# لغز (ل-غ-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%BA%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ل - غ - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والزاي واللام معهما
غ ز ل، ل غ ز، ز غ ل، ز ل غ مستعملات غزل: غَزَلَتِ المرأةُ تَغْزِلُ غَزْلاً بالمغزل، والمُغْزَلُ لغةٌ.
والغَزَلُ: حديث الفتيان مع الجواري، يقال: غازَلَها مُغازَلةً.
والتَّغَزُّلُ: تكلف ذاك.
والغَزالُ الشادن حين يتحرك ويمشي قبل الإثناء.
والغَزالةُ: عين الشمس.
والغَزالةُ: الضحى.
زغل: زَغَلَتِ المَزادَةُ من عزاليها أي صَبَّتْ.
وأَزْغَلَتِ القطاةُ فرخها، والاسم الزُّغلةُ.
لغز: اللُّغْزُ، واللَّغَزُ لغةٌ: ما أَلْغَزَتِ العَرَبُ من كلامٍ فَشَبَّهَتْ مَعناه. واللُّغَزُ والألْغازُ: حفرة يُلْغِزُها اليربوع في حجرة يمنة ويسرة يلوذ بها.
زلغ: تَزَلَّغَتُ يدي أي تشقَّقَتْ، وتَزَلَّغَتْ بالعين أيضاً.

##### Türkçe

باب **الغين** و**الزاي** و**اللام** معهما
غ ز ل، ل غ ز، ز غ ل، ز ل غ kullanılagelenler: **غزل**: Kadın, iğ ile **غَزْلاً** eğirdi; **غَزَلَتِ المرأةُ تَغْزِلُ غَزْلاً** **بالمغزل**; **المُغْزَلُ** da bir lugattır.
**والغَزَلُ**: delikanlıların cariyelerle konuşmasıdır; “Onunla flörtleşti” denir: **غازَلَها مُغازَلةً**.
**والتَّغَزُّلُ**: bununla külfete girmektir.
**والغَزالُ**: iki yaşına girmeden önce hareket edip yürüdüğü vakitteki **الشادن**’dir.
**والغَزالةُ**: güneşin gözüdür.
**والغَزالةُ**: kuşluktur.

**زغل**: **المَزادَةُ** (su tulumu) **عزاليها**’sından **زَغَلَتِ**; yani döktü.
**وأَزْغَلَتِ** **القطاةُ** yavrusunu; isim **الزُّغلةُ**’dir.

**لغز**: **اللُّغْزُ** ve **اللَّغَزُ** bir lugattır: Arapların sözden **أَلْغَزَتِ** ettikleri şey; böylece onun manasını benzettiler. **واللُّغَزُ** ve **الألْغازُ**: **اليربوع**’un bir odacıkta sağa ve sola sığındığı bir çukur; onu **يُلْغِزُها**.

**زلغ**: Elim **تَزَلَّغَتُ**; yani çatladı; gözde de **تَزَلَّغَتْ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ألْغَزَ في كلامه، إذا عَمَّى مراده. والاسم اللُغْزُ. يقال: لُغْزٌ ولُغَزٌ، والجمع الألْغازُ. وأصل اللُغْزِ جُحْرٌ لليربوع بين القاصعاء والنافقاء، يَحفرُ مستقيماً إلى أسفل، ثم يعدل عن يمينه وشماله عَروضاً يعترضها، فيَخفى مكانه بتلك الألغاز. واللُغَّيْزى بتشديد الغين مثل اللُغْزِ، والياء ليست للتصغير لأنَّ ياء التصغير لا تكون رابعة، وإنما هي بمنزلة خُضَّارى للزرع، وشُقَّارى نَبْتٌ.

##### Türkçe

**ألْغَزَ**: sözünde (bunu) yaptı; yani maksadını muammalı kıldı. İsim **اللُغْزُ**’dür. Denir ki: **لُغْزٌ** ve **لُغَزٌ**; çoğulu **الألْغازُ**’dır. **اللُغْزِ**’ün aslı, yerboğası için **القاصعاء** ile **النافقاء** arasında bir in’dir; aşağıya doğru düz olarak kazar, sonra sağından ve solundan enlemesine, onu kesen (yan) yollar sapar; böylece o **الألغاز** ile yeri gizli kalır. **اللُغَّيْزى** (غ’nin şeddelenmesiyle) **اللُغْزِ** gibidir; **الياء** küçültme için değildir; çünkü küçültmenin **ياء**’sı dördüncü olmaz; ancak o, ekin için **خُضَّارى** ve bir bitki olan **شُقَّارى** makamındadır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

غ ز ل
غزل ، زغل ، لغز ، زلغ : ( مستعملة ) .
زلغ : أما زلغَ فإني رأيتُه في كتاب الليث أنه مستَعملٌ .
وقال : تزلَّغَتْ رِجلي : أي : تشققت ، والتزلُّغُ الشُّقاق .
قلتُ : والمعروفُ تزلَّعتْ يدُه ورجْلُه إذا تشقَّقتْ بالعين غير مُعجمة وقد مَرَّ في ( كتاب العينِ ) ، ومن قال : تزلَّغتْ بمعنى تشقَّقتْ فهو عندي تصحيفٌ .
غزل : قال الليث : غزَلَتِ المرأةُ فهي تغزِلُ بالمِغزَل غزلاً .
وأنشد :
منَ السيْل والغُثَّاء فلكةُ مِغزل
وروى الحرّانيُّ عن ابن السكيت عن الفراء أنه قال : يقال مِغزلٌ ومُغزَلٌ للذي يُغزلُ به .
قال الفراء : وحكى الكسائيُّ : مَغزِلٌ .
وقال غيره : إنما هو مَغزَلٌ من الغزْل .
وقال الفراء : وقد استثقلتِ العرَبُ الضمةَ في حروفٍ فكسرَتْ مِيمَها وأصلُها الضمُّ من ذلك قولهُم مِصْحفٌ ومِخدَعٌ ومِجْسدٌ ومِطرَف ومِغزلٌ لأنها أُخِذتْ في المعنى مِن أُصحف أي جُمِعت فيه الصحفُ وكذلك المِغزَلُ إما هو من أغزِلَ أي أُديرَ
وفُتِل ، فهو مُغزَل .
وقال الليث : الغَزَل : حديثُ الفِتيان والفَتياتِ ، يقال : غازلها مُغازلة والتغزُّلُ : تكلُّفُ ذلك .
وأنشد :
صُلبُ العصا جافٍ عن التغزُّل
قال : والغزالُ : الشادنُ حين يتحركُ ويمشي قبل الإثْناء وتشبَّهُ به الجارية في التشبيبِ فيُذكَّرُ النعتُ والفعل على تذكير التشبيه .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : أُخِذ الغَزَلُ من غزَلِ الكلبِ ، وهو أن يطلُبَ الغزالَ فإذا أحسّ بالكلب خرِقَ أي لَصقَ بالأرضِ فلَهِيَ عنه الكلبُ وانصرف فيقال : غَزِلَ والله كلبُكَ وهو كلبٌ غَزِلٌ ، ويقال للضعيفِ الفارِّ على الشيء غزِلٌ ، ومنه رجلٌ غَزِلٌ لصاحب النساء لضعفهِ عن غير ذلك .
أبو عبيد : الغزالة : الشمسُ إذا ارتفع النهارُ ، ويقال : طلعتِ الغزالة ولا يقال : غابتِ الغزالة ، ويقال : ظَبية مُغزِلٌ : معها غزالها .
والغزَّالُ : الذي يبيع الغزلَ .
زغل : قال أبو عبيد عن الأحمر يقال : أزغلتِ المرأةُ ولدَها فهيَ مُزغل إذا أَرْضعتْ ، قال شمر : وأرْغلتْ بمعناه .
وأنشد :
فأزغلَتْ في حلقِه زغلة
لم تخطىءِ الحلقَ ولم تشفتر
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الحسن الصيداوِيِّ عن الرِّياشيِّ قال : يقال : رغلَ الجدْيُ أُمهُ وزغلها رغلاً وزغلاً إذا رضِعَها .
قلتُ : وسمعت أعرابيّاً يقول لآخر : اسقني زُغلةً منَ اللبنِ : أرادَ قدرَ ما يملأُ فمَه .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الزُّغلولُ : من الرجال .
قلت : وجمعُه الزغاليلُ .
وقال غيره : يقال للصِّبيان الخفافِ : الزغاليلُ ، واحدُهم زغلول .
وقال الليث : زغلتِ المرأةُ من عزلاء المزادةِ الماءَ : إذا صبَّتْه .
وقال ابن دُريد : زغلتُ الشيءَ وأزغلتُه إذا صَبَبتُه صَبّاً عنيفاً .
قلتُ : وسماعي من العرب أزغَلَ مِن عزلاءِ المزادة ، الماء إذا دفَقَه .
لغز : قال الليث : اللُّغز ما ألغزتُ من كلام فشبهْت معناه ، مثل قول الشاعر . أنشده الفرَّاءُ :
ولما رَأيت النَّسرَ عزَّ ابنَ داية
وعشَّشَ في وكرَيه جاشتْ له نفسي
أراد بالنسرِ الشَّيبَ شبهه به لِبياضه وشبَّه
الشباب بابن دايةٍ ، وهو الغراب الأسود ، لأن شعْرَ الشابِّ أسود .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم أنه قال : اللُّغْزُ واللَّغْزُ اللُّغَزُ واللُّغَيْزَى والإلغازُ حفرة يحفِرها اليرْبوع في جحرهِ تحت الأرض ، يقال : ألْغز اليربوع إلغازاً فيحفر في جانبٍ منه طريقاً ويحفر في الجانبِ الآخر طريقاً ، وكذلك في الجانبِ الثالث والرابع فإذا طلبه البدويُّ بعصاه من جانبٍ نفقَ من الجانبِ الآخر .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي قال : اللُّغْزُ : الحَفر الملتوِي واللُّغزُ الكلامُ الملبَّس ، قال : وهيَ اللُّغَزُ واللَّغَز واللغيزَى ، ومن أمثالِ العرب فلان أنكحُ مِن ابن ألْغَز ، وكان أوتي حظّاً من الباءَة وبسطةً في الفَيشَة فضربته العربُ مثلاً في هذا الباب على التشبيهِ .

##### Türkçe

غ ز ل
**غزل** , **زغل** , **لغز** , **زلغ** : (kullanılanlar).

**زلغ** : **زلغ**’a gelince, ben onu Leys’in kitabında, onun kullanılır olduğunu gördüm.
Ve dedi: **تزلَّغَتْ رِجلي** : yani: çatladı; ve **التزلُّغُ** çatlaklardır.
Dedim: ve bilinen **تزلَّعتْ** onun eli ve ayağıdır; **العين** (yani noktasız) ile, çatladığı zaman; ve (Kitâbu’l-**عين**)’de geçmişti. Ve kim **تزلَّغتْ** dedi ise “çatladı” mânâsında, o benim yanımda bir tashîftir.

**غزل** : Leys dedi: **غزَلَتِ** kadın; o, **المِغزَل** ile **غزلاً** eğirir.
Ve şiir okudu:
منَ السيْل والغُثَّاء فلكةُ مِغزل
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, Ferrâ’dan rivayet etti: o dedi ki: onunla eğirilen şeye **مِغزلٌ** ve **مُغزَلٌ** denir.
Ferrâ dedi: Kisâî **مَغزِلٌ**’i nakletti.
Ve başkası dedi: o ancak **مَغزَلٌ**’dır, **الغزْل**’den.
Ferrâ dedi: Araplar bazı harflerde ötreyi ağır buldular da onun **مِيم**’ini esrelediler; aslı ötre üzerinedir. Bundan onların sözü: **مِصْحفٌ** ve **مِخدَعٌ** ve **مِجْسدٌ** ve **مِطرَف** ve **مِغزلٌ**; çünkü mânâda **أُصحف**’tan alınmıştır; yani sahifeler onda toplanmıştır. Yine **المِغزَل** ya **أُغزِلَ**’dendir; yani döndürüldü ve büküldü; o hâlde o **مُغزَل**’dır.
Leys dedi: **الغَزَل**: delikanlıların ve kızların konuşmasıdır; denir: **غازلها** **مُغازلة**; ve **التغزُّلُ**: bunun külfetine girmektir.
Ve şiir okudu:
صُلبُ العصا جافٍ عن التغزُّل
Dedi: ve **الغزالُ**: **الشادنُ**’dir; hareket edip yürüdüğü zaman, iki yaşını doldurmadan önce; ve teşbîbde cariye ona benzetilir; böylece sıfat ve fiil, benzetmenin müzekkerliği üzere müzekker kılınır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الغَزَل** köpeğin **غزَل**’inden alınmıştır; o da şudur: ceylanı arar; köpeği hissedince **خرِقَ** yani yere yapıştı; böylece köpek ondan oyalanır ve döner. Denir: **غَزِلَ** —vallahi— senin köpeğin; o, **غَزِلٌ** bir köpektir. Ve bir şeye karşı zayıf olup kaçan kimseye **غزِلٌ** denir. Ondandır: kadınların sahibi için **رجلٌ غَزِلٌ**; başka şeylere karşı zayıflığından dolayı.
Ebû Ubeyd: **الغزالة**: gündüz yükseldiği zaman güneştir; denir: **طلعتِ الغزالة**; ve denmez: **غابتِ الغزالة**. Ve denir: **ظَبية مُغزِلٌ**: onunla beraber ceylanı vardır.
Ve **الغزَّالُ**: eğrilmiş ipliği satan kimsedir.

**زغل** : Ebû Ubeyd, Ahmer’den: denir: **أزغلتِ** kadın çocuğunu; o, emzirdiği zaman **مُزغل**’dür. Şemmer dedi: **وأرْغلتْ** onun mânâsındadır.
Ve şiir okudu:
فأزغلَتْ في حلقِه زغلة
لم تخطىءِ الحلقَ ولم تشفتر
Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Hasen es-Saydâvî’den, Riyâşî’den; dedi: denir: oğlak annesini **رغلَ** ve onu **زغلها**; **رغلاً** ve **زغلاً**; onu emdiği zaman.
Dedim: ve bir bedevînin bir başkasına şöyle dediğini işittim: **اسقني زُغلةً منَ اللبنِ**: ağzını dolduracak kadar miktarı istedi.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الزُّغلولُ**: erkeklerden (olan).
Dedim: onun çoğulu **الزغاليلُ**’dir.
Ve başkası dedi: hafif çocuklara **الزغاليلُ** denir; onların teki **زغلول**’dur.
Leys dedi: kadın, kırbanın **عزلاء**’sından suyu **زغلتِ**: onu döktüğü zaman.
İbn Düreyd dedi: **زغلتُ** şeyi ve **أزغلتُه**; onu şiddetli bir döküşle döktüğüm zaman.
Dedim: Araplardan işittiğim: kırbanın **عزلاءِ**’sından suyu **أزغَلَ**; onu fışkırttığı zaman.

**لغز** : Leys dedi: **اللُّغز**: sözden **ألغزتُ**’um şeydir; mânâsını benzettim; şairin sözü gibi. Ferrâ onu okudu:
ولما رَأيت النَّسرَ عزَّ ابنَ داية
وعشَّشَ في وكرَيه جاشتْ له نفسي
**النسر** ile **الشَّيبَ**i kastetti; beyazlığından dolayı onu ona benzetti; ve gençliği **ابن دايةٍ**’ye benzetti; o da siyah kargadır; çünkü gencin saçı siyahtır.
Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Heysem’den: o dedi: **اللُّغْزُ** ve **اللَّغْزُ**; **اللُّغَزُ** ve **اللُّغَيْزَى** ve **الإلغازُ**: yer altında, yer faresinin yuvasında kazdığı çukurdur; denir: yer faresi **ألْغز** eder, **إلغازاً**; onun bir yanında bir yol kazar, öbür yanında bir yol kazar; yine üçüncü ve dördüncü yanında da. Bedevî onu değneğiyle bir yandan aradığında, öbür yandan çıkar.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **اللُّغْزُ**: dolambaçlı kazmadır; ve **اللُّغزُ**: örtülü sözdür. Dedi: ve o **اللُّغَزُ** ve **اللَّغَز** ve **اللغيزَى**’dır. Arapların darb-ı mesellerindendir: “Falan, **ابن ألْغَز**’dan daha çok nikâhlayıcıdır.” O, cinsel kudretten bir nasip ve **الفَيشَة**’de bir genişlik verilmişti; Araplar onu bu bâbda benzetme üzere mesel yaptılar.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب اللام والغين وما يثلثهما)
(لغم)  اللام والغين والميم كلمة واحدة صحيحة، وهي المَلاَغم: ما حَوْلَ الفم. ومنه قولهم: تلغَّمت بالطِّيب([1]): جعلته هناك. قال ابن دريد: تلَغَّم بالطِّيب: تلطّخ([2]). فأمّا قولهم: لَغَمْتُ ألغَم لَغْماً، إذا أخبرتَ صاحبَك بشيء لا يَسْتَيْقِنُهُ، فهو من الإبدال، إنّما هو نَغَمْتُ بالنون. قال الخليل: لغم البعيرُ لُغامَهُ: رَمى به.
(لغو)  اللام والغين والحرف المعتل أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على الشَّيءِ لا يُعتدُّ به، والآخَر على اللَّهَج بالشَّيء.
فالأوَّل اللَّغْو: ما لا يُعتَدُّ به من أولادِ الإبلِ في الدِّيَة. قال العبديّ([3]):
أو مائةٍ تُجعلُ أولادها	لَغْواً *** وعُرْضَ المائةِ الجَلمدِ([4])يقال منه لغَا يلْغُو لَغْواً. وذلك في لَغْو الأيمان. واللَّغا هو اللَّغو([5]) بعينهِ. قال الله تعالى: ﴿لا يُؤَاخِذُكُمُ اللهُ بِاللَّغْوِ في أَيْمَانِكُمْ﴾ [البقرة 225، المائدة 89]، أي ما لَمْ تَعقِدوه بقلوبكم. والفقهاء يقولون: هو قولُ الرّجل لا والله، وبلَى والله. وقوم يقولون: هو قولُ الرّجُل لسوادٍ مُقْبِلاً: والله إنَّ هذا فلانٌ، يظنُّه إياه، ثم لا يكون كما ظنّ. قالوا: فيمينه لغوٌ، لأنَّه لم يتعمَّد الكذِب.
والثاني قولهم: لَغِيَ بالأمر، إذا لَهِجَ به. ويقال إنَّ اشتقاق اللُّغة منه، أي يَلْهَجُ صاحبُها بها.
(لغب)  اللام والغين والباء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على ضعفٍ وتَعَب. تقول: رجلٌ لَغْبٌ بيِّن اللَّغابة واللُّغوبة. وقال الأصمعيّ: قال أبو عمرو: سمِعت أعرابيَّاً([6]) يقول: "فلانٌ لَغوبٌ جاءته كتابي فاحتَقَرها"، فقلت: أتقول جاءته كتابي؟ فقال: أليس صحيفةً. قلت: ما اللَّغُوب؟ قال: الأحمق. وقال: تأبَّطَ شرَّاً في اللَّغب:
ما ولدَتْ أمِّي من القوم عاجزاً *** ولا كان رِيشِي من ذُنابى  ولا لَغْبِ([7])قال أبو بكر([8]): وسهمٌ لَغْب، إذا كان قُذَذُهُ بُطناناً، وهو رديّ. قال شاعرٌ يصف رجلاً طلبَ أمراً فلم يَنَلْه:
* فَنجا وراشُوه بذِي لَغْبِ([9]) *
واللُّغوب: التَّعَب والإعياء والمَشَقَّة. وأتى ساغباً لاغباً، أي جائعاً تَعِباً. قال الله تعالى: ﴿وَمَا مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ﴾ [ق 38].
(لغد)  اللام والغين والدال كلمةٌ واحدة. اللَّغاديد: لَحمَاتٌ تكون في اللّهَوات، واحدها لُغْدُود؛ ويقال لُغْدٌ وألغاد. وجاء فلانٌ متلغِّداً، أي متغَيِّظاً؛ وهذا كأنَّه بلغ الغَيْظ ألغادَه.
(لغز)  اللام والغين والزاء أصلٌ يدلُّ على التواءٍ في شيءٍ وميل. يقولون: اللُّغز: ميلُك بالشَّيء عن وَجههِ. ويقولون اللُّغَيْزَاء، ممدود: أن يَحفِر اليربوعُ ثم يُمِيل([10]) في حفره ليعمِّيَ على طالبه. والألغاز: طُرقٌ تلتوِي وتُشْكلُ على سالِكِها، الواحد لَغَز ولُغْز([11]). وأَلغَزَ فلانٌ في كلامِه. وفي حديث عمر: "نَهَى عن اللُّغَيْزَى في اليمين".
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "بالطين"، صوابه في المجمل واللسان.
([2]) الجمهرة (3: 149).
([3]) هو المثقب العبدي، كما سبق في حواشي الجزء الأول ص 507.
([4]) أنشده في اللسان (جلمد، عرض).
([5]) في الأصل: "واللغو"، صوابه من المجمل.
([6]) في اللسان والجمهرة (1: 319) أنه أعرابي من أهل اليمن.
([7]) أنشده في اللسان (لغب).
([8]) الجمهرة (1: 318).
([9]) البيت للحارث بن الطفيل الدوسي، كما في الأغاني (12: 54) وحواشي الجمهرة (1: 318). وصدره: * فرميت كبش القوم معتمداً *
([10]) في المجمل: "ثم يميل يميناً وشمالاً".
([11]) ويقال لغز بضم ففتح أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(لâm, غayn ve bunların üçlendiği şeyler bâbı)
(**لغم**)  **اللام** ve **الغين** ve **الميم** tek bir sahih kelimedir; o da **المَلاَغم**’dır: ağzın çevresi. Ondan onların sözü: **تلغَّمت بالطِّيب**([1]): onu oraya koydum. İbn Düreyd dedi: **تلَغَّم بالطِّيب**: bulaştı([2]). Ama onların sözü: **لَغَمْتُ ألغَم لَغْماً**; arkadaşına, onun kesin olarak bilmediği bir şeyle haber verdiğin zaman, bu ibdâldendir; ancak o **نَغَمْتُ**’dur, **النون** ile. Halîl dedi: **لغم البعيرُ لُغامَهُ**: onu fırlattı.

(**لغو**)  **اللام** ve **الغين** ve illetli harf iki sahih asıldır; ikisi de: birisi, itibar edilmeyen şeye delâlet eder; diğeri, bir şeye düşkünlük (lehç) üzerine.
Birincisi **اللَّغْو**: diyette develerin yavrularından itibar edilmeyen şey. el-‘Abdî dedi([3]):
أو مائةٍ تُجعلُ أولادها	لَغْواً *** وعُرْضَ المائةِ الجَلمدِ([4])
Ondan denilir: **لغَا يلْغُو لَغْواً**. Bu, yeminlerin **لَغْو**’sundadır. Ve **اللَّغا** bizzat **اللَّغو**’dur([5]). Allah Teâlâ dedi: ﴿لا يُؤَاخِذُكُمُ اللهُ بِاللَّغْوِ في أَيْمَانِكُمْ﴾ [البقرة 225، المائدة 89] yani kalplerinizle bağlamadığınız şey. Fakihler derler: o, erkeğin “لا والله” ve “بلَى والله” sözüdür. Bir kavim derler: o, erkeğin yaklaşmakta olan bir karaltıya: “والله إنَّ هذا فلانٌ” demesidir; onu o sanır, sonra zannettiği gibi olmaz. Dediler: onun yemini **لغو**’dur; çünkü yalanı kasdetmedi.
İkincisi onların sözü: **لَغِيَ بالأمر**; onunla düşkün oldu (lehç etti) zaman. Ve denilir ki **اللُّغة**’nin اشتقاق’ı ondandır; yani sahibi onunla düşkün olur.

(**لغب**)  **اللام** ve **الغين** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; zayıflık ve yorgunluğa delâlet eder. Dersin: **رجلٌ لَغْبٌ**; **اللَّغابة** ve **اللُّغوبة**’si apaçık. el-Asma‘î dedi: Ebû ‘Amr dedi: Yemen ehlinden bir a‘râbîyi([6]) işittim, diyordu: “فلانٌ لَغوبٌ جاءته كتابي فاحتَقَرها”; ben dedim: “جاءته كتابي” mi diyorsun? O dedi: “صحيفةً” değil mi? Ben dedim: **اللَّغُوب** nedir? O dedi: ahmak. Ve dedi: Teebbata Şerran’ın **اللَّغب** hakkında:
ما ولدَتْ أمِّي من القوم عاجزاً *** ولا كان رِيشِي من ذُنابى  ولا لَغْبِ([7])
Ebû Bekr dedi([8]): **سهمٌ لَغْب**; **قُذَذُهُ** karın taraflı olduğu zaman; o kötüdür. Bir şair, bir işi talep edip de onu elde etmeyen bir adamı vasfederek dedi:
* فَنجا وراشُوه بذِي لَغْبِ([9]) *
Ve **اللُّغوب**: yorgunluk ve bitkinlik ve meşakkat. Ve **ساغباً لاغباً** geldi; yani aç, yorgun. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمَا مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ﴾ [ق 38].

(**لغد**)  **اللام** ve **الغين** ve **الدال** tek bir kelimedir. **اللَّغاديد**: **اللّهَوات**’ta bulunan et parçalarıdır; onun teki **لُغْدُود**; ve denilir **لُغْدٌ** ve **ألغاد**. Ve falan kimse **متلغِّداً** geldi; yani öfkelenmiş; bu, sanki öfkenin **ألغاد**’ına ulaşmış gibidir.

(**لغز**)  **اللام** ve **الغين** ve **الزاء** bir asıldır; bir şeyde kıvrılmaya ve meyle delâlet eder. Derler: **اللُّغز**: bir şeyi yönünden saptırarak meyletmendir. Ve derler: **اللُّغَيْزَاء**; medli: yer faresi kazıp sonra kazısında meyleder([10]) ki arayıcısına karşı gizlesin. Ve **الألغاز**: yürüyenine kıvrılıp dolaşan ve ona müşkil olan yollardır; teki **لَغَز** ve **لُغْز**([11]). Ve falan kimse sözünde **أَلغَزَ** etti. Ömer’in hadisinde: “**نَهَى عن اللُّغَيْزَى في اليمين**”.

--------------ـــ
([1]) Asılda: “بالطين”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([2]) **الجمهرة** (3: 149).
([3]) O, el-Müthakkab el-‘Abdî’dir; birinci cildin haşiyelerinde s. 507’de geçtiği üzere.
([4]) Onu **اللسان**’da (جلمد، عرض) rivayet etti.
([5]) Asılda: “واللغو”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([6]) **اللسان** ve **الجمهرة** (1: 319)’da onun Yemen ehlinden bir a‘râbî olduğu (şeklinde).
([7]) Onu **اللسان**’da (لغب) rivayet etti.
([8]) **الجمهرة** (1: 318).
([9]) Beyit, **الأغاني** (12: 54) ve **حواشي الجمهرة** (1: 318)’de olduğu üzere, el-Hâris b. et-Tufeyl ed-Dûsî’nindir. Ve صدر’ı: * فرميت كبش القوم معتمداً *
([10]) **المجمل**’de: “ثم يميل يميناً وشمالاً”.
([11]) Ve **لغز** (ضم ثم فتح) ile de denilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ل غ ز
لغز اليربوع حجرته وألغزها‏:‏ حفرها ملتوية مشكلةً على داخلها ولغز في حفره وألغزه وحفرة ومن المجاز‏:‏ ألغز كلامه‏:‏ عمّاه ولم يبينه وألغز في كلامه ولغّز وجاء بالألغاز في شعره وباللّغز‏.‏
ولغّز في يمينه‏:‏ دلّس فيها على المحلوف له‏.‏
‏"‏ ونُهيَ عن اللغيزي في اليمين واللّغيزي ‏"‏‏.‏
والزم الجادّة وإياك والغاز‏:‏ الطرق الملتوية‏.‏
ورأيته يلامزه ويلاغزه‏.‏

##### Türkçe

ل غ ز
**لغز اليربوع حجرته** ve **ألغزها**: onu, iç tarafına kapalı/karmaşık olacak şekilde dolambaçlı kazdı; ve **لغز في حفره** ve **ألغزه** ve **حفرة**. Mecazdan: **ألغز كلامه**: onu muamma yaptı ve onu açıklamadı; ve **ألغز في كلامه** ve **لغّز**; şiirinde **الألغاز** ile geldi ve **باللّغز** ile.
Ve **لغّز في يمينه**: yemininde, kendisi için yemin edilene karşı onda hile/tedlis yaptı.
"Ve yeminde **اللغيزي**’den ve **اللّغيزي**’den nehyedildi."
Ve **الزم الجادّة** ve **إياك والغاز**: dolambaçlı yollar.
Onu **يلامزه** ve **يلاغزه** hâlinde gördüm.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَلْغَزَ الكلامَ وأَلْغَزَ فيه: عَمَّى مُرادَه وأَضْمَرَه على خلاف ما أَظهره. واللُّغَّيْزَى، بتشديد الغين، مثل اللَّغَز والياء ليست للتصغير لأَن ياء التصغير لا تكون رابعة، وإِنما هي بمنزلة خُضَّارَى للزرع، وشُقَّارَى نبت.
واللُّغْزُ واللُّغَزُ واللَّغَزُ: ما أُلْغِزَ من كلام فَشُبِّه معناه، مثل قول الشاعر أَنشده الفراءُ:
ولما رأَيتُ النَّسْرَ عَزَّ ابْنَ دَأْيَةٍ،
وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ، جاشَتْ له نَفْسي
أَراد بالنسر الشيب شبهه به لبياضه، وشبه الشباب بابن دَأْيَةَ، وهو الغراب الأَسود، لأَن شعر الشباب أَسود. واللُّغَزَ: الكلام المُلَبَّس. وقد أَلْغَزَ في كلامه يُلْغِزُ إِلغازاً إِذا ورَّى فيه وعَرَّضَ ليَخْفَى، والجمع أَلغاز مثل رُطَب وأَرطاب. واللُّغْزُ واللَّغْزُ واللُّغَزُ واللُّغَيْزَى والإِلْغازُ، كله: حفرة يحفرها اليَرْبُوع في حُجْرِه تحت الأَرض، وقيل: هو جُحْر الضَّبِّ والفأْرِ واليَرْبُوع بين القاصِعاءِ والنَّافِقاءِ، سمي بذلك لأَن هذه الدواب تحفره مستقيماً إِلى أَسفل، ثم تعدل عن يمينه وشماله عُروضاً تعترضها تُعَمِّيهِ ليخفَى مكانُه بذلك الإِلغاز، والجمع أَلغازٌ، وهو الأَصل في اللَّغَزِ. واللُّغَيْزَى واللُّغَيْزاءُ والأُلْغوزَة: كاللَّغَزِ. يقال: أَلْغَزَ اليَرْبُوع إلغازاً فيحفر في جانب منه طريقاً ويحفر في الجانب الآخر طريقاً، وكذلك في الجانب الثالث والرابع، فإِذا طلبه البَدَوِيُّ بعصاه من جانب نَفَقَ من الجانب الآخر. ابن الأَعرابي: اللُّغَزُ الحَفْرُ الملتوي. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه مرَّ بعلقمة بن القَعْواء يبايع أَعرابيّاً يُلْغِزُ له في اليمين، ويَرَى الأَعرابيُّ أَنه قد حلف له، ويَرَى علقمةُ أَنه لم يحلف، فقال له عمر: ما هذه اليمين اللُّغَيْزاءُ اللغيزاء، ممدود: من اللُّغَزِ، وهي جِحَرَةُ اليربوع تكون ذات جهتين يدخل من جهة ويخرج من أُخرى فاستعير لمعاريض الكلام ومَلاحته. قال ابن الأَثير: وقال الزمخشري اللُّغَّيْزى، مثقلة الغين، جاء بها سيبويه في كتابه مع الخُلَّيْطَى وهي في كتاب الأَزهري مخففة؛ قال: وحقها أَن تكون تحقير المثقلة كما يقال في سُكَيْتٍ إِنه تحقير سِكِّيتٍ، والأَلْغازُ: طُرُقٌ وتُشْكِلُ على سالكها. وابن أَلْغَزَ: رجلٌ. وفي المثل: فلان أَنْكَح من ابن أَلْغَزَ، وكان رجلاً أُوتيَ حظّاً من الباه وبَسْطَةً في الغَشْيَة، فضربته العرب مثلاً في هذا الباب، في باب التشبيه.

##### Türkçe

**أَلْغَزَ** sözü ve onda **أَلْغَزَ**: muradını muammalı kıldı ve onu, gösterdiğinin aksine gizledi.

**اللُّغَّيْزَى** (غ’nin şeddelenmesiyle), **اللَّغَز** gibidir; ve **الياء** küçültme için değildir; çünkü küçültme **ياء**’sı dördüncü olmaz; ancak o, ekin için **خُضَّارَى** ve bitki için **شُقَّارَى** makamındadır.

**اللُّغْزُ** ve **اللُّغَزُ** ve **اللَّغَزُ**: sözden muammalı kılınmış olan şeydir; böylece manası benzetilmiş olur; şairin sözü gibi; onu el-Ferrâ’ rivayet etti:

ولما رأَيتُ النَّسْرَ عَزَّ ابْنَ دَأْيَةٍ،
وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ، جاشَتْ له نَفْسي

**النسر** ile kastedilen **الشيب**’tir; beyazlığından dolayı onu ona benzetti. Ve gençliği **ابن دَأْيَةَ**’ye benzetti; o da siyah kargadır; çünkü gençliğin saçı siyahtır. Ve **اللُّغَزَ**: örtülü sözdür. Ve sözünde **أَلْغَزَ** eder; **يُلْغِزُ** **إِلغازاً**; onda kinayeli söyleyip üstü kapalı anlatırsa, gizli kalsın diye. Çoğulu **أَلغاز**’dır; **رُطَب** ve **أَرطاب** gibi. Ve **اللُّغْزُ** ve **اللُّغْزُ** ve **اللُّغَزُ** ve **اللُّغَيْزَى** ve **الإِلْغازُ**; hepsi: yerin altında, yerboğazının yuvasında kazdığı çukurdur. Ve denildi ki: **القاصِعاءِ** ile **النَّافِقاءِ** arasında, kertenkele, fare ve yerboğazının deliğidir. Bu adla adlandırıldı; çünkü bu hayvanlar onu aşağıya doğru dosdoğru kazarlar; sonra sağından ve solundan enlemesine saparlar; ona rastlayan yan yollar kazarlar; onu muammalı kılarlar ki, bu **الإِلغاز** ile yeri gizli kalsın. Çoğulu **أَلغازٌ**’dır; ve bu, **اللَّغَزِ**’de asıldır. Ve **اللُّغَيْزَى** ve **اللُّغَيْزاءُ** ve **الأُلْغوزَة**: **اللَّغَزِ** gibidir. Denir ki: yerboğazı **أَلْغَزَ** eder, **إِلغازاً**; böylece onun bir yanında bir yol kazar, öbür yanında bir yol kazar; üçüncü ve dördüncü yanda da böyledir; bedevî onu değneğiyle bir yandan aradığında, öbür yandan çıkar.

İbnü’l-A‘râbî: **اللُّغَزُ** kıvrımlı kazıdır.

Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Alqame b. el-Qa‘vâ’ya uğradı; bir bedevî ile bey‘atlaşıyordu; ona yeminde **يُلْغِزُ** ediyordu; bedevî onun kendisi için yemin ettiğini görür; Alqame ise yemin etmediğini görür. Ömer ona dedi ki: Bu **اليمين اللُّغَيْزاءُ** nedir? **اللغيزاء** (medli): **اللُّغَزِ**’dendir; ve o, yerboğazının iki yönlü olan deliğidir; bir yönden girer, ötekinden çıkar; böylece sözün üstü kapalı anlatımlarına ve onun inceliğine ödünç alındı. İbnü’l-Esîr dedi ki: Zemahşerî de dedi: **اللُّغَّيْزى** (غ’si ağırlaştırılmış), Sîbeveyh onu kitabında **الخُلَّيْطَى** ile birlikte getirdi; Ezherî’nin kitabında ise hafifletilmiş olarak vardır. Dedi ki: Hakkı, ağırlaştırılmışın küçültmesi olmasıdır; **سُكَيْتٍ** hakkında onun **سِكِّيتٍ**’in küçültmesi olduğu söylendiği gibi. Ve **الأَلْغازُ**: yollardır; ve yürüyenine karışık gelir.

Ve **ابن أَلْغَزَ**: bir adamdır. Ve meselde: Falan, **ابن أَلْغَزَ**’den daha çok nikâhlayandır. Ve o, kendisine cinsel güçten bir pay verilmiş ve cima‘da bir genişlik verilmiş bir adam idi; Araplar onu bu babda, teşbih babında, mesel yaptılar.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ل غ ز * * ألْغَزَ * في كلامه إذا عَمَّى مُراده والاسم * اللُّغَزُ * والجمع * ألْغَازٌ * كرُطب وأرطاب

##### Türkçe

* ل غ ز * **ألْغَزَ**: sözünde, muradını muamma kıldığı zaman. İsim: **اللُّغَزُ**. Çoğulu: **ألْغَازٌ**; **رُطب** ve **أرطاب** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

اللغز، بالغين المعجمة: ميلك بالشيء عن وجهه وصرفه عنه. اللغز، بالضم، وبضمتين، وبالتحريك، هكذا هو في التكملة وقلده المصنف. وفي عبارة الصاغاني زيادة فائدة؛ فإنه قال بعد ذكره هذه اللغات: ثلاث لغات في اللغز - مثل رطب - الذي ذكره الجوهري، فكان الواجب على المصنف أن يصدر بما أورده الجوهري، ثم يتبع به اللغات المذكورة، نعم، ذكره فيما بعد عند ذكر معنى جحر اليربوع ولم يذكره هنا، كما ترك في معنى الجحر اللغتين الآتي ذكرهما قصورا، وعلى كل حال فإن كلامه لا يخلو من تأمل. اللغيزاء كالحميراء، هكذا نقله الأزهري، اللغيزى، كالسميهى، أي مشددا، وليست ياؤه للتصغير؛ لأنه ياء التصغير لا تكون رابعة، وإنما هي بمنزلة خضارى للزرع، وشقارى لنبت، قاله الجوهري، والألغوزة، بالضم: ما يعمى به من الكلام، وهو مجاز. وأصل اللغز الحفر الملتوي، كما قاله ابن الأعرابي. وجمع الأربع الأول ألغاز. المراد بالأربع الأول اللغز بالضم وبضمتين وبالتحريك، وأما الرابع فاللغز - كرطب - فإنه الذي جمعه ألغاز، وهذا يدل على أنه سقط من المصنف ذكره سهوا، أو من الكاتب؛ فإن اللغيزاء كحميراء لا يجمع على ألغاز، وهو ظاهر عند التأمل. وألغز كلامه، وألغز فيه، إذا عمى مراده ولم يبينه وأضمره على خلاف ما أظهره. وقيل: أورى فيه وعرض ليخفى، مثل قول الشاعر، أنشده الفراء:
  ولما رأيت النسـر عـز ابـن دأية                      وعشش في وكريه جاشت له نفسي أراد بالنسر الشيب؛ شبهه به لبياضه، وشبه الشباب بابن دأية، وهو الغراب الأسود؛ لأن شعر الشباب أسود. واللغز، بالضم ويفتح، واللغز كصرد ويحرك أيضا، وكذلك اللغيزاء، ممدودا، كل ذلك حفرة: يحفرها اليربوع في جحره تحت الأرض، وقيل: هو جحر الضب والفأر واليربوع، بين القاصعاء والنافقاء: سمي بذلك لأن هذه الدواب تحفره مستقيما إلى أسفل، ثم تحفر في جانب منه طريقا، وتحفر في الجانب الآخر طريقا، وكذلك في الجانب الثالث والرابع، فإذا طلبه البدوي بعصاه من جانب نفق من الجانب الآخر. وابن ألغز، كأحمد: رجل أير، أي عظيم الأير، نكاح، كثير النكاح، وزعموا أن عروسه زفت إليه فأصاب رأس أيره جنبها فقالت: أتهددني بالركبة?. ويقال: إنه كان يستلقي على قفاه ثم ينعظ فيجيء الفصيل فيحتك بذكره - ولو قال: بمتاعه كما فعله الصاغاني كان أحسن في الكناية - ويظنه الجذل المنصوب في المعاطن؛ لتحتك به الجربى، وهو القائل:
  ألا ربما أنعظت حتى إخاله                      سينقد للإنعاظ أو يتمـزق
  فأعمله حتى إذا قلت قد ونى                      أبى وتمطى جامحا يتمطق

  ومنه المثل: هو أنكح من ابن ألغز، وهو من بني إياد، واسمه سعد أو عروة بن أشيم، - وهكذا ذكره الزمخشري في ربيع الأبرار - أو الحارث. وذكر الأقوال الثلاثة الصاغاني، غير أنه أخر ذكر عروة وذكر أباه؛ إشارة إلى أن الاختلاف إنما هو في اسمه، وأما أبوه فإنه الأشيم على كل حال. ورجل لغاز، ككتان: وقاع في الناس، كأنه يلغز في حقهم بكلام يعرض بالذم والوقيعة. وهو مجاز. يقال من المجاز: الزم الجادة وإياك والألغاز، وهي طرق تلتوي وتشكل على سالكها. وقال ابن الأعرابي: اللغز: الحفر الملتوي. والأصل فيها. أي الألغاز أن اليربوع يحفر بين النافقاء والقاصعاء حفرا مستقيما إلى أسفل ثم يعدل عن يمينه وشماله عروضا يعترضها يعميه فيخفى مكانه بذلك الإلغاز. ومما يستدرك عليه: قول سيدنا عمر رضي الله عنه: ما هذه اليمين اللغيزا? أي ذات تعريض وتورية وتدليس، وهو مجاز، قال الزمخشري: هكذا مثقلة العين جاء بها سيبويه في كتابه مع الخليظى، ورواه الأزهري بالتخفيف، قال: وحقها أن تكون تحقير المثقلة، كما يقال في سكيت إنه تحقير سكيت. ويقال: رأيته يلاغزه ويلامزه وهو مجاز. وذكر في هذه ابن القطاع: لغزت الناقة فصيلها: لحسته بلسانها. فإن لم يكن لغة في لعزت، بالعين فهو تصحيف، فلينظر.

##### Türkçe

**اللغز**; **الغين المعجمة** ile: bir şeyi yüzünden saptırman ve onu ondan çevirmen.

**اللغز**; zamme ile, ve iki zamme ile, ve harekeleme ile: işte bu, **التكملة**’de böyledir ve musannif onu taklit etti. **الصاغاني**’nin ibaresinde ise bir fayda ziyadesi vardır; zira o, bu lugatları zikrettikten sonra dedi ki: **اللغز**’de üç lugat vardır – **رطب** gibi – ki **الجوهري** onu zikretti; o hâlde musannif üzerine vacip olan, **الجوهري**’nin getirdiğiyle başlaması, sonra da zikredilen lugatları onunla takip etmesiydi. Evet, onu daha sonra **جحر اليربوع** manasını zikrederken zikretti ve onu burada zikretmedi; yine **الجحر** manasında, zikri gelecek iki lugatı da kusurdan dolayı terk etti. Her hâlükârda, onun sözü teemmülden hâlî değildir.

**اللغيزاء**; **الحميراء** gibi: **الأزهري** onu böyle nakletti. **اللغيزى**; **السميهى** gibi, yani şeddeli; ve onun **ياء**’sı küçültme için değildir; çünkü küçültmenin **ياء**’sı dördüncü olmaz; ancak o, ekin için **خضارى** ve bitki için **شقارى** menzilesindedir; bunu **الجوهري** söyledi.

**الألغوزة**, zamme ile: sözden, onunla körleştirilen şey; ve o mecazdır. **اللغز**’ün aslı, **ابن الأعرابي**’nin söylediği gibi, eğri büğrü kazmadır. İlk dördün cem‘i **ألغاز**’dır. İlk dört ile murad, zamme ile **اللغز**, iki zamme ile, ve harekeleme ile olandır; dördüncü ise **اللغز** – **رطب** gibi –dir; çünkü **ألغاز** diye cem‘ edilen odur. Bu, musanniften onun zikrinin sehven düşmüş olduğuna, yahut kâtibden (düştüğüne) delalet eder; zira **اللغيزاء** **حميراء** gibi, **ألغاز** üzerine cem‘ edilmez; ve bu, teemmül عندında zahirdir.

Ve **ألغز** onun sözünü, ve onda **ألغز**, muradını körleştirdiği, onu beyan etmediği ve onu, izhar ettiğinin hilafına gizlediği zaman. Ve denildi: onda kinaye yaptı ve gizlenmesi için üstü kapalı söyledi; şairin sözü gibi; onu **الفراء** inşad etti:

  ولما رأيت النسـر عـز ابـن دأية                      وعشش في وكريه جاشت له نفسي

**النسر** ile muradı **الشيب**’dir; beyazlığından dolayı onu ona benzetti; ve gençliği **ابن دأية**’ye benzetti; o da siyah kargadır; çünkü gençliğin saçı siyahtır.

Ve **اللغز**, zamme ile ve fetha ile; ve **اللغز** **صرد** gibi ve ayrıca harekelenir; ve كذلك **اللغيزاء**, med ile: bütün bunlar bir çukurdur; **اليربوع**’un yer altında ininde kazdığı (çukur). Ve denildi: o, **الضب**’ın ve **الفأر**’ın ve **اليربوع**’un inidir; **القاصعاء** ile **النافقاء** arasında; bu adla adlandırıldı; çünkü bu hayvanlar onu aşağıya doğru dosdoğru kazar, sonra onun bir yanında bir yol kazar, ve öbür yanında bir yol kazar, ve كذلك üçüncü ve dördüncü yanda; böylece bedevî onu değneğiyle bir yandan aradığında, öbür yandan çıkar.

Ve **ابن ألغز**, **أحمد** gibi: **أير**’li bir adam; yani büyük **أير** sahibi; **نكاح**; çok **نكاح** eden. Ve zannettiler ki gelini ona götürüldü de **أير**’inin başı onun yanına değdi; o da dedi ki: “Beni dizle mi tehdit ediyorsun?”

Ve denilir ki: o, sırtüstü yatar, sonra **ينعظ** eder; böylece deve yavrusu gelir de onun **ذكر**’ine sürtünür – eğer “**بمتاعه**” deseydi, **الصاغاني**’nin yaptığı gibi, kinayede daha iyi olurdu – ve onu, ağıllarda dikilmiş kütük zanneder; uyuzlular ona sürtünsün diye. Ve o, şu söyleyendir:

  ألا ربما أنعظت حتى إخاله                      سينقد للإنعاظ أو يتمـزق
  فأعمله حتى إذا قلت قد ونى                      أبى وتمطى جامحا يتمطق

Ve ondan mesel: “O, **ابن ألغز**’den daha çok **أنكح**’tır.” Ve o, **بني إياد**’dandır; ve onun adı **سعد** yahut **عروة بن أشيم**’dir – **الزمخشري** onu **ربيع الأبرار**’da böyle zikretti – yahut **الحارث**. Üç kavli **الصاغاني** zikretti; ancak o, **عروة**’nin zikrini sona bıraktı ve babasını zikretti; ihtilafın ancak onun isminde olduğuna işaret olarak; babası ise her hâlükârda **الأشيم**’dir.

Ve **رجل لغاز**, **كتان** gibi: insanlar içinde vuku‘ bulan; sanki onların hakkında, zemm ve vuku‘ayı üstü kapalı söyleyen bir söz ile **يلغز** eder. Ve o mecazdır. Mecazdan olarak denilir: “Yolu tut ve **الألغاز**’dan sakın”; ve onlar, kıvrılan ve yürüyene müşkil gelen yollardır.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **اللغز**: eğri büğrü kazmadır. Ve onun aslıdır. Yani **الألغاز**’ın (aslı): **اليربوع**’un **النافقاء** ile **القاصعاء** arasında aşağıya doğru dosdoğru bir kazı kazması, sonra sağından ve solundan, onu enlemesine kesen yan yollarla sapmasıdır; onu körleştirir, böylece onun yeri **الإلغاز** ile gizlenir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: efendimiz **عمر** رضي الله عنه’nun sözü: “Bu **اليمين اللغيزا** nedir?” yani üstü kapalı söyleme, kinaye ve aldatma sahibi; ve o mecazdır. **الزمخشري** dedi: **سيبويه** onu kitabında **الخليظى** ile birlikte, işte böyle, **العين**’i ağırlaştırılmış olarak getirdi. **الأزهري** ise onu hafifletme ile rivayet etti; dedi ki: onun hakkı, ağırlaştırılmışın tahkiri olmasıdır; nitekim **سكيت** hakkında “o, **سكيت**’in tahkiridir” denilir.

Ve denilir: onu **يلاغزه** ve **يلامزه** gördüm; ve o mecazdır.

Ve bu hususta **ابن القطاع** zikretti: “**لغزت** deve, yavrusunu: onu diliyle yaladı.” Eğer bu, **لعزت**’te (**العين** ile) bir lugat değilse, o hâlde tahriftir; öyleyse bakılsın.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

لَغَزَهُ
1 لَغَزَهُ ذ , aor. لَغُزَ , (TK,) inf. n. لَغْزٌ, (IF, A, Msb, K,) He turned it from its proper mode or manner; distorted it. (IF, A, Msb, K, TA, TK.) ― -b2- [Hence,] لَغَزَ جِحَرَتَهُ, and ↓ أَلْغَزَهَا, He (a jerboa) made his burrows winding, or tortuous, and perplexing to the enterer thereof. And لَغَزَ فِى حَفْرِهِ, and ↓ أَلْغَزَ, He pursued a winding, or tortuous, course in his burrowing. (A.)

2 لَغَّزَ see 4.

رَأَيْتُهُ يُلَاغِزُهُ وَيُلَامِزُهُ
3 رَأَيْتُهُ يُلَاغِزُهُ وَيُلَامِزُهُ ذ (tropical:) [I saw him talking enigmatically, or obscurely, with him, or to him, and making signs with him, or to him.] (A, TA.) [See also 3 in arts. حجو and عى.]

4 أَلْغَزَ see 1, in two places. ― -b2- الغز كَلَامَهُ, (A, K,) and الغز فِى كَلَامِهِ, (S, A, Msb, K,) signify alike: (K:) or the former, (tropical:) He made his speech, or language, enigmatical, or obscure; not plain: (A:) and the latter, (S, A,) or both, (K,) he made his meaning enigmatical, or obscure, in his speech, or language; (S, A, K;) as also ↓ لغّز: (A:) or the second, he used parabolical language: (Msb:) or both, he concealed a meaning different from that which he made apparent: or he was equivocal, or ambiguous, in his speech, or language, for the purpose of concealment: as in the following verse, cited by Fr:
وَلَمَّا رَأَيْتُ النَّسْرَ عَزَّ أَبْنَ دَأُيَةَ
وَعَشَّشَ فِى وَكْرَيْهِ جَاشَتْ لَهُ نَفْسِى
(tropical:) [And when I saw that the vulture had overcome the raven, and nested in his nest, (lit., in his two nests,) my soul, or stomach, heaved thereat]: the poet likens hoariness to the vulture, because of its whiteness [or grayness]; and youthfulness to the black raven, because the hair of youth is black. (TA.) You say also, الغز فِى يَمِينِهِ (tropical:) He practised [equivocation, or ambiguity, (see لُغَّيْزَى,) or] concealment, [by a mental reservation, or otherwise,] towards the person sworn to, in his oath: the doing of which is forbidden. (A.)

لَغْزٌ
لَغْزٌ ذ : see لُغَزٌ, throughout.

لُغَزٌ
لُغَزٌ ذ : see لُغَزٌ, throughout.

لَغَزٌ
لَغَزٌ ذ : see لُغَزٌ, throughout.

لُغَزٌ
لُغَزٌ ذ (S, A, K) and ↓ لُغْزٌ and ↓ لَغْزٌ (K) and ↓ لَغَزٌ and ↓ لُغَيْزَآءُ (TA) A winding, or tortuous, excavation or burrow: this is the primary signification: (IAar, in explanation of لُغْزٌ:) the burrow of a jerboa, which he makes between the قَاصِعَآء and نَافِقَآء, burrowing strait downwards, and then turning crosswise to the right and left, so that his place becomes concealed: (S, K, * TA:) or the burrow of the [lizard called] ضَبّ, and of the jerboa, (A, K,) and of the rat or mouse: (K:) pl. [of the first four] أَلْغَازٌ. (S, A.) ― -b2- Hence, (K,) أَلْغَازٌ (tropical:) Winding, or tortuous, roads, or ways, perplexing to him who pursues them. (A, * K.) You say, اِلْزَمِ الجَادَّةَ وَاِيَّاكَ وَالأَلْغَازَ (tropical:) [Keep thou to the main road, and avoid the winding, or tortuous, by-ways, which perplex him who pursues them]. (A, TA.) ― -b3- Hence also, (S,) لُغَزٌ (S, A, Sgh, Msb, K [omitted in the copies of the K consulted by the author of the TA, through inadvertence, as he observes, but mentioned in the CK,]) and ↓ لُغْزٌ [which is now the most common form] and ↓ لُغُزٌ and ↓ لَغَزٌ (Sgh, K) and ↓ لُغَّيْزَى, (S, K,) with teshdeed to the غ, and not a dim., because the ى of the dim. does not occupy a fourth place, but like خُضَّارَى and شُقَّارَى, (S,) and ↓ لُغَيْزَآءُ, (Az, K,) like حُمَيْرَآءُ, (K,) [and app. ↓ لُغَّيْزَآءُ also, with teshdeed, (see what follows,)] and ↓ أُلْغُوزَةٌ, (K,) (tropical:) An enigma; a riddle; enigmatical, or obscure, language: (S, A, K:) or parabolical language: (Msb:) pl. (of the first four, K, TA) أَلْغَازٌ. (S, A, Msb, K.) And in like manner, يَمِينٌ ↓ لُغَّيْزَآءُ, accord. to Z, with teshdeed to the غ mentioned by Sb with خُلَّيْطَآءُ, or, accord. to Az, without teshdeed, [لُغَيْزَآءُ,] which he regards as the dim. of the form with teshdeed, like as سُكَيْتٌ is of سُكَّيْتٌ, (tropical:) An oath in which is equivocation, or ambiguity, and concealment [by mental reservation or otherwise]. (TA.)

لُغُزٌ
لُغُزٌ ذ : see لُغَزٌ.

لَغَّازٌ
لَغَّازٌ ذ (tropical:) One who often, or habitually, speaks evil of others in their absence; (K, TA;) as though he did so in equivocal or ambiguous language. (TA.)

لُغَيْزَآءُ
لُغَيْزَآءُ ذ : see لُغَزٌ, in three places.

لُغَّيْزَى
لُغَّيْزَى ذ and لُغَّيْزَآءُ: see لُغَزٌ; the second in two places.

أُلْغُوزَةٌ
أُلْغُوزَةٌ ذ : see لُغَزٌ.

##### Türkçe

**لَغَزَهُ**
1 **لَغَزَهُ** ذ, muzâri‘ı **لَغُزَ**, mastarı **لَغْزٌ**, Onu kendi uygun tarzından veya şeklinden çevirdi; onu bozdu, çarpıttı. ― -b2- [Bundan dolayı,] **لَغَزَ جِحَرَتَهُ**, ve ↓ **أَلْغَزَهَا**, O (bir **يَرْبُوع**) inlerini dolambaçlı, yahut kıvrımlı yaptı ve içine girene karışık hâle getirdi. Ve **لَغَزَ فِى حَفْرِهِ**, ve ↓ **أَلْغَزَ**, O, kazmasında dolambaçlı, yahut kıvrımlı bir yol tuttu.

2 **لَغَّزَ**: 4’e bak.

**رَأَيْتُهُ يُلَاغِزُهُ وَيُلَامِزُهُ**
3 **رَأَيْتُهُ يُلَاغِزُهُ وَيُلَامِزُهُ** ذ (mecazen:) [Onu onunla, yahut ona, muammalı veya kapalı konuşurken ve onunla, yahut ona, işaretler yaparken gördüm.] [Ayrıca **حجو** ve **عى** maddelerinde 3’e bak.]

4 **أَلْغَزَ**: 1’e iki yerde bak. ― -b2- **الغز كَلَامَهُ**, ve **الغز فِى كَلَامِهِ**, aynı mânaya gelir: yahut birincisi, (mecazen:) O, sözünü veya dilini muammalı yahut kapalı yaptı; açık değil: ve ikincisi, yahut ikisi, o, sözünde veya dilinde maksadını muammalı yahut kapalı yaptı; bunun gibi ↓ **لغّز**: yahut ikincisi, o, darb-ı meselî (temsîlî) bir dil kullandı: yahut ikisi, o, görünür kıldığı mânadan başka bir mânayı gizledi: yahut o, gizleme maksadıyla sözünde veya dilinde iki mânaya gelir, yahut müphem oldu: Fr’nin naklettiği şu beyitte olduğu gibi:
وَلَمَّا رَأَيْتُ النَّسْرَ عَزَّ أَبْنَ دَأُيَةَ
وَعَشَّشَ فِى وَكْرَيْهِ جَاشَتْ لَهُ نَفْسِى
(mecazen:) [Ve ne vakit ki akbabanın kargayı yendiğini ve onun yuvasında (lafzen: iki yuvasında) yuvalandığını gördüm, nefsim (yahut midem) bundan dolayı kabardı]: şair, beyazlığı [yahut kırçıllığı] sebebiyle akbabaya aklaşmayı benzetti; ve gençliği, gençliğin saçının siyah olması sebebiyle siyah kargaya benzetti. Sen ayrıca, **الغز فِى يَمِينِهِ** (mecazen:) O, yemininde, kendisine yemin edilen kimseye karşı [iki mânaya getirme, yahut müphem kılma (bk. **لُغَّيْزَى**), yahut] gizleme [zihnî bir kayıtla yahut başka türlü] yaptı: bunun yapılması yasaktır, dersin.

**لَغْزٌ**
**لَغْزٌ** ذ: baştan sona **لُغَزٌ**’a bak.

**لُغَزٌ**
**لُغَزٌ** ذ: baştan sona **لُغَزٌ**’a bak.

**لَغَزٌ**
**لَغَزٌ** ذ: baştan sona **لُغَزٌ**’a bak.

**لُغَزٌ**
**لُغَزٌ** ذ ve ↓ **لُغْزٌ** ve ↓ **لَغْزٌ** ve ↓ **لَغَزٌ** ve ↓ **لُغَيْزَآءُ**: Dolambaçlı, yahut kıvrımlı bir kazı yahut in: bu, aslî mânadır: (**لُغْزٌ**’ün açıklamasında:) **يَرْبُوع**’un, **قَاصِعَآء** ile **نَافِقَآء** arasında yaptığı in; dümdüz aşağı doğru kazar, sonra sağa ve sola enlemesine döner; böylece yeri gizli olur: yahut **ضَبّ** denilen kertenkele ile **يَرْبُوع**’un, ve farenin/sıçanın ini: çoğulu [ilk dördünün] **أَلْغَازٌ**. ― -b2- Bundan dolayı, **أَلْغَازٌ** (mecazen:) Onu takip edene karışık gelen dolambaçlı, yahut kıvrımlı yollar. Sen, **اِلْزَمِ الجَادَّةَ وَاِيَّاكَ وَالأَلْغَازَ** (mecazen:) [Ana yola yapış; ve onu takip edeni şaşırtan dolambaçlı, yahut kıvrımlı tali yollardan sakın], dersin. ― -b3- Bundan dolayı ayrıca, **لُغَزٌ** ve ↓ **لُغْزٌ** [ki şimdi en yaygın şekildir] ve ↓ **لُغُزٌ** ve ↓ **لَغَزٌ** ve ↓ **لُغَّيْزَى**, غ üzerine şedde ile, ve tasğîr değildir; çünkü tasğîrin ى’sı dördüncü yeri işgal etmez; bilakis **خُضَّارَى** ve **شُقَّارَى** gibi; ve ↓ **لُغَيْزَآءُ**, **حُمَيْرَآءُ** gibi; [ve görünüşe göre ↓ **لُغَّيْزَآءُ** da, şedde ile, (aşağıda gelene bak)] ve ↓ **أُلْغُوزَةٌ**, (mecazen:) Bir muamma; bir bilmece; muammalı yahut kapalı söz: yahut temsîlî söz: çoğulu (ilk dördünün) **أَلْغَازٌ**. Ve aynı şekilde, Z’ye göre, غ üzerine şedde ile, Sb’nin **خُلَّيْطَآءُ** ile zikrettiği üzere, **يَمِينٌ** ↓ **لُغَّيْزَآءُ**; yahut Az’ye göre şeddesiz, [**لُغَيْزَآءُ**], ki onu, şeddeli şeklin tasğîri sayar; tıpkı **سُكَيْتٌ**’in **سُكَّيْتٌ**’ten olması gibi; (mecazen:) İçinde iki mânaya getirme, yahut müphem kılma, ve gizleme [zihnî bir kayıtla yahut başka türlü] bulunan bir yemin.

**لُغُزٌ**
**لُغُزٌ** ذ: **لُغَزٌ**’a bak.

**لَغَّازٌ**
**لَغَّازٌ** ذ (mecazen:) İnsanların gıyabında onlar hakkında çokça, yahut âdet edinerek, kötü konuşan kimse; sanki bunu iki mânaya gelir yahut müphem bir dille yapar.

**لُغَيْزَآءُ**
**لُغَيْزَآءُ** ذ: **لُغَزٌ**’a üç yerde bak.

**لُغَّيْزَى**
**لُغَّيْزَى** ذ ve **لُغَّيْزَآءُ**: **لُغَزٌ**’a bak; ikincisi iki yerde.

**أُلْغُوزَةٌ**
**أُلْغُوزَةٌ** ذ: **لُغَزٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَغَزَ
لَغَزَ U ( n. ac. لَغْز 1 ),
a.  Contorted, distorted, altered, twisted.

b.  [ acc. or Fī ], Made to wind ( burrows ).

لَغَّزَ
لَغَّزَ II ,
a.  see IV (a) .

أَلْغَزَ
أَلْغَزَ IV
a.  [ acc. or Fī ], Was obscure, enigmatical in ( speech ).

b.  see I (b) .

لَغْز
لَغْز 1 ,
a.  see 3 (b) .

لُغْز
لُغْز 3 , ( pl. أَلْغَاْز 38 ),
a.  Enigma, riddle; equivocation, reservation.

b.  Burrow, hole; labyrinth, maze.

لُغْزِيّ
لُغْزِيّ 3yi ,
a.  Enigmatical, parabolical.

لَغَز
لَغَز 4 , لُغَز 9 ,
a.  see 3 .

لُغُز
لُغُز 10 ,
a.  see 3 (a) .

لَغَّاْز
لَغَّاْز 28 ,
a.  Slanderer; back-biter.

b.  [ coll. ], Punster.

أَلْغَاْز
أَلْغَاْز 38 ,
a.  Winding roads; by-paths.

أَلْغَزَ
N. P. أَلْغَزَ IV ,
a.  Enigmatical, ambiguous, obscure.

أَلْغَزَ
N. Ac. أَلْغَزَ IV ,
a.  Ambiguity.

لُغَيْزَآء
لُغَيْزَآء ,  لُغَّيْزَآء ,  لُغَّيْزَى ,  أُلْغُوْزَة
a.  see 3 (a) .

لُغْزِيَّا
لُغْزِيَّا
a.  Ambiguously, equivocally.

##### Türkçe

لَغَزَ
**لَغَزَ** U ( n. ac. **لَغْز** 1 ),
a.  Bükülmüş, çarpıtılmış, değiştirilmiş, burulmuş.

b.  [ acc. veya Fī ], Dolandırılmış kılındı (inler).

لَغَّزَ
**لَغَّزَ** II ,
a.  IV (a)’ya bak.

أَلْغَزَ
**أَلْغَزَ** IV
a.  [ acc. veya Fī ], (sözde) kapalı, muamma gibi idi.

b.  I (b)’ye bak.

لَغْز
**لَغْز** 1 ,
a.  3 (b)’ye bak.

لُغْز
**لُغْز** 3 , ( pl. **أَلْغَاْز** 38 ),
a.  Muamma, bilmece; iki anlamlılık, ihtiraz.

b.  İn, delik; labirent, dolambaç.

لُغْزِيّ
**لُغْزِيّ** 3yi ,
a.  Muamma gibi, darbımesel gibi.

لَغَز
**لَغَز** 4 , **لُغَز** 9 ,
a.  3’e bak.

لُغُز
**لُغُز** 10 ,
a.  3 (a)’ya bak.

لَغَّاْز
**لَغَّاْز** 28 ,
a.  İftiracı; gıybetçi.

b.  [ coll. ], Nükteci.

أَلْغَاْز
**أَلْغَاْز** 38 ,
a.  Dolambaçlı yollar; ara yollar.

أَلْغَزَ
N. P. **أَلْغَزَ** IV ,
a.  Muamma gibi, iki anlamlı, kapalı.

أَلْغَزَ
N. Ac. **أَلْغَزَ** IV ,
a.  İki anlamlılık.

لُغَيْزَآء
**لُغَيْزَآء** ,  **لُغَّيْزَآء** ,  **لُغَّيْزَى** ,  **أُلْغُوْزَة**
a.  3 (a)’ya bak.

لُغْزِيَّا
**لُغْزِيَّا**
a.  İki anlamlı olarak, iki anlamlılıkla.
