# لعظ (ل-ع-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%B9%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ل - ع - ظ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والظاء واللاّم معهما
ع ظ ل، ل ع ظ، ظ ل ع مستعملات
عظل:
عَظَل يَعْظُلُ الجراد والكلاب وكلّ ما يلازم في السّفاد. والاسم العِظال. قال:
يا أمّ عمرٍو أبشري بالبشرى		موت ذريع و جرادٌ عَظْلَى
أي: يَسْفِد بعضُها بعضاً. وعاظلها فعظلها، أي: غلبها. قال جرير:
كلابٌ تَعاظَلُ سُودُ الفِقا		ح............
لعظ:
جاريةٌ مُلَعَّظة: طويلة سمينة.
ظلع:
الظَّلْع: الغَمْزُ، كأنّ برجله داءً فهو يظلع. قال كثير:
وكنتُ كذاتِ الظَّلْعِ لمّا تحاملتْ		على ظّلْعِها يومَ العثارِ استقلتِ
يصف عشقه، أخبر أنّه كان مثل الظالع من شدة العشق فلمّا تحامل على الهّجْر استقلّ حين حمل نفسَهُ على الشِّدّة، وهو كإنسان أو دابّة يصيبها حمر، فهي أقلّ ما تركب تغمز صدرها، ثم يستمرّ يقول: لمّا رأى الناس، وعَلِمَ أنّه لا سبيلَ له إليها حَمَلَ نفسَهُ على الصّبر فأطاعته. ودابّةٌ ظالعٌ، وبِرْذَوْنٌ ظالعٌ، الذّكرُ والأنثى فيه سواء.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الظاء** ve **اللاّم** onlarla birlikte

**ع ظ ل**، **ل ع ظ**، **ظ ل ع** kullanımdadırlar.

**عظل**:
**عَظَل** **يَعْظُلُ**: çekirge ve köpekler ve çiftleşmede yapışıp kalan her şey. İsim: **العِظال**. Dedi ki:
يا أمّ عمرٍو أبشري بالبشرى		موت ذريع و جرادٌ **عَظْلَى**
Yani: bir kısmı bir kısmını çiftleşir. Ve **عاظلها** da **فعظلها**; yani: ona galip geldi. Cerîr dedi ki:
كلابٌ تَعاظَلُ سُودُ الفِقا		ح............

**لعظ**:
**جاريةٌ مُلَعَّظة**: uzun, şişman.

**ظلع**:
**الظَّلْع**: topallama; sanki ayağında bir hastalık var da o topallar. Kesîr dedi ki:
وكنتُ كذاتِ **الظَّلْعِ** لمّا تحاملتْ		على **ظّلْعِها** يومَ العثارِ استقلتِ
Aşkını tasvir eder; haber verdi ki o, aşkın şiddetinden topal gibi idi; sonra ayrılığa katlanınca, kendisini şiddete yüklediği vakit hafifledi; o, bir insan yahut bir binek hayvanı gibidir ki ona **حمر** isabet eder; o, en az bindiğinde göğsünü topallar, sonra sürer gider, der ki: insanları gördüğünde ve ona bir yol olmadığını bildiğinde, kendisini sabra yükledi de o da ona itaat etti. Ve bir binek hayvanı **ظالعٌ**, ve bir **بِرْذَوْنٌ** **ظالعٌ**; onda erkek ve dişi eşittir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%B8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والظاء مع اللام
عظل ، ظلع ، لعظ
استعمل من وجوههن : عظل ، ظلع ، لعظ .
عظل : روي عن عمر بن الخطّاب أنه قال لقوم من العرب : أشعر شعرائكم مَن لم يعاظل الكلام ولم يتّبع حُوشِيّه . قوله : لم يعاظل الكلام أي لم يَحمل بعضه على بعض ، ولم يتكلّم بالرَجِيع من القول ولم يكرّر اللفظ والمعنى . وحُوشيِّ الكلام : وَحْشِيّه وغريبه . ومن أيّام العرب المعروفة يوم العَظَالَى وهو يوم معروف .
ويقال أيضاً : يوم العَظَالَى ، سمي اليوم به لركوب الناس فيه بعضهِم بعضاً .
وقال الأصمعيّ : ركب فيه الثلاثة والاثنان الدابَّة الواحدة . وتعظّل القوم على فلان إذا تركَّبوا عليه يضربونه .
وقال الليث : عَظَل الجراد والكلاب كل ما يلازم في السِفاد ، والاسم العِظَال ؛ وأنشد :
كلاب تَعَاظَلُ سودُ الفِقَا
حِ لم تحم شيئاً ولم تصطد
قال : وجَرَاد عَظْلَى : متعاظلات ؛ وأنشد :
يا أمَ عمرو أبشري بالبُشْرَى
موتٌ ذَرِيعٌ وجَرَاد عَظْلَى
قلت : أراد أن يقول : يا أم عامر فلم يستقم البيت فقال : يا أمّ عمرو . وأم عامر : كُنْية الضبَعُ ، والعرب تضرب بها المَثَل في الحُمْق . ويجيء الرجال إلى وِجارها فيسُدّ فمه بعد ما يدخله لئلا ترى الضوء ، فتَحمل الضبْع عليه ، فيقول لها : خامري أم عامر ، أبشري برجال قَتْلَى ، وجَرَاد عَظْلَى ، فتذِلّ له ، حتى يَكْعَمها ، ثم يجرّها ويستخرجها . وتعاظلت الجرادُ إذا تسافدت . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : سَفَد السَبُع وعاظل . قال : والسِباع كلّها تُعاظل . والجراد والعظاء تعاظل ويقال : تعاظلت السباع وتشابكت . قال : والعُظُل : هو المجبوسون ، مأخوذ من المعاظلة . وقال ابن شميل : يقال : رأيت الجراد رُدَافَى ورُكَابَى وعُظَالَى إذا اعتظلت . وذلك أن ترى أربعة وخمسة قد ارتدفت .
ظلع : أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الظالع : المتَّهَم . قال : ومنه قوله :
ظالم الرب ظلع
قلت : هذا بالظاء لا غير . وأما الضالع بالضاد فهو المائل ، وقد ضَلَع يَضْلَع . ويقال : ضَلْعك مع فلان أي مَيْلك معه . وأخبرني أبو الفضل المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : يقال : ارْقَ على ظَلْعك ، فيقول : رقِيت رُقِيّاً . ويقال : ارقأ على ظَلْعك بالهمزة فيقول : رقأت ، ومعناه : أَصلِحْ أمرك أوّلاً . ويقال : قِ على ظَلْعك ، فيجيبه : وَقَيت ، أقِي ، وقيّاً . وروى ابن هانىء عن
أبي زيد : تقول العرب : اقْأ على ظَلْعك ، أي كُفّ فإني عالم بمساويك . وفي ( النوادر ) : فلان يرقأ على ظَلْعه أي يسكت على دائه وعيبه . وقال ابن المظفر : الظَلْع كالغَمْز ، وقد ظَلَع في مشيه ، يظْلَع ، ظَلْعاً وقال كثير :
وكنتُ كذات الظَلْع لمّا تحاملت
على ظَلْعها يوم العِثَار استقلَّت
ويقال : هذه دابَّة ظالع وبِرْذون ظالع ، بغير هاء فيهما . ورَوَى أبو عُبيد عن الأصمعيّ في باب تأخير الحاجة ثم قضائها في آخر وقتها : من أمثالهم في هذا : إذا نام ظالع الكلاب ، قال : وذلك أن الظالع منها لا يقدر أن يعاظِل مع صِحاحها لضعفه ، فهو يؤخّر ذلك وينتظر فراغ آخرها فلا ينام ، حتى إذا لم يبق منها شيء سَفَد حينئذٍ ثم ينام . ونحو ذلك قال ابن شميل في كتاب ( الحروف ) . وقال ثابت بن أبي ثابت في كتاب ( الفروق ) : من أمثال العرب : إذا نام ظالع الكلاب ، ولا أفعل ذلك حتى ينام ظالع الكلاب . قال : والظالع من الكلاب : الصارف . يقال صَرَفَت الكلبة وظلعت وأجعلت واستطارت إذا اشتهت الفحل . قال : والظالع من الكلاب لا تنام ، فتضرب مَثَلاً للمهتم بأمره الذي لا ينام عنه ولا يهمله .
وأنشد خالد بن يزيد قول الحطيئة يخاطب خيال امرأة طَرَقَه :
تسدّيتِنا من بعد ما نام ظالع ال
كلاب وأخبى نارَه كلُّ موقِد
قال أبو الهيثم : قال بعضهم : ظالع الكلاب : الكلبة الصارف ، يقال : ظَلَعت الكلبة وصَرَفت ، لأن الذكور يتبعْنها ولا يدعْنها تنام ، حكاه عن ابن الأعرابيّ . قال : وقال غيره : ظالع الكلاب : الذي ينتظرها أن تسفِد ثم يسفد بعدها . قال الأزهري : والقول ما قاله الأصمعيّ في ظالع الكلاب ، وهو الذي أصابه ظَلْع أي غَمْز في قوائمه فضعف عن السِفَاد مع الكلاب . قال : وقوله : ارقَأ على ظلعك أي تصعّد في الجبل وأنت تعلم أنك ظالع ، لا تجهدْ نفسك .
لعظ : قال ابن المظفر : يقال : هذه جارية ملعّظة إذا كانت سمينة طويلة . قلت : ولم أسمع هذا الحرف مستعملاً في كلام العرب لغيره ، وأرجو أن يكون ضبطه .

##### Türkçe

باب العين والظاء مع اللام
**عظل** ، **ظلع** ، **لعظ**
Bunların vecihlerinden kullanılmıştır: **عظل** , **ظلع** , **لعظ**.

**عظل**: Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet edildiğine göre, Araplardan bir kavme şöyle demiştir: Şairlerinizin en şairi, sözü **يعاظل** etmeyen ve onun **حُوشِيّه**’sine tâbi olmayan kimsedir. Sözü: “Sözü **يعاظل** etmedi” yani onun bir kısmını bir kısmının üzerine yüklemedi; sözün **الرَجِيع**’inden konuşmadı; lafzı ve manayı tekrar etmedi. Ve sözün **حُوشيِّ**’si: onun **وَحْشِيّه**’si ve garibidir. Arapların bilinen günlerinden **يوم العَظَالَى** günü vardır; o, bilinen bir gündür.

Yine denir: **يوم العَظَالَى**; gün, onda insanların birbirlerinin üzerine binmeleri sebebiyle onunla adlandırıldı.

Asmaî dedi: Onda üç ve iki kişi tek bir binitin üzerine bindi. Ve kavim, falan kimsenin üzerine **تعظّل** ettiğinde, onu döverek onun üzerine bindiler (üst üste yüklendiler).

Leys dedi: **عَظَل** çekirge ve köpeklerdir; çiftleşmede ( **السِفاد**’da) ملازم olan her şey; isim **العِظَال**’dır. Ve inşad etti:
كلاب تَعَاظَلُ سودُ الفِقَا
حِ لم تحم شيئاً ولم تصطد

Dedi: Ve **جَرَاد عَظْلَى**: **متعاظلات** (birbirine yapışıp çiftleşenler); ve inşad etti:
يا أمَ عمرو أبشري بالبُشْرَى
موتٌ ذَرِيعٌ وجَرَاد عَظْلَى

Dedim: “يا أم عامر” demek istedi; fakat beyit düzgün gelmedi, bu yüzden “يا أمّ عمرو” dedi. Ve **أم عامر**: sırtlanın künyesidir; Araplar onunla ahmaklıkta darb-ı mesel getirir. Adamlar onun inine gelir; içeri girdikten sonra ışığı görmesin diye ağzını kapatır; sırtlan onun üzerine حمل eder; o da ona der ki: **خامري أم عامر**; **أبشري برجال قَتْلَى** ve **جَرَاد عَظْلَى**; böylece ona zelil olur; ta ki onu **يَكْعَمها**; sonra onu sürükler ve onu çıkarır. Ve çekirgeler **تعاظلت** ettiğinde, çiftleştiler ( **تسافدت** ). Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Yırtıcı hayvan **سَفَد** etti ve **عاظل** etti. Dedi: Yırtıcıların hepsi **تُعاظل** eder. Ve çekirge ile kertenkele ( **العظاء** ) **تعاظل** eder; ve denir: Yırtıcılar **تعاظلت** etti ve birbirine dolaştı ( **تشابكت** ). Dedi: **العُظُل**: o, **المجبوسون**’dur; **المعاظلة**’den alınmıştır. İbn Şümeyl dedi: Denir: Çekirgeyi **رُدَافَى** ve **رُكَابَى** ve **عُظَالَى** gördüm; **اعتظلت** ettiğinde. Bu, dört ve beşinin art arda binmiş olduğunu görmendir.

**ظلع**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi ki: **الظالع**: **المتَّهَم** (itham edilen). Dedi: Ondandır şu sözü:
ظالم الرب ظلع

Dedim: Bu, yalnızca **الظاء** iledir. أما **الضالع** ise **الضاد** ile, o **المائل**’dir; ve **ضَلَع** eder, **يَضْلَع**. Ve denir: **ضَلْعك** falanla beraberdir; yani onunla meylindir. Ebû’l-Fadl el-Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Dedi ki: Denir: **ارْقَ على ظَلْعك**; o da der ki: **رقِيت** , **رُقِيّاً**. Ve denir: **ارْقَأ على ظَلْعك** hemze ile; o da der ki: **رقأت**; manası: Önce işini ıslah et. Ve denir: **قِ على ظَلْعك**; ona cevap verir: **وَقَيت** , **أقِي** , **وقيّاً**. İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Araplar der ki: **اقْأ على ظَلْعك**; yani: Vazgeç; çünkü ben senin kötülüklerini bilirim. Ve ( **النوادر** )’de: Falan kimse **يرقأ على ظَلْعه**; yani derdine ve ayıbına karşı susar. İbnü’l-Muzaffer dedi: **الظَلْع** , **الغَمْز** gibidir; yürüyüşünde **ظَلَع** etti, **يظْلَع** , **ظَلْعاً**. Kesîr dedi:
وكنتُ كذات الظَلْع لمّا تحاملت
على ظَلْعها يوم العِثَار استقلَّت

Ve denir: Bu, **دابَّة ظالع**’dır ve **بِرْذون ظالع**’dır; ikisinde de هاء olmaksızın. Ebû Ubeyd, Asmaî’den, ihtiyacı geciktirip sonra vaktinin sonunda yerine getirme babında rivayet etti: Bu hususta onların mesellerinden: **إذا نام ظالع الكلاب**. Dedi: Bu, onlardan **الظالع** olanın, zayıflığından dolayı sağlamlarıyla **يعاظِل** edememesidir; o, bunu geciktirir ve sonlarının boşalmasını bekler; uyumaz; ta ki onlardan bir şey kalmayınca, o vakit **سَفَد** eder, sonra uyur. Bunun benzerini İbn Şümeyl ( **الحروف** ) kitabında söyledi. Sâbit b. Ebî Sâbit ( **الفروق** ) kitabında dedi: Arapların mesellerinden: **إذا نام ظالع الكلاب**; ve ben bunu, **حتى ينام ظالع الكلاب** oluncaya kadar yapmam. Dedi: Köpeklerden **الظالع**: **الصارف**’tır. Denir: Dişi köpek **صَرَفَت** etti ve **ظلعت** etti ve **أجعلت** etti ve **استطارت** etti; erkek istediğinde. Dedi: Köpeklerden **الظالع** uyumaz; böylece, işiyle ilgilenen, ondan uyumayan ve onu ihmal etmeyen kimseye mesel vurulur.

Hâlid b. Yezîd, Hutay’e’nin, kendisine gelen bir kadının hayaline hitap ederek söylediği sözünü inşad etti:
تسدّيتِنا من بعد ما نام ظالع ال
كلاب وأخبى نارَه كلُّ موقِد

Ebû’l-Heysem dedi: Bazıları dedi ki: **ظالع الكلاب**: **الكلبة الصارف** (erkek isteyen dişi köpek); denir: Dişi köpek **ظَلَعت** etti ve **صَرَفت** etti; çünkü erkekler onu takip eder ve onu uyutmaz; bunu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti. Dedi: Ve başkası dedi ki: **ظالع الكلاب**: onun **تسفِد** etmesini bekleyen, sonra onun ardından **يسفد** eden kimsedir. Ezherî dedi: **ظالع الكلاب** hakkında söz, Asmaî’nin söylediğidir; o, ayaklarında **ظَلْع** yani **غَمْز** isabet etmiş, böylece köpeklerle birlikte **السِفَاد**’dan zayıf düşmüş olandır. Dedi: Ve onun sözü: **ارْقَأ على ظلعك**; yani: Senin **ظالع** olduğunu bilerek dağa tırman; kendini yorma.

**لعظ**: İbnü’l-Muzaffer dedi: Denir: Bu, **جارية ملعّظة**’dır; semiz ve uzun olduğunda. Dedim: Bu harfi, bunun dışında Arapların كلامında استعمال edilmiş olarak işitmedim; ve ضبطunun olmasını umarım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ابن المظفر: جارية مُلَعَّظة طويلة سمينة؛ قال الأَزهري: لم أَسمع هذا الحرف مستعملاً في كلام العرب لغير ابن المظفر.

##### Türkçe

İbnü’l-Muzaffer: **جارية مُلَعَّظة**: uzun, semiz (olan) cariye; el-Ezherî dedi: Arapların كلامında, İbnü’l-Muzaffer’den başkası için bu harfin استعمال edilmiş olduğunu işitmedim.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الملعظة، كمعظمة، أهمله الجوهري: وقال الليث هي الجارية السمينة الطويلة الجسيمة قال الأزهري: لم أسمع هذا الحرف مستعملا في كلام العرب لغير الليث.

##### Türkçe

**الملعظة**; **كمعظمة** (vezninde); el-Cevherî onu ihmal etti. Ve el-Leys dedi ki: o, semiz, uzun, iri yapılı cariyedir. el-Ezherî dedi ki: Ben bu harfi, el-Leys’ten başkası için Arapların كلامında kullanılmış olarak işitmedim.
