# لسن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%B3%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B3%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: لسن

اللِّسانُ: جارحة الكلام، وقد يُكْنَى بها عن الكلمة فيؤنث حينئذ؛ قال أَعشى باهلة:
إِنِّي أَتَتْني لسانٌ لا أُسَرُّ بها
من عَلْوَ، لا عَجَبٌ منها ولا سَخَرُ
قال ابن بري: اللِّسان هنا الرِّسالة والمقالة؛ ومثله:
أَتَتْني لسانُ بني عامِرٍ،
أَحاديثُها بَعْد قوْلٍ نُكُرْ
قال: وقد يُذَكَّر على معنى الكلام: قال الحطيئة:
نَدِمْتُ على لسانٍ فاتَ مِنِّي،
فلَيْتَ بأَنه في جَوْفِ عَكْمِ
وشاهد أَلْسِنَةٍ الجمع فيمن ذَكَّرَ قوله تعالى: واختِلافُ أَلسِنَتِكم وأَلوانكم؛ وشاهدُ أَلْسُنٍ الجمع فيمن أَنث قول العجاج:
أَو تَلْحَجُ الأَلْسُنُ فينا مَلْحَجا
ابن سيده: واللِّسانُ المِقْوَلُ، يذكر ويؤنث، والجمع أَلْسِنة فيمن ذكر مثل حِمار وأَحْمرة، وأَلْسُن فيمن أَنث مثل ذراع وأَذْرُع، لأَن ذلك قياس ما جاء على فِعالٍ من المذكر والمؤنث، وإِن أَردت باللسان اللغة أَنثت. يقال: فلان يتكلم بلِسانِ قومه. قال اللحياني: اللسان في الكلام يذكر ويؤنث. يقال: إِن لسانَ الناس عليك لَحَسنة وحَسَنٌ أَي ثناؤُهم. قال ابن سيده: هذا نص قوله واللسان الثناء. وقوله عز وجل: واجْعَلْ لي لسانَ صِدْقٍ في الآخرين؛ معناه اجعل لي ثَناءً حَسناً باقياً إِلى آخر الدهر؛ وقال كثير:
نَمَتْ لأَبي بكرٍ لسانٌ تتابعتْ،
بعارفةٍ منه، فخَضَّتْ وعَمَّتِ
وقال قَسَاس الكِنْدِيُّ:
أَلا أَبْلغْ لَدَيْكَ أَبا هُنَيٍّ،
أَلا تَنْهَى لسانَك عن رَداها
فأَنثها. ويقولون: إِن شَفَةَ الناس عليك لَحسَنة. وقوله عز وجل: وما أَرسلنا من رسول إِلا بلسانِ قومه؛ أَي بلغة قومه؛ ومنه قول الشاعر: أَتَتْني لسانُ بني عامِرٍ
وقد تقدَّم، ذهب بها إِلى الكلمة فأَنثها؛ وقال أَعشى باهلة: إِنِّي أَتاني لسانٌ لا أُسَرُّ به
ذهب إِلى الخبر فذكره. ابن سيده: واللسان اللغة، مؤنثة لا غير. واللِّسْنُ، بكسر اللام: اللُّغة. واللِّسانُ: الرسالة.
وحكى أَبو عمرو: لكل قوم لِسْنٌ أَي لُغَة يتكلمون بها. ويقال: رجل لَسِنٌ بَيِّنُ اللَّسَن إِذا كان ذا بيان وفصاحة.
والإِلْسان: إِبلاغ الرسالة. وأَلْسَنَه ما يقول أَي أَبلغه. وأَلْسَنَ عنه: بَلَّغ. ويقال: أَلْسِنِّي فلاناً وأَلْسِنْ لي فلاناً كذا وكذا أَي أَبْلغْ لي، وكذلك أَلِكْني إِلى فلان أَي أَلِكْ لي؛ وقال عديُّ بن زيد:
بل أَلسِنوا لي سَراةَ العَمّ أَنكمُ
لسْتُمْ من المُلْكِ، والأَبدال أَغْمار
أَي أَبْلِغوا لي وعني. واللِّسْنُ: الكلام واللُّغة. ولاسَنه: ناطَقه. ولَسَنه يَلْسُنه لَسْناً: كان أَجودَ لساناً منه. ولَسَنه لَسْناً: أَخذه بلسانه؛ قال طرفة:
وإِذا تَلْسُنُني أَلْسُنُها،
إِنني لستُ بموْهُونٍ فَقِرْ
ولَسَنه أَيضاً: كلمه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، وذكَر امرأَةً فقال: إِن دخلت عليك
(* قوله «ان دخلت عليك إلخ» هكذا في الأصل، والذي في
النهاية: إن دخلت عليها لسنتك، وفي هامشها: وان غبت عنها لم تأمنها) . لَسَنتْكَ أَي أَخذَتكَ بلسانها، يصفها بالسَّلاطة وكثرة الكلام والبَذَاءِ. واللَّسَنُ، بالتحريك: الفصاحة. وقد لَسِنَ، بالكسر، فهو لَسِنٌ وأَلسَنُ، وقوم لُسْنٌ. واللَّسنُ: جَوْدَة اللسان وسَلاطَتُه، لَسِنَ لسَناً فهو لَسِنٌ. وقوله عز وجل: وهذا كتابٌ مُصَدِّقٌ لساناً عربيّاً؛ أَي مُصَدِّقٌ للتوراة، وعربيّاً منصوب على الحال، المعنى مُصَدِّقٌ عربيّاً، وذكَرَ لساناً توكيداً كما تقول جاءني زيد رجلاً صالحاً، ويجوز أَن يكون لساناً مفعولاً بمصدق، المعنى مصدّق النبي، صلى الله عليه وسلم، أَي مصدق ذا لسان عربي. واللَّسِنُ والمُلَسَّنُ: ما جُعِلَ طَرَفُه كطرف اللسان. ولَسَّنَ النعلَ: خَرَط صدرَها ودَقَّقها من أَعلاها. ونعل مُلسَّنة إِذا جُعلَ طَرفُ مُقَدَّمها كطرف اللسان. غيره: والمُلسَّنُ من النِّعال الذي فيه طُول ولَطافة على هيئة اللسان؛ قال كثير:
لهم أُزُرٌ حُمْرُ الحواشي يَطَوْنَها،
بأَقدامِهم، في الحَضرَميِّ المِلسَّنِ
وكذلك امرأَة مُلسَّنةُ القَدَمين. وفي الحديث: إِن نعله كانت مُلسَّنة أَي كانت دقيقة على شكل اللسان، وقيل: هي التي جُعلَ لها لسانٌ، ولسانُها الهَنَةُ الناتئة في مُقَدَّمها. ولسانُ القوم: المتكلم عنهم. وقوله في الحديث: لصاحب الحقِّ اليَدُ واللسانُ؛ اليَدُ: اللُّزوم، واللسانُ: التَّقاضي. ولسانُ الميزان: عَذَبَتُه؛ أَنشد ثعلب:
ولقد رأَيتُ لسانَ أَعْدلِ حاكمٍ
يُقْضَى الصَّوابُ به، ولا يتَكَلَّمُ
يعني بأَعدلِ حاكم الميزان. ولسانُ النار: ما يتشَكلُ منها على شكل اللسان.
وأَلسَنه فَصيلاً: أَعاره إِياه ليُلْقيه على ناقته فتَدِرَّ عليه، فإِذا دَرَّتْ حلبها فكأَنه أَعاره لسانَ فَصيله؛ وتَلسَّنَ الفَصيلَ: فعَلَ به ذلك؛ حكاه ثعلب؛ وأَنشد ابن أَحمر يصف بَكْراً صغيراً أَعطاه بعضهم في حَمالة فلم يَرْضَه:
تَلسَّنَ أَهْلُهُ رُبَعاً عليه
رِماثاً، تحتَ مِقْلاةٍ نَيُوبِ
(* قوله «ربعاً» كذا في الأصل والمحكم، والذي في التكملة: عاماً، قال: والرماث جمع رمثة بالضم وهي البقية تبقى في الضرع من اللبن). قال ابن سيده: قال يعقوب هذا معنى غريب قلَّ من يعرفه. ابن الأَعرابي: الخَلِيَّةُ من الإِبل يقال لها المُتلسِّنة، قال: والخَلِيَّة أَن تَلِدَ الناقةُ فيُنْحَرَ ولدُها عَمْداً ليدوم لبنها وتُسْتَدَرَّ بحُوَارِ غيرها، فإِذا أَدَرَّها الحُوارُ
نَحَّوْه عنها واحْتَلبوها، وربما خَلَّوْا ثلاثَ خَلايا أَو أَربعاً على حُوارٍ واحد، وهو التَّلسُّن. ويقال: لَسَنتُ اللّيفَ إِذا مَشَنتَه ثم جعلته فتائلَ مُهَيَّأَةً للفَتْل، ويسمى ذلك التَّلسِينَ. ابن سيده: والمَلْْسُونُ الكذاب؛ قال الأَزهري: لا أَعرفه. وتَلسَّنَ عليه: كذَبَ. ورجل مَلسون: حُلْوُ اللسانِ بعيدُ الفِعال.
ولسانُ الحمَل ولسانُ الثَّوْر: نبات، سمي بذلك تشبيهاً باللسان. واللُّسَّانُ: عُشْبة من الجَنْبةِ، لها ورق متفَرِّشٌ أَخشنُ كأَنه المساحي كخُشونة لسانِ الثور، يَسْمُو من وسطها قضيبٌ كالذراع طُولاً في رأْسه نَوْرة كَحْلاءُ، وهي دواء من أَوجاع اللسانِ أَلسِنةِ الناس وأَلسِنة الإِبل، والمِلْسَنُ: حجرٌ يجعلونه في أَعلى بابِ بيتٍ، يَبْنونه من حجارة ويجعلون لُحْمَةَ السَّبُع في مُؤخَّره، فإِذا دخل السبع فتناول اللُّحمة سقط الحجر على الباب فسَدَّه.

### Türkçe

**اللِّسانُ**: konuşma uzvu; onunla bazen kelime hakkında kinaye yapılır da o vakit müennes yapılır;
Bâhile’nin A‘şâ’sı dedi:
İnnî etetnî **لسانٌ** lâ userru bihâ
min ‘alvin, lâ ‘acebun minhâ ve lâ seharu
İbn Berrî dedi: **اللِّسان** burada **الرِّسالة** ve **المقالة**dir; bunun benzeri:
Etetnî **لسانُ** benî ‘Âmirin,
ehâdîsuhâ ba‘de kavlin nukur
Dedi: ve konuşma manası üzere müzekker de yapılır: Hutay’e dedi:
Nedimtu ‘alâ **لسانٍ** fâte minnî,
feleyte bi-ennehu fî cevfi ‘akmi
**أَلْسِنَةٍ** cem‘inin şâhidi, onu müzekker yapan kimse hakkında, onun (Allah’ın) sözü: ve ihtilâfu **أَلسِنَتِكم**
ve elvânikum; **أَلْسُنٍ** cem‘inin şâhidi ise, onu müennes yapan kimse hakkında, ‘Accâc’ın sözü:
Ev telhacu **الأَلْسُنُ** fînâ melhacen
İbn Sîde: ve **اللِّسانُ** **المِقْوَلُ**dür; müzekker ve müennes olur; cem‘i, müzekker yapan kimse hakkında **أَلْسِنة**dir
**حِمار** ve **أَحْمرة** gibi; müennes yapan kimse hakkında ise **أَلْسُن**dür, **ذراع** ve **أَذْرُع** gibi; çünkü bu,
müzekker ve müennesden **فِعالٍ** vezni üzere gelenin kıyasıdır; eğer **اللسان** ile dili murad edersen
müennes yaparsın. Denir: falan, kavminin **لِسانِ**ı ile konuşur. Lihyânî dedi: **اللسان** konuşmada müzekker
ve müennes olur. Denir: şüphesiz insanların **لسانَ**ı senin aleyhine elbette **لَحَسنة** ve **حَسَنٌ**dür; yani onların övgüsü. İbn
Sîde dedi: bu, onun sözünün nassıdır; ve **اللسان** övgüdür. Ve onun, azze ve celle, sözü: ve’c‘al lî **لسانَ**
sıdqin fi’l-âhirîn; manası: bana, zamanın sonuna kadar bâkî kalacak güzel bir övgü kıl; ve Kesîr dedi:
Nemet li-ebî Bekrin **لسانٌ** tetâbe‘at,
bi-‘ârifetin minhu, fehaddat ve ‘ammet
Ve Kessâs el-Kindî dedi:
Elâ eblig ledeyke ebâ Huneyyin,
elâ tenhâ **لسانَ**ke ‘an redâhâ
Böylece onu müennes yaptı. Ve derler: şüphesiz insanların dudağı senin aleyhine elbette **لَحسَنة**dir. Ve onun, azze ve celle, sözü: ve mâ
erselnâ min resûlin illâ bi-**لسانِ** kavmihî; yani kavminin diliyle; ve ondan şairin sözü:
Etetnî **لسانُ** benî ‘Âmirin
ve daha önce geçti; onu kelimeye götürdü de onu müennes yaptı; ve Bâhile’nin A‘şâ’sı dedi:
İnnî etânî **لسانٌ** lâ userru bih
onu haber manasına götürdü de onu müzekker yaptı. İbn Sîde: ve **اللسان** dildir; yalnız müennes, başka değil.
Ve **اللِّسْنُ**, lâmın kesriyle: dildir. Ve **اللِّسانُ**: risaledir.
Ebû ‘Amr nakletti: her kavim için bir **لِسْنٌ** vardır; yani konuştukları bir dil. Ve denir: adam
**لَسِنٌ** **بَيِّنُ اللَّسَن**; eğer beyan ve fesahat sahibi ise.
Ve **الإِلْسان**: risaleyi ulaştırmadır. Ve **أَلْسَنَه** mâ yekûlu; yani ona ulaştırdı. Ve **أَلْسَنَ**
‘anhu: ulaştırdı. Ve denir: falana **أَلْسِنِّي** ve falan bana şöyle şöyle **أَلْسِنْ**; yani bana ulaştır,
ve yine **أَلِكْني** ilâ fulân; yani benim için ulaştır; ve ‘Adiyy b. Zeyd dedi:
Bel **أَلسِنوا** lî serâte’l-‘ammi ennekum
lestum mine’l-mulki, ve’l-ebdâlu agmâr
Yani bana ve benden ulaştırın. Ve **اللِّسْنُ**: söz ve dil. Ve **لاسَنه**: onunla konuştu.
Ve **لَسَنه يَلْسُنه لَسْناً**: ondan daha iyi dilli oldu. Ve **لَسَنه لَسْناً**:
onu diliyle aldı; Tarafe dedi:
Ve izâ **تَلْسُنُني** **أَلْسُنُها**,
innenî lestu bi-movhûnin feqir
Ve **لَسَنه** ayrıca: onunla konuştu. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde, bir kadını zikretti ve dedi:
Eğer üzerine girersen
(* Onun sözü “eğer üzerine girersen ilh.” asılda böyle; nihâyede olan: “eğer onun üzerine girersen **لسنتك**”, ve kenarında: “ve ondan uzak olursan onu emniyette bulmazsın”.) .
**لَسَنتْكَ**; yani seni diliyle aldı; onu, sivri dillilik ve çok konuşma ve çirkin sözlülükle vasfeder.
Ve **اللَّسَنُ**, hareke ile: fesahattir. Ve **لَسِنَ**, kesre ile, o halde o **لَسِنٌ** ve **أَلسَنُ**dür,
ve kavim **لُسْنٌ**dür. Ve **اللَّسنُ**: dilin iyiliği ve sivriliğidir; **لَسِنَ لسَناً**; o halde o
**لَسِنٌ**dür. Ve onun, azze ve celle, sözü: ve hâzâ kitâbun musaddiqun **لساناً** ‘arabiyyen; yani
Tevrat’ı tasdik edici; ve **عربيّاً** hâl üzere mansuptur; mana: Arapça olarak tasdik edici; ve
**لساناً**ı, “bana Zeyd salih bir adam olarak geldi” dediğin gibi, te’kîd olarak zikretti; ve caizdir ki
**لساناً**, **مصدق** ile mef‘ûl olsun; mana: Peygamberi, sallallahu aleyhi ve sellem, tasdik edici; yani Arapça bir dile sahip olanı tasdik edici. Ve **اللَّسِنُ** ve **المُلَسَّنُ**: ucu dil ucu gibi yapılan şeydir.
Ve **لَسَّنَ** nalı: göğsünü yonttu ve üst tarafından inceltti. Ve **نعل مُلسَّنة**: eğer
ön tarafının ucu dil ucu gibi yapılmışsa. Başkası: ve **المُلسَّنُ** nallardan, içinde
dil heyeti üzere uzunluk ve incelik olan şeydir; Kesîr dedi:
Lehum uzurun humru’l-havâşî yatvûnehâ,
bi-akdâmihim, fi’l-hadramiyyi’l-**مِلسَّنِ**
Ve aynı şekilde: ayakları **مُلسَّنة** olan kadın. Hadiste: şüphesiz nalı **مُلسَّنة** idi;
yani dil şekli üzere ince idi; ve denildi: o, kendisi için bir **لسانٌ** yapılan şeydir; ve onun **لسانُها**sı,
ön tarafında çıkıntı yapan çıkıntıdır. Ve kavmin **لسانُ**u: onlar adına konuşan kimsedir. Ve hadisteki sözü:
hak sahibine **اليَدُ** ve **اللسانُ** vardır; **اليَدُ**: bağlayıcılık, ve **اللسانُ**:
talep etmedir. Terazinin **لسانُ**u: ibresidir; Sa‘leb inşad etti:
Ve lekad raeytu **لسانَ** a‘deli hâkimin
yuqdâ’s-savâbu bih, ve lâ yetekellem
Yani en adil hâkim ile terazi kastediyor. Ateşin **لسانُ**u: ondan dil şekli üzere teşekkül eden şeydir.
Ve **أَلسَنه فَصيلاً**: onu, devesinin üzerine bıraksın da ona süt aksın diye ona ödünç verdi;
o süt verince onu sağdı; sanki ona yavrusunun **لسانَ**ını ödünç vermiş gibidir; ve **تَلسَّنَ الفَصيلَ**: bunu
ona yaptı; Sa‘leb nakletti; ve İbn Ahmer, bir hamâlede kendisine verilen küçük bir deveyi vasfederek inşad etti, onu beğenmedi:
**تَلسَّنَ** ehluhu ruba‘an aleyhi
rimâthan, tahte miqlâtin neyûbi
(* Onun sözü “ruba‘an” asılda ve el-Muhkem’de böyle; tekmilede olan: “‘âman”; dedi:
ve **الرماث** **رمثة**nin cem‘idir, damme ile; o, memede sütten kalan bakiyedir.)
İbn Sîde dedi: Yakub dedi: bu, az kimsenin bildiği garip bir manadır. İbnü’l-A‘râbî:
develerden **الخَلِيَّةُ**ye **المُتلسِّنة** denir; dedi: ve **الخَلِيَّة** şu ki deve doğurur da yavrusu kasten boğazlanır ki sütü devam etsin ve
başkasının yavrusu ile sütü sağdırılsın; o yavru onu süt verdirince
onu ondan uzaklaştırdılar ve onu sağdılar; ve bazen üç **خَلايا** yahut dört **خَلايا**
bir tek yavru üzerine bırakırlar; ve o, **التَّلسُّن**dür. Ve denir: **لَسَنتُ** lif’i; eğer onu yumuşattın sonra
bükmeye hazırlanmış fitiller yaptın; ve buna **التَّلسِينَ** denir. İbn Sîde:
ve **المَلْْسُونُ** yalancıdır; Ezherî dedi: onu bilmem. Ve **تَلسَّنَ** aleyhi: yalan söyledi.
Ve adam **مَلسون**: dili tatlı, fiilleri uzak.
Kuzunun dili ve öküzün dili: bir bitkidir; dile benzetilerek böyle adlandırıldı.
Ve **اللُّسَّانُ**: **الجَنْبةِ**den bir ottur; onun, yayılmış yaprakları vardır, daha kaba; sanki
saban demirleri gibi, öküz dilinin kabalığı gibi; ortasından, kol uzunluğunda bir dal yükselir,
başında kara bir çiçek vardır; ve o, dil ağrılarından bir ilaçtır: insanların **أَلسِنةِ**si ve develerin **أَلسِنة**si; ve **المِلْسَنُ**: bir taş,
onu bir evin kapısının üstüne koyarlar; taşlardan yaparlar ve arka tarafına yırtıcı hayvanın etini koyarlar; yırtıcı hayvan girip
eti alınca taş kapının üzerine düşer de onu kapatır.
