# لطخ — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D8%AE/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%B7%D8%AE/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لطخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D8%AE.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: لطخ

(باب اللام والطاء وما يثلثهما)
(لطع)  اللام والطاء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على انكشافِ شيءٍ عن شيء، وعلى كَشْفه عنه. يقال: لَطَع الإنسان الشّيءَ بلسانه يَلطَعُه، إذا لَحِسَه.
واللَّطَع: بياضٌ في باطِن الشَّفَة، وذلك انكشافُ اللَّمَى عنها. وأكثر ما يعتري ذلك السُّودان. قال ابن دريد: عجوزٌ لَطْعاء تحاتَّت أسنانها.
قال: واللَّطعاء: القليلة لحم الفَرج([1]).
(لطف)  اللام والطاء والفاء أصلٌ يدلُّ على رِفق ويدلُّ على صغَر في الشيء. فاللُّطف: الرِّفق في العَمل؛ يقال: هو لطيفٌ بعباده، أي رؤوف رفيق. ومن الباب الإلطاف للبعير، إذا لم يَهتدِ لموضع الضِّرابِ فأُلْطِفَ له.
(لطم)  اللام والطاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على ملاصقة شيءٍ لشيء، بضربٍ أو غيره. من ذلك اللّطم: الضَّرب على الوجه بباطن الرَّاحة. ويقال لطَمه يَلْطِمه. والتطمت الأمواج، إذا ضَرَبَ بعضُها بعضاً. واللطيم من الخيل: الذي يأخذُ البياضُ خَدَّيْه، ويقال هو أنْ يكون البياضُ في أحدِ شِقَّيْ وجهِه، كأنَّه لُطِم بذلك البياضِ لَطْماً. واللَّطيم: الفَصِيل، إذا طلع سهيل أخذه الراعي وقال: أترى سُهيلاً، والله لا تذوق عندي قَطرةً. ثمَّ لطمه ونحّاه. ويقال اللَّطِيم: التاسع من سوابق الخَيل، كأنّه لطم عن السَّبَق. والملَطَّم: الرّجُل اللّئيم، كأنَّه لُطِم حتَّى صُرِف عن المكارم. والمِلْطَم: أديم يفرش تحت العَيْبة لئلاَّ يُصيبَها التُّراب. قال:
*  شقّ المعيث في أديم المِلْطَمِ([2]) *
فأمَّا اللَّطيمة فيقال: السُّوق. قالوا: وهي كلُّ سوقٍ لا تكون لميرَة. وقال آخرون: اللَّطِيمة للعِطْر. وقال بعضهم: اشتقاقُها من اللَّطْم، وذلك أنّه يباع فيها الطِّيب الذي يسمَّى الغالِية. قال: وهي تُلطم، لأنَّها تَضرَب عند الخلط.
(لطا)  اللام والطاء والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهي المِلْطاة، في الشِّجاج، وهي السِّمحاق التي بلغت القشرة* الرقيقة. قال أبو عُبيد: أخبرني الواقديّ أنَّ السِّمحاق عندهم المِلطاء. قال أبو عبيد: يقال هي المِلطاة بالهاء. فإن كانت على هذا فهي في التقدير مقصورة. وقال تفسير الحديث الذي جاء "إن المِلطاةَ بدمها": معناه حين يُشَجُّ صاحبُها يؤخذ مقدارُها تلك السّاعَة ثم يقضَى فيها بالقِصاص أو الأرْش، لا يُنظَر إلى ما يحدث فيها بعد ذلك من زيادةٍ أو نقصان. قال: وهذا قولهم، وليس قولَ أهل العراق. واللَّطاة: دائرة تكون في جَبْهة الفَرَس.
وإذا همز قيل لَطِئتُ ألطأ([3])
(لطح)  اللام والطاء والحاء كلمةٌ واحدة. اللَّطْح: الضَّرب بباطن الكفّ ليس بالشَّديد([4]). وفي الحديث عن ابن عباس: "فجَعَلَ يَلطَح أفخاذَنا ويقول أُبَيْنِيَّ([5]) لا ترموا جَمرةَ العقبة حتَّى تطلُع الشَّمس".
(لطخ)  اللام والطاء والخاء أُصَيلٌ واحدٌ يدلُّ على عَرِّ شيء بشيء. منه يقال: لَطَخْتُ الشَّيءَ بالشيء. وسَكرانُ مُلْطَخٌّ([6])، أي مختلط. وفي السماء لَطْخٌ من السَّحاب، أي قليل. ولُطِخ فلانٌ بشيءٍ: عِيبَ به. قال ابن دُريد([7]): وهو ملطوخٌ بالشّرّ وملطوخُ العِرْض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 106).
([2]) كذا في الأصل.
([3]) في الأصل: "لطئت بالطاء"، على أن الفعل يقال من بابي منع وفرح.
([4]) في الأصل: "الشديد".
([5]) كذا بالتصغير في الأصل والمجمل. وفي اللسان: "ومنه حديث ابن عباس أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يلطح أفخاذ أغلمة بن عبد المطلب ليلة المزدلفة ويقول: أبني لا ترموا جمرة العقبة قبل أن تطلع الشمس". وأبينون: تصغير بنون، قال السفاح بن بكير:
من يك لاساء فقد ساءنى *** ترك أبينيك إلى غير راع
          وروى في اللسان (بني) "أبَيني" وتكلم فيه كلاماً. فراجعه.
([6]) الصواب أن مادة هذه الكلمة هي (لخخ)، إذ يقال ملتخ وملطخ بإبدال التاء طاء. ولكن هكذا ورد في الأصل والمجمل.
([7]) الجمهرة (2: 232).

ـ

### Türkçe

(لâm ve طâ ve bunların üçüncülendiği şeyler bâbı)

(لطع)  **اللام** ve **الطاء** ve **العين** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeyden açığa çıkmasına ve ondan açığa çıkarmaya delâlet eder. Denilir: insan bir şeyi diliyle **لَطَع** eder, onu **يَلطَعُه**; onu yalarsa.

Ve **اللَّطَع**: dudağın iç tarafında bir beyazlıktır; bu, **اللَّمَى**’nın ondan açığa çıkmasıdır. Bunun en çok arız olduğu şey siyahlıktır. İbn Düreyd dedi: dişleri dökülmüş yaşlı bir kadın: **لَطْعاء**.
Dedi: ve **اللَّطعاء**: ferç eti az olan (kadın).

(لطف)  **اللام** ve **الطاء** ve **الفاء** bir asıldır; yumuşaklığa delâlet eder ve şeyde küçüklüğe delâlet eder. O hâlde **اللُّطف**: işte yumuşaklıktır; denilir: o, kullarına karşı **لطيف**tir; yani şefkatli, yumuşaktır. Bâbdan: deve için **الإلطاف**; eğer çiftleşme yerini bulmaya yol bulamazsa, ona kolaylaştırılır.

(لطم)  **اللام** ve **الطاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye, vurma ile veya başkasıyla, yapışmasına delâlet eder. Bundan: **اللّطم**: yüz üzerine avuç içiyle vurmaktır. Ve denilir: onu **لطَمه**; onu **يَلْطِمه**. Ve dalgalar **التطمت**; bir kısmı bir kısmına vurduğu zaman. Ve atlardan **اللطيم**: beyazlığın iki yanağını aldığı (attır); ve denilir: beyazlığın yüzünün iki yanından birinde olmasıdır; sanki o beyazlıkla bir **لَطْماً** ile **لُطِم** edilmiştir. Ve **اللَّطيم**: sütten kesilmiş deve yavrusu; **سهيل** doğduğu zaman çoban onu alır ve der ki: “**سُهيلاً** görüyor musun? Vallahi yanımda bir damla tatmayacaksın.” Sonra onu **لطمه** eder ve onu uzaklaştırır. Ve denilir **اللَّطِيم**: atların önden gidenlerinin dokuzuncusu; sanki birincilikten **لطم** ile uzaklaştırılmıştır. Ve **الملَطَّم**: alçak (soysuz) adam; sanki **لُطِم** edilmiştir de keremlerden çevrilmiştir. Ve **المِلْطَم**: torbaya toprak isabet etmesin diye onun altına serilen deridir. Dedi:
*  **شقّ المعيث في أديم المِلْطَمِ**([2]) *
Ama **اللَّطيمة** için denilir: pazar. Dediler: o, azık için olmayan her pazardır. Başkaları dedi: **اللَّطِيمة** koku içindir. Bazıları dedi: onun اشتقاق’ı **اللَّطْم**’dandır; çünkü onda **الغالِية** diye adlandırılan güzel koku satılır. Dedi: o **تُلطَم** edilir; çünkü o, karıştırma sırasında vurulur.

(لطا)  **اللام** ve **الطاء** ve illetli harf bir tek kelimedir; o da **المِلْطاة**’dır; baş yarıklarında; o, ince kabuğa ulaşmış **السِّمحاق**’tır. Ebû Ubeyd dedi: Vâkıdî’nin bana haber verdiğine göre **السِّمحاق** onların yanında **المِلطاء**’dır. Ebû Ubeyd dedi: **المِلطاة** (ه ile) denilir. Eğer bu üzere ise, o takdirde maksûre olarak değerlendirilir. Ve “**إن المِلطاةَ بدمها**” diye gelen hadisin tefsirini söyledi: mânâsı, sahibi yarıldığı zaman, o saatte onun miktarı alınır; sonra onda kısas veya diyet (arş) ile hükmedilir; bundan sonra onda meydana gelecek artışa veya eksilmeye bakılmaz. Dedi: bu onların sözüdür; Irak ehlinin sözü değildir. Ve **اللَّطاة**: atın alnında bulunan bir dairedir.
Ve eğer hemzelenirse denilir: **لَطِئتُ ألطأ**([3])

(لطح)  **اللام** ve **الطاء** ve **الحاء** bir tek kelimedir. **اللَّطْح**: avuç içiyle şiddetli olmayan vuruştur([4]). İbn Abbâs’tan hadiste: “Sonra uyluklarımıza **يَلطَح** etmeye başladı ve ‘**أُبَيْنِيَّ**([5])! Güneş doğuncaya kadar **جَمرةَ العقبة**’yi taşlamayın’ diyordu.”

(لطخ)  **اللام** ve **الطاء** ve **الخاء** bir tek asıldır; bir şeyi bir şeyle bulaştırmaya delâlet eder. Ondan denilir: bir şeyi bir şeyle **لَطَخْتُ** ettim. Ve **سَكرانُ مُلْطَخٌّ**([6]); yani karışık. Ve gökte buluttan bir **لَطْخٌ** vardır; yani az. Ve falan kimse bir şeyle **لُطِخ** edildi: onunla ayıplandı. İbn Düreyd([7]) dedi: o, şer ile **ملطوخٌ**tur ve ırzı **ملطوخُ**tur. Ve Allah, doğruyu en iyi bilendir.
--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 106).
([2]) Asılda böyledir.
([3]) Asılda: “**لطئت بالطاء**”; fiilin **منع** ve **فرح** bâblarından söylendiği üzere.
([4]) Asılda: “**الشديد**”.
([5]) Asılda ve el-Mücmel’de küçültme ile böyledir. Lisân’da: “Ve ondan İbn Abbâs hadisi: Nebî صلى الله عليه وسلم Müzdelife gecesi Abdülmuttalib oğlanlarının uyluklarına **يلطح** ederdi ve derdi: **أبني**! Güneş doğmadan önce **جمرة العقبة**’yi taşlamayın.” Ve **أبينون**: nûn ile küçültmedir; Saffâh b. Bukeyr dedi:
من يك لاساء فقد ساءنى *** ترك أبينيك إلى غير راع
          Lisân’da (بني) “**أبَيني**” rivayet edildi ve onun hakkında söz söyledi. Ona müracaat et.
([6]) Doğrusu bu kelimenin maddesi (لخخ)’dır; çünkü **ملتخ** ve **ملطخ** denilir; ت’nin ط’ya بدل edilmesiyle. Fakat asılda ve el-Mücmel’de böyle vârid olmuştur.
([7]) el-Cemhere (2: 232).
