# لطح — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D8%AD/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%B7%D8%AD/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D8%AD.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: لطح

(باب اللام والطاء وما يثلثهما)
(لطع)  اللام والطاء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على انكشافِ شيءٍ عن شيء، وعلى كَشْفه عنه. يقال: لَطَع الإنسان الشّيءَ بلسانه يَلطَعُه، إذا لَحِسَه.
واللَّطَع: بياضٌ في باطِن الشَّفَة، وذلك انكشافُ اللَّمَى عنها. وأكثر ما يعتري ذلك السُّودان. قال ابن دريد: عجوزٌ لَطْعاء تحاتَّت أسنانها.
قال: واللَّطعاء: القليلة لحم الفَرج([1]).
(لطف)  اللام والطاء والفاء أصلٌ يدلُّ على رِفق ويدلُّ على صغَر في الشيء. فاللُّطف: الرِّفق في العَمل؛ يقال: هو لطيفٌ بعباده، أي رؤوف رفيق. ومن الباب الإلطاف للبعير، إذا لم يَهتدِ لموضع الضِّرابِ فأُلْطِفَ له.
(لطم)  اللام والطاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على ملاصقة شيءٍ لشيء، بضربٍ أو غيره. من ذلك اللّطم: الضَّرب على الوجه بباطن الرَّاحة. ويقال لطَمه يَلْطِمه. والتطمت الأمواج، إذا ضَرَبَ بعضُها بعضاً. واللطيم من الخيل: الذي يأخذُ البياضُ خَدَّيْه، ويقال هو أنْ يكون البياضُ في أحدِ شِقَّيْ وجهِه، كأنَّه لُطِم بذلك البياضِ لَطْماً. واللَّطيم: الفَصِيل، إذا طلع سهيل أخذه الراعي وقال: أترى سُهيلاً، والله لا تذوق عندي قَطرةً. ثمَّ لطمه ونحّاه. ويقال اللَّطِيم: التاسع من سوابق الخَيل، كأنّه لطم عن السَّبَق. والملَطَّم: الرّجُل اللّئيم، كأنَّه لُطِم حتَّى صُرِف عن المكارم. والمِلْطَم: أديم يفرش تحت العَيْبة لئلاَّ يُصيبَها التُّراب. قال:
*  شقّ المعيث في أديم المِلْطَمِ([2]) *
فأمَّا اللَّطيمة فيقال: السُّوق. قالوا: وهي كلُّ سوقٍ لا تكون لميرَة. وقال آخرون: اللَّطِيمة للعِطْر. وقال بعضهم: اشتقاقُها من اللَّطْم، وذلك أنّه يباع فيها الطِّيب الذي يسمَّى الغالِية. قال: وهي تُلطم، لأنَّها تَضرَب عند الخلط.
(لطا)  اللام والطاء والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهي المِلْطاة، في الشِّجاج، وهي السِّمحاق التي بلغت القشرة* الرقيقة. قال أبو عُبيد: أخبرني الواقديّ أنَّ السِّمحاق عندهم المِلطاء. قال أبو عبيد: يقال هي المِلطاة بالهاء. فإن كانت على هذا فهي في التقدير مقصورة. وقال تفسير الحديث الذي جاء "إن المِلطاةَ بدمها": معناه حين يُشَجُّ صاحبُها يؤخذ مقدارُها تلك السّاعَة ثم يقضَى فيها بالقِصاص أو الأرْش، لا يُنظَر إلى ما يحدث فيها بعد ذلك من زيادةٍ أو نقصان. قال: وهذا قولهم، وليس قولَ أهل العراق. واللَّطاة: دائرة تكون في جَبْهة الفَرَس.
وإذا همز قيل لَطِئتُ ألطأ([3])
(لطح)  اللام والطاء والحاء كلمةٌ واحدة. اللَّطْح: الضَّرب بباطن الكفّ ليس بالشَّديد([4]). وفي الحديث عن ابن عباس: "فجَعَلَ يَلطَح أفخاذَنا ويقول أُبَيْنِيَّ([5]) لا ترموا جَمرةَ العقبة حتَّى تطلُع الشَّمس".
(لطخ)  اللام والطاء والخاء أُصَيلٌ واحدٌ يدلُّ على عَرِّ شيء بشيء. منه يقال: لَطَخْتُ الشَّيءَ بالشيء. وسَكرانُ مُلْطَخٌّ([6])، أي مختلط. وفي السماء لَطْخٌ من السَّحاب، أي قليل. ولُطِخ فلانٌ بشيءٍ: عِيبَ به. قال ابن دُريد([7]): وهو ملطوخٌ بالشّرّ وملطوخُ العِرْض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 106).
([2]) كذا في الأصل.
([3]) في الأصل: "لطئت بالطاء"، على أن الفعل يقال من بابي منع وفرح.
([4]) في الأصل: "الشديد".
([5]) كذا بالتصغير في الأصل والمجمل. وفي اللسان: "ومنه حديث ابن عباس أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يلطح أفخاذ أغلمة بن عبد المطلب ليلة المزدلفة ويقول: أبني لا ترموا جمرة العقبة قبل أن تطلع الشمس". وأبينون: تصغير بنون، قال السفاح بن بكير:
من يك لاساء فقد ساءنى *** ترك أبينيك إلى غير راع
          وروى في اللسان (بني) "أبَيني" وتكلم فيه كلاماً. فراجعه.
([6]) الصواب أن مادة هذه الكلمة هي (لخخ)، إذ يقال ملتخ وملطخ بإبدال التاء طاء. ولكن هكذا ورد في الأصل والمجمل.
([7]) الجمهرة (2: 232).

ـ

### Türkçe

(لام, طاء ve onları üçleyen şeyler babı)

(**لطع**)  **اللام** ve **الطاء** ve **العين** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeyden açığa çıkmasına ve onun üzerinden örtüyü kaldırmasına delâlet eder. Denir: İnsan bir şeyi diliyle **لَطَع** eder, onu **يَلطَعُه**; onu yaladıysa.

Ve **اللَّطَع**: dudağın iç tarafında bir beyazlıktır; bu, **اللَّمَى**’nın ondan açığa çıkmasıdır. Bunun en çok arız olduğu şey siyahlıktır. İbn Düreyd dedi: dişleri dökülmüş **لَطْعاء** bir kocakarı.

Dedi: ve **اللَّطعاء**: ferç eti az olan([1]).

(**لطف**)  **اللام** ve **الطاء** ve **الفاء** bir asıldır; bir yumuşaklığa delâlet eder ve şeyde bir küçüklüğe delâlet eder. O hâlde **اللُّطف**: işte yumuşaklıktır; denir: O, kullarına **لطيفٌ**tir; yani şefkatli, yumuşaktır. Babdandır: deve için **الإلطاف**, eğer çiftleşme yerini bulmaya yol bulamazsa, ona yumuşakça gösterilirse.

(**لطم**)  **اللام** ve **الطاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye, vurma ile veya başkasıyla, yapışmasına delâlet eder. Bundan **اللّطم**: yüz üzerine avuç içiyle vurmaktır. Ve denir: onu **لطَمه** eder, **يَلْطِمه**. Ve dalgalar **التطمت**, eğer bir kısmı bir kısmına vurduysa. Ve atlardan **اللطيم**: beyazlığın iki yanağını aldığı; ve denir: beyazlığın yüzünün iki yanından birinde olmasıdır; sanki o beyazlıkla bir **لَطْماً** ile **لُطِم** edilmiştir. Ve **اللَّطيم**: sütten kesilmiş deve yavrusu; **سهيل** doğunca çoban onu alır ve der: **سُهيلاً** görüyor musun; vallahi yanımda bir damla tatmayacaksın. Sonra onu **لطمه** eder ve onu uzaklaştırır. Ve denir: **اللَّطِيم**: atların öne geçenlerinin dokuzuncusu; sanki öne geçmeden **لطم** edilmiştir. Ve **الملَطَّم**: alçak adam; sanki **لُطِم** edilmiştir de keremlerden çevrilmiştir. Ve **المِلْطَم**: torbaya toprak isabet etmesin diye onun altına serilen deridir. Dedi:
*  **شقّ المعيث في أديم المِلْطَمِ**([2]) *
Ama **اللَّطيمة** için denir: pazar. Dediler: o, erzak için olmayan her pazardır. Ve başkaları dedi: **اللَّطِيمة** koku içindir. Ve bazısı dedi: onun iştikakı **اللَّطْم**dandır; bu, içinde **الغالِية** diye adlandırılan güzel kokunun satılması sebebiyledir. Dedi: ve o **تُلطَم** edilir; çünkü o, karıştırma sırasında vurulur.

(**لطا**)  **اللام** ve **الطاء** ve illetli harf tek bir kelimedir; o da **المِلْطاة**’dır; baş yarıklarında; o, ince kabuğa ulaşmış **السِّمحاق**tır. Ebû Ubeyd dedi: Vâkıdî’nin bana haber verdiğine göre **السِّمحاق** onların yanında **المِلطاء**dır. Ebû Ubeyd dedi: **المِلطاة** (ه ile) denir. Eğer bu üzere ise, o takdirde kısaltılmıştır. Ve “**إن المِلطاةَ بدمها**” diye gelen hadisin tefsirini dedi: manası, sahibi yaralandığı zaman o saatte onun miktarı alınır; sonra onda kısas veya diyet hükmü verilir; bundan sonra onda meydana gelecek artışa veya eksilmeye bakılmaz. Dedi: bu onların sözüdür; Irak ehlinin sözü değildir. Ve **اللَّطاة**: atın alnında bulunan bir dairedir.

Ve eğer hemzelenirse denir: **لَطِئتُ ألطأ**([3])

(**لطح**)  **اللام** ve **الطاء** ve **الحاء** tek bir kelimedir. **اللَّطْح**: avuç içiyle şiddetli olmayan vuruştur([4]). İbn Abbas’tan hadiste: “Sonra uyluklarımıza **يَلطَح** etmeye başladı ve ‘**أُبَيْنِيَّ**([5])! Güneş doğuncaya kadar **جَمرةَ العقبة**’yi atmayın’ diyordu.”

(**لطخ**)  **اللام** ve **الطاء** ve **الخاء** bir tek asıldır; bir şeyi bir şeyle bulaştırmaya delâlet eder. Ondan denir: Bir şeyi bir şeyle **لَطَخْتُ** ettim. Ve **مُلْطَخٌّ**([6]) sarhoş; yani karışık. Ve gökte buluttan bir **لَطْخٌ** vardır; yani az. Ve falan kimse bir şeyle **لُطِخ** edildi: onunla ayıplandı. İbn Düreyd([7]) dedi: ve o, şer ile **ملطوخٌ**tur ve ırzı **ملطوخُ**tur. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.
--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 106).
([2]) Asılda böyle.
([3]) Asılda: “**لطئت بالطاء**”; fiilin **منع** ve **فرح** bablarından söylendiği üzere.
([4]) Asılda: “şiddetli”.
([5]) Asılda ve el-Mücmel’de küçültme ile böyle. Lisân’da: “Ve ondan İbn Abbas hadisi: Peygamber صلى الله عليه وسلم Müzdelife gecesi Abdülmuttalib oğlanlarının uyluklarını **يلطح** ederdi ve ‘**أبني**! Güneş doğmadan önce **جمرة العقبة**’yi atmayın’ derdi.” Ve **أبينون**: nûn ile küçültmedir. Seffâh b. Bekîr dedi:
من يك لاساء فقد ساءنى *** ترك أبينيك إلى غير راع
Ve Lisân’da (**بني**) rivayet edildi: “**أبَيني**” ve onda bir söz söyledi. Ona müracaat et.
([6]) Doğrusu, bu kelimenin maddesi (**لخخ**)tır; zira **ملتخ** ve **ملطخ** denir, **التاء**’nın **طاء** ile بدل edilmesiyle. Lâkin asılda ve el-Mücmel’de böyle vârid olmuştur.
([7]) el-Cemhere (2: 232).
