْ

مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ

Meal (IK): Onlar ki; dinlerinde ayrılığa düşüp fırka fırka olmuşlardır. Her zümre kendi yanında olanla sevinir durur.

### [Yasin 36:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/36:32.md) — لَدَيْنَا

وَإِنْ كُلٌّ لَمَّا جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ

Meal (IK): Hepsi de muhakkak toptan huzurumuza getirileceklerdir.

### [Yasin 36:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/36:53.md) — لَدَيْنَا

إِنْ كَانَتْ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنَا مُحْضَرُونَ

Meal (IK): Sadece bir tek çığlık olmuştur. Ve bir de bakarsınız ki; onların hepsi birden huzurumuza getirilmişlerdir.

### [Mü'min 40:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/40:18.md) — لَدَى

وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَنَاجِرِ كَاظِمِينَ مَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ حَمِيمٍ وَلَا شَفِيعٍ يُطَاعُ

Meal (IK): Onları yaklaşan gün ile uyar. O zaman ki; yürekler ağızlara gelecek, tasadan yutkunacaklar. Zalimlerin ne dostu, ne de dinlenecek şefaatçısı olur.

### [Zuhruf 43:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/43:4.md) — لَدَيْنَا

وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ

Meal (IK): O nezdimizdeki ana kitabdadır. Şanı yücedir, hikmet doludur.

### [Zuhruf 43:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/43:80.md) — لَدَيْهِمْ

أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ

Meal (IK): Yoksa kendilerinin sırlarını ve gizli konuşmalarını işitmiyoruz mu sanıyorlar? Hayır, öyle değil, yanlarındaki elçilerimiz yazmaktadır.

### [Kaf 50:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/50:18.md) — لَدَيْهِ

مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ

Meal (IK): O, bir söz atmaya dursun; mutlaka yanında hazır bir gözcü vardır.

### [Kaf 50:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/50:23.md) — لَدَيَّ

وَقَالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ

Meal (IK): Ona yakın olan dedi ki: İşte yanımda hazır olan şey.

### [Kaf 50:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/50:28.md) — لَدَيَّ

قَالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ

Meal (IK): Buyurdu ki: Benim katımda çekişmeyin. Size önceden tehdid göndermiştim.

### [Kaf 50:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/50:29.md) — لَدَيَّ

مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ

Meal (IK): Benim katımda söz değiştirilmez. Ve Ben, kullara asla zulmedici değilim.

### [Kaf 50:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/50:35.md) — وَلَدَيْنَا

لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا وَلَدَيْنَا مَزِيدٌ

Meal (IK): Orada diledikleri onlarındır. Katımızda daha fazlası da var.

### [Cin 72:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/72:28.md) — لَدَيْهِمْ

لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيْهِمْ وَأَحْصَى كُلَّ شَيْءٍ عَدَدًا

Meal (IK): Ta ki Rabblarının risaletlerini, gerçekten tebliğ etmiş olduklarını bilsin. Onların yaptıklarını kuşatmış ve her şeyi bir sayı ile saymıştır.

### [Müzzemmil 73:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/ayet/73:12.md) — لَدَيْنَا

إِنَّ لَدَيْنَا أَنْكَالًا وَجَحِيمًا

Meal (IK): Muhakkak ki katımızda, ağır boyunduruklar ve cehennem var.

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال اللام و و ء ي معهما
د ل و، ل د ي، د و ل، د أ ل، أ د ل، و ل د، ل و د مستعملات
دلو:
جمع الدَّلْوِ الدِّلاء، والعَدَدُ أَدْلٍ، والكثيرُ دُلِيًّ ودِلِيٌّ.
والدَّلاةُ: الدَّلْوُ، وأَدْلَيْتُها: أَرْسَلْتُها في البِئر، وقول الله -عزَّ وجلَّ-: "فأدْلَى دَلْوَه قال يا بُشرَى"، ودَلَوْتُها: مَلأَتُها ونزَعتُها من البئر مَلأَى، قال الراجز:
يْنزَعُ من جَمّاتِها دَلْوَ الدّالْ
أي نَزْعَ النازِع.
والدَّاليةُ شيءُ يُتَّخَذُ من خُوصٍ وخَشَب يُستَقَى به بحبالٍ يُشدُّ في رأس جِذعٍ طويل، والإِنسانُ يُدْلي شيئاً في مَهْواة ويَتَدلَّى هو نفسُه.
وأَدْلَى فُلان بحُجَّته أي احتَجَّ بها، وأَدْلَى بها إلى الحاكم: رَفُعها إليه.
لدى:
لَدَى معناها عندَ، يقال: رأيتُه لدى بَاب الأمير، وجاءني أمر من لَدَيْك أي من عندك، وقد يحسُن من لدُنْك بهذا المعنى، ويقال في الإِغراء: لدَيْكَ فلاناً كقولكَ عليكَ فلاناً، كقول القُطامي:
إذا التَيّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا		لَدَيْكَ لَدَيكَ ضاقَ بها ذراعاً
ويُروي: إِليكَ إليك على الإغِراء.
دول:
الدُّولةُ والدَّوْلةُ لغتان، ومنه الإدالة، قال الحَجّاج: إِنّ الأرضَ ستُدالُ مِنّا كما أدَلنا منها أي نكون في بَطْنها كما كُنّا على ظَهْرها.
وبنُو الدِّول: حَيٌّ من بني حنيفة.
دءل:
بنو الدُّئِل حَيٌّ بَكْرِ بنِ عَبْدِ مَناف بن كنانة.
والدَّأَلانُ: مِشيةٌ فيها ضَعْفٌ وعَجَلةٌ.
والدُّؤلُولُ: الداهيةُ من دواهي الدِّهْر الشديدة، والجمعُ الدَّآليل.
أدل:
الإِدْلُ: ضَرْبٌ من اللَّبَن يَتَغَيَّر عن مَحْضِه فيَصير إِدْلاً.
ولد:
الوَلَدُ اسم يجمعُ الواحدَ والكثيرَ، والذكَر والأنْثَى سَواء والوَليدُ: الصَّبِيُّ، والوليدةُ: الأَمَةُ.
واللِّدَةُ: مثلُكَ في السِّنِّ.
ووَلَدُ الرجل ووُلْدُه في معنىً، ووَلَدُه ورَهطُه في معنىً.
ويقال: مالُه ووَلَدُه أي ورَهْطُه، ويقال: وُلدُه.
والوِلْدةُ: جماعة الأولاد، وقال يصف صَيّاداً:
سِمْطاً يُرَبِّي وِلْدَةً زَعلابِلا
ويقال في تفسير قوله تعالى: "لم يَزِدْهُ مالُه ووَلَدُه إِلاُّ خَسارا" أي رَهطُه.
وشاةٌ والدٌ: حاملٌ، والجميع وُلَّد، وإِنّها لَبِّينةُ الوِلاد.
والوِلادة: وَضْع الوالدةِ وَلَدَها.
وجارية مُوَلَّدة: وُلِدَتْ بين العرب ونَشأَتْ مع أولادهم، ويَغْذونها غِذاء الوَلَد ويُعَلِّمونها من الأدب مثلَ ما يُعَلِّمون أولادَهم، وكذلك المُوَلَّد من العبيد.
وكلامٌ مُوَلَّد: مُسْتَحدَث لم يكن من كلام العرب.
وأمّا التليدة من الجَواري فهي التي تُولَدُ في مِلك قَوْمٍ وعندَهم أَبَواها.
لود:
الأَلوَدُ: الذي لا يكاد يَميل إلى غَزَل أو عِشق، لا ينقاد لأمرٍ، وقد لَوِدَ يَلْوَدُ لَوَداً، وقوم أَلْوادُ، وهذه من النَّوادِر.

##### Türkçe

باب **الدال** **اللام** **و** **ء** **ي** معهما
**د ل و**، **ل د ي**، **د و ل**، **د أ ل**، **أ د ل**، **و ل د**، **ل و د** kullanımdadırlar.

**دلو**:
**الدَّلْوِ**’nun çoğulu **الدِّلاء**’dır; sayı (azlık) **أَدْلٍ**’dir; çokluk ise **دُلِيًّ** ve **دِلِيٌّ**’dir.
**الدَّلاةُ**: **الدَّلْوُ**’dur; “**أَدْلَيْتُها**”: onu kuyuya saldım demektir. Yüce Allah’ın sözü: “**فأدْلَى دَلْوَه قال يا بُشرَى**”. “**دَلَوْتُها**”: onu doldurdum ve dolu olarak kuyudan çektim demektir. Râciz dedi ki:
يْنزَعُ من جَمّاتِها دَلْوَ الدّالْ
Yani: çekenin çekişi.
**الدَّاليةُ**: hurma yaprağından ve ağaçtan yapılan bir şeydir; iplerle onunla su çekilir; uzun bir gövdenin başına bağlanır. İnsan bir şeyi bir uçuruma **يُدْلي** eder ve kendisi de bizzat **يَتَدلَّى** eder.
“**أَدْلَى** falan kişi hüccetiyle”: yani onunla delil getirdi. “**أَدْلَى** onu hâkime”: onu ona yükseltti (arz etti).

**لدى**:
**لَدَى**’nın manası **عندَ**’dır. Denir ki: Onu emîrin kapısı yanında (**لدى**) gördüm. Ve: Bana **لَدَيْك**’ten, yani senin yanından bir iş geldi. Bu manada **لدُنْك**’ten (şeklinde) gelmesi de güzel olabilir. Ve iğrâda denir ki: **لدَيْكَ** falancayı; senin “üzerine (al)” demen gibi: “عليكَ فلاناً”. **القُطامي**’nin sözü gibi:
إذا التَيّازُ ذو العَضَلاتِ قلنا		لَدَيْكَ لَدَيكَ ضاقَ بها ذراعاً
Ve şöyle de rivayet edilir: iğrâ üzere “**إِليكَ إِليكَ**”.

**دول**:
**الدُّولةُ** ve **الدَّوْلةُ** iki lugattır; ondan **الإدالة** (da vardır). **الحَجّاج** dedi ki: Şüphesiz yer bize karşı döndürülecektir (**ستُدالُ مِنّا**) tıpkı ondan bize döndürdüğü (**أدَلنا منها**) gibi; yani onun sırtında olduğumuz gibi onun karnında oluruz.
**بنُو الدِّول**: Benî Hanîfe’den bir hay’dır.

**دءل**:
**بنو الدُّئِل**: Bekr b. Abd Menâf b. Kinâne’den bir hay’dır.
**الدَّأَلانُ**: içinde zayıflık ve acele bulunan bir yürüyüştür.
**الدُّؤلُولُ**: zamanın şiddetli musibetlerinden bir musibettir; çoğulu **الدَّآليل**’dir.

**أدل**:
**الإِدْلُ**: sütün bir türüdür; saf hâlinden değişir de **إِدْلاً** olur.

**ولد**:
**الوَلَدُ** tekili ve çoğulu bir araya getiren bir isimdir; erkek ve dişi eşittir. **الوَليدُ**: oğlancık/çocuk. **الوليدةُ**: câriye.
**اللِّدَةُ**: yaşta senin benzerin.
Erkeğin **وَلَدُه**’u ve **وُلْدُه**’u bir manadadır; onun **وَلَدُه**’u ile **رَهطُه**’u bir manadadır.
Ve denir ki: Onun malı ve **وَلَدُه**’u; yani **رَهْطُه**. Ve denir ki: **وُلدُه**.
**الوِلْدةُ**: çocukların topluluğu. Bir avcıyı vasfederek dedi ki:
سِمْطاً يُرَبِّي وِلْدَةً زَعلابِلا
Ve Yüce Allah’ın sözü “**لم يَزِدْهُ مالُه ووَلَدُه إِلاُّ خَسارا**”nın tefsirinde denir ki: yani **رَهطُه**.
**شاةٌ والدٌ**: gebe. Hepsi **وُلَّد**’dir. Ve şüphesiz o, doğurmaya elverişlidir: **لَبِّينةُ الوِلاد**.
**الوِلادة**: doğuranın çocuğunu koyması (doğurması).
**جارية مُوَلَّدة**: Araplar arasında doğmuş ve onların çocuklarıyla birlikte yetişmiş olan; onu çocuk gıdasıyla beslerler ve ona edepten, çocuklarına öğrettikleri gibi öğretirler. Kölelerden **المُوَلَّد** de böyledir.
**كلامٌ مُوَلَّد**: Arapların sözünden olmayan, sonradan ortaya çıkarılmıştır.
Câriyelerden **التليدة** ise: bir kavmin mülkünde ve yanlarında, ana-babası da onların yanında iken doğan kimsedir.

**لود**:
**الأَلوَدُ**: neredeyse bir flörte yahut aşka meyletmeyen; bir emre boyun eğmeyen kimsedir. Ve **لَوِدَ يَلْوَدُ لَوَداً**. Ve bir kavim **أَلْوادُ** (dur). Bu, nadirlerdendir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: لدى

لَدى: لغة في لَدُنْ، قال تعالى: "وأَلْفَيا سَيِّدَها لَدى البابِ". واتِّصاله بالمضمرات كاتِّصال عليك.

##### Türkçe

**لَدى**: **لَدُنْ** hakkında bir lugattır; Yüce Allah dedi ki: "Ve ikisi, onun efendisini kapının yanında buldular." Ve onun zamirlere bitişmesi, **عليك**’in bitişmesi gibidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ل ( وايء )
دلا ، دأل ، لدي ، ولد ، لود ، أدل ، دول .
دلا : قال الليث : الدَّلْوُ معروفةٌ ، وقد أَدْلَيْتُها أي أرسلتُها في البئر لأستَقِيَ بها ؛ ومنهم من يقول : دَلَوْتها وأنا أَدْلُوها وأَدْلُو بها والجميع الدِّلاّء ، والعَدَدُ أَدْلٍ ودُلِيٌ ، ويقال للدَّلْو دَلاةٌ ، وقول الله جلّ وعزّ في قصة يوسف : ( فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يابُشْرَى ) ( يوسف : 19 ) يقال : أدليت الدَّلْو إذا أرسلتَها في البئر لتملأها أُدليها إدلاء ، قال : ودلوتها أدلوها دلْواً إذا أخرجتها وجذبتها من البئر ملأى . قال الراجز :
يَنْزَع من جَمَّاتها دَلْو الدَّالْ
أي نَزْعَ النَّازِع .
وقال أبو إسحاق : في قول الله جل ثناؤه : ( وَلاَ تَأْكُلُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَآ إِلَى الْحُكَّامِ ) ( البقرة : 188 ) قال : معنى تُدْلُوا في الأصل ، من أَدْلَيْتُ الدَّلْوَ ، إذا أرسلتَها لِتملأَها ، قال : ومعنى أَدْلَى فلانٌ بحجته إذا أَرْسَلَها وأَتَى بها على صِحةٍ ، قال : فمعنى قوله : تُدْلوا بها إلى الحكام ، أي تعملون على ما يُوجِبُهُ الإدلاء بالحجة وتَخُونُون في الأمانة لتأكلوا فريقاً من أموال الناس بالإثم كأنه قال : تعملون على ما يُوجِبُه ظاهر الحُكْمِ ، وتتركون ما قد علمتم أنّه الحقُ .
وقال الفراء : معناه لا تأكلوا أموالَكم بينَكم بالباطل ولا تُدْلوا بها إلى الحكام ، وإنْ شِئتَ جعلتَ نصبَ وتُدْلُوا بها إذا أَلْقَيْتَ منها لا على الصَّرْفِ ، والمعنى لا تصانعوا بأموالكم الحكام لِيَقْتطِعوا لكم حقاً لِغيركم ، وأنتم تعلمون أنه لا يحلّ لكم .
قلت : وهذا عندي أصحّ القولين لأن الهاء من قوله وتدلوا بها للأموال ، وهي على قول الزجّاج للحجة ، ولا ذكر لها في أول الكلام ، ولا في آخره وقول الله جلّ وعزّ : ( فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ ) ( الأعراف : 22 ) .
قال أبو إسحاق : أي دلاهما في المعصية ، بأن غَرَّهما ، وقال غيره : فدلاهما فأطمعهما ومنه قول أبو جندب الهذلي :
أَحُصُّ فلا أُجِيرُ وَمَن أُجِرْهُ
فليسَ كَمَن يُدَلَّى بالغُرُورِ
أَحُصُّ أمنع ، وقيل : أَحُص أَقْطَعُ ذلك ، وقوله : كمن يُدَلَّى أي يُطْمَع قلت : وأصلُه الرجلُ العطشانُ يُدَلَّى في البئر لِيَرْوَى من مائها فلا يَجِد فيها ماءً فيكون مُدَلَّى فيها بالغُرُور فَوُضِعتْ التَّدْليةُ موضعَ الإطْمَاعِ فيما لا يُجدِي نَفْعاً . وفيه قول ثالث : ( فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ ( أي جرَّأَهما إبليسُ على أكلِ الشجرةِ بغُرَرِهِ والأصل فيه دَلَّلَهما . والدَّالُّ والدَّالَّةُ الجُرْأَةُ ، وأما قوله : ( الاَعْلَى ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى ) ( النجم : 8 ) .
قال الفراء : ثم دَنا جبريل من محمد فَتَدلَّى كأن المعنى ثم تدلى فدنا ، وهذا جائز إذا كان المعنى في الفعلين واحداً .
وقال الزجاج : معنى دنا فتدلى واحد ، لأن المعنى أنه قَرُبَ فَتَدَلَّى أي زادَ في القُرْب كما تقولُ : قد دَنَا فلانٌ مِنِّي وقَرُب .
وفي حديث أمّ المنذر العَدَوية قالت : دخَل عليَّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ومعه عليّ بن أبي طالبِ ناقهٌ قالت : ولنا دَوالٍ مُعَلَّقة قالت : فقامَ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فأَكل ، وقام عليّ فأكلَ ، فقال له النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( مَهْلاً فإنك نَاقِهٌ ) فجلس عليّ وأكل منها النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم جَعَلْتُ لهم سِلْقاً وشَعِيراً فقال له النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( من هذا أَصِبْ فإنه أَوْفَقُ لك ) ، والدَّوَالي : بُسْرٌ يُعلَّق فإذا أَرطَبَ أُكِلَ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : دَلَوْتُ الإبل دَلْواً إذا سُقْتَها سوْقاً رُوَيداً وأنشد غيره :
لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وَادْلُوَاهَا
لَبِئْسَما بُطْءٌ ولا نَرْعَاها
ونحو ذلك قال الفراء ، وقال الليث : الدَّالِيَةُ شيء يُتَّخذ من خوص وخَشَب يُسْتَقى به بحبال تُشَد في رَأس جِذْعٍ طويل ، وقال : والإنسان يُدْلي شيئاً في مَهْواةٍ ويتدلَّى هو نفسه ، وأدْلى فلانٌ بِحقِّه وحُجَّتِه ، إذا هو احْتَج بها وأحضرها ، وأَدلَى بمال فلان إلى الحاكم : إذا دَفعه إليه .
وقال ابن الأعرابي : دَلِيَ إذا ساق ، ودَلِيَ إذا تَحَيَّر ، وقال : تدلَّى إذا قَرُب بعد عُلُوَ ، وتدلَّى تواضع ، ودَالَيْتُه أي دَارَيْتُه .
لدي : قال الليث : لَدَى معناها مَعْنى عِنْد يُقال : رأيتُه لَدَى بابِ الأمير ، وجاءني أمرٌ من لَدَيك أي مِن عِندك ، وقد يَحْسُن من لَدُنْك بهذا المعنى ، ويقال في الإغْرَاء : لَدَيْكَ فلاناً كقولك عليك فلاناً وأنشد :
لَدَيْك لَدَيْك ضَاقَ بِها ذِراعاً
ويروى إلَيْكَ إِلَيْكَ ، على الإغْرَاء .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَلْدَى فلان إذا كَثُرَتْ لِدَاتُه وقوله جلّ وعزّ : ( قَرِينُهُ هَاذَا مَا لَدَىَّ ) ( ق : 23 ) يقوله المَلك يعني ما كُتِبَ من عَمَل العبد حاضرٌ عندي ، وقال تَدَلَّى فلانٌ علينا من أرض كذا وكذا : أي
أَتَانَا يقال : من أَيْنَ تَدَلَّيْتَ علينا ؟ وقال أسامةُ الهُذَلي :
تَدَلَّى عَلَيْه وهْوَ زُرْقُ حَمَامَةٍ
لَهُ طِحْلِبٌ في مُنْتَهَى القَيْضِ هَامِدُ
وقال لبيد يصف فرساً :
فَتَدَلَّيْتُ عَلَيْها قَافِلاً
وَعلى الأَرْض غَيَايَاتُ الطَّفَلْ
أراد أنَّه تَدَلَّى مِن مِرْبائه وهُو عَلى فَرسِه رَاكِبٌ . إلى الحضيض وهو لها أَمْتَن .
أدل : ابن الأعرابي : الأدْلُ وَجَعُ الْعُنق من تَعَادى الوِسادِ .
ابن السكيت عن الفراء : هو الإجْلِ والإدل لِوَجَع العُنُق ، والإدْلُ اللَّبَنُ الخائِرُ الحامِضُ من ألبان الإبل .
وروى أبو العباس عن ابن الإعرابي : هو الإدْل والإجْل لِوَجَع العنق ، يقال : بي إِجْلٌ فَأَجِّلُوني هكذا سمعتُه من المنذري .
وقال الأصمعي : جاءنا بإِدْلَةٍ ما تُطاق حَمَضاً .
دأل : أبو عُبَيد عن الأصمعي : الدَّألانُ بالدَّال مَشْيُ الذي كَأَنَّهُ يَبْغِي في مِشْيتِه من النشاط يقال : دَأَلتُ أَدْأَل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الدَّألانُ عَدْوٌ مقاربٌ .
قال الأصمعي : وأما الذالان بالذال فهو مِنَ المشْيِ الخفيفِ ، وبه سمِّيَ الذِّئْبُ ذُؤالة .
أبو عبيد عن أبي زيد : وقفوا من أمرهم في ذُوَلُولٍ أي في شدة وأمر عظيم .
قلت : جاء به غير مهموز ، وقال أبو زيد في الهمز : دَأَلْتُ للشيء أَدْأَلُ دَأَلاً ودَأَلاناً وهو مِشيةٌ شبيهةٌ بالخَتْل ، يقال : الذِّئبُ يَدأَلُ للغزال ليأكلَه ، يقول لِيخْتِله .
وقال أبو عمرو : والمُدَاءَلَةُ بوزن المَداعَلَة الخَتْلُ ، وقد دَأَلْتُ له ودَأَلْتُه ، وقد تكون في سرعة المشي .
ابن السكيت : هو أبو الأسود الدؤَلِي مفتوحة الواو مهموز وهو منسوب إلى الدُّئِل من كِنَانةَ والدُّولُ في حَنِيفَةَ يُنْسَبُ إليهم الدُّولِيُّ قال والدِّيل : في عبْد القيس يُنْسَبُ إليهم الدِّيلِيُّ ، قال : والدُّئِلُ : على وزن الوُعِل دُويبةٌ شبيهٌ بابن عِرْسٍ وأنشد الأصمعي :
جاءوا بجَيْشٍ لو قيسَ مُعْرَسَه
ما كان إلا كَمُعْرِسِ الدُّئِل
دول : أبو عبيد عن أبي عمرو : والدَّويلُ النَّبت العَامِيُّ اليَابِسُ ، قال الراعي في شعر له :
شَهْرَيْ ربيعٍ لا تذوق لَبُونُهم
إلا حُموضاً وَخْمةً ودَوِيلاً
أبو زيد : الكَلأُ الدَّويلُ الذي أتتْ عليه سنتان فهو لا خير فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدالَةُ الشهرةُ ويجمع الدَّالَ ، يقال : تركناهم دَالةً أي شهرةً ، وقد دَالَ يَدُول دَالةً ودَوْلاً إذا صار شهرةً . وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الاَغْنِيَآءِ ) ( الحشر : 7 ) . قرأها الناس برفع الدال إلا السلمي فيما أعلم فإنه قرأ دَوْلة بنصب . قال : وليس هذا للدَّولة بموضع ، إنما الدَّوْلة للجيشين يهزم هذا هذا ثم يُهْزَم الهَازِمُ .
فَتقول : قد رَجَعَتْ الدَّوْلَة على هؤلاء كأنها المرة ، قال : والدُّولَةُ برفع الدال في المِلْكِ والسُّنَن التي تُغَيَّر وتُبَدَّل عن الدهر ، فتلك الدُّولَة والدُّوَل .
وقال الزّجاج : الدُّولَة اسم الشيء الذي يُتَدَاول ؛ والدَّوْلَةُ الفِعل والانتقال من حال ، فمن قرأ ) السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ ) ( الحشر : 7 ) فعلى أن يكون على مذهب المال كأنه كي لا يكون الفَيْءُ دُولةً أي مُتداولاً .
وقال ابن السِّكيت : أخبرني ابن سلام عن يونس في قول الله جلّ وعزّ : ( السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ ( فقال : قال أبو عمرو بن العلاء : الدُّولة في المال والدَّوْلة في الحَرْب . قال : وقال عيسى بن عمر : كلتاهما في الحرب سواء ، وقال : واللَّهِ ما أدري ما بينهما .
وقال الليث : الدُّولَةُ والدَّوْلة لُغتان ، ومنه الإدالة قال : وقال الحجاج : إن الأرضَ ستُدال منا كما أدلنا منها . قلت : معناه أنها ستأكُلَنا كما نَأْكُلها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : حَجازَيْكَ ودَوَالَيْكَ وهَذَاذَيْكَ . قال : وهذه حروف خِلْقَتُها على هذا لا تُغَيَّر قال : وحَجازيك أَمَرَه أن يَحْجُزَ بينهم ؛ ويَحْتملُ أن يكون معناه : كُفَّ نَفْسَك ، وأمَّا هَذَاذَيْك ، فإنه يأمره أن يقطع أَمْرَ القوم ، ودواليك من تَداولوا الأمر بينهم ، يأخذ هذا دَوْلة وهذا دَوْلَة وأنشد ابن بُزُرْجَ :
دَوَالَيْك حتى ما لِذا الثَّوبِ لابسُ
وأنشد ابن الأعرابي :
إذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبُرْدِ مِثْلُه
دَوَالَيْك حتى ما لذَا الثوب لابسُ
قال : هذا رجلٌ شقَّ ثِيَابَ امرأةٍ حتى يَنْظُرَ جَسَدها فَشَقتْ هي أيضاً عليه ثَوْبه .
وقال ابن بُزُرْج : ربما أدخلوا الألف واللام على دَوَالَيْك فجُعِلَ كالاسم مع الكاف وأنشد في ذلك :
وصاحبٍ صاحَبْتُه ذي مَأْفَكَهْ
يَمْشي الدَّوَالَيك ويعدو البُنَّكَهْ
قال : والدَّواليك أنْ يَتَحَفَّزَ في مِشْيته إذا حَاكَ والبُنَّكَةُ يعني ثِقْلَه إذا عَدا .
أبو عبيد عن الفراء : جاء بالدُّوَلَة والتُّوَلَة ، وهما من الدواهي ، ويقال : تَدَاوَلْنا الأمرَ
والعَمل بيننا بمعنى تَعاوَرْناه فعمل هذا مرة وهذا مرة .
ولد : قال الليث : الوَليدُ الصَّبيُّ والوليدةُ الأَمَةُ . قال : وأمَّا التَّلِيدَة من الجواري فهي التي تُولَدُ في مِلْك قومٍ وعندهم أبواها . وقال ابن شُمَيل : المولَّدة التي وُلِدت بأرضٍ وليس بها إلا أَبَواها أو أُمها ، والتَّلِيدةُ التي أبوها وأهلُ بيتها وجميع من هو بسبيل منها بأرض ، وهي بأرض أخرى . قال : والقِنُّ من العبيد التَّليد الذي وُلد عندك وقد مرّ ما قيل في المولَّدة والتَّلِيدَة في باب تَلَد ، وقول ابن السكيت في قول مُزَرِّدٍ الثَّعْلَبي :
تَبَرَّأْتُ من شَتْمِ الرجالِ بِتَوْبةٍ
إلى الله مِني لا يُنادَى وَليدُها
وقال : هذا مثلٌ ضربَهُ : معناه إني لا أُراجَعُ ولا أُكَلَّم فيها كما لا يُكلَّم الوليدُ في الشيء الذي يُضربُ له فيه المَثَل .
وقال الأصمعي وأبو عبيد في قولهم : هو أمرٌ لا ينادَى وليدُه ، قال أحدهما : هو أمر جليل شديد لا يُنادى فيه الوليدُ ، ولكن تُنادَى فيه الجِلَّةُ .
وقال آخر : أصلُه في الغارة : أَنْ تَذْهَل الأمُ عن ابنها أن تنادِيَه وتضُمَّه ولكنها تهرُب عنه .
قال ابن السكيت : ويقال : جاءوا بطعام لا ينادَى وَليدهُ ، وفي الأرض عُشْب لا ينادى وَليده : أي إذا كان الوليد في ماشية لم يَضِرْهُ أَيْن صَرَفها لأنها في عُشْب ، فلا يقال له : اصْرفها إلى موضع كذا لأن الأرضَ كلَّها مُخْصِبة ، وإن كان طعامٌ أو لَبَن فمعناه ، أنه لا يُبالي كيف أَفْسَد فيه ؟ ولا مَتَى أكل ؟ ولا متى شربَ ؟ وفي أيّ نواحيه أَهْوَى ؟
وقال الليث : الوَلَد اسم يجمع الواحِد والكثير والذكر والأُنثى . قال : وَوَلَدُ الرجل ووُلْدُهُ في معنى ، وَوَلَدُه ورَهْطُه في مَعْنى ، ويقال في تفسير قوله : ( يَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلاَّ ) ( نوح : 21 ) مالُه وولدُه أي رَهْطُه ، ويقال : وُلْدُه ، قال : والوِلْدَةُ جمعُ الأولاد قال رؤبة :
شَمْطاً يُرَبِّي وِلْدَةً زَعابِلاَ
وقال الفراء : قرأ إبراهيم : ( مالُه ووُلْدُه ) وهو اختيار أبي عمرو وكذلك قرأ ابن كثير وحمزة ، وروى خارجة عن نافع : ( وَوُلْدُه ) أيضاً وقرأ الباقون ( ووَلَدَه ) .
وقرأ ابن أبي إسحاق : ( ماله ووِلده ) ، قال : وهما لغتان : وِلده ، ووُلده .
قال الزجاج : الوَلَد والوُلْدُ واحد مثل العَرَب والعُرْب والعَجم والعُجْم ونحو ذلك . قال الفراء وأنشد :
ولقد رأَيتُ معاشِرا
قد ثَمَّروا مالا وَوُلْداً
قال : ومن أمثال العرب : وُلْدُكِ مَن دَمَّىّ
عَقِبَيْكِ وأنشد :
فَليتَ فُلاناً كان في بَطْن أُمِّه
ولَيْتَ فلاناً كانَ وُلْدَ حِمارِ
فهذا واحد ، قال : وقيس يَجْعل الوُلْد جمعاً والوَلد واحداً .
الحراني عن ابن السكيت : قال يقال في الوَلَدِ : الوِلْدُ والوُلْدُ قال ويكون الوُلْدُ واحداً وجمعاً .
الليث : شاةٌ وَالِدٌ وهي الحَامِل ، والجميع : وُلْدٌ وإنها لَبَيِّنَة الوِلادِ ، وأما الوِلادةُ فهو وَضْعُ الوالدة ولدَها ، وجارية مُولّدة تُولدُ بين العرب ، وتَنْشأُ مع أولادهم ويَغْذونها غِذاءَ الوَلَد ويُعَلِّمونها من الأدب مثل ما يعلّمون أولادهم ، وكذلك المولَّدُ مِن العَبيدِ ، وإنما سُمِّي المولَّدُ من الكلام مُولَّداً إذا استحدثوه ، ولم يكن من كلامهم فيما مَضى .
ابن السكيت : شاةٌ والِدٌ أي حامل ويقال لأم الرجل هذه : والدةٌ .
وقال أبو زيد قالوا : الوَلِيدُ الصَّبِيُّ حين يُولد .
قال بعضهم : ندعو الصبية أيضاً وليداً .
وقال بعضهم : بل هو الذكر دون الأنثى .
وقال ابن شميل : يقال : غُلامٌ مولود ، وجارية مَولودة أي حين وَلَدَتْه أُمُّه ، والولِيدُ الغُلام حين يُسْتَوصَفُ قبل أن يَحْتَلم ، وجاريةٌ وَليدةٌ ، ويقال للأمَة : وليدةٌ وإن كانت مُسِنَّة ، قال : وجاء بِبَيِّنَةٍ مُوَلَّدَةٍ ، وليست بمَحَقَّقة ، وجاءنا بكتاب مُوَلَّدٍ أي مُفْتَعَل .
وحكى أبو عُمَر عن ثعلب قال : ومما حرَّفَته النصارَى أَنَّ في الإنجيل يقول الله مخاطباً لعيسى : أَنْت نبِيِّي وأنا وَلَّدْتُك أي رَبَّيْتُكَ ، فقالت النصارى : أَنْتَ بُنَيِّي وأنا وَلَدْتُك وأنشد :
إذا ما وَلَّدوا شاةً تنادوْا
أَجَدْيٌ تحتَ شاتِك أَمْ غُلامُ
قال ابن الأعرابي : قوله : ولَّدوا شاةً رماهم بأنهم يَأْتون البهائم . قلت : والعرب تقول : نَتَجَ فلانٌ ناقَتَه إذا وَلَدتْ ولدها وهو يلي ذلك منها فهي مَنْتُوجَةٌ ، والناتجُ للإبل بمنزلة القَابِلَة للمرأة إذا وَلَدَتْ ، يقال في الشاة : ولَّدناها أي وَلِينا وِلادَتها .
أبو عبيد عن الأموي : إذا وَلَدَت الغنمُ بعضُها بعد بعض قيل : قد وَلَّدْتُها الرُّجْيَلاء ممدود ووَلَّدْتها طَبقاً وطَبَقَةً ، ومَوْلِدُ الرجل وقْتُ وِلادِه ، ومولِدُه الموضعُ الذي وُلد فيه ، وَوَلَدَتْه الأمُ تَلِد مولِداً كل ذلك بكسر اللام يعني المولد .
لود : قال الليث : الأَلْوَدُ الذي لا يكاد يَميل إلى عَدْل ولا ينقاد لأمرٍ ، وفِعْلُه لَوِدَ يَلْوَدُ لَوَداً ، وقوم أَلْوَاد ، وهذه كلمة نادرة ، وقال رؤبة :
أُمْسِكتُ أَجْراسَ القرومِ الأَلْودِ
وقال أبو عمرو : الأَلْوَد الشَّديدُ الذي لا يُعطى طاعةً وجمعه أَلْوَاد وأنشد :
أَغْلَبَ غَلاَّباً أَلَدَّ أَلْوَدا .

##### Türkçe

د ل ( وايء )
**دلا** , **دأل** , **لدي** , **ولد** , **لود** , **أدل** , **دول** .

**دلا** : Leys dedi: **الدَّلْوُ** bilinir; ve onu **أَدْلَيْتُها** (yani) onu kuyuya saldım ki onunla su çekeyim; onlardan kimi de der ki: **دَلَوْتها** ve ben onu **أَدْلُوها** ve **أَدْلُو** onunla; hepsinin çoğulu **الدِّلاّء**’dır; sayısı (tekilleri) **أَدْلٍ** ve **دُلِيٌ**’dir. Ve **الدَّلْو** için **دَلاةٌ** denir. Yüce ve aziz Allah’ın Yusuf kıssasında sözü: ( **فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يابُشْرَى** ) (Yusuf: 19). Denir ki: **أدليت الدَّلْو**: onu doldurmak için kuyuya saldığın zaman; onu **أُدليها إدلاء** (şeklinde) salarım. Dedi ki: Ve **دلوتها أدلوها دلْواً**: onu dolu olarak kuyudan çıkardığın ve çektiğin zaman. Recez söyleyen dedi ki:
يَنْزَع من جَمَّاتها دَلْو الدَّالْ
yani: çekenin çekişi.

Ebu İshak dedi: Yüce övgü sahibi Allah’ın sözü hakkında: ( **وَلاَ تَأْكُلُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَآ إِلَى الْحُكَّامِ** ) (Bakara: 188) dedi ki: **تُدْلُوا**’nun asıldaki manası, **أَدْلَيْتُ الدَّلْوَ**’dandır; onu doldurmak için saldığın zaman. Dedi ki: **أَدْلَى** falan kimse delilini: onu saldığı ve onu sahih olarak getirdiği zaman. Dedi ki: O hâlde “**تُدْلوا بها إلى الحكام**” sözünün manası: delil sunmanın gerektirdiği şey üzere amel ediyorsunuz ve emanette hainlik ediyorsunuz ki insanların mallarından bir kısmını günahla yiyesiniz; sanki dedi ki: hükmün zahirinin gerektirdiği şey üzere amel ediyorsunuz ve hak olduğunu bildiğiniz şeyi terk ediyorsunuz.

Ferrâ dedi: Manası: mallarınızı aranızda batıl ile yemeyin ve onu hâkimlere **تُدْلوا** etmeyin. İstersen **وتُدْلُوا بها**’nın nasbını, ondan (bir şey) attığın zaman, sarf üzere olmaksızın yaparsın. Manası: mallarınızla hâkimlere yaltaklanmayın ki sizin için başkasının hakkını koparıp alsınlar; siz de onun size helal olmadığını biliyorsunuz.

Dedim: Bu, bana göre iki sözün daha sahihidir; çünkü **وتدلوا بها** sözündeki **الهاء** mallar içindir; o ise Zeccâc’ın sözüne göre delil içindir; hâlbuki onun (delilin) ne sözün başında ne de sonunda zikri vardır. Yüce ve aziz Allah’ın sözü: ( **فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ** ) (A‘râf: 22).

Ebu İshak dedi: yani onları günaha **دلاهما** etti; onları aldatarak. Başkası dedi: onları **فدلاهما** etti, yani onları tamahlandırdı. Ondandır Ebu Cundub el-Huzelî’nin sözü:
أَحُصُّ فلا أُجِيرُ وَمَن أُجِرْهُ
فليسَ كَمَن يُدَلَّى بالغُرُورِ
**أَحُصُّ**: men ederim; ve denildi: **أَحُص**: bunu keserim. Ve “**كمن يُدَلَّى**” sözü: yani tamahlandırılır. Dedim: Aslı, susuz adamın kuyuda suyu ile kanması için **يُدَلَّى** edilmesidir; fakat onda su bulamaz; böylece o, aldanışla onda **مُدَلَّى** edilmiş olur; böylece fayda vermeyen şeyde tamahlandırma yerine **التَّدْليةُ** konuldu. Ve onda üçüncü bir söz vardır: ( **فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ** ) yani İblis, kendi aldatmasıyla onları ağacı yemeye cesaretlendirdi; aslı bunda **دَلَّلَهما**’dır. **الدَّالُّ** ve **الدَّالَّةُ**: cesarettir. Ama O’nun sözü: ( **الاَعْلَى ثُمَّ دَنَا فَتَدَلَّى** ) (Necm: 8).

Ferrâ dedi: Sonra Cebrâil Muhammed’e yaklaştı, sonra **فَتَدلَّى**; sanki mana: sonra sarktı da yaklaştı. Bu, iki fiilde mana bir olduğu zaman caizdir.

Zeccâc dedi: **دنا فتدلى**’nın manası birdir; çünkü mana: yaklaştı, sonra **فَتَدَلَّى** yani yakınlıkta arttı; senin “falan bana yaklaştı ve yakın oldu” demen gibi.

Ümmü’l-Münzir el-Adeviyye hadîsinde dedi ki: Resulullah ( صلى الله عليه وسلم ) yanıma girdi; yanında Ali b. Ebî Tâlib vardı, **ناقِهٌ** idi. Dedi ki: Bizim asılı **دَوالٍ**’imiz vardı. Dedi ki: Resulullah ( صلى الله عليه وسلم ) kalktı da yedi; Ali de kalktı da yedi. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ona dedi ki: ( **مَهْلاً فإنك نَاقِهٌ** ). Ali oturdu; Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ondan yedi. Sonra onlara pazı ve arpa yaptım; Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ona dedi ki: ( **من هذا أَصِبْ فإنه أَوْفَقُ لك** ). **الدَّوَالي**: asılan **بُسْرٌ**’dur; yumuşayıp olgunlaşınca yenir.

Ebu Ubeyd, Ebu Amr’dan: **دَلَوْتُ الإبل دَلْواً**: onları yavaş bir sürüşle sürdüğün zaman. Başkası şu beyti okudu:
لا تَعْجَلا بالسَّيْرِ وَادْلُوَاهَا
لَبِئْسَما بُطْءٌ ولا نَرْعَاها
Buna benzerini Ferrâ söyledi. Leys dedi: **الدَّالِيَةُ** hurma lifi ve ağaçtan yapılan bir şeydir; iplerle onunla su çekilir; uzun bir gövdenin başına bağlanan iplerle. Dedi ki: İnsan bir şeyi bir uçuruma **يُدْلي** eder ve kendisi de **يتدلَّى** eder. Ve falan kimse hakkını ve delilini **أدْلى** etti: onunla delil getirdiği ve onu hazır ettiği zaman. Ve falanın malını hâkime **أَدلَى** etti: onu ona verdiği zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **دَلِيَ**: sürdü; ve **دَلِيَ**: şaşırdı. Dedi: **تدلَّى**: yükseklikten sonra yaklaştı. Ve **تدلَّى**: tevazu gösterdi. Ve **دَالَيْتُه**: yani **دَارَيْتُه**.

**لدي** : Leys dedi: **لَدَى**’nın manası **عِنْد** manasıdır. Denir ki: Emirin kapısında onu **لَدَى** gördüm. Ve bana **من لَدَيك** yani senin yanından bir iş geldi. Bu manada **من لَدُنْك** da güzel olur. Ve teşvikte denir: **لَدَيْكَ** falanı; senin “**عليك** falanı” demen gibi. Şu beyit okundu:
لَدَيْك لَدَيْك ضَاقَ بِها ذِراعاً
Ve **إلَيْكَ إِلَيْكَ** diye de rivayet edilir; teşvik üzere.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَلْدَى** falan kimse: onun **لِدَاتُه** çoğaldığı zaman. Yüce ve aziz O’nun sözü: ( **قَرِينُهُ هَاذَا مَا لَدَىَّ** ) (Kâf: 23). Bunu melek söyler; yani kulun amelinden yazılan şey benim yanımda hazırdır. Ve “falan kimse şu şu diyardan bize **تَدَلَّى** etti” denir: yani bize geldi. Denir: Bize nereden **تَدَلَّيْتَ**? Üsâme el-Huzelî dedi:
تَدَلَّى عَلَيْه وهْوَ زُرْقُ حَمَامَةٍ
لَهُ طِحْلِبٌ في مُنْتَهَى القَيْضِ هَامِدُ
Lebîd bir atı vasfederken dedi:
فَتَدَلَّيْتُ عَلَيْها قَافِلاً
وَعلى الأَرْض غَيَايَاتُ الطَّفَلْ
Onun muradı: o, atına binmiş olduğu hâlde, bağlandığı yerden ona doğru **تَدَلَّى** etti; aşağıya, o ise ona daha sağlamdır.

**أدل** : İbnü’l-A‘râbî: **الأدْلُ** yastığın (boyna) eziyet etmesinden boyun ağrısıdır.

İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: Boyun ağrısı için **الإجْلِ** ve **الإدل**’dir. Ve **الإدْلُ**: deve sütlerinden ekşimiş, bozulmuş ekşi süttür.

Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Boyun ağrısı için **الإدْل** ve **الإجْل**’dir. Denir: Bende **إِجْلٌ** var; o hâlde beni **فَأَجِّلُوني**; Münzirî’den onu böyle işittim.

Asmaî dedi: Bize dayanılmaz ekşilikte bir **بإِدْلَةٍ** ile geldi.

**دأل** : Ebu Ubeyd, Asmaî’den: **الدَّألانُ** ( **الدَّال** ile) sanki yürüyüşünde canlılıktan dolayı koşmayı ister gibi olanın yürüyüşüdür. Denir: **دَأَلتُ أَدْأَل**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الدَّألانُ** yakın (adımlı) bir koşudur.

Asmaî dedi: Ama **الذالان** ( **الذال** ile) hafif yürüyüştendir; onunla kurda **ذُؤالة** adı verildi.

Ebu Ubeyd, Ebu Zeyd’den: İşlerinde **ذُوَلُولٍ** üzerinde durdular; yani şiddet ve büyük bir iş içinde.

Dedim: Onu hemzesiz getirdi. Ebu Zeyd hemzede dedi ki: Bir şey için **دَأَلْتُ**: **أَدْأَلُ**; **دَأَلاً** ve **دَأَلاناً**; o, **الخَتْل**e benzer bir yürüyüştür. Denir: Kurt, ceylanı yemek için ona **يَدأَلُ** eder; yani onu aldatmak için.

Ebu Amr dedi: **المُدَاءَلَةُ** ( **المَداعَلَة** vezninde) **الخَتْل**’dür. Ve ona **دَأَلْتُ** ve onu **دَأَلْتُ**; ve yürüyüş süratinde de olabilir.

İbnü’s-Sikkît: O, Ebu’l-Esved ed-Düelî’dir; **الواو** fethalı, hemzeli; Kinâne’den **الدُّئِل**’e nispetlidir. Hanîfe’de **الدُّولُ** vardır; onlara **الدُّولِيُّ** nispet edilir. Dedi: Ve **الدِّيل** Abdülkays’tadır; onlara **الدِّيلِيُّ** nispet edilir. Dedi: Ve **الدُّئِلُ**: **الوُعِل** vezninde, gelinciğe benzer bir küçük hayvandır. Asmaî şu beyti okudu:
جاءوا بجَيْشٍ لو قيسَ مُعْرَسَه
ما كان إلا كَمُعْرِسِ الدُّئِل

**دول** : Ebu Ubeyd, Ebu Amr’dan: **الدَّويلُ** kuru, yabani ottur. Râî bir şiirinde dedi:
شَهْرَيْ ربيعٍ لا تذوق لَبُونُهم
إلا حُموضاً وَخْمةً ودَوِيلاً
Ebu Zeyd: **الكَلأُ الدَّويلُ** iki yıl üzerinden geçmiş ottur; onda hayır yoktur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدالَةُ** şöhrettir; **الدَّالَ**’ı cem eder. Denir: Onları **دَالةً** bıraktık; yani şöhret. Ve **دَالَ يَدُول دَالةً ودَوْلاً**: şöhret olduğu zaman. Ferrâ, yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الاَغْنِيَآءِ** ) (Haşr: 7). İnsanlar **الدال**’ı ref‘ ile okudu; bildiğim kadarıyla yalnız Sülemî **دَوْلة**’yi nasb ile okudu. Dedi: Bu, **الدَّولة** için yerinde değildir; **الدَّوْلة** ancak iki ordu içindir: bu, şunu yener; sonra yenen yenilir. Böylece dersin: **الدَّوْلَة** bunların üzerine döndü; sanki o bir keredir. Dedi: **الدُّولَةُ** ( **الدال**’ın ref‘i ile) mülkte ve zamanla değiştirilen ve dönüştürülen âdetlerdedir; işte o **الدُّولَة** ve **الدُّوَل**’dir.

Zeccâc dedi: **الدُّولَة** tedavül edilen şeyin adıdır; **الدَّوْلَة** ise fiildir ve bir hâlden (başka hâle) geçiştir. Kim ( **السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ** ) (Haşr: 7) okursa, mal mezhebi üzere olur; sanki “fey’ **دُولةً** olmasın” yani tedavül edilen olmasın diye.

İbnü’s-Sikkît dedi: İbn Selâm bana Yunus’tan haber verdi; yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında: ( **السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ** ) dedi ki: Ebu Amr b. el-Alâ dedi: **الدُّولة** malda, **الدَّوْلة** savaşta. Dedi: Îsâ b. Ömer dedi: İkisi de savaşta birdir. Dedi: Vallahi ikisi arasındaki farkı bilmiyorum.

Leys dedi: **الدُّولَةُ** ve **الدَّوْلة** iki lugattır. Ondandır **الإدالة**. Dedi: Haccâc dedi: “Yer, ondan bize **أُدِلنا** ettiğimiz gibi bizden de **ستُدال** edilecektir.” Dedim: Manası: onu yediğimiz gibi o da bizi yiyecektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: **حَجازَيْكَ** ve **دَوَالَيْكَ** ve **هَذَاذَيْكَ**. Dedi: Bunlar, yaratılışı böyle olan harflerdir; değiştirilmez. Dedi: **حَجازيك**: ona, aralarında engel olmasını emretti; ve muhtemeldir ki manası: kendini tut. Ama **هَذَاذَيْك**: ona, kavmin işini kesmesini emreder. **دواليك** ise işi aralarında tedavül etmelerindendir: bu bir **دَوْلة** alır, şu bir **دَوْلَة** alır. İbn Büzürc şu beyti okudu:
دَوَالَيْك حتى ما لِذا الثَّوبِ لابسُ
İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
إذا شُقَّ بُرْدٌ شُقَّ بالبُرْدِ مِثْلُه
دَوَالَيْك حتى ما لذَا الثوب لابسُ
Dedi: Bu, bir adamdır; bir kadının elbiselerini bedenine bakmak için yırttı; o da ona karşı onun elbisesini yırttı.

İbn Büzürc dedi: Bazen **دَوَالَيْك** üzerine **الألف واللام** soktular; **الكاف** ile birlikte isim gibi kılındı. Bunun hakkında şu beyit okundu:
وصاحبٍ صاحَبْتُه ذي مَأْفَكَهْ
يَمْشي الدَّوَالَيك ويعدو البُنَّكَهْ
Dedi: **الدَّواليك**: yürüyüşünde, dokuduğu zaman çeviklenmesidir. **البُنَّكَةُ** ise, koştuğu zaman onun ağırlığı demektir.

Ebu Ubeyd, Ferrâ’dan: **الدُّوَلَة** ve **التُّوَلَة** ile geldi; ikisi de musibetlerdendir. Ve denir: işi ve ameli aramızda **تَدَاوَلْنا** ettik; yani onu aramızda nöbetleşe yaptık; bu bir kere, şu bir kere yapar.

**ولد** : Leys dedi: **الوَليدُ** çocuk; **الوليدةُ** cariyedir. Dedi: Ama cariyelerden **التَّلِيدَة**: bir kavmin mülkünde ve onların yanında, anne babası da onların yanında doğan (cariye)dir. İbn Şümeyl dedi: **المولَّدة**: bir diyarda doğan; orada anne babasından veya annesinden başkası olmayan. **التَّلِيدةُ** ise: babası, ev halkı ve ondan sayılan herkes bir diyarda iken, o başka bir diyarda olan. Dedi: Kölelerden **القِنُّ**: yanında doğmuş olan **التَّليد**’dir. **المولَّدة** ve **التَّلِيدَة** hakkında söylenen, **تَلَد** babında geçti. İbnü’s-Sikkît’in, Müzerrid es-Sa‘lebî’nin sözü hakkında dediği:
تَبَرَّأْتُ من شَتْمِ الرجالِ بِتَوْبةٍ
إلى الله مِني لا يُنادَى وَليدُها
Dedi: Bu, vurduğu bir meseldir; manası: onda bana dönülmez ve onun hakkında benimle konuşulmaz; tıpkı mesel vurulan şeyde **الوليدُ** ile konuşulmadığı gibi.

Asmaî ve Ebu Ubeyd, “**هو أمرٌ لا ينادَى وليدُه**” sözünde: ikisinden biri dedi: Bu, büyük, şiddetli bir iştir; onda **الوليدُ** çağrılmaz; onda ancak büyükler çağrılır. Diğeri dedi: Aslı baskındadır: annenin, oğlunu çağırmaktan ve onu kucaklamaktan şaşırmasıdır; fakat ondan kaçar.

İbnü’s-Sikkît dedi: “**جاءوا بطعام لا ينادَى وَليدهُ**” denir; ve “yerde **عُشْب** var, **لا ينادى وَليده**”: yani eğer **الوليد** bir sürüde ise, onu nereye sevk ederse etsin ona zarar vermez; çünkü ot içindedir; ona “onu şu yere çevir” denmez; çünkü yerin hepsi verimlidir. Eğer yemek veya süt ise manası: onu nasıl bozduğuna aldırmaz; ne zaman yediğine, ne zaman içtiğine aldırmaz; ve onun hangi tarafına yöneldiğine (aldırmaz).

Leys dedi: **الوَلَد** tekil ve çoğulu, erkek ve dişiyi toplayan bir isimdir. Dedi: Adamın **وَوَلَدُ**’u ve **وُلْدُهُ** manada birdir. Ve **وَوَلَدُه** ile **رَهْطُه** manada birdir. Ve O’nun sözü tefsirinde denir: ( **يَزِدْهُ مَالُهُ وَوَلَدُهُ إِلاَّ** ) (Nûh: 21) “malı ve **ولدُه**” yani **رَهْطُه**. Ve **وُلْدُه** denir. Dedi: **الوِلْدَةُ** çocukların cemidir. Rü’be dedi:
شَمْطاً يُرَبِّي وِلْدَةً زَعابِلاَ
Ferrâ dedi: İbrahim ( **مالُه ووُلْدُه** ) okudu; bu Ebu Amr’un tercihidir. İbn Kesîr ve Hamza da böyle okudu. Hârice, Nâfi‘den rivayet etti: ( **وَوُلْدُه** ) de. Diğerleri ( **ووَلَدَه** ) okudu.

İbn Ebî İshak ( **ماله ووِلده** ) okudu. Dedi: İkisi iki lugattır: **وِلده** ve **وُلده**.

Zeccâc dedi: **الوَلَد** ve **الوُلْدُ** birdir; **العَرَب** ve **العُرْب**; **العَجم** ve **العُجْم** ve bunun benzeri gibi. Ferrâ dedi ve şu beyti okudu:
ولقد رأَيتُ معاشِرا
قد ثَمَّروا مالا وَوُلْداً
Dedi: Arapların mesellerindendir: **وُلْدُكِ مَن دَمَّىّ عَقِبَيْكِ**. Şu beyit okundu:
فَليتَ فُلاناً كان في بَطْن أُمِّه
ولَيْتَ فلاناً كانَ وُلْدَ حِمارِ
Bu bir (kullanım)dır. Dedi: Kays, **الوُلْد**’ü cem‘ yapar, **الوَلد**’i tekil yapar.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: dedi ki: **الوَلَد** hakkında denir: **الوِلْدُ** ve **الوُلْدُ**. Dedi: **الوُلْدُ** tekil ve çoğul olur.

Leys: **شاةٌ وَالِدٌ**: o hamiledir. Çoğulu: **وُلْدٌ**. Ve o, **الوِلادِ**’ı açıkça belli olandır. Ama **الوِلادةُ**: doğuranın çocuğunu koymasıdır. Ve Araplar arasında doğan, onların çocuklarıyla büyüyen; onu çocuk gıdasıyla besleyen ve ona edebi, çocuklarına öğrettikleri gibi öğreten **جارية مُولّدة**. Kölelerden **المولَّدُ** de böyledir. Sözden **المولَّدُ** ancak onu ihdas ettikleri için **مُولَّداً** adlandırıldı; geçmişte onların sözünden değildi.

İbnü’s-Sikkît: **شاةٌ والِدٌ** yani hamile. Ve adamın annesine “bu: **والدةٌ**” denir.

Ebu Zeyd dedi: **الوَلِيدُ** doğduğu zaman çocuktur.

Bazıları dedi: Çocuklara da **وليداً** deriz.

Bazıları dedi: Bilakis o, dişi değil erkek içindir.

İbn Şümeyl dedi: Denir: **غُلامٌ مولود** ve **جارية مَولودة**; yani annesi onu doğurduğu zaman. Ve **الولِيدُ**: ihtilamdan önce vasfedilir olduğu sırada oğlandır. Ve **جاريةٌ وَليدةٌ**. Ve cariyeye, yaşlı olsa bile **وليدةٌ** denir. Dedi: **بِبَيِّنَةٍ مُوَلَّدَةٍ** ile geldi; sağlamlaştırılmış değildir. Ve bize **بكتاب مُوَلَّدٍ** ile geldi; yani uydurulmuş.

Ebu Ömer, Sa‘leb’den nakletti: Dedi ki: Hristiyanların tahrif ettiklerinden biri: İncil’de Allah’ın Îsâ’ya hitaben “**أَنْت نبِيِّي وأنا وَلَّدْتُك**” dediğini söyler; yani “seni terbiye ettim.” Hristiyanlar dedi ki: “Sen benim oğlumsun ve ben seni doğurdum.” Şu beyit okundu:
إذا ما وَلَّدوا شاةً تنادوْا
أَجَدْيٌ تحتَ شاتِك أَمْ غُلامُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: “**ولَّدوا شاةً**” sözü: onları, hayvanlara geldikleriyle ayıpladı. Dedim: Araplar der ki: Falan kimse devesini **نَتَجَ** etti; yani o, yavrusunu doğurdu; o da onun yanında bunu yapar; böylece o **مَنْتُوجَةٌ**’dir. **الناتجُ** develerde, kadında doğum yaptıran **القَابِلَة** gibidir. Koyunda denir: onu **ولَّدناها**; yani doğurtmasını üstlendik.

Ebu Ubeyd, Emevî’den: Koyunlar peş peşe doğurduğu zaman denir: onu **وَلَّدْتُها الرُّجْيَلاء** ( **ممدود** ) ve onu **وَلَّدْتها طَبقاً وطَبَقَةً**. Adamın **مَوْلِدُ**’ü: doğum vaktidir. Ve **مولِدُه**: doğduğu yerdir. Annesi onu doğurdu: **تَلِد مولِداً**; bunların hepsi **اللام**’ın kesriyledir; yani **المولد**.

**لود** : Leys dedi: **الأَلْوَدُ** adalete meyletmeye pek yanaşmayan ve bir emre boyun eğmeyen kimsedir. Fiili: **لَوِدَ يَلْوَدُ لَوَداً**. Ve kavim: **أَلْوَاد**. Bu nadir bir kelimedir. Rü’be dedi:
أُمْسِكتُ أَجْراسَ القرومِ الأَلْودِ
Ebu Amr dedi: **الأَلْوَد**: itaat verilmeyen şiddetli (kimsedir). Çoğulu **أَلْوَاد**’dır. Şu beyit okundu:
أَغْلَبَ غَلاَّباً أَلَدَّ أَلْوَدا .

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: لدى

- لدى يقارب لدن. قال تعالى: ﴿وألفيا سيدها لدى الباب﴾ [يوسف/25]. * لزب
- اللازب: الثابت الشديد الثبوت. قال تعالى: ﴿من طين لازب﴾ [الصافات/ 11]، ويعبر باللازب عن الواجب، فيقال: ضربة لازب، واللزبة السنة الجدبة الشديدة، وجمعها: اللزبات.

##### Türkçe

- **لدى** **لدن**’e yaklaşır. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve ikisi onun efendisini kapının yanında buldular﴾ [Yusuf/25]. * **لزب**
- **اللازب**: sabit olan, sabitliği şiddetli olan. Yüce Allah dedi ki: ﴿**طين لازب**’den﴾ [Saffat/11]; ve **اللازب** ile vacip olan ifade edilir; şöyle denir: **ضربة لازب**. Ve **اللزبة** şiddetli kurak kıtlık yılıdır; çoğulu: **اللزبات**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: لَدَى معناها معنى عند، يقال: رأَيته لَدَى باب الأَمير، وجاءني أَمرٌ من لَدَيْكَ أَي من عندك، وقد يحسن من لَدَيْك بهذا المعنى، ويقال في الإِغْراء: لَدَيْك فلاناً كقولك عليكَ فلاناً؛ وأَنشد: لَدَيْكَ لَدَيْك ضاقَ بها ذِراعا
ويروى: إِلَيْكَ إِليكَ على الإِغراء. ابن الأَعرابي: أَلْدَى فلان إِذا كثرت لِداتُه. وفي التنزيل العزيز: هذا ما لدَيَّ عَتِيدٌ؛ يقوله الملك يعني ما كُتب من عمل العبد حاضرٌ عندي. الجوهري: لَدَى لغة في لَدُنْ، قال تعالى: وأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الباب؛ واتِّصالُه بالمضمرات كاتصال عليك؛ وقد أَغرى به الشاعر في قول ذي الرمة:
فَدَعْ عنك الصِّبا ولَدَيْك هَمّاً،
تَوَقَّشَ في فُؤادِكَ، واخْتِبالا
ويروى:
فَعَدِّ عن الصِّبا وعليك هَمّاً

##### Türkçe

الليث: **لَدَى**’nın manası **عند** manasıdır; denir ki: Emîrin kapısı yanında onu gördüm; ve bana senden bir iş geldi, yani senden; ve bu manada **لَدَيْك**’ten güzel olur; ve **الإِغْراء**’da denir: **لَدَيْك** falancayı, senin “üzerine falancayı” demen gibi; ve inşad etti:

**لَدَيْكَ لَدَيْك ضاقَ بها ذِراعا**

Ve rivayet olunur: **إِلَيْكَ إِليكَ** **الإِغْراء** üzere. İbnü’l-A‘râbî: Falanca **أَلْدَى**; **لِداتُه** çoğaldığı zaman. Ve aziz tenzilde: “Bu, yanımda hazır olandır”; bunu melek söyler; yani kulun amelinden yazılan şey yanımda hazırdır. el-Cevherî: **لَدَى**, **لَدُنْ**’da bir lugattır; Allah Teâlâ dedi: “Ve onun efendisini kapı yanında buldular”; ve onun zamirlere bitişmesi, **عليك**’in bitişmesi gibidir; ve şair onunla **الإِغْراء** yaptı, Zü’r-Rumme’nin sözünde:

**فَدَعْ عنك الصِّبا ولَدَيْك هَمّاً،
تَوَقَّشَ في فُؤادِكَ، واخْتِبالا**

Ve rivayet olunur:

**فَعَدِّ عن الصِّبا وعليك هَمّاً**

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ل د ي * * لَدَى * لغة في لَدُن قال الله تعالى ﴿وأَلْفَيَا سيدها لَدَى الباب﴾ واتصاله بالمضمرات كاتصال عليك

##### Türkçe

* ل د ي * * **لَدَى** * **لَدُن**’da bir lugattır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Ve ikisi onun efendisini kapının yanında buldular﴾ . Ve onun zamirlere bitişmesi, **عليك**’in bitişmesi gibidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!لَدَى : لُغَةٌ في لَدُنْ ) ؛ ) قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا *!لَدَا البابِ﴾ ؛ واتِّصالُه بالمُضْمراتِ كاتِّصالِ عَلَيْك وإليك ؛ وقد أَغْرَى به الشاعرُ في قوله :
فَدَعْ عنك الصِّبا *!ولَدَيْك هَمًّا
تَوَقَّشَ في فُؤادِكَ واخْتِيالاوفي المِصْباح : لَدُنْ *!وَلَدَى ظَرْفا مَكانٍ بمعْنَى عنْدَ إلاَّ أَنَّهما لا يُسْتَعْملانِ إلاَّ في الحاضِرِ ، وقد يُسْتَعْمل لَدَى في الزَّمانِ .
( *!واللِّدَةُ ، كعِدَةٍ : التَّرْبُ ، ج*!لِداتٌ ، هُنا يُذْكَرُ لا في ( و ل د ) ،

ووَهِمَ الجَوْهرِي ) فذَكَرَه في ( و ل د ) ، وقالَ : الهاءُ عِوَضٌ من الواوِ الذَّاهِبَةِ مِن أَوَّلِه لأنَّه من الوِلادَةِ .
قال شيْخُنا : وكَذلكَ ذَكَرَه ابنُ فارِسَ هناك كغيرِهِ مِن المُصَنِّفِين من أَهْلِ اللّغَةِ .
واعْتَرَضَه الصَّاغاني ( و ) قال : ويُبْطل ما ذَهَبا إليه قولُ ابنِ الأعْرابي أنَّه يقالُ : ( *!أَلْدَى ) فلانٌ إذا ( كَثُرَتْ *!لِداتُه ) ؛ ) ولو كانَ كما قالَ الجَوْهرِي وغيرُهُ لقيلَ : أَوْلَد فلانٌ .
وتكَلَّفَ المَقْدسِي في حاشِيَتِه للجَوابِ فقالَ : ويُمْكِنُ أن يُجابَ عنهم بأنَّه لو قيل : أَوْلد لحصَلَ الْتِباسٌ بمعْنَى أَوْجَدَ أَولاداً ونَحْوه .
قال شيْخُنا : قد تَبِعَ المصنِّفُ الجَوْهرِي هُناك غَيْر مُنَبِّه عليه ؛ بل كَلامُه هُناكَ صَرِيحٌ في أصالَتِه ، لأنَّه قالَ إنَّه يُصغَّرُ على وُلَيْدات ، ويُجْمَع وُليدُون لا *!لدياء *!ولديُّون ، كما غَلِطَ فيه بعضُ العَرَبِ ، فهذا صَرِيحٌ في أَنَّ فاءَه واوٌ كعِدَةٍ لأنَّ التَّصْغِيرَ والتّكْسيرَ يَرُدَّان الأشْياءَ إِلى أُصُولِها . ثم أَقُولُ : يَجوزُ كَوْن قَوْلهم أَلْدَى مَقْلوب أَوْلَد ، وقد يقالُ : وهو الظاهِرُ أَنّ كُلاًّ مِن القَوْلَيْن صَحِيحٌ وأنَّهما مادَّتانِ كلُّ واحِدَةِ صَحِيحَةٌ في نفْسِها لكَمالِ تَصَرّفها ، وهو الظاهِرُ الجارِي على قواعِدِهِم ، فلا غَلَطَ ؛ واللَّهُ أَعْلَم .
( لذي : ( ي ( *!الَّذي : اسْمٌ مَوْصولٌ ) مُبْهمٌ للمُذَكَّر ، ( صِيغَ ليُتَوَصَّلَ به إلى وصْفِ المَعارِفِ بالجُمَلِ ) ، ولا يتمُّ إلاَّ بصِلَةٍ ، وأَصْلُه *!لَذِي فأُدْخِل عليه الألِفُ واللامُ ، ولا يجوزُ أَن يُنْزَعا منه لتَنْكِير ؛ كما في الصِّحاح ؛ وقيلَ : أَصْلُه لَذٍ زِنَةَ عَمٍ .
قالَ الجَوْهرِي : وزَعَمَ بعضُهم أنَّ أَصْلَه ذا لأنَّك تقولُ : ماذَا رأَيْتَ بمعْنَى ما ا

##### Türkçe

: ( **لَدَى** : **لَدُنْ**’da bir lügattir ) ؛ Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا **لَدَا** البابِ﴾ ؛ ve onun zamirlere bitişmesi, **عَلَيْك** ve **إليك**’in bitişmesi gibidir؛ ve şair onu, şu sözünde kullanmaya sevk etmiştir:

فَدَعْ عنك الصِّبا **ولَدَيْك** هَمًّا
تَوَقَّشَ في فُؤادِكَ واخْتِيالاوفي المِصْباح : **لَدُنْ** ve **لَدَى** mekân zarfıdır, **عِنْدَ** mânâsınadır; ancak ikisi de ancak hâzırda kullanılır, ve **لَدَى** zaman hakkında da kullanılabilir.

( **واللِّدَةُ** , **عِدَةٍ** gibi: akran (yaşıt), çoğulu **لِداتٌ** ; burada, ( **و ل د** )’da değil, zikredilir,

ve el-Cevherî vehmetti ) ; onu ( **و ل د** )’da zikretti ve dedi ki: **الهاءُ** , evvelinden giden **الواوِ**’dan bedeldir; çünkü o, **الوِلادَةِ**’dendir.

Şeyhimiz dedi ki: ve yine İbn Fâris onu orada, dil ehlinden musanniflerin diğerleri gibi zikretti.

Es-Sâğânî ona itiraz etti ( ve ) dedi ki: onların gittikleri şeyi, İbnü’l-A‘râbî’nin sözü iptal eder: denilir ki: ( **أَلْدَى** ) falan kimse, ( **كَثُرَتْ لِداتُه** ) olduğu zaman؛ ) ve eğer el-Cevherî ve başkalarının dediği gibi olsaydı, denilirdi ki: **أَوْلَد** falan kimse.

El-Makdisî, haşiyesinde cevap için tekellüf etti de dedi ki: onlara şöyle cevap vermek mümkündür: eğer **أَوْلَد** denilseydi, **أَوْجَدَ أَولاداً** ve benzeri mânâsıyla bir karışıklık hâsıl olurdu.

Şeyhimiz dedi ki: musannif, orada el-Cevherî’ye, buna dikkat çekmeksizin tâbi olmuştur; bilakis oradaki sözü, onun aslîliğinde sarihdir; çünkü dedi ki: **وُلَيْدات** üzere tasğîr olunur, ve **وُليدُون** cem‘ olunur; **لدياء** ve **ولديُّون** değil; bazı Arapların onda yanıldığı gibi. Bu, **عِدَةٍ** gibi, onun **فاء**’sının **واوٌ** olduğuna sarihdir; çünkü tasğîr ve teksîr, şeyleri asıllarına döndürür. Sonra ben derim ki: onların **أَلْدَى** sözünün, **أَوْلَد**’in maklûbu olması câizdir; ve denilebilir ki: zâhir olan, iki sözün de sahih olduğu ve ikisinin de iki madde olduğu, her birinin kendi nefsinde, tasarrufunun kemâli sebebiyle sahih olduğudur; ve bu, onların kaideleri üzere cârî olan zâhirdir; öyleyse galat yoktur; Allah daha iyi bilir.

( **لذي** : ( **الَّذي** : müzekker için müphem bir ism-i mevsûldür, ( marifeleri cümlelerle vasfetmeye onunla tevessül edilsin diye vaz‘ olunmuştur ), ve ancak bir sıla ile tamam olur; ve aslı **لَذِي** idi; ona **الألِفُ** ve **اللامُ** dâhil edildi; ve tenkîr için ondan çıkarılmaları câiz değildir; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; ve denildi ki: aslı, **عَمٍ** vezninde **لَذٍ**’dır.

El-Cevherî dedi ki: bazısı, aslının **ذا** olduğunu zannetmiştir; çünkü sen dersin ki: **ماذَا** رأَيْتَ, “ne gördün” mânâsında…
