# لظظ — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B8%D8%B8/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%B8%D8%B8/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B8%D8%B8.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: لظظ

باب الظاء واللام
ظ ل، ل ظ يستعملان
ظل:
ظَلَّ فلانٌ نَهارَه صائماً، ولا تقول العرب: ظَلَّ يَظَلُّ اِلاّ لكل عَمَل بالنهار، كما لا يقولون: باتَ يَبيتُ إِلاّ باللَّيل، ومن العَرَب من يحذف لام ظَلِلتُ ونحوِها حيث يظهران، فأما أهل الحِجاز فيكسِرون الظاء على كسرة اللام التي أُلقِيَتْ، فيقولون ظِلْنا وظِلْتُم، والمصدر الظلول، والأمر منه ظَلَّ واظلَلْ، وقال اللهُ -جلَّ وعَزّ-: "ظَلْتَ عليه عاكِفاً" وقُرِئ: ظِلْتَ عليه، فمَن فَتَحَ فالأصلُ فيه ظَلِلتَ عليه، ولكن اللامَّ حُذِفت لثِقَل التضعيف والكسر، وبقيت الظاء على فتحها، ومن قَرَأ: ظِلْتَ، بالكسر، حَوَّلَ كسرةَ اللام على الظاء، وقد يجوز في غير المكسور نحو: هَمتُ، بذاكَ أي هَمَمْتُ، وأحَسْتُ تُريدُ أَحْسَسْتُ، وحَلتُ في بني فُلانٍ، بمعنى حَلَلْتُ وليس بقياس إنّما هي أحرف قليلة معدودة.
وتميم تقول: ظَلْتُ.
وسَواد الليل يُسَمَّى ظِلاًّ، قال:
وكم هَجَعَتْ وما أطلقت عنها		وكم دَلَجَتْ وظِلُّ اللَّيْلِ داني
ومكان ظليلٌ: دائِمُ الظِّلِّ دامَت ظِلالُه.
والظُّلَّةُ كهَيئة الصُّفَّة، وعَذابُ يومِ الظُّلَّة، يقال: عذابُ يومِ الصُّفَّة، واللهُ أعلَم.
والمِظَلَّة: البُرْطُلَّة، والظُّلَّة والمِظَلَّة سواء وهما ما يُستَظَلُّ به من الشمْس، ويقال: مَظَلَّةٌ.
والإِظْلالُ: الدُّنُوُّ، يقال: أظَلَّكَ فلانٌ، أي كأنَّه أَلْقَى عليكَ ظِلَّه من قُرْبه، وأظَلَّ شَهرُ رمضانَ، أي دَنَا منكَ.
ويقال: لا يُجاوز ظِلّي ظِلَّكَ.
ومُلاعِبُ ظِلِّه: ظائر يُسَمَّى بذلك، وهُما مُلاعِبا ظِلِّهما ومُلاعباتُ ظِلِّهِنَّ في لغة، فإذا جَعَلتَه نكرةً أخرجْتَ الظِلَّ على العِدَّة فقلت: هُنَّ مُلاعبات أَظْلالِهِنّ.
والأَظَلُّ: باطِن مَنْسِم البعير، والجميع الأظلال، قال:
تَشْكُو الوَجَى من أظَللٍ وأظلَلِ
أظهر التضعيف، وإنَّما هو أظَلُّ، وقال ذو الرُّمَّة:
دامي الأَظَلِّ بعيد السَّأْوِ مَهْيُومُ
والظِّلُّ لون النَهار تغلِبُ عليه الشَّمْسُ.
والظِّلُّ من الخيال سِترٌ من الجنّ.
والمِظَلَّة تُتَّخَذُ من الخَشَب يُسْتَظَلُّ بها.
والظَّليلة: مُستَنقِعُ ماءٍ قليل في مَسيل، وينقطع السَّيْلُ ويبقى ذلك الماء فيه، قال رؤبة:
غادَرَهُنّ السَّيْلُ في ظَلائِلا
لظ:
الإِلظاظ: الإِلْحاحُ على الشيءِ، أُلِظُّ به، ومنه المُلاظَّةُ في الحَرْبِ.
ورجل مِلْظاظ: مُلِظٌّ شديدُ الإيلاع بالشيء، مُلجٌّ، قال:
عَجِبتُ والدَّهْر له لَظيظُ
ويقال: رجلٌ كَظٌّ لَظٌّ، أي عَسِرٌ مُتَشدِّد.
والتَّلَظْلُظُ واللَّظْلَظَةُ من قولك: حَيَّةٌ تَتَلَظلَظُ، وهو تحريكُ رأسِها من شِدَّةِ اغتياظِها.
وحَيَّةٌ تَتَلَظَّى من خُبثها وتَوَقُّدِها، والحَرُّ يَتَلَظَّى كأنَّه بَلْتَهب مثل النار، وسُمِّيَتِ النّارُ لَظىّ من لُزُوقها بالجلد، ويقال: اشتقِاقُه من الإِلظاظ، فأَدْخَلوا الياءَ كما أَدْخَلُوها عل الظنِّ فقاولا: تَظَنَّيتُ، وإِنَّما هو: تَظَنَّنْت، وفي الحديث: أَلِظُّوا بياذا الجَلالِ والإِكرام أي سَلِّمُوا بها وداوِمُوا عليها، أي على هذه الكلمة.
وأما قولهم في الحَرِّ: يَتَلَظَّى فكأنّه يَتَلَهَّبُ كالنّارِ من اللَّظَى.

### Türkçe

باب **الظاء** ve **اللام**
**ظ ل**، **ل ظ** kullanılırlar
**ظل**:
**ظَلَّ** falan kimse gündüzünü oruçlu geçirdi; Araplar, gündüzde olan her iş için ancak **ظَلَّ يَظَلُّ** derler; nitekim gece için de ancak **باتَ يَبيتُ** derler. Araplardan kimi, **ظَلِلتُ** ve benzerlerinde, (iki **لام**’ın) göründüğü yerde **لام**’ı hazfeder. Hicaz ehline gelince: atılmış olan **لام**’ın kesresi üzerine **الظاء**’ı kesrelerler; **ظِلْنا** ve **ظِلْتُم** derler. Masdar **الظلول**’dür. Ondan emir: **ظَلَّ** ve **اظلَلْ**’dir. Allah -aziz ve celil- dedi: "**ظَلْتَ عليه عاكِفاً**"; "**ظِلْتَ عليه**" diye de okunmuştur. Kim fetha ile okursa, bunun aslı **ظَلِلتَ عليه**’dir; fakat şeddeli kılmanın ve kesrenin ağırlığından dolayı **لام** hazfedildi; **الظاء** da fethası üzere kaldı. Kim "**ظِلْتَ**" diye, kesre ile okursa, **لام**’ın kesresini **الظاء** üzerine çevirmiştir. Meksur olmayan (örneklerde) da caiz olabilir; mesela: **هَمتُ** (şu) ile, yani **هَمَمْتُ**; ve **أحَسْتُ** istersin (yani) **أَحْسَسْتُ**; ve **حَلتُ** بني فلان içinde, **حَلَلْتُ** manasında; kıyas üzere değildir, ancak sayılı az harflerdir.
Ve Temim: **ظَلْتُ** der.
Ve gecenin karalığına **ظِلاًّ** denir; dedi ki:
وكم هَجَعَتْ وما أطلقت عنها		وكم دَلَجَتْ وظِلُّ اللَّيْلِ داني
Ve **ظليلٌ** yer: gölgesi devam ettiği müddetçe, gölgesi daim olan (yer).
Ve **الظُّلَّةُ**, **الصُّفَّة** heyeti gibidir. Ve **عَذابُ يومِ الظُّلَّة**; **عذابُ يومِ الصُّفَّة** denir. Allah daha iyi bilir.
Ve **المِظَلَّة**: **البُرْطُلَّة**’dir. **الظُّلَّة** ile **المِظَلَّة** birdir; ikisi de güneşten gölgelenilen şeydir. Ve **مَظَلَّةٌ** denir.
Ve **الإِظْلالُ**: yaklaşma. Denir ki: **أظَلَّكَ** falan, yani yakınlığından dolayı sanki gölgesini senin üzerine bıraktı. Ve **أظَلَّ شَهرُ رمضانَ**, yani sana yaklaştı.
Ve denir ki: **لا يُجاوز ظِلّي ظِلَّكَ**.
Ve **مُلاعِبُ ظِلِّه**: bir kuştur; bununla adlandırılır. Ve (denir:) **هُما مُلاعِبا ظِلِّهما** ve bir dilde: **مُلاعباتُ ظِلِّهِنَّ**. Onu nekre yaptığında, gölgeyi sayıya çıkarırsın da şöyle dersin: **هُنَّ مُلاعبات أَظْلالِهِنّ**.
Ve **الأَظَلُّ**: devenin **مَنْسِم**’inin iç tarafıdır; cem‘i **الأظلال**’dır. Dedi ki:
تَشْكُو الوَجَى من أظَللٍ وأظلَلِ
Şeddeyi izhar etti; hâlbuki o ancak **أظَلُّ**’dür. Ve ذو الرُّمَّة dedi ki:
دامي الأَظَلِّ بعيد السَّأْوِ مَهْيُومُ
Ve **الظِّلُّ**: güneşin galip geldiği gündüzün rengidir.
Ve **الظِّلُّ**, hayalden, cinlerden bir örtüdür.
Ve **المِظَلَّة**, ağaçtan yapılır; onunla gölgelenilir.
Ve **الظَّليلة**: bir akıntı yatağında az suyun biriktiği yerdir; sel kesilir ve o su onda kalır. رؤبة dedi ki:
غادَرَهُنّ السَّيْلُ في ظَلائِلا
**لظ**:
**الإِلظاظ**: bir şey üzerinde ısrar etmektir; onunla **أُلِظُّ** (ısrar ettirildim). Ondandır: savaşta **المُلاظَّة**.
Ve **مِلْظاظ** adam: bir şeye şiddetle **مُلِظٌّ** (ısrarcı), bir şeye şiddetle düşkün, **مُلجٌّ**. Dedi ki:
عَجِبتُ والدَّهْر له لَظيظُ
Ve denir ki: **رجلٌ كَظٌّ لَظٌّ**, yani güç, katı.
Ve **التَّلَظْلُظُ** ve **اللَّظْلَظَةُ**, senin “**حَيَّةٌ تَتَلَظلَظُ**” sözündendir; o, şiddetli öfkesinden dolayı başını hareket ettirmesidir.
Ve **حَيَّةٌ تَتَلَظَّى**, kötülüğünden ve tutuşmasından (dolayı). Ve sıcak **يَتَلَظَّى**, sanki ateş gibi alevlenir. Ve ateşe, deriye yapışmasından dolayı **لَظىّ** adı verildi. Ve denir ki: onun اشتقاق’ı **الإِلظاظ**’dandır; **الياء**’ı, **الظنّ** üzerine (yapılan) gibi içeri soktular da şöyle dediler: **تَظَنَّيتُ**; hâlbuki o ancak: **تَظَنَّنْت**’tir. Ve hadiste: **أَلِظُّوا** **بياذا الجَلالِ والإِكرام**; yani onunla selam verin ve onun üzerinde devam edin; yani bu kelime üzerinde.
Ama onların sıcakta söyledikleri **يَتَلَظَّى** sözüne gelince: sanki **اللَّظَى**’dan, ateş gibi **يَتَلَهَّبُ** eder.
