# لعظ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%B8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%B9%D8%B8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%B8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: لعظ

باب العين والظاء مع اللام
عظل ، ظلع ، لعظ
استعمل من وجوههن : عظل ، ظلع ، لعظ .
عظل : روي عن عمر بن الخطّاب أنه قال لقوم من العرب : أشعر شعرائكم مَن لم يعاظل الكلام ولم يتّبع حُوشِيّه . قوله : لم يعاظل الكلام أي لم يَحمل بعضه على بعض ، ولم يتكلّم بالرَجِيع من القول ولم يكرّر اللفظ والمعنى . وحُوشيِّ الكلام : وَحْشِيّه وغريبه . ومن أيّام العرب المعروفة يوم العَظَالَى وهو يوم معروف .
ويقال أيضاً : يوم العَظَالَى ، سمي اليوم به لركوب الناس فيه بعضهِم بعضاً .
وقال الأصمعيّ : ركب فيه الثلاثة والاثنان الدابَّة الواحدة . وتعظّل القوم على فلان إذا تركَّبوا عليه يضربونه .
وقال الليث : عَظَل الجراد والكلاب كل ما يلازم في السِفاد ، والاسم العِظَال ؛ وأنشد :
كلاب تَعَاظَلُ سودُ الفِقَا
حِ لم تحم شيئاً ولم تصطد
قال : وجَرَاد عَظْلَى : متعاظلات ؛ وأنشد :
يا أمَ عمرو أبشري بالبُشْرَى
موتٌ ذَرِيعٌ وجَرَاد عَظْلَى
قلت : أراد أن يقول : يا أم عامر فلم يستقم البيت فقال : يا أمّ عمرو . وأم عامر : كُنْية الضبَعُ ، والعرب تضرب بها المَثَل في الحُمْق . ويجيء الرجال إلى وِجارها فيسُدّ فمه بعد ما يدخله لئلا ترى الضوء ، فتَحمل الضبْع عليه ، فيقول لها : خامري أم عامر ، أبشري برجال قَتْلَى ، وجَرَاد عَظْلَى ، فتذِلّ له ، حتى يَكْعَمها ، ثم يجرّها ويستخرجها . وتعاظلت الجرادُ إذا تسافدت . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : سَفَد السَبُع وعاظل . قال : والسِباع كلّها تُعاظل . والجراد والعظاء تعاظل ويقال : تعاظلت السباع وتشابكت . قال : والعُظُل : هو المجبوسون ، مأخوذ من المعاظلة . وقال ابن شميل : يقال : رأيت الجراد رُدَافَى ورُكَابَى وعُظَالَى إذا اعتظلت . وذلك أن ترى أربعة وخمسة قد ارتدفت .
ظلع : أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الظالع : المتَّهَم . قال : ومنه قوله :
ظالم الرب ظلع
قلت : هذا بالظاء لا غير . وأما الضالع بالضاد فهو المائل ، وقد ضَلَع يَضْلَع . ويقال : ضَلْعك مع فلان أي مَيْلك معه . وأخبرني أبو الفضل المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : يقال : ارْقَ على ظَلْعك ، فيقول : رقِيت رُقِيّاً . ويقال : ارقأ على ظَلْعك بالهمزة فيقول : رقأت ، ومعناه : أَصلِحْ أمرك أوّلاً . ويقال : قِ على ظَلْعك ، فيجيبه : وَقَيت ، أقِي ، وقيّاً . وروى ابن هانىء عن
أبي زيد : تقول العرب : اقْأ على ظَلْعك ، أي كُفّ فإني عالم بمساويك . وفي ( النوادر ) : فلان يرقأ على ظَلْعه أي يسكت على دائه وعيبه . وقال ابن المظفر : الظَلْع كالغَمْز ، وقد ظَلَع في مشيه ، يظْلَع ، ظَلْعاً وقال كثير :
وكنتُ كذات الظَلْع لمّا تحاملت
على ظَلْعها يوم العِثَار استقلَّت
ويقال : هذه دابَّة ظالع وبِرْذون ظالع ، بغير هاء فيهما . ورَوَى أبو عُبيد عن الأصمعيّ في باب تأخير الحاجة ثم قضائها في آخر وقتها : من أمثالهم في هذا : إذا نام ظالع الكلاب ، قال : وذلك أن الظالع منها لا يقدر أن يعاظِل مع صِحاحها لضعفه ، فهو يؤخّر ذلك وينتظر فراغ آخرها فلا ينام ، حتى إذا لم يبق منها شيء سَفَد حينئذٍ ثم ينام . ونحو ذلك قال ابن شميل في كتاب ( الحروف ) . وقال ثابت بن أبي ثابت في كتاب ( الفروق ) : من أمثال العرب : إذا نام ظالع الكلاب ، ولا أفعل ذلك حتى ينام ظالع الكلاب . قال : والظالع من الكلاب : الصارف . يقال صَرَفَت الكلبة وظلعت وأجعلت واستطارت إذا اشتهت الفحل . قال : والظالع من الكلاب لا تنام ، فتضرب مَثَلاً للمهتم بأمره الذي لا ينام عنه ولا يهمله .
وأنشد خالد بن يزيد قول الحطيئة يخاطب خيال امرأة طَرَقَه :
تسدّيتِنا من بعد ما نام ظالع ال
كلاب وأخبى نارَه كلُّ موقِد
قال أبو الهيثم : قال بعضهم : ظالع الكلاب : الكلبة الصارف ، يقال : ظَلَعت الكلبة وصَرَفت ، لأن الذكور يتبعْنها ولا يدعْنها تنام ، حكاه عن ابن الأعرابيّ . قال : وقال غيره : ظالع الكلاب : الذي ينتظرها أن تسفِد ثم يسفد بعدها . قال الأزهري : والقول ما قاله الأصمعيّ في ظالع الكلاب ، وهو الذي أصابه ظَلْع أي غَمْز في قوائمه فضعف عن السِفَاد مع الكلاب . قال : وقوله : ارقَأ على ظلعك أي تصعّد في الجبل وأنت تعلم أنك ظالع ، لا تجهدْ نفسك .
لعظ : قال ابن المظفر : يقال : هذه جارية ملعّظة إذا كانت سمينة طويلة . قلت : ولم أسمع هذا الحرف مستعملاً في كلام العرب لغيره ، وأرجو أن يكون ضبطه .

### Türkçe

باب العين والظاء مع اللام
**عظل** ، **ظلع** ، **لعظ**
Bunların vecihlerinden kullanılmıştır: **عظل** , **ظلع** , **لعظ**.

**عظل**: Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet edildiğine göre, Araplardan bir kavme şöyle demiştir: Şairlerinizin en şairi, sözü **يعاظل** etmeyen ve onun **حُوشِيّه**’sine tâbi olmayan kimsedir. Sözü: “Sözü **يعاظل** etmedi” yani onun bir kısmını bir kısmının üzerine yüklemedi; sözün **الرَجِيع**’inden konuşmadı; lafzı ve manayı tekrar etmedi. Ve sözün **حُوشيِّ**’si: onun **وَحْشِيّه**’si ve garibidir. Arapların bilinen günlerinden **يوم العَظَالَى** günü vardır; o, bilinen bir gündür.

Yine denir: **يوم العَظَالَى**; gün, onda insanların birbirlerinin üzerine binmeleri sebebiyle onunla adlandırıldı.

Asmaî dedi: Onda üç ve iki kişi tek bir binitin üzerine bindi. Ve kavim, falan kimsenin üzerine **تعظّل** ettiğinde, onu döverek onun üzerine bindiler (üst üste yüklendiler).

Leys dedi: **عَظَل** çekirge ve köpeklerdir; çiftleşmede ( **السِفاد**’da) ملازم olan her şey; isim **العِظَال**’dır. Ve inşad etti:
كلاب تَعَاظَلُ سودُ الفِقَا
حِ لم تحم شيئاً ولم تصطد

Dedi: Ve **جَرَاد عَظْلَى**: **متعاظلات** (birbirine yapışıp çiftleşenler); ve inşad etti:
يا أمَ عمرو أبشري بالبُشْرَى
موتٌ ذَرِيعٌ وجَرَاد عَظْلَى

Dedim: “يا أم عامر” demek istedi; fakat beyit düzgün gelmedi, bu yüzden “يا أمّ عمرو” dedi. Ve **أم عامر**: sırtlanın künyesidir; Araplar onunla ahmaklıkta darb-ı mesel getirir. Adamlar onun inine gelir; içeri girdikten sonra ışığı görmesin diye ağzını kapatır; sırtlan onun üzerine حمل eder; o da ona der ki: **خامري أم عامر**; **أبشري برجال قَتْلَى** ve **جَرَاد عَظْلَى**; böylece ona zelil olur; ta ki onu **يَكْعَمها**; sonra onu sürükler ve onu çıkarır. Ve çekirgeler **تعاظلت** ettiğinde, çiftleştiler ( **تسافدت** ). Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Yırtıcı hayvan **سَفَد** etti ve **عاظل** etti. Dedi: Yırtıcıların hepsi **تُعاظل** eder. Ve çekirge ile kertenkele ( **العظاء** ) **تعاظل** eder; ve denir: Yırtıcılar **تعاظلت** etti ve birbirine dolaştı ( **تشابكت** ). Dedi: **العُظُل**: o, **المجبوسون**’dur; **المعاظلة**’den alınmıştır. İbn Şümeyl dedi: Denir: Çekirgeyi **رُدَافَى** ve **رُكَابَى** ve **عُظَالَى** gördüm; **اعتظلت** ettiğinde. Bu, dört ve beşinin art arda binmiş olduğunu görmendir.

**ظلع**: Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi ki: **الظالع**: **المتَّهَم** (itham edilen). Dedi: Ondandır şu sözü:
ظالم الرب ظلع

Dedim: Bu, yalnızca **الظاء** iledir. أما **الضالع** ise **الضاد** ile, o **المائل**’dir; ve **ضَلَع** eder, **يَضْلَع**. Ve denir: **ضَلْعك** falanla beraberdir; yani onunla meylindir. Ebû’l-Fadl el-Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Dedi ki: Denir: **ارْقَ على ظَلْعك**; o da der ki: **رقِيت** , **رُقِيّاً**. Ve denir: **ارْقَأ على ظَلْعك** hemze ile; o da der ki: **رقأت**; manası: Önce işini ıslah et. Ve denir: **قِ على ظَلْعك**; ona cevap verir: **وَقَيت** , **أقِي** , **وقيّاً**. İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: Araplar der ki: **اقْأ على ظَلْعك**; yani: Vazgeç; çünkü ben senin kötülüklerini bilirim. Ve ( **النوادر** )’de: Falan kimse **يرقأ على ظَلْعه**; yani derdine ve ayıbına karşı susar. İbnü’l-Muzaffer dedi: **الظَلْع** , **الغَمْز** gibidir; yürüyüşünde **ظَلَع** etti, **يظْلَع** , **ظَلْعاً**. Kesîr dedi:
وكنتُ كذات الظَلْع لمّا تحاملت
على ظَلْعها يوم العِثَار استقلَّت

Ve denir: Bu, **دابَّة ظالع**’dır ve **بِرْذون ظالع**’dır; ikisinde de هاء olmaksızın. Ebû Ubeyd, Asmaî’den, ihtiyacı geciktirip sonra vaktinin sonunda yerine getirme babında rivayet etti: Bu hususta onların mesellerinden: **إذا نام ظالع الكلاب**. Dedi: Bu, onlardan **الظالع** olanın, zayıflığından dolayı sağlamlarıyla **يعاظِل** edememesidir; o, bunu geciktirir ve sonlarının boşalmasını bekler; uyumaz; ta ki onlardan bir şey kalmayınca, o vakit **سَفَد** eder, sonra uyur. Bunun benzerini İbn Şümeyl ( **الحروف** ) kitabında söyledi. Sâbit b. Ebî Sâbit ( **الفروق** ) kitabında dedi: Arapların mesellerinden: **إذا نام ظالع الكلاب**; ve ben bunu, **حتى ينام ظالع الكلاب** oluncaya kadar yapmam. Dedi: Köpeklerden **الظالع**: **الصارف**’tır. Denir: Dişi köpek **صَرَفَت** etti ve **ظلعت** etti ve **أجعلت** etti ve **استطارت** etti; erkek istediğinde. Dedi: Köpeklerden **الظالع** uyumaz; böylece, işiyle ilgilenen, ondan uyumayan ve onu ihmal etmeyen kimseye mesel vurulur.

Hâlid b. Yezîd, Hutay’e’nin, kendisine gelen bir kadının hayaline hitap ederek söylediği sözünü inşad etti:
تسدّيتِنا من بعد ما نام ظالع ال
كلاب وأخبى نارَه كلُّ موقِد

Ebû’l-Heysem dedi: Bazıları dedi ki: **ظالع الكلاب**: **الكلبة الصارف** (erkek isteyen dişi köpek); denir: Dişi köpek **ظَلَعت** etti ve **صَرَفت** etti; çünkü erkekler onu takip eder ve onu uyutmaz; bunu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti. Dedi: Ve başkası dedi ki: **ظالع الكلاب**: onun **تسفِد** etmesini bekleyen, sonra onun ardından **يسفد** eden kimsedir. Ezherî dedi: **ظالع الكلاب** hakkında söz, Asmaî’nin söylediğidir; o, ayaklarında **ظَلْع** yani **غَمْز** isabet etmiş, böylece köpeklerle birlikte **السِفَاد**’dan zayıf düşmüş olandır. Dedi: Ve onun sözü: **ارْقَأ على ظلعك**; yani: Senin **ظالع** olduğunu bilerek dağa tırman; kendini yorma.

**لعظ**: İbnü’l-Muzaffer dedi: Denir: Bu, **جارية ملعّظة**’dır; semiz ve uzun olduğunda. Dedim: Bu harfi, bunun dışında Arapların كلامında استعمال edilmiş olarak işitmedim; ve ضبطunun olmasını umarım.
