# لطف — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D9%81/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%B7%D9%81/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B7%D9%81.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: لطف

(باب اللام والطاء وما يثلثهما)
(لطع)  اللام والطاء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على انكشافِ شيءٍ عن شيء، وعلى كَشْفه عنه. يقال: لَطَع الإنسان الشّيءَ بلسانه يَلطَعُه، إذا لَحِسَه.
واللَّطَع: بياضٌ في باطِن الشَّفَة، وذلك انكشافُ اللَّمَى عنها. وأكثر ما يعتري ذلك السُّودان. قال ابن دريد: عجوزٌ لَطْعاء تحاتَّت أسنانها.
قال: واللَّطعاء: القليلة لحم الفَرج([1]).
(لطف)  اللام والطاء والفاء أصلٌ يدلُّ على رِفق ويدلُّ على صغَر في الشيء. فاللُّطف: الرِّفق في العَمل؛ يقال: هو لطيفٌ بعباده، أي رؤوف رفيق. ومن الباب الإلطاف للبعير، إذا لم يَهتدِ لموضع الضِّرابِ فأُلْطِفَ له.
(لطم)  اللام والطاء والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على ملاصقة شيءٍ لشيء، بضربٍ أو غيره. من ذلك اللّطم: الضَّرب على الوجه بباطن الرَّاحة. ويقال لطَمه يَلْطِمه. والتطمت الأمواج، إذا ضَرَبَ بعضُها بعضاً. واللطيم من الخيل: الذي يأخذُ البياضُ خَدَّيْه، ويقال هو أنْ يكون البياضُ في أحدِ شِقَّيْ وجهِه، كأنَّه لُطِم بذلك البياضِ لَطْماً. واللَّطيم: الفَصِيل، إذا طلع سهيل أخذه الراعي وقال: أترى سُهيلاً، والله لا تذوق عندي قَطرةً. ثمَّ لطمه ونحّاه. ويقال اللَّطِيم: التاسع من سوابق الخَيل، كأنّه لطم عن السَّبَق. والملَطَّم: الرّجُل اللّئيم، كأنَّه لُطِم حتَّى صُرِف عن المكارم. والمِلْطَم: أديم يفرش تحت العَيْبة لئلاَّ يُصيبَها التُّراب. قال:
*  شقّ المعيث في أديم المِلْطَمِ([2]) *
فأمَّا اللَّطيمة فيقال: السُّوق. قالوا: وهي كلُّ سوقٍ لا تكون لميرَة. وقال آخرون: اللَّطِيمة للعِطْر. وقال بعضهم: اشتقاقُها من اللَّطْم، وذلك أنّه يباع فيها الطِّيب الذي يسمَّى الغالِية. قال: وهي تُلطم، لأنَّها تَضرَب عند الخلط.
(لطا)  اللام والطاء والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهي المِلْطاة، في الشِّجاج، وهي السِّمحاق التي بلغت القشرة* الرقيقة. قال أبو عُبيد: أخبرني الواقديّ أنَّ السِّمحاق عندهم المِلطاء. قال أبو عبيد: يقال هي المِلطاة بالهاء. فإن كانت على هذا فهي في التقدير مقصورة. وقال تفسير الحديث الذي جاء "إن المِلطاةَ بدمها": معناه حين يُشَجُّ صاحبُها يؤخذ مقدارُها تلك السّاعَة ثم يقضَى فيها بالقِصاص أو الأرْش، لا يُنظَر إلى ما يحدث فيها بعد ذلك من زيادةٍ أو نقصان. قال: وهذا قولهم، وليس قولَ أهل العراق. واللَّطاة: دائرة تكون في جَبْهة الفَرَس.
وإذا همز قيل لَطِئتُ ألطأ([3])
(لطح)  اللام والطاء والحاء كلمةٌ واحدة. اللَّطْح: الضَّرب بباطن الكفّ ليس بالشَّديد([4]). وفي الحديث عن ابن عباس: "فجَعَلَ يَلطَح أفخاذَنا ويقول أُبَيْنِيَّ([5]) لا ترموا جَمرةَ العقبة حتَّى تطلُع الشَّمس".
(لطخ)  اللام والطاء والخاء أُصَيلٌ واحدٌ يدلُّ على عَرِّ شيء بشيء. منه يقال: لَطَخْتُ الشَّيءَ بالشيء. وسَكرانُ مُلْطَخٌّ([6])، أي مختلط. وفي السماء لَطْخٌ من السَّحاب، أي قليل. ولُطِخ فلانٌ بشيءٍ: عِيبَ به. قال ابن دُريد([7]): وهو ملطوخٌ بالشّرّ وملطوخُ العِرْض. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 106).
([2]) كذا في الأصل.
([3]) في الأصل: "لطئت بالطاء"، على أن الفعل يقال من بابي منع وفرح.
([4]) في الأصل: "الشديد".
([5]) كذا بالتصغير في الأصل والمجمل. وفي اللسان: "ومنه حديث ابن عباس أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يلطح أفخاذ أغلمة بن عبد المطلب ليلة المزدلفة ويقول: أبني لا ترموا جمرة العقبة قبل أن تطلع الشمس". وأبينون: تصغير بنون، قال السفاح بن بكير:
من يك لاساء فقد ساءنى *** ترك أبينيك إلى غير راع
          وروى في اللسان (بني) "أبَيني" وتكلم فيه كلاماً. فراجعه.
([6]) الصواب أن مادة هذه الكلمة هي (لخخ)، إذ يقال ملتخ وملطخ بإبدال التاء طاء. ولكن هكذا ورد في الأصل والمجمل.
([7]) الجمهرة (2: 232).

ـ

### Türkçe

(لام ve طاء ve ikisini üçleyen(=üçüncü harf olarak onlarla birlikte gelen) şeylerin bâbı)
(**لطع**)  **اللام** ve **الطاء** ve **العين**; bir sahih asıldır; bir şeyin bir şeyden açığa çıkmasına ve onun üzerinden onu açığa çıkarmaya delâlet eder. Denir: insan bir şeyi diliyle **لَطَع** eder, onu **يَلطَعُه**; onu yalarsa.
Ve **اللَّطَع**: dudağın iç tarafında bir beyazlıktır; bu, **اللَّمَى**’nın ondan açığa çıkmasıdır. Bunun en çok arız olduğu şey siyahlıktır. İbn Düreyd dedi: dişleri dökülmüş yaşlı bir kadın, **لَطْعاء**.
Dedi: ve **اللَّطعاء**: ferç etinin az olanı([1]).

(**لطف**)  **اللام** ve **الطاء** ve **الفاء**; bir asıldır; yumuşaklığa delâlet eder ve şeyde küçüklüğe delâlet eder. O hâlde **اللُّطف**: işte yumuşaklıktır; denir: o, kullarına karşı **لطيف**tir; yani şefkatli, yumuşaktır. Ve bâbdan: deve için **الإلطاف**; eğer çiftleşme yerini bulamazsa, ona (yol) yumuşatılır/kolaylaştırılır.

(**لطم**)  **اللام** ve **الطاء** ve **الميم**; bir sahih asıldır; bir şeyin bir şeye, vuruşla veya onun dışındakilerle bitişmesine delâlet eder. Bundan: **اللّطم**; yüz üzerine avuç içiyle vuruştur. Ve denir: onu **لطَمه**; onu **يَلْطِمه**. Ve dalgalar **التطمت**; bir kısmı bir kısmına vurduğunda. Ve atlardan **اللطيم**: beyazlığın iki yanağını aldığı (attır); ve denir: beyazlığın yüzünün iki yanından birinde olmasıdır; sanki o beyazlıkla bir **لَطْماً** ile **لُطِم** edilmiştir. Ve **اللَّطيم**: sütten kesilmemiş deve yavrusu; **سهيل** doğduğunda çoban onu alır ve der ki: **سُهيلاً** görüyor musun; Allah’a yemin olsun, yanımda bir damla tatmayacaksın. Sonra onu **لطمه** etti ve onu uzaklaştırdı. Ve denir **اللَّطِيم**: atların önde gidenlerinin dokuzuncusu; sanki o, birincilikten **لطم** ile uzaklaştırılmıştır. Ve **الملَطَّم**: alçak adam; sanki o, **لُطِم** edilmiştir; ta ki erdemlerden çevrilmiştir. Ve **المِلْطَم**: torbaya toprak isabet etmesin diye onun altına serilen deridir. Dedi:
*  **شقّ المعيث في أديم المِلْطَمِ**([2]) *
Ama **اللَّطيمة**; denir: pazar. Dediler: o, azık için olmayan her pazardır. Ve başkaları dedi: **اللَّطِيمة** koku içindir. Ve bazısı dedi: onun اشتقاق’ı **اللَّطْم**’dandır; bu, onda **الغالِية** diye adlandırılan güzel kokunun satılması sebebiyledir. Dedi: ve o **تُلطَم** edilir; çünkü o, karıştırma sırasında vurulur.

(**لطا**)  **اللام** ve **الطاء** ve illetli harf; tek bir kelimedir; o da **المِلْطاة**’dır; yarıklarda; ve o, ince kabuğa ulaşmış **السِّمحاق**’tır. Ebû Ubeyd dedi: Vâkıdî’nin bana haber verdiğine göre **السِّمحاق** onların yanında **المِلطاء**’dır. Ebû Ubeyd dedi: denir: o, **المِلطاة** (ه ile)’dir. Şayet bu üzere ise, o takdirde maksûrdur. Ve gelen hadisin tefsirini söyledi: “**إن المِلطاةَ بدمها**”: mânâsı, sahibi yarıldığında, o saatte onun miktarı alınır; sonra onda kısas veya diyet bedeliyle hükmedilir; bundan sonra onda meydana gelecek artışa veya eksilmeye bakılmaz. Dedi: bu onların sözüdür; Irak ehlinin sözü değildir. Ve **اللَّطاة**: atın alnında bulunan bir dairedir.
Ve hemze yapılırsa denir: **لَطِئتُ ألطأ**([3])

(**لطح**)  **اللام** ve **الطاء** ve **الحاء**; tek bir kelimedir. **اللَّطْح**: avuç içiyle, şiddetli olmayan vuruştur([4]). İbn Abbas’tan hadiste: “Sonra uyluklarımızı **يَلطَح** etmeye başladı ve diyordu: **أُبَيْنِيَّ**([5]) güneş doğuncaya kadar **جمرةَ العقبة**’yi atmayın.”

(**لطخ**)  **اللام** ve **الطاء** ve **الخاء**; bir tek asıldır; bir şeyi bir şeyle bulaştırmaya delâlet eder. Ondan denir: bir şeyi bir şeyle **لَطَخْتُ**. Ve **مُلطَخٌّ**([6]) sarhoş; yani karışık. Ve gökte buluttan bir **لَطْخٌ** vardır; yani az. Ve falan kimse bir şeyle **لُطِخ** edildi: onunla ayıplandı. İbn Düreyd([7]) dedi: ve o, şer ile **ملطوخٌ**tur ve ırzı **ملطوخ**tur. Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 106).
([2]) asılda böyledir.
([3]) asılda: “**لطئت بالطاء**”; fiilin, **منع** ve **فرح** bâblarından söylendiği üzere.
([4]) asılda: “şiddetli”.
([5]) asılda ve el-Mücmel’de küçültme ile böyledir. Lisân’da: “Ve ondan, İbn Abbas hadisi: Peygamber صلى الله عليه وسلم Müzdelife gecesi Abdülmuttalib oğullarının çocuklarının uyluklarını **يلطح** ederdi ve derdi: **أبني** güneş doğmadan önce **جمرة العقبة**’yi atmayın.” Ve **أبينون**: nûn ile küçültmedir. Seffâh b. Bukeyr dedi:
من يك لاساء فقد ساءنى *** ترك أبينيك إلى غير راع
Ve Lisân’da (**بني**) rivayet edildi: “**أبَيني**” ve onun hakkında bir söz söyledi; ona müracaat et.
([6]) bunun doğru olanı, bu kelimenin maddesinin (**لخخ**) olmasıdır; zira **ملتخ** ve **ملطخ** denir; **التاء**’nın **طاء**’ya بدل edilmesiyle. Lâkin asılda ve el-Mücmel’de böyle vârid olmuştur.
([7]) el-Cemhere (2: 232).

ـ
