# لغز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%BA%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لغز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: لغز

اللغز، بالغين المعجمة: ميلك بالشيء عن وجهه وصرفه عنه. اللغز، بالضم، وبضمتين، وبالتحريك، هكذا هو في التكملة وقلده المصنف. وفي عبارة الصاغاني زيادة فائدة؛ فإنه قال بعد ذكره هذه اللغات: ثلاث لغات في اللغز - مثل رطب - الذي ذكره الجوهري، فكان الواجب على المصنف أن يصدر بما أورده الجوهري، ثم يتبع به اللغات المذكورة، نعم، ذكره فيما بعد عند ذكر معنى جحر اليربوع ولم يذكره هنا، كما ترك في معنى الجحر اللغتين الآتي ذكرهما قصورا، وعلى كل حال فإن كلامه لا يخلو من تأمل. اللغيزاء كالحميراء، هكذا نقله الأزهري، اللغيزى، كالسميهى، أي مشددا، وليست ياؤه للتصغير؛ لأنه ياء التصغير لا تكون رابعة، وإنما هي بمنزلة خضارى للزرع، وشقارى لنبت، قاله الجوهري، والألغوزة، بالضم: ما يعمى به من الكلام، وهو مجاز. وأصل اللغز الحفر الملتوي، كما قاله ابن الأعرابي. وجمع الأربع الأول ألغاز. المراد بالأربع الأول اللغز بالضم وبضمتين وبالتحريك، وأما الرابع فاللغز - كرطب - فإنه الذي جمعه ألغاز، وهذا يدل على أنه سقط من المصنف ذكره سهوا، أو من الكاتب؛ فإن اللغيزاء كحميراء لا يجمع على ألغاز، وهو ظاهر عند التأمل. وألغز كلامه، وألغز فيه، إذا عمى مراده ولم يبينه وأضمره على خلاف ما أظهره. وقيل: أورى فيه وعرض ليخفى، مثل قول الشاعر، أنشده الفراء:
  ولما رأيت النسـر عـز ابـن دأية                      وعشش في وكريه جاشت له نفسي أراد بالنسر الشيب؛ شبهه به لبياضه، وشبه الشباب بابن دأية، وهو الغراب الأسود؛ لأن شعر الشباب أسود. واللغز، بالضم ويفتح، واللغز كصرد ويحرك أيضا، وكذلك اللغيزاء، ممدودا، كل ذلك حفرة: يحفرها اليربوع في جحره تحت الأرض، وقيل: هو جحر الضب والفأر واليربوع، بين القاصعاء والنافقاء: سمي بذلك لأن هذه الدواب تحفره مستقيما إلى أسفل، ثم تحفر في جانب منه طريقا، وتحفر في الجانب الآخر طريقا، وكذلك في الجانب الثالث والرابع، فإذا طلبه البدوي بعصاه من جانب نفق من الجانب الآخر. وابن ألغز، كأحمد: رجل أير، أي عظيم الأير، نكاح، كثير النكاح، وزعموا أن عروسه زفت إليه فأصاب رأس أيره جنبها فقالت: أتهددني بالركبة?. ويقال: إنه كان يستلقي على قفاه ثم ينعظ فيجيء الفصيل فيحتك بذكره - ولو قال: بمتاعه كما فعله الصاغاني كان أحسن في الكناية - ويظنه الجذل المنصوب في المعاطن؛ لتحتك به الجربى، وهو القائل:
  ألا ربما أنعظت حتى إخاله                      سينقد للإنعاظ أو يتمـزق
  فأعمله حتى إذا قلت قد ونى                      أبى وتمطى جامحا يتمطق

  ومنه المثل: هو أنكح من ابن ألغز، وهو من بني إياد، واسمه سعد أو عروة بن أشيم، - وهكذا ذكره الزمخشري في ربيع الأبرار - أو الحارث. وذكر الأقوال الثلاثة الصاغاني، غير أنه أخر ذكر عروة وذكر أباه؛ إشارة إلى أن الاختلاف إنما هو في اسمه، وأما أبوه فإنه الأشيم على كل حال. ورجل لغاز، ككتان: وقاع في الناس، كأنه يلغز في حقهم بكلام يعرض بالذم والوقيعة. وهو مجاز. يقال من المجاز: الزم الجادة وإياك والألغاز، وهي طرق تلتوي وتشكل على سالكها. وقال ابن الأعرابي: اللغز: الحفر الملتوي. والأصل فيها. أي الألغاز أن اليربوع يحفر بين النافقاء والقاصعاء حفرا مستقيما إلى أسفل ثم يعدل عن يمينه وشماله عروضا يعترضها يعميه فيخفى مكانه بذلك الإلغاز. ومما يستدرك عليه: قول سيدنا عمر رضي الله عنه: ما هذه اليمين اللغيزا? أي ذات تعريض وتورية وتدليس، وهو مجاز، قال الزمخشري: هكذا مثقلة العين جاء بها سيبويه في كتابه مع الخليظى، ورواه الأزهري بالتخفيف، قال: وحقها أن تكون تحقير المثقلة، كما يقال في سكيت إنه تحقير سكيت. ويقال: رأيته يلاغزه ويلامزه وهو مجاز. وذكر في هذه ابن القطاع: لغزت الناقة فصيلها: لحسته بلسانها. فإن لم يكن لغة في لعزت، بالعين فهو تصحيف، فلينظر.

### Türkçe

**اللغز**; **الغين المعجمة** ile: bir şeyi yüzünden saptırman ve onu ondan çevirmen.

**اللغز**; zamme ile, ve iki zamme ile, ve harekeleme ile: işte bu, **التكملة**’de böyledir ve musannif onu taklit etti. **الصاغاني**’nin ibaresinde ise bir fayda ziyadesi vardır; zira o, bu lugatları zikrettikten sonra dedi ki: **اللغز**’de üç lugat vardır – **رطب** gibi – ki **الجوهري** onu zikretti; o hâlde musannif üzerine vacip olan, **الجوهري**’nin getirdiğiyle başlaması, sonra da zikredilen lugatları onunla takip etmesiydi. Evet, onu daha sonra **جحر اليربوع** manasını zikrederken zikretti ve onu burada zikretmedi; yine **الجحر** manasında, zikri gelecek iki lugatı da kusurdan dolayı terk etti. Her hâlükârda, onun sözü teemmülden hâlî değildir.

**اللغيزاء**; **الحميراء** gibi: **الأزهري** onu böyle nakletti. **اللغيزى**; **السميهى** gibi, yani şeddeli; ve onun **ياء**’sı küçültme için değildir; çünkü küçültmenin **ياء**’sı dördüncü olmaz; ancak o, ekin için **خضارى** ve bitki için **شقارى** menzilesindedir; bunu **الجوهري** söyledi.

**الألغوزة**, zamme ile: sözden, onunla körleştirilen şey; ve o mecazdır. **اللغز**’ün aslı, **ابن الأعرابي**’nin söylediği gibi, eğri büğrü kazmadır. İlk dördün cem‘i **ألغاز**’dır. İlk dört ile murad, zamme ile **اللغز**, iki zamme ile, ve harekeleme ile olandır; dördüncü ise **اللغز** – **رطب** gibi –dir; çünkü **ألغاز** diye cem‘ edilen odur. Bu, musanniften onun zikrinin sehven düşmüş olduğuna, yahut kâtibden (düştüğüne) delalet eder; zira **اللغيزاء** **حميراء** gibi, **ألغاز** üzerine cem‘ edilmez; ve bu, teemmül عندında zahirdir.

Ve **ألغز** onun sözünü, ve onda **ألغز**, muradını körleştirdiği, onu beyan etmediği ve onu, izhar ettiğinin hilafına gizlediği zaman. Ve denildi: onda kinaye yaptı ve gizlenmesi için üstü kapalı söyledi; şairin sözü gibi; onu **الفراء** inşad etti:

  ولما رأيت النسـر عـز ابـن دأية                      وعشش في وكريه جاشت له نفسي

**النسر** ile muradı **الشيب**’dir; beyazlığından dolayı onu ona benzetti; ve gençliği **ابن دأية**’ye benzetti; o da siyah kargadır; çünkü gençliğin saçı siyahtır.

Ve **اللغز**, zamme ile ve fetha ile; ve **اللغز** **صرد** gibi ve ayrıca harekelenir; ve كذلك **اللغيزاء**, med ile: bütün bunlar bir çukurdur; **اليربوع**’un yer altında ininde kazdığı (çukur). Ve denildi: o, **الضب**’ın ve **الفأر**’ın ve **اليربوع**’un inidir; **القاصعاء** ile **النافقاء** arasında; bu adla adlandırıldı; çünkü bu hayvanlar onu aşağıya doğru dosdoğru kazar, sonra onun bir yanında bir yol kazar, ve öbür yanında bir yol kazar, ve كذلك üçüncü ve dördüncü yanda; böylece bedevî onu değneğiyle bir yandan aradığında, öbür yandan çıkar.

Ve **ابن ألغز**, **أحمد** gibi: **أير**’li bir adam; yani büyük **أير** sahibi; **نكاح**; çok **نكاح** eden. Ve zannettiler ki gelini ona götürüldü de **أير**’inin başı onun yanına değdi; o da dedi ki: “Beni dizle mi tehdit ediyorsun?”

Ve denilir ki: o, sırtüstü yatar, sonra **ينعظ** eder; böylece deve yavrusu gelir de onun **ذكر**’ine sürtünür – eğer “**بمتاعه**” deseydi, **الصاغاني**’nin yaptığı gibi, kinayede daha iyi olurdu – ve onu, ağıllarda dikilmiş kütük zanneder; uyuzlular ona sürtünsün diye. Ve o, şu söyleyendir:

  ألا ربما أنعظت حتى إخاله                      سينقد للإنعاظ أو يتمـزق
  فأعمله حتى إذا قلت قد ونى                      أبى وتمطى جامحا يتمطق

Ve ondan mesel: “O, **ابن ألغز**’den daha çok **أنكح**’tır.” Ve o, **بني إياد**’dandır; ve onun adı **سعد** yahut **عروة بن أشيم**’dir – **الزمخشري** onu **ربيع الأبرار**’da böyle zikretti – yahut **الحارث**. Üç kavli **الصاغاني** zikretti; ancak o, **عروة**’nin zikrini sona bıraktı ve babasını zikretti; ihtilafın ancak onun isminde olduğuna işaret olarak; babası ise her hâlükârda **الأشيم**’dir.

Ve **رجل لغاز**, **كتان** gibi: insanlar içinde vuku‘ bulan; sanki onların hakkında, zemm ve vuku‘ayı üstü kapalı söyleyen bir söz ile **يلغز** eder. Ve o mecazdır. Mecazdan olarak denilir: “Yolu tut ve **الألغاز**’dan sakın”; ve onlar, kıvrılan ve yürüyene müşkil gelen yollardır.

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **اللغز**: eğri büğrü kazmadır. Ve onun aslıdır. Yani **الألغاز**’ın (aslı): **اليربوع**’un **النافقاء** ile **القاصعاء** arasında aşağıya doğru dosdoğru bir kazı kazması, sonra sağından ve solundan, onu enlemesine kesen yan yollarla sapmasıdır; onu körleştirir, böylece onun yeri **الإلغاز** ile gizlenir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: efendimiz **عمر** رضي الله عنه’nun sözü: “Bu **اليمين اللغيزا** nedir?” yani üstü kapalı söyleme, kinaye ve aldatma sahibi; ve o mecazdır. **الزمخشري** dedi: **سيبويه** onu kitabında **الخليظى** ile birlikte, işte böyle, **العين**’i ağırlaştırılmış olarak getirdi. **الأزهري** ise onu hafifletme ile rivayet etti; dedi ki: onun hakkı, ağırlaştırılmışın tahkiri olmasıdır; nitekim **سكيت** hakkında “o, **سكيت**’in tahkiridir” denilir.

Ve denilir: onu **يلاغزه** ve **يلامزه** gördüm; ve o mecazdır.

Ve bu hususta **ابن القطاع** zikretti: “**لغزت** deve, yavrusunu: onu diliyle yaladı.” Eğer bu, **لعزت**’te (**العين** ile) bir lugat değilse, o hâlde tahriftir; öyleyse bakılsın.
