# لذا (ل-ذ-ا) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B0%D8%A7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%B0%D8%A7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ل - ذ - ا
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 1 sözlük

## Sözlükler (1)

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B0%D8%A7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الَّذِي: اسم مبهم، وهو مبنيٌّ معرفة ولا يتم إِلاَّ بصلة، وأَصله لَذِي فأُدخل عليه الأَلف واللام، قال: ولا يجوز أَن يُنْزَعا منه. ابن سيده: الَّذِي من الأَسماء الموصولة ليتوصل بها إِلى وصف المعارف بالجمل، وفيه لغات: الَّذِي، والَّذِ بكسر الذال، والَّذْ بإِسكانها، والَّذِيّ بتشديد الياء؛ قال:
وليسَ المالُ، فاعْلَمْه، بمالٍ
من الأَقْوامِ إِلاَّ للَّذِيّ
يُرِيدُ به العَلاءَ ويَمْتَهِنْه
لأَقْرَبِ أَقْرَبِيه، وللقَصِيّ
والتثنية اللَّذانِّ، بتشديد النون، واللَّذانِ النون عوض من ياء الذي، واللَّذا، بحذف النون، فَعَلى ذلك قال الأَخطل:
أَبَني كُلَيْبٍ، إِنَّ عَمَّيَّ اللَّذا
قَتَلا الملُوكَ، وفَكَّكا الأَغْلالا
قال سيبويه: أَراد اللَّذانِ فحذف النون ضرورة. قال ابن جني: الأَسماء الموصولة نحو الذي والتي لا يصح تثنية شيء منها من قِبَل أَن التثنية لا تَلحق إِلا النكرة، فما لا يجوز تنكيره فهو بأَن لا تصح تثنيته أَجدر، فالأَسماء الموصولة لا يجوز أَن تنكر فلا يجوز أَن يثنى شيء منها، أَلا تراها بعد التثنية على حدّ ما كانت عليه قبل التثنية، وذلك قولك ضربت اللذين قاما، إِنما يتعرَّفان بالصلة كما يتعرَّف بها الواحد في قولك ضربت الذي قام، والأَمر في هذه الأَشياء بعد التثنية هو الأَمر فيها قبل التثنية، وهذه أَسماء لا تنكر أَبداً لأَنها كِنايات وجارية مَجرى المضمرة، فإِنما هي أَسماء لا تنكر أَبداً مصوغة للتثنية، وليس كذلك سائر الأَسماء المثناة نحو زيد وعمرو، أَلا ترى أَن تعريف زيد وعمرو إِنما هو بالوضع والعلمية؟ فإِذا ثنيتهما تنكرا فقلت رأَيت زَيْدَيْنِ كَرِيمين، وعندي عَمْران عاقلان، فإِن آثرت التعليم بالإِضافة أَو باللام قلت الزيدانِ والعَمْران وزَيْداك وعَمْراك، فقد تعرَّفا بعد التثنية من غير وجه تَعْرّفهما قبلها، ولَحِقا بالأَجناس وفارقا ما كانا عليه من تعريف العلمية والوضع، فإِذا صح ذلك فينبغي أَن تعلم أَن اللذان واللتان وما أَشبههما إِنما هي أَسماء موضوعة للتثنية مخترعة لها، وليست تثنية الواحد على حد زيد وزيدان، إِلا أَنها صيغت على صورة ما هو مثنى على الحقيقة فقيل اللذانِ واللتانِ واللَّذَيْنِ واللَّتَيْنِ لئلا تختلف التثنية، وذلك أَنهم يحافظون عليها ما لا يحافظون على الجمع، وهذا القول كله مذكور في ذا وذي، وفي الجمع هم الَّذِينَ فَعَلُوا ذاك واللَّذُو فعلوا ذاك، قال: أَكثر هذه عن اللحياني؛ وأَنشد في الذي يعني به الجمع للأَشهب بن رُميلة:
وإِنَّ الَّذِي حانَت بِفَلْجٍ دِماؤُهُمْ
هُمُ القَوْم كلُّ القَوْمِ، يا أُمَّ خالِدِ
وقيل: إِنما أَراد الذين فحذف النون تخفيفاً؛ الجوهري: في جمعه لغتان الذين في الرفع والنصب والجر، والذي بحذف النون، وأَنشد بيت الأَشهب بن رميلة، قال: ومنهم من يقول في الرفع اللَّذُون، قال: وزعم بعضهم أَن أَصله ذا لأَنك تقول ماذا رأَيْتَ بمعنى ما الذي رأَيت، قال: وهذا بعيد لأَن الكلمة ثلاثية ولا يجوز أَن يكون أَصلها حرفاً واحداً، وتصغير الَّذِي اللُّذَيَّا واللِّذَيَّا، بالفتح والتشديد، فإِذا ثَنَّيْت المصغر أَو جمعته حذفت الأَلف فقلت اللَّذَيَّانِ واللَّذَيُّونَ، وإِذا سميت بها قلت لَذٍ، ومن قال الحرث والعباس أَثبت الصلة في التسمية مع اللام فقال هو الذي فعل، والأَلف واللام في الذي زائدة، وكذلك في التثنية والجمع، وإِنما هنَّ متعرّفات بصلاتهن وهما لازمتان لا يمكن حذفهما، فرب زائد يلزم فلا يجوز حذفه، ويدل على زيادتهما وجودك أَسماء موصولة مِثلَها معرَّاة من الأَلف واللام وهي مع ذلك معرفة، وتلك الأَسماء مَن وما وأَيّ في نحو قولك: ضربت مَن عندك، وأَكلت ما أَصعمتني، ولأَضربن أَيُّهم قام، فتعرّفُ هذه الأَسماء التي هي أَخوات الذي والتي بغير لام وحصول ذلك لها بما تبعها من صلاتها دون اللام يدل على أَن الذي إِنما تعرّفه بصلته دون اللام التي هي فيه، وأَن اللام فيه زائدة؛ وقول الشاعر:
فإِنْ أَدَعِ اللَّواتي مِنْ أُناسٍ
أَضاعُوهُنَّ، لا أَدَعِ الَّذِينا
فإِنما تركه بلا صلة لأَنه جعله مجهولاً.
ابن سيده: اللَّذْوَى اللَّذّةُ. وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، أَنها ذكرت الدنيا فقالت: قد مَضَتْ لَذْواها وبَقِيَتْ بَلْواها أَي لَذَّتُها، وهي فَعْلى من اللذة، فقلبت إِحدى الذالين ياء كالتَّقَضِّي والتَّظَنِّي؛ قال ابن الأَعرابي: اللَّذْوَى واللَّذَّة واللَّذاذةُ كله الأَكل والشرب بنَعْمة وكِفاية، كأَنها أَرادت بذهاب لَذْواها حياةَ النبيّ،صلى الله عليه وسلم، وبالبَلْوَى ما امْتُحِن به أُمته من الخِلاف والقِتال على الدنيا وما حدث بعده من المحن. قال ابن سيده: وأَقول إِن اللَّذْوَى، وإِن كان معناه اللَّذة واللَّذاذة، فليس من مادة لفظه وإِنما هو من باب سيَطرْ ولأْآلٍ وما أَشبهه، اللهم إِلا أَن يكون اعتقد البدل للتضعيف كباب تَقَضَّيْت وتَظَنَّيْت، فاعتقد في لَذِذتُ لَذِيتُ كما تقول في حَسِسْتُ حَسِيتُ فيُبنى منه مثال فَعْلى اماً فتنقلب ياؤه واواً انقلابها في تَقْوى ورَعْوى، فالمادة إِذاً واحدة.

##### Türkçe

**الَّذِي**: müphem bir isimdir; o, marife olarak mebnîdir ve ancak bir sıla ile tamam olur; aslı **لَذِي** idi; ona **الألف واللام** dâhil edildi; dedi ki: ondan çıkarılmaları câiz değildir. İbn Sîde: **الَّذِي**, marifeleri cümlelerle vasfetmeye onunla ulaşmak için, mevsûl isimlerdendir; onda lugatlar vardır: **الَّذِي**, ve **الَّذِ** (ذال’in kesresiyle), ve **الَّذْ** (onu sükûnlamakla), ve **الَّذِيّ** (ياء’ı şeddeli kılmakla); dedi ki:

Ve mal değildir, bil onu, bir mal
kavimlerden, ancak **للَّذِيّ** için
onunla yüceliği isteyen ve onu hor kullanan,
en yakın en yakını için ve uzak için.

Tesniyesi **اللَّذانِّ**, نون’u şeddeli kılmakla; ve **اللَّذانِ**: نون, **الَّذِي**’nin ياء’ının bedelidir; ve **اللَّذا**, نون’u hazfetmekle; buna göre el-Ahtal dedi ki:

Ey Kuleyb oğulları, şüphesiz amcalarım **اللَّذا**
kralları öldürdüler ve zincirleri çözdüler.

Sîbeveyh dedi ki: **اللَّذانِ**’ı kastetti; zaruret sebebiyle نون’u hazfetti. İbn Cinnî dedi ki: **الَّذِي** ve **الَّتِي** gibi mevsûl isimler, bunlardan hiçbir şeyin tesniyesi sahih olmaz; şu bakımdan ki tesniye ancak nekreye lâhik olur; nekre kılınması câiz olmayan şey, tesniyesinin sahih olmamasına daha lâyıktır; mevsûl isimler nekre kılınması câiz olmaz; onlardan hiçbir şeyin tesniye edilmesi câiz olmaz; görmez misin, tesniyeden sonra, tesniyeden önce üzerinde oldukları sınır üzere kalırlar; bu, senin “**ضربت اللذين قاما**” sözündür; ancak sıla ile marife olurlar; senin “**ضربت الذي قام**” sözünde tekil de onunla marife olduğu gibi; bu şeylerde tesniyeden sonra olan iş, tesniyeden önce onlarda olan iştir; bunlar, asla nekre kılınmayan isimlerdir; çünkü onlar kinâyelerdir ve zamirlerin cereyan ettiği yol üzere cereyan ederler; ancak onlar, asla nekre kılınmayan, tesniye için kalıplanmış isimlerdir; diğer tesniye edilmiş isimler böyle değildir; **زيد** ve **عمرو** gibi; görmez misin, **زيد** ve **عمرو**’nun marifeliği ancak vaz‘ ve ‘alemlik iledir? onları tesniye ettiğinde nekre olurlar; “**رأَيت زَيْدَيْنِ كَرِيمين**” ve “**وعندي عَمْران عاقلان**” dersin; eğer öğretmeyi izâfet ile yahut **اللام** ile tercih edersen “**الزيدانِ**” ve “**العَمْران**” ve “**زَيْداك**” ve “**عَمْراك**” dersin; böylece tesniyeden sonra, tesniyeden önceki marife oluşlarının dışında bir yoldan marife olurlar; cinslere iltihak ederler ve ‘alemlik ve vaz‘ marifeliğinden üzerinde oldukları şeyden ayrılırlar; bu sahih olunca bilmen gerekir ki **اللذان** ve **اللتان** ve onlara benzeyenler ancak tesniye için vaz‘ olunmuş, onun için icat edilmiş isimlerdir; **زيد** ve **زيدان** sınırı üzere tekilin tesniyesi değildir; ancak hakikatte tesniye olanın sûreti üzere kalıplandılar; böylece **اللذانِ** ve **اللتانِ** ve **اللَّذَيْنِ** ve **اللَّتَيْنِ** denildi; ta ki tesniye ihtilaf etmesin; bu, onların tesniyeyi, cemi‘e muhafaza ettiklerinden daha fazla muhafaza etmelerindendir. Bu sözün hepsi **ذا** ve **ذي**’de zikredilmiştir. Cemi‘de ise: **هُم الَّذِينَ فَعَلُوا ذاك** ve **اللَّذُو فعلوا ذاك**; dedi ki: bunun çoğu el-Lihyânî’dendir; ve el-Eşheb b. Rumeyle’den, **الَّذِي** ile cemi‘i kastederek şu beyti okudu:

Ve şüphesiz **الَّذِي** kanları Felc’de vakti gelenler,
onlar kavimdir, bütün kavimdir, ey Ümmü Hâlid!

Ve denildi ki: ancak **الَّذِينَ**’i kastetti; hafifletme için نون’u hazfetti. el-Cevherî: cemi‘inde iki lugat vardır: **الذين** ref‘, nasb ve cerrde; ve **الذي**, نون’u hazfetmekle; el-Eşheb b. Rumeyle’nin beytini okudu. Dedi ki: onlardan kimi ref‘te **اللَّذُون** der. Dedi ki: bazısı, aslının **ذا** olduğunu zannetti; çünkü sen “**ماذا رأَيْتَ**” dersin, “ne **ما الذي رأَيت**” mânâsında. Dedi ki: bu uzaktır; çünkü kelime üç harflidir ve aslının tek bir harf olması câiz değildir. **الَّذِي**’nin tasğîri **اللُّذَيَّا** ve **اللِّذَيَّا**’dır; fetha ile ve şedde ile; tasğîri tesniye ettiğinde yahut onu cem‘ ettiğinde **الألف**’i hazf edersin; böylece **اللَّذَيَّانِ** ve **اللَّذَيُّونَ** dersin. Onunla isimlendirdiğinde **لَذٍ** dersin. **الحرث** ve **العباس** diyen kimse, isimlendirmede **اللام** ile birlikte sılayı isbât etti; böylece “o, **الذي فعل**” dedi. **الَّذِي**’deki **الألف واللام** zâiddir; tesniye ve cemi‘de de böyledir; ancak onlar, sıla’larıyla marife olurlar; ikisi de lâzımdır, hazfedilmeleri mümkün değildir; nice zâid vardır ki lâzım olur; onun hazfi câiz olmaz. Onların zâidliğine delil, senin, onun gibi mevsûl isimler bulmandır ki **الألف واللام**’dan soyutlanmıştır ve bununla beraber marifedir; o isimler **مَن** ve **ما** ve **أَيّ**’dir; senin şu sözün gibi: “**ضربت مَن عندك**”, “**وأَكلت ما أَصعمتني**”, “**ولأَضربن أَيُّهم قام**”; böylece **الَّذِي** ve **الَّتِي**’nin kardeşleri olan bu isimlerin, **لام** olmaksızın marife oluşu ve bunun, **لام** olmaksızın, onlara tâbi olan sıla’larıyla hâsıl olması; **الَّذِي**’nin ancak sılasıyla marife olduğunu, içindeki **اللام** ile değil; ve içindeki **اللام**’ın zâid olduğunu gösterir. Şairin sözü:

Eğer insanlardan **اللَّواتي**’yi bırakır isem,
onları zayi ettiler; **الَّذِينا**’yı bırakmam.

Ancak onu sılasız bıraktı; çünkü onu meçhul kıldı.

İbn Sîde: **اللَّذْوَى**: lezzettir. Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: dünyayı zikretti; şöyle dedi: “**قد مَضَتْ لَذْواها وبَقِيَتْ بَلْواها**”; yani onun lezzeti; o, lezzetten **فَعْلى** veznindedir; **التَّقَضِّي** ve **التَّظَنِّي** gibi, iki ذال’den birini ياء’a çevirdi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **اللَّذْوَى** ve **اللَّذَّة** ve **اللَّذاذةُ**’nin hepsi, nimet ve kifâyet ile yeme ve içmedir; sanki o, **لَذْواها**’nın gitmesiyle Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, hayatını; **البَلْوَى** ile de ümmetinin, dünya üzerine ihtilâf ve savaş ile imtihan olunduğu şeyi ve ondan sonra vuku bulan mihnetleri kastetti. İbn Sîde dedi ki: Ben derim ki **اللَّذْوَى**, mânâsı **اللَّذة** ve **اللَّذاذة** olsa da, lafzının maddesinden değildir; ancak **سيَطرْ** ve **لأْآلٍ** ve benzerleri bâbındandır; meğer ki, **تَقَضَّيْت** ve **تَظَنَّيْت** bâbı gibi, teşdîd için bedeli itikad etmiş olsun; böylece **لَذِذتُ**’te **لَذِيتُ**’u itikad etmiş olur; senin **حَسِسْتُ**’te **حَسِيتُ** demen gibi; ondan **فَعْلى** misali bina edilir; o zaman yâ’sı, **تَقْوى** ve **رَعْوى**’da dönmesi gibi, vâv’a döner; böylece madde, o hâlde, birdir.
