# لغز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%BA%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لغز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: لغز

أَلْغَزَ الكلامَ وأَلْغَزَ فيه: عَمَّى مُرادَه وأَضْمَرَه على خلاف ما أَظهره. واللُّغَّيْزَى، بتشديد الغين، مثل اللَّغَز والياء ليست للتصغير لأَن ياء التصغير لا تكون رابعة، وإِنما هي بمنزلة خُضَّارَى للزرع، وشُقَّارَى نبت.
واللُّغْزُ واللُّغَزُ واللَّغَزُ: ما أُلْغِزَ من كلام فَشُبِّه معناه، مثل قول الشاعر أَنشده الفراءُ:
ولما رأَيتُ النَّسْرَ عَزَّ ابْنَ دَأْيَةٍ،
وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ، جاشَتْ له نَفْسي
أَراد بالنسر الشيب شبهه به لبياضه، وشبه الشباب بابن دَأْيَةَ، وهو الغراب الأَسود، لأَن شعر الشباب أَسود. واللُّغَزَ: الكلام المُلَبَّس. وقد أَلْغَزَ في كلامه يُلْغِزُ إِلغازاً إِذا ورَّى فيه وعَرَّضَ ليَخْفَى، والجمع أَلغاز مثل رُطَب وأَرطاب. واللُّغْزُ واللَّغْزُ واللُّغَزُ واللُّغَيْزَى والإِلْغازُ، كله: حفرة يحفرها اليَرْبُوع في حُجْرِه تحت الأَرض، وقيل: هو جُحْر الضَّبِّ والفأْرِ واليَرْبُوع بين القاصِعاءِ والنَّافِقاءِ، سمي بذلك لأَن هذه الدواب تحفره مستقيماً إِلى أَسفل، ثم تعدل عن يمينه وشماله عُروضاً تعترضها تُعَمِّيهِ ليخفَى مكانُه بذلك الإِلغاز، والجمع أَلغازٌ، وهو الأَصل في اللَّغَزِ. واللُّغَيْزَى واللُّغَيْزاءُ والأُلْغوزَة: كاللَّغَزِ. يقال: أَلْغَزَ اليَرْبُوع إلغازاً فيحفر في جانب منه طريقاً ويحفر في الجانب الآخر طريقاً، وكذلك في الجانب الثالث والرابع، فإِذا طلبه البَدَوِيُّ بعصاه من جانب نَفَقَ من الجانب الآخر. ابن الأَعرابي: اللُّغَزُ الحَفْرُ الملتوي. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه مرَّ بعلقمة بن القَعْواء يبايع أَعرابيّاً يُلْغِزُ له في اليمين، ويَرَى الأَعرابيُّ أَنه قد حلف له، ويَرَى علقمةُ أَنه لم يحلف، فقال له عمر: ما هذه اليمين اللُّغَيْزاءُ اللغيزاء، ممدود: من اللُّغَزِ، وهي جِحَرَةُ اليربوع تكون ذات جهتين يدخل من جهة ويخرج من أُخرى فاستعير لمعاريض الكلام ومَلاحته. قال ابن الأَثير: وقال الزمخشري اللُّغَّيْزى، مثقلة الغين، جاء بها سيبويه في كتابه مع الخُلَّيْطَى وهي في كتاب الأَزهري مخففة؛ قال: وحقها أَن تكون تحقير المثقلة كما يقال في سُكَيْتٍ إِنه تحقير سِكِّيتٍ، والأَلْغازُ: طُرُقٌ وتُشْكِلُ على سالكها. وابن أَلْغَزَ: رجلٌ. وفي المثل: فلان أَنْكَح من ابن أَلْغَزَ، وكان رجلاً أُوتيَ حظّاً من الباه وبَسْطَةً في الغَشْيَة، فضربته العرب مثلاً في هذا الباب، في باب التشبيه.

### Türkçe

**أَلْغَزَ** sözü ve onda **أَلْغَزَ**: muradını muammalı kıldı ve onu, gösterdiğinin aksine gizledi.

**اللُّغَّيْزَى** (غ’nin şeddelenmesiyle), **اللَّغَز** gibidir; ve **الياء** küçültme için değildir; çünkü küçültme **ياء**’sı dördüncü olmaz; ancak o, ekin için **خُضَّارَى** ve bitki için **شُقَّارَى** makamındadır.

**اللُّغْزُ** ve **اللُّغَزُ** ve **اللَّغَزُ**: sözden muammalı kılınmış olan şeydir; böylece manası benzetilmiş olur; şairin sözü gibi; onu el-Ferrâ’ rivayet etti:

ولما رأَيتُ النَّسْرَ عَزَّ ابْنَ دَأْيَةٍ،
وعَشَّشَ في وَكْرَيْهِ، جاشَتْ له نَفْسي

**النسر** ile kastedilen **الشيب**’tir; beyazlığından dolayı onu ona benzetti. Ve gençliği **ابن دَأْيَةَ**’ye benzetti; o da siyah kargadır; çünkü gençliğin saçı siyahtır. Ve **اللُّغَزَ**: örtülü sözdür. Ve sözünde **أَلْغَزَ** eder; **يُلْغِزُ** **إِلغازاً**; onda kinayeli söyleyip üstü kapalı anlatırsa, gizli kalsın diye. Çoğulu **أَلغاز**’dır; **رُطَب** ve **أَرطاب** gibi. Ve **اللُّغْزُ** ve **اللُّغْزُ** ve **اللُّغَزُ** ve **اللُّغَيْزَى** ve **الإِلْغازُ**; hepsi: yerin altında, yerboğazının yuvasında kazdığı çukurdur. Ve denildi ki: **القاصِعاءِ** ile **النَّافِقاءِ** arasında, kertenkele, fare ve yerboğazının deliğidir. Bu adla adlandırıldı; çünkü bu hayvanlar onu aşağıya doğru dosdoğru kazarlar; sonra sağından ve solundan enlemesine saparlar; ona rastlayan yan yollar kazarlar; onu muammalı kılarlar ki, bu **الإِلغاز** ile yeri gizli kalsın. Çoğulu **أَلغازٌ**’dır; ve bu, **اللَّغَزِ**’de asıldır. Ve **اللُّغَيْزَى** ve **اللُّغَيْزاءُ** ve **الأُلْغوزَة**: **اللَّغَزِ** gibidir. Denir ki: yerboğazı **أَلْغَزَ** eder, **إِلغازاً**; böylece onun bir yanında bir yol kazar, öbür yanında bir yol kazar; üçüncü ve dördüncü yanda da böyledir; bedevî onu değneğiyle bir yandan aradığında, öbür yandan çıkar.

İbnü’l-A‘râbî: **اللُّغَزُ** kıvrımlı kazıdır.

Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Alqame b. el-Qa‘vâ’ya uğradı; bir bedevî ile bey‘atlaşıyordu; ona yeminde **يُلْغِزُ** ediyordu; bedevî onun kendisi için yemin ettiğini görür; Alqame ise yemin etmediğini görür. Ömer ona dedi ki: Bu **اليمين اللُّغَيْزاءُ** nedir? **اللغيزاء** (medli): **اللُّغَزِ**’dendir; ve o, yerboğazının iki yönlü olan deliğidir; bir yönden girer, ötekinden çıkar; böylece sözün üstü kapalı anlatımlarına ve onun inceliğine ödünç alındı. İbnü’l-Esîr dedi ki: Zemahşerî de dedi: **اللُّغَّيْزى** (غ’si ağırlaştırılmış), Sîbeveyh onu kitabında **الخُلَّيْطَى** ile birlikte getirdi; Ezherî’nin kitabında ise hafifletilmiş olarak vardır. Dedi ki: Hakkı, ağırlaştırılmışın küçültmesi olmasıdır; **سُكَيْتٍ** hakkında onun **سِكِّيتٍ**’in küçültmesi olduğu söylendiği gibi. Ve **الأَلْغازُ**: yollardır; ve yürüyenine karışık gelir.

Ve **ابن أَلْغَزَ**: bir adamdır. Ve meselde: Falan, **ابن أَلْغَزَ**’den daha çok nikâhlayandır. Ve o, kendisine cinsel güçten bir pay verilmiş ve cima‘da bir genişlik verilmiş bir adam idi; Araplar onu bu babda, teşbih babında, mesel yaptılar.
