# لغز — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%BA%D8%B2/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لغز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D8%B2.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: لغز

غ ز ل
غزل ، زغل ، لغز ، زلغ : ( مستعملة ) .
زلغ : أما زلغَ فإني رأيتُه في كتاب الليث أنه مستَعملٌ .
وقال : تزلَّغَتْ رِجلي : أي : تشققت ، والتزلُّغُ الشُّقاق .
قلتُ : والمعروفُ تزلَّعتْ يدُه ورجْلُه إذا تشقَّقتْ بالعين غير مُعجمة وقد مَرَّ في ( كتاب العينِ ) ، ومن قال : تزلَّغتْ بمعنى تشقَّقتْ فهو عندي تصحيفٌ .
غزل : قال الليث : غزَلَتِ المرأةُ فهي تغزِلُ بالمِغزَل غزلاً .
وأنشد :
منَ السيْل والغُثَّاء فلكةُ مِغزل
وروى الحرّانيُّ عن ابن السكيت عن الفراء أنه قال : يقال مِغزلٌ ومُغزَلٌ للذي يُغزلُ به .
قال الفراء : وحكى الكسائيُّ : مَغزِلٌ .
وقال غيره : إنما هو مَغزَلٌ من الغزْل .
وقال الفراء : وقد استثقلتِ العرَبُ الضمةَ في حروفٍ فكسرَتْ مِيمَها وأصلُها الضمُّ من ذلك قولهُم مِصْحفٌ ومِخدَعٌ ومِجْسدٌ ومِطرَف ومِغزلٌ لأنها أُخِذتْ في المعنى مِن أُصحف أي جُمِعت فيه الصحفُ وكذلك المِغزَلُ إما هو من أغزِلَ أي أُديرَ
وفُتِل ، فهو مُغزَل .
وقال الليث : الغَزَل : حديثُ الفِتيان والفَتياتِ ، يقال : غازلها مُغازلة والتغزُّلُ : تكلُّفُ ذلك .
وأنشد :
صُلبُ العصا جافٍ عن التغزُّل
قال : والغزالُ : الشادنُ حين يتحركُ ويمشي قبل الإثْناء وتشبَّهُ به الجارية في التشبيبِ فيُذكَّرُ النعتُ والفعل على تذكير التشبيه .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : أُخِذ الغَزَلُ من غزَلِ الكلبِ ، وهو أن يطلُبَ الغزالَ فإذا أحسّ بالكلب خرِقَ أي لَصقَ بالأرضِ فلَهِيَ عنه الكلبُ وانصرف فيقال : غَزِلَ والله كلبُكَ وهو كلبٌ غَزِلٌ ، ويقال للضعيفِ الفارِّ على الشيء غزِلٌ ، ومنه رجلٌ غَزِلٌ لصاحب النساء لضعفهِ عن غير ذلك .
أبو عبيد : الغزالة : الشمسُ إذا ارتفع النهارُ ، ويقال : طلعتِ الغزالة ولا يقال : غابتِ الغزالة ، ويقال : ظَبية مُغزِلٌ : معها غزالها .
والغزَّالُ : الذي يبيع الغزلَ .
زغل : قال أبو عبيد عن الأحمر يقال : أزغلتِ المرأةُ ولدَها فهيَ مُزغل إذا أَرْضعتْ ، قال شمر : وأرْغلتْ بمعناه .
وأنشد :
فأزغلَتْ في حلقِه زغلة
لم تخطىءِ الحلقَ ولم تشفتر
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الحسن الصيداوِيِّ عن الرِّياشيِّ قال : يقال : رغلَ الجدْيُ أُمهُ وزغلها رغلاً وزغلاً إذا رضِعَها .
قلتُ : وسمعت أعرابيّاً يقول لآخر : اسقني زُغلةً منَ اللبنِ : أرادَ قدرَ ما يملأُ فمَه .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الزُّغلولُ : من الرجال .
قلت : وجمعُه الزغاليلُ .
وقال غيره : يقال للصِّبيان الخفافِ : الزغاليلُ ، واحدُهم زغلول .
وقال الليث : زغلتِ المرأةُ من عزلاء المزادةِ الماءَ : إذا صبَّتْه .
وقال ابن دُريد : زغلتُ الشيءَ وأزغلتُه إذا صَبَبتُه صَبّاً عنيفاً .
قلتُ : وسماعي من العرب أزغَلَ مِن عزلاءِ المزادة ، الماء إذا دفَقَه .
لغز : قال الليث : اللُّغز ما ألغزتُ من كلام فشبهْت معناه ، مثل قول الشاعر . أنشده الفرَّاءُ :
ولما رَأيت النَّسرَ عزَّ ابنَ داية
وعشَّشَ في وكرَيه جاشتْ له نفسي
أراد بالنسرِ الشَّيبَ شبهه به لِبياضه وشبَّه
الشباب بابن دايةٍ ، وهو الغراب الأسود ، لأن شعْرَ الشابِّ أسود .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم أنه قال : اللُّغْزُ واللَّغْزُ اللُّغَزُ واللُّغَيْزَى والإلغازُ حفرة يحفِرها اليرْبوع في جحرهِ تحت الأرض ، يقال : ألْغز اليربوع إلغازاً فيحفر في جانبٍ منه طريقاً ويحفر في الجانبِ الآخر طريقاً ، وكذلك في الجانبِ الثالث والرابع فإذا طلبه البدويُّ بعصاه من جانبٍ نفقَ من الجانبِ الآخر .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي قال : اللُّغْزُ : الحَفر الملتوِي واللُّغزُ الكلامُ الملبَّس ، قال : وهيَ اللُّغَزُ واللَّغَز واللغيزَى ، ومن أمثالِ العرب فلان أنكحُ مِن ابن ألْغَز ، وكان أوتي حظّاً من الباءَة وبسطةً في الفَيشَة فضربته العربُ مثلاً في هذا الباب على التشبيهِ .

### Türkçe

غ ز ل
**غزل** , **زغل** , **لغز** , **زلغ** : (kullanılanlar).

**زلغ** : **زلغ**’a gelince, ben onu Leys’in kitabında, onun kullanılır olduğunu gördüm.
Ve dedi: **تزلَّغَتْ رِجلي** : yani: çatladı; ve **التزلُّغُ** çatlaklardır.
Dedim: ve bilinen **تزلَّعتْ** onun eli ve ayağıdır; **العين** (yani noktasız) ile, çatladığı zaman; ve (Kitâbu’l-**عين**)’de geçmişti. Ve kim **تزلَّغتْ** dedi ise “çatladı” mânâsında, o benim yanımda bir tashîftir.

**غزل** : Leys dedi: **غزَلَتِ** kadın; o, **المِغزَل** ile **غزلاً** eğirir.
Ve şiir okudu:
منَ السيْل والغُثَّاء فلكةُ مِغزل
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten, Ferrâ’dan rivayet etti: o dedi ki: onunla eğirilen şeye **مِغزلٌ** ve **مُغزَلٌ** denir.
Ferrâ dedi: Kisâî **مَغزِلٌ**’i nakletti.
Ve başkası dedi: o ancak **مَغزَلٌ**’dır, **الغزْل**’den.
Ferrâ dedi: Araplar bazı harflerde ötreyi ağır buldular da onun **مِيم**’ini esrelediler; aslı ötre üzerinedir. Bundan onların sözü: **مِصْحفٌ** ve **مِخدَعٌ** ve **مِجْسدٌ** ve **مِطرَف** ve **مِغزلٌ**; çünkü mânâda **أُصحف**’tan alınmıştır; yani sahifeler onda toplanmıştır. Yine **المِغزَل** ya **أُغزِلَ**’dendir; yani döndürüldü ve büküldü; o hâlde o **مُغزَل**’dır.
Leys dedi: **الغَزَل**: delikanlıların ve kızların konuşmasıdır; denir: **غازلها** **مُغازلة**; ve **التغزُّلُ**: bunun külfetine girmektir.
Ve şiir okudu:
صُلبُ العصا جافٍ عن التغزُّل
Dedi: ve **الغزالُ**: **الشادنُ**’dir; hareket edip yürüdüğü zaman, iki yaşını doldurmadan önce; ve teşbîbde cariye ona benzetilir; böylece sıfat ve fiil, benzetmenin müzekkerliği üzere müzekker kılınır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: **الغَزَل** köpeğin **غزَل**’inden alınmıştır; o da şudur: ceylanı arar; köpeği hissedince **خرِقَ** yani yere yapıştı; böylece köpek ondan oyalanır ve döner. Denir: **غَزِلَ** —vallahi— senin köpeğin; o, **غَزِلٌ** bir köpektir. Ve bir şeye karşı zayıf olup kaçan kimseye **غزِلٌ** denir. Ondandır: kadınların sahibi için **رجلٌ غَزِلٌ**; başka şeylere karşı zayıflığından dolayı.
Ebû Ubeyd: **الغزالة**: gündüz yükseldiği zaman güneştir; denir: **طلعتِ الغزالة**; ve denmez: **غابتِ الغزالة**. Ve denir: **ظَبية مُغزِلٌ**: onunla beraber ceylanı vardır.
Ve **الغزَّالُ**: eğrilmiş ipliği satan kimsedir.

**زغل** : Ebû Ubeyd, Ahmer’den: denir: **أزغلتِ** kadın çocuğunu; o, emzirdiği zaman **مُزغل**’dür. Şemmer dedi: **وأرْغلتْ** onun mânâsındadır.
Ve şiir okudu:
فأزغلَتْ في حلقِه زغلة
لم تخطىءِ الحلقَ ولم تشفتر
Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Hasen es-Saydâvî’den, Riyâşî’den; dedi: denir: oğlak annesini **رغلَ** ve onu **زغلها**; **رغلاً** ve **زغلاً**; onu emdiği zaman.
Dedim: ve bir bedevînin bir başkasına şöyle dediğini işittim: **اسقني زُغلةً منَ اللبنِ**: ağzını dolduracak kadar miktarı istedi.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الزُّغلولُ**: erkeklerden (olan).
Dedim: onun çoğulu **الزغاليلُ**’dir.
Ve başkası dedi: hafif çocuklara **الزغاليلُ** denir; onların teki **زغلول**’dur.
Leys dedi: kadın, kırbanın **عزلاء**’sından suyu **زغلتِ**: onu döktüğü zaman.
İbn Düreyd dedi: **زغلتُ** şeyi ve **أزغلتُه**; onu şiddetli bir döküşle döktüğüm zaman.
Dedim: Araplardan işittiğim: kırbanın **عزلاءِ**’sından suyu **أزغَلَ**; onu fışkırttığı zaman.

**لغز** : Leys dedi: **اللُّغز**: sözden **ألغزتُ**’um şeydir; mânâsını benzettim; şairin sözü gibi. Ferrâ onu okudu:
ولما رَأيت النَّسرَ عزَّ ابنَ داية
وعشَّشَ في وكرَيه جاشتْ له نفسي
**النسر** ile **الشَّيبَ**i kastetti; beyazlığından dolayı onu ona benzetti; ve gençliği **ابن دايةٍ**’ye benzetti; o da siyah kargadır; çünkü gencin saçı siyahtır.
Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-Heysem’den: o dedi: **اللُّغْزُ** ve **اللَّغْزُ**; **اللُّغَزُ** ve **اللُّغَيْزَى** ve **الإلغازُ**: yer altında, yer faresinin yuvasında kazdığı çukurdur; denir: yer faresi **ألْغز** eder, **إلغازاً**; onun bir yanında bir yol kazar, öbür yanında bir yol kazar; yine üçüncü ve dördüncü yanında da. Bedevî onu değneğiyle bir yandan aradığında, öbür yandan çıkar.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **اللُّغْزُ**: dolambaçlı kazmadır; ve **اللُّغزُ**: örtülü sözdür. Dedi: ve o **اللُّغَزُ** ve **اللَّغَز** ve **اللغيزَى**’dır. Arapların darb-ı mesellerindendir: “Falan, **ابن ألْغَز**’dan daha çok nikâhlayıcıdır.” O, cinsel kudretten bir nasip ve **الفَيشَة**’de bir genişlik verilmişti; Araplar onu bu bâbda benzetme üzere mesel yaptılar.
