# لفظ (ل-ف-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%81%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Horoz demektir

- Harfler: ل - ف - ظ
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَلْفِظُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%81%D9%90%D8%B8%D9%8F.md) | يَفْعِلُ | Ağızdan çıkarır | 1 | 1 | [50:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/ayet/50:18.md) |

## Mücavir kökler — 4 mücavir (7 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hazırladık
2. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Rekabe Boyun demektir
3. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Onların yanı
4. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لفظ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نطق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%82.md), [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md), [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [بلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ağızda veya bir iç boşlukta bulunan bir şeyi dışarıya fırlatıp atmak, püskürtmek |
| Çekirdek Özet 2 | İç dünyada tasarlanan veya bedende beliren sözün somut bir ses kütlesi halinde dışarı salınması |
| Çekirdek Özet 3 | Ağızdan çıkan her harf dizisinin geri dönülmez biçimde dış dünyaya intikali ve tescil nesnesi haline gelmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını zihinsel veya anlamsal bir «söylem» sanarak kelimenin arkasındaki mekanik, somut dışa atım ve geri alınamazlık boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لف | Bir şeyi bükmek, sarmak, toplayıp bir araya getirmek veya çevirmek. Nitekim [لفت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%AA.md) yüzü veya yönü büküp çevirmeyi, [لفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%AD.md) ateş veya sam yelinin sarıp kavurmasını, [لفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%81.md) birbirine sarılıp düğümlenmeyi ve katlanmayı, [لفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D9%8A.md) ise bir şeye yönelip onu hazır ve sarılmış bulmayı ifade eder. | ظ | Sert ve dışa doğru patlamalı bir ses katan harf, sarılıp içeride toplanmış olan birikintinin ansızın dış dünyaya savrulması, ağızdan veya merkezden çevreye fırlatılıp atılması anlamını köke kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire | Hareketi sevk etme, içeriden dışarıya doğru yöneltme ve doğrultma gücü. |
| ف | Ağız | Açıklık, dudaklar, iç ile dış arasındaki fiziki çıkış kapısı. |
| ظ | Sepet veya çark imgesinin sertleşmiş türevi | İçeride tutulan, sarılmış olan nesneyi sıkıştırıp dışarı fırlatma baskısı (türetilmiş imge). |
| لفظ | Ağız kapısından yönlendirilerek fırlatılan unsur | İçeride toplanıp biçimlenen nesnenin veya sesin, ağız boşluğundan dış uzama geri dönülmez biçimde püskürtülmesi eylemi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağızdaki bir lokmayı, çekirdeği veya tükürüğü dışarı tükürmek; denizin sahile bir cismi kusup atması; değirmenin un saçması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir yaban eşeğini tasvir ettiği beytinde otun ağızdan saçılan kalıntılarını bu kökle anar: يُوارِدُ مَجْهُولاتِ كلِّ خَمِيلةٍ / يَمُجُّ لُفاظَ البقْلِ في كلِّ مَشْرَبِ |
| Erken Arapça kullanım | Horozun tavuklar yesin diye gagasındaki daneyi yere fırlatıp saçması dolayısıyla cömertlik darbımeselinde horoz için «lafizah» denmesi ve ölmek üzere olan kimsenin son nefesini vermesi hakkında «canını fırlatıp attı» tabirinin kullanılması. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Luğa, Lisānü’l-Arab ve Asâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Arapça لفظ kökü, iç organ veya ağız boşluğunda tutulan bir maddenin dışarı fırlatılması, tükürülmesi ve püskürtülmesi temel somut çekirdeğine dayanır. Erken Sami dil ailesinde bu kök biçimbirimsel olarak sınırlı bir yayılıma sahiptir; Kuzeybatı Sami dillerinde ağızdan dışarı atma ve ses çıkarma eylemleri daha ziyade başka ses öbekleriyle temsil edilirken, Arapçada diş-damak ünsüzü olan harfin de etkisiyle eylem somut bir «içerikten kurtulma ve püskürtme» niteliği kazanmıştır. İbranice ve Süryanicede doğrudan birebir denkliği bulunmayan bu özgün Arapça leksikal birim, ses ve söz üretimini fizyolojik bir atım mekanizması olarak kavrayan bedensel bir semantik matristen türer. Horozun gagasıyla yem fırlatması veya denizin kıyıya dalgalarla enkaz bırakması gibi kullanımlar, kökün insani konuşmadan önce tamamen fiziksel bir atım eylemine işaret ettiğini gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen Semitik Kök Karşılaştırmaları.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ağızdan bir şeyi tükürüp dışarı atmak | Somut bir cismin ağızdan atılmasından, ses ve hecelerin ağızdan dışarı fırlatılmasına doğru semantik genişleme yaşanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arapça sahasında yoğunlaşma | Klasik Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan birebir fonetik eşdeğeri sınırlı olup Arapçanın özgün ses dağarcığında kristalleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik geniş ailede doğrudan izomorfik ve sağlam bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Luğa ve Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لفظ | Anlamlı | Dışarı fırlatıp atmak | Ağızdaki nesneyi veya sesi dışarı püskürtmek, söz söylemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| لظف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |
| فلظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |
| فظل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |
| [ظلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%81.md) | Anlamlı | Tırnak, mahrum bırakmak, ayak basmak | Çift tırnaklı hayvanların tırnağı; ayağı sert zemine basıp iz bırakmamak veya nefsi arzudan men etmek. | Klasik sözlüklerde müsta'meldir; Kur'an'da geçmez. |
| ظفل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لفظ | Merkez | Ses ve sözün dışarı fırlatılması | Sesin ve maddenin bedenden dış dünyaya somut olarak atılması eylemidir; anlama veya niyete bakılmaksızın çıkış anını ifade eder. | Ağızdan çıkan her tür harf ve ses öbeğini kapsar. |
| [نطق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%82.md) | Komşu | Anlamlı ve eklemli söz söyleme | Düşüncenin mantıklı, anlaşılır ve düzenli harfler dizisi halinde ifade edilmesidir. | Hayvani sesleri veya anlamsız püskürtmeleri dışarıda bırakır. |
| [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) | Komşu | Anlam ve mesaj aktarma | Zihinde bir hüküm veya kanaat taşıyan, muhataba yönelik sözel iletişimin genel adıdır. | Sesin mekanik çıkışından ziyade iletilen anlama odaklanır. |
| [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) | Komşu | Bir yerden sıçrayıp fırlama | Bir topluluğun veya canlının bir merkezden dışarıya doğru hızla dağılması ve fırlamasıdır. | Bedensel değil mekânsal bir fırlama ve ayrılma hareketidir. |
| [بلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%B9.md) | Zıt | İçeri çekme, yutma | Ağızdaki bir şeyi dışarı atmayıp mideye veya derinliğe doğru geri çekmek ve kaybetmektir. | Dışarı fırlatmanın tam tersi olarak içeriye hapsetme hareketidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لفظ | Dışarı fırlatmak, telaffuz etmek | Bir cismi veya sesi iç uzamdan dışarıya doğru fırlatıp atmak. | Kesin |
| Latince | Emittere, proferre | Dışarı salmak, öne sürmek | Maddi bir şeyi dışarı bırakma ve ağızdan söz çıkarma anlamını karşılar ancak kusup atma sertliğini tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Utter, eject | Ağızdan çıkarmak, fırlatıp atmak | Sözün ağızdan çıkışını ve nesnenin dışarı atılışını iki ayrı kelimeyle karşılar; kökteki bu iki yönün birliğini tek başına kuramaz. | Güçlü |
| Almanca | Ausstoßen, äußern | Dışarı fırlatmak, dışa vurmak | Maddi bir şeyi bedenden dışarı itmeyi ve sözü dışlaştırmayı eksiksiz biçimde yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | Émettre, cracher | Yaymak, tükürüp atmak | Sesi hava ortamına salmayı ve ağızdan nesne fırlatmayı anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَلفِظُ | Ağızdan dökülen en ufak söz veya sesin dışarı fırlatılması | İnsanın ağzından çıkan her türlü ifadenin melekler tarafından gözetlenip anında kayıt altına alındığını bildiren hesap ve murakabe bağlamı (Kâf [50:18](https://lisan.digital/tr/ayet/50:18.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelamullah ve halku'l-Kur'an tartışmaları | Kur'an'ın lafızlarının mahluk olup olmadığı ve lafız ile mana arasındaki ayrım. | Sözün zihindeki anlamından ziyade sese, harflere ve somut telaffuza indirgenmiş hali. |
| Fıkıh | Akitler, talak ve yeminler | Hükmün kalpteki niyete mi yoksa ağızdan dökülen açık söze mi bağlanacağı meselesi. | Hukuki sonuç doğuran, iradeyi dış dünyaya fırlatarak bağlayıcı kılan sesli ibare. |
| Tefsir | Nazım ve i'caz bahisleri | Kur'an'ın kelimelerinin lafız ve mana uyumu, harf seçimindeki ilahi mucize. | Ayetlerin fiziksel ses yapısı, fonetik dizilimi ve bunların manayı taşıma kabiliyeti. |
| Hadis | Dilin afetleri ve amellerin tescili | İnsanın ağzından çıkan her ifadenin amel defterine girmesi ve hesaba çekileceği uyarısı. | Kişinin dudaklarından sorumsuzca savrulan ve geri dönmeyen söz parçası. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi murakabe ve amel tescili | Amel defterine geçen sözlü eylem | Ağızdan çıkan her harfin ilahi adalet terazisinde somut bir nesneye dönüşmesi | İnsanın dudaklarından dökülen en önemsiz söz dahi metafizik evrende kayıt altına alınır. | Kesin |
| İlmi | Dilbilim ve fonetik sistemi | Sesleme, artikülasyon ve ses kütlesi | Anlamın zihinsel hapisten çıkıp duyulur dünyada maddileşmesi | Dilbilgisinde anlamdan bağımsız olarak harflerin ağızdan çıkış süreci bir lafız inşasıdır. | Kesin |
| Siyasi | Beyan ve kamuoyu oluşturma | Resmi bildiri, açık telaffuz | Gizli iradenin kamu alanına fırlatılarak hukuki ve siyasi sorumluluk üretmesi | Yetkilinin ağzından çıkan resmi ifade geri alınamaz bir kamusal etki başlatır. | Güçlü |
| İktisadi | İcap ve kabul | Sözleşmeyi başlatan bağlayıcı söz | Zihindeki ticari niyeti taraflar arasında bağlayıcı bir akde dönüştürme | Akitler iç niyetle değil, lafız haline getirilip piyasaya beyan edilen sözle kurulur. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütle atımı ve fırlatma mekaniği | Kapalı bir hacimden dış ortama kinetik enerjiyle madde veya radyasyon püskürtülmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Beyan eylemi ve hukuki sorumluluğun intikali | Bireyin iç dünyasında saklı tuttuğu bir düşünceyi dış dünyaya aktararak sosyal hukuka konu etmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca edebi bir «sözcük» veya gramer terimi olan «kelime» manasına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın ağzından fırlattığı, istemsizce dökülen veya şuurlu olarak söylenen her türlü ses ve ifadenin fiziksel olarak dışarı saçılması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kâf [50:18](https://lisan.digital/tr/ayet/50:18.md) ayetindeki ifadenin yalnızca planlı, felsefi veya edebi konuşmaları kapsadığı zannedilerek ağızdan çıkan rastgele, anlamsız veya kontrolsüz sözlerin sorumluluk doğurmayacağı yanılgısına düşülmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Dilin ve söz söylemenin Kur'an'da sadece soyut bir düşünce aktarımı değil, bedenden dışarıya fırlatılan ve geri dönüşü olmayan maddi bir eylem olduğunu gösterdiği için temel bir ahlaki bilinç inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yapıp ettiklerinin zayi olmadığını, meleklerin murakabesini ve ahiret sorumluluğunu bildiren hesap sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Horozun bu kökün ilk anlamı olduğu yönündeki yanılgıyı düzeltir; horozun yalnızca ağzından tane fırlatması hasebiyle bu kökten türetilen bir lakapla anıldığını, asıl kökün maddi bir dışa atım olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağız veya bir kapalı hazne içinde bulunan bir nesneyi dış uzama püskürtüp atmak, tükürmek.
- Soyut anlam: Zihinsel veya içsel bir tasarımı, geri alınamaz ve dışarıdan kaydedilebilir bir ses dalgası olarak açığa vurmak.
- Sistematik karşılık: İçsel iradenin kamusal ve ilahi alanda bir tescil nesnesine dönüştüğü dışsal fırlatma işlemi.
- LaTeX modeli: $$E(t): I \xrightarrow{\partial \Omega} O \implies \int_{t_0}^{\infty} R(t)\,dt = K$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $I$ iç dünyayı veya ağız boşluğunu, $\partial \Omega$ bu hacmin sınırını yani ağız açıklığını, $O$ dış fiziksel dünyayı temsil eder. İçerideki bir unsurun bu sınırdan dışarıya fırlatılması ($E(t)$), dış dünyada derhal bir tescil ve gözetleme fonksiyonunu ($R(t)$) tetikler ve bu kayıt zaman içinde silinmez bir sorumluluk sabiti ($K$) olarak tescil edilir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%81%D8%B8/occurrences?meal=IK

### [Kaf 50:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/ayet/50:18.md) — يَلْفِظُ

مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ

Meal (IK): O, bir söz atmaya dursun; mutlaka yanında hazır bir gözcü vardır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Horoz demektir. Sonra söz anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الظّاء والّلام والفاء معهما
ظ ل ف، ل ف ظ يستعملان فقط
ظلف:
الظِّلْفُ: ظِلْفُ البَقَرة وما أَشْبَهَها مما يَجْتَرُّ، وهو ظُفْرُها.
غير أن عمرو بن معد يكرب قال اضطِراراً.
وخَيْلي تَطَأْكُم بأظلافِها
أي بحَوافرها.
والأُظْلُوفةُ: أرضٌ ذاتُ حِجارةٍ حِدادٍ إذا كانت خِلْقةُ تلكَ الأرضِ جَمَلاً، وجمعُه أظاليف.
ومكانٌ ظليفٌ خَشِنٌ فيه رمُلٌ كثيرٌ.
والظِّلْفةُ: طَرَفُ حِنْوِ القَتَب وحِنْوِ الإِكاف وأشباه ذلك ممّا يلي الأرضُ من جَوانِبها.
وظَلَفْتُه عن هذا الأمر ظَلْفاً إذا طَمِعَ في شيءٍ لا يَجْمُل به فكَفَفْتُه، قال:
لقد أظلِفُ النفسَ عن مَطعَمٍ		إذا ما تهـافَـتَ ذِبّـانُـهُ
والظَّليفُ: الذليلُ السيِّءُ الحال في معيشته.
وذهَبَ به مَجّاناً وظَليفاً إذا أخَذَه بغير ثَمَنٍ، وأنشَدَ:
أيأكُلُها ابن وَعْلةَ في ظَليفٍ		وبأمَنُ هَيْثَمٌ وابنا سِـنـانِ
لفظ:
اللَّفْظُ: الكلام ما يُلفَظُ بشيءٍ اِلاّ حُفِظَ عليه.
واللَّفْظُ: أن تَرمِيَ بشيءٍ كانَ في فيكَ، والفعلُ لَفَظَ يَلْفِظُ لَفْظاً.
والأرض تَلْفِظُ الميِّتَ أي ترمي به، البَحْرُ يَلفِظُ الشَّيْءَ يرمي به إلى الساحِلِ، والدُّنيا لافِظةٌ تَرمي بمَن فيها إلى الآخِرة.
وفي المَثَّل: أسْخَى م لافِظةٍ يعني الدِّيكَ.
ولَفَظَ فلانٌ: ماتَ.
كلُّ طائرٍ يَزُقُ فَرْخَه فهو لافِظُهُ

##### Türkçe

باب **الظّاء** والّلام والفاء معهما
**ظ ل ف**، **ل ف ظ** kullanılırlar yalnızca

**ظلف**:
**الظِّلْفُ**: geviş getirenlerden inek ve onun benzeri şeyin **ظِلْفُ**’udur; o, onun tırnağıdır.
Ancak Amr b. Ma‘dîkerib zorunluluktan söyledi.
Ve atlarım sizi **بأظلافِها** ile çiğner
yani, toynaklarıyla.
Ve **الأُظْلُوفةُ**: keskin taşlara sahip bir yer; o yerin yaratılışı sert olduğunda; onun çoğulu **أظاليف**’tir.
Ve **ظليفٌ** bir mekân: pürüzlü; içinde çok kum vardır.
Ve **الظِّلْفةُ**: **حِنْوِ القَتَب**’in ve **حِنْوِ الإِكاف**’ın ve bunun benzerlerinin, yanlarından yere bitişik olan kısmının ucu.
Ve “onu bu işten **ظَلْفاً** ile **ظَلَفْتُه**”: bir şeye, kendisine yakışmayan biçimde tamah ettiğinde, onu engelledim; dedi ki:
لقد أظلِفُ النفسَ عن مَطعَمٍ		إذا ما تهـافَـتَ ذِبّـانُـهُ
Ve **الظَّليفُ**: geçiminde hâli kötü olan zelil.
Ve “onu bedelsiz ve **ظَليفاً** götürdü”: onu bir bedel olmaksızın aldığında; ve inşad etti:
أيأكُلُها ابن وَعْلةَ في ظَليفٍ		وبأمَنُ هَيْثَمٌ وابنا سِـنـانِ

**لفظ**:
**اللَّفْظُ**: söz; bir şeyle telaffuz edilen konuşma; ancak onun üzerine korunmuş olur.
Ve **اللَّفْظُ**: ağzında olan bir şeyi atmandır; fiil: **لَفَظَ يَلْفِظُ لَفْظاً**.
Ve yer ölüyü **تَلْفِظُ**: yani onu atar; deniz şeyi **يَلفِظُ**: onu sahile atar; dünya **لافِظةٌ**’dir: içinde olanı âhirete atar.
Ve meselde: **أسْخَى م لافِظةٍ**; yani horozu.
Ve “falanca **لَفَظَ**”: öldü.
Her kuş ki yavrusunu **يَزُقُ** eder, o onun **لافِظُهُ**’dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

لَفَظْتُ الشيءَ من فمي ألْفِظُهُ لَفْظاً: رميته، وذلك الشيء لُفاظَةٌ. قال امرؤ القيس يصف حماراً:
يُوارِدُ مجهولاتِ كلِّ خَـمـيلَةٍ		يَمُجُّ لُفاظَ البَقْلِ في كل مَشْرَبِ
ولَفَظْتُ بالكلام وتَلَفَّظْتُ به، أي تَكَلَّمْتُ به. واللفْظُ: واحدُ الألفاظِ، وهو في الأصل مصدرٌ. وقولهم: "أسْمَحُ من لافِظَةٍ"، يقال هي العنزُ، لأنها تُشلى للحلب وهي تجترُّ، فتَلْفِظُ بِجِرَّتِها وتُقْبِلُ فرحاً منها بالحلب. ويقال: هي التي تَزُقُّ فرخَها من الطير لأنها تُخرِج ما في حوصلتها وتُطعمه. قال الشاعر:
تَجودُ فَتُجْزِلُ قبل السُؤالِوكَفُّكَ أسْمَحُ من لافِظَهْ
ويقال: هي الرحى، ويقال: هو الديك، ويقال: هو البحرُ لأنه يَلْفِظُ بالعنبر والجواهر، والهاء فيه للمبالغة.

##### Türkçe

**لَفَظْتُ** şeyi ağzımdan **ألْفِظُهُ** **لَفْظاً**: onu attım; ve o şey **لُفاظَةٌ**dur. İmru’ul-Kays bir eşeği vasfederek dedi:
يُوارِدُ مجهولاتِ كلِّ خَـمـيلَةٍ		يَمُجُّ **لُفاظَ** البَقْلِ في كل مَشْرَبِ

Ve **لَفَظْتُ** söz ile ve onunla **تَلَفَّظْتُ**; yani onunla konuştum. Ve **اللفْظُ**: **الألفاظِ**ın biridir; ve o aslında bir mastardır. Ve onların sözü: “**أسْمَحُ من لافِظَةٍ**”; denilir ki o keçidir; çünkü o sağım için kaldırılırken geviş getirir; böylece gevişiyle **تَلْفِظُ** eder ve sağımdan dolayı sevinçle yönelir. Ve denilir ki: o, kuştan yavrusunu **تَزُقُّ** eden dişidir; çünkü kursağında olanı çıkarır ve onu yedirir. Şair dedi:
تَجودُ فَتُجْزِلُ قبل السُؤالِوكَفُّكَ **أسْمَحُ من لافِظَهْ**

Ve denilir ki: o değirmendir; ve denilir ki: o horozdur; ve denilir ki: o denizdir; çünkü o amber ve cevherlerle **يَلْفِظُ** eder; ve ondaki **الهاء** mübalağa içindir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ظ ل ف
ظلف ، لفظ : ( مستعملة ) .
( ظلف ) : قال الليث : الظِّلْفُ : ظِلْفُ البقرة وما أشبهها ممَّا يَجْتَرُّ وهو ظُفْرها .
وقال ابن السكيت : يقال : رِجْلُ الإنسان وقَدمُه وحافرُ الفرس وخُفُّ البَعير والنَّعامةِ وظِلْفُ البقرةِ والشاةِ .
وقال الليث : يُستعارُ الظِّلْفُ للخيل وأنشد قول عمرو بن معديكرب :
وخَيْلٍ تَطأْكم بأَظْلافِها
وأخبرني المنذري عن أبي طالب عن الفراء : قال تقول العرب : وَجَدَتْ الدابةُ ظِلْفَها ، يُضرب مَثَلاً للذي يَجدُ ما يُوافِقه وتكونُ فيه إرادتُه ، من الناس والدوابّ .
قال الفراء : الظَّلَفُ من الأرض تَسْتَحِبُّ الخيلُ العَدْوَ عليها ، وأرض ظَلِفَةٌ لا يَسْتَبِينُ المشيُ عليها من لِينِها .
وأخبرني المنذريُّ عن الطُّوسِي عن الخراز عن ابن الأعرابي ، قال : الظَّلَفُ ما غَلُظَ من الأرض وأنشد لابن الأحْوَص :
أَلَمْ أَظْلِفْ عَن الشُّعراء عِرْضِي
كما ظُلِفَ الوَسِيقَةُ بالكُراعِ
قال : هذا رجلٌ سَلَّ إبلاً فأخذ بها في كُرَاعٍ من الأرض لئلا تَسْتَبِينَ آثارُها فَتُتَّبَع ، قلت : جَعَل الفرَّاءُ الظَّلَفَ ما لان من الأرض ، وجَعَلها ابن الأعرابي ما غَلُظَ من الأرض ، والقول قول ابن الأعرابيّ ، الظَّلَفُ من الأرض ما صَلُب فلم يُؤَدِّ أثراً ، ولا وُعوثَةَ فيها فيشتدُّ على الماشي المشيُ فيها ، ولا رَمْلَ فَتَرْمَضُ فيها النَّعَم ، ولا حجارةَ فتحْفَى فيها ، ولكنها صُلْبَةُ التُّربة لا تُؤَدِّي أثراً .
وروي عن شمر لابن شميل فيما قرأت بخطه : الظَّلِفَةُ الأرض التي لا تَتَبَيَّنُ فيها أثراً ، هي قُفٌّ غليظُ ، وهي الظَّلَفُ .
وقال يزيد بن الحكم يصف جارية :
تشكو إذا ما مَشَتْ بالدِّعْصِ أَخْمَصَها
كأَنَّ ظَهْرَ النَّقا قُفٌّ لَهُ ظَلَفُ
قال : وقال ابن الأعرابي : أَظْلَفَ الرجلُ إذا وَقع في موضعٍ صُلْبٍ ، وأنشد بيتَ عوف بن الأحوص :
أَلم أَظْلِفْ عَنْ الشُّعراء عِرْضِي
قال : وسارقُ الإبل يحْمِلُها على أرض صُلْبة لئلا يُرى أَثَرُها ، والكُرَاعُ من الحرَّة ما استطال .
قال : وقال الفراء : أرض ظَلِفٌ وظَلِفَةٌ إذا كانت لا تُؤَدِّي أثراً ، كأنها تمنع من ذلك .
ومنه يقال : ظَلَفَ الرجلُ نفسَه عما يَشِينُها إذا مَنَعها .
وقال غيره : الأُظْلُوفَة من الأرض القِطْعَةُ الحزْنَةُ الخَشِنَةُ ، وهي الأَظاليفُ ، ومكان ظَلِيفٌ حَزْنٌ خَشِنٌ ، قال : والظَّلْفَاءُ صَفَاةٌ قد استوت من الأرضِ مَمْدودةً ، قال : ويقال : أقامه الله على الظَّلَفَاتِ ، أي على الشِّدَّةِ والضِّيق .
وقال طُفَيْل الغَنَويّ :
هُنالِك يَرْويها ضَعِيفي ولم أُقِمْ
على الظَّلَفَاتِ مُقْفَعِلَّ الأنَامِل
ورُوي عن عمر بن الخطاب أنه قال
لراعي غنمه : عليكَ الظَّلَفَ من الأرض لا تُرَمِّضْها ، قلت : أَمَره بأن يَرْعاها في صَلاباتِ الأرض لئلا تَرْمَضَ فَتَتْلَفُ أظْلافُها ، لأن الشَّاءَ إذا رُعيتْ في الدِّهاسِ وحَمِيتْ الشمسُ عليها أَرْمَضَتْها ، والصَّيَّادُ في الباديةَ يلْبس مِسْمَاتَيْهِ وهما جَوْرَباه في الهاجِرة الحارَّة فَيثيرُ الوحشَ عن كُنُسِها ، فإذا مَشَتْ في الرَّمْضاءِ تساقَطَتْ أظلافُها ، وأخذها المُسْتَمِي ويقال لهم : السُّمَاةُ واحدُهم سَامٍ .
وقال الليث : الظَّلِفَةُ طَرَفُ حِنْو القَتَبِ وحِنوِ الإكافِ ، وأشباه ذلك مما يلي الأرض من جوانبها ، قال : والظَّلِيفُ الذَّليلُ السَّيِّىءُ الحال في معيشته ، وقال : ذهب به مَجَّاناً وظَليفاً إذا أَخَذَه بِغَيْر ثمنٍ ، وأنشد :
أَيَأْكُلُها ابنُ وَعْلَةَ في ظَلِيفٍ
ويَأْمَنُ هَيْثَمٌ وابْنَا سِنانِ
عمرو عن أبيه ، قال : الظِّلْفُ الحاجة ، والظِّلْفُ المتابَعَةُ في المَشي . وغيره ، ويقال : جاءَتْ الإبل على ظِلْفٍ واحد ، قال : والظِّلْفُ الباطلُ ، والظِّلْفُ المُبَاحُ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : ذهب دَمُه ظَلْفاً وظَلَفاً بالظَّاء والطَّاء معناه هَدْراً .
قال : وقال أبو زيد : أخذتُ الشيءَ بظَلِيفتِه إذا لم يَدَعْ منه شيئاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : غَنَمُ فلانٍ على ظِلْفٍ واحد ، وقال مرة : على ظَلَفٍ إذا ولدتْ كُلَّها .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : وفي الرَّحْلِ الظّلِفَاتُ ، وهي الخَشَبَاتُ الأربع اللواتي يَكُنَّ على جَنْبَيْ البَعير .
وقال الأصمعي : مِثْلُه .
قال أبو زيد : ويقال لأعلى الظَّلِفَتَيْن مما يَلي العَرَاقِيَ العَضُدَان وأسفلهما الظَّلِفَتَان ، وهما ما سَفَل من الحِنْوَيْنِ الواسط والمُؤْخِرة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ذَرَّفْتُ على الستين وظَلَّفْتُ ورَمَّدْتُ وطَلَّفْتُ ورَمَّثْتُ ، كل هذا إذا زِدْتَ عليها .
وفي ( النوادر ) : أَظْلَفْتُ فلاناً عن كذا وكذا وظَلَّفْتُه وشَذَّيْتُهُ وأَشْذَيْتُهُ إذا أَبْعَدْتَه عنه .
لفظ : قال الليث : اللفظ أَنْ تَرمِيَ بشيءٍ كان في فيك ، والفعل لَفَظَ يَلْفِظ لَفْظاً ، والأرض تَلْفِظُ الميتَ إذا لم تَقْبَلهْ ، ورَمَتْ به ، والبحرُ يَلْفِظُ الشيء ، يرمي به إلى الساحل ، والدنيا لافِظَةٌ ترمي بمنْ فيها إلى الآخرة ، وكل طائر يَزُنُّ أنثاه ، فهو لافظة ، ومن أمثالهم : أسْخَى من لافِظَةٍ يعنون الدِّيكَ .
أبو عبيد عن أبي زيد يقال : فلانٌ أسْخَى من لافظةٍ ، يقال : أنها الرَّحَى سُمِّيت بذلك لأنها تَلْفِظُ ما تَطْحَنُه ، ويقال : أنها
العَنْزُ ، وَجُودُها أنها تُدْعى للحَلَب وهي تَعْتَلِف فَتُلقِي ما في فِيها وتُقْبل إلى الحالب لتُحْلَبَ وهذا التفسير ليس عن أبي زيد .
قلت : واللَّفْظُ لفظ الكلام . قال الله جلَّ وعزَّ : ( قَعِيدٌ مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ ) ( ق : 18 ) ويقال : لَفَظَ فلانٌ عَصْبَه إذا ماتَ ، وعَصْبُه ريقُه الذي عَصَبَ بفيه أي غَرِيَ به فَيَبِسَ .
وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : اختلفوا في قولهم : أَسْمَحُ من لافِظةٍ .
فقال المفضل : هو الدِّيك .
وقال غيره : العَنْزُ .
وقال آخرون : هي الرحَى ، ويقال : هو البحر لأنه يقذف كل ما فيه .

##### Türkçe

ظ ل ف
**ظلف** , **لفظ** : (kullanılan).

(**ظلف**) : Leys dedi: **الظِّلْفُ**: ineğin **ظِلْفُ**’u ve onun benzeri geviş getiren şeylerden olanın; o, onun tırnağıdır.
İbnü’s-Sikkît dedi: denir ki: insanın bacağı ve ayağı; atın toynağı; devenin ayağı; devekuşunun (ayağı) ve ineğin ve koyunun **ظِلْفُ**’u.
Leys dedi: **الظِّلْفُ** atlar için ödünç alınır; Amr b. Ma‘dîkerib’in sözünü şahit getirdi:
وخَيْلٍ تَطأْكم بأَظْلافِها
Münzirî bana Ebû Tâlib’den, o da Ferrâ’dan haber verdi: dedi: Araplar der ki: “Binek hayvanı **ظِلْفَها**’yı buldu”; bu, insanlardan ve binek hayvanlarından, kendisine uygun olanı bulan ve onda iradesi bulunan kimse için darb-ı mesel olarak vurulur.
Ferrâ dedi: **الظَّلَفُ** yerden, atların üzerinde koşmayı sevdikleri (yerdir); ve **أرض ظَلِفَةٌ**: yumuşaklığından dolayı üzerinde yürüyüşün belirginleşmediği (yerdir).
Münzirî bana Tûsî’den, o da Harrâz’dan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi: **الظَّلَفُ** yerden kalınlaşan şeydir; İbnü’l-Ahvâs’a ait olarak şunu şahit getirdi:
أَلَمْ أَظْلِفْ عَن الشُّعراء عِرْضِي
كما ظُلِفَ الوَسِيقَةُ بالكُراعِ
Dedi: Bu, develer çalan bir adamdır; izleri belirginleşip de takip edilmesin diye, onları yerden bir **كُرَاعٍ** içine götürüp onunla (oradan) alıp götürmüştür. Ben dedim: Ferrâ **الظَّلَفَ**’ı yerden yumuşayan şey yaptı; İbnü’l-A‘râbî ise onu yerden kalınlaşan şey yaptı; söz, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür: **الظَّلَفُ** yerden, sertleşip iz vermeyen şeydir; onda yürüyene yürüyüşün zorlaşacağı bir engebelilik de yoktur; onda davarların ayaklarını yakacağı bir kum da yoktur; onda ayakların yaralanacağı taş da yoktur; fakat o, iz vermeyen sert topraktır.
Şemmer’den, İbn Şümeyl’e ait olarak, hattıyla okuduğum şeyde rivayet olundu: **الظَّلِفَةُ**: içinde iz belirginleşmeyen yerdir; o, kalın bir **قُفٌّ**’tur; ve o, **الظَّلَفُ**’tur.
Yezîd b. el-Hakem bir cariyeyi vasfederek dedi:
تشكو إذا ما مَشَتْ بالدِّعْصِ أَخْمَصَها
كأَنَّ ظَهْرَ النَّقا قُفٌّ لَهُ ظَلَفُ
Dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Adam **أَظْلَفَ** ettiğinde, sert bir yere düşmüş olur; Avf b. el-Ahvâs’ın beytini şahit getirdi:
أَلم أَظْلِفْ عَنْ الشُّعراء عِرْضِي
Dedi: Develeri çalan, izi görülmesin diye onları sert bir yer üzerine taşır; **الكُرَاعُ** ise **الحَرَّة**’den uzayıp giden şeydir.
Dedi: Ferrâ dedi: **أرض ظَلِفٌ** ve **ظَلِفَةٌ**: iz vermediği zaman; sanki bundan men ediyormuş gibi.
Bundan dolayı denir ki: Adam, onu men ettiğinde, kendisini onu ayıplayacak şeyden **ظَلَفَ** etti.
Başkası dedi: **الأُظْلُوفَة** yerden, engebeli sert parça(dır); onun çoğulu **الأَظاليفُ**’tir. Ve **مكان ظَلِيفٌ**: engebeli, sert (yer). Dedi: **الظَّلْفَاءُ**: yerden uzatılmış, dümdüz olmuş bir kaya düzlüğüdür. Dedi: “Allah onu **الظَّلَفَاتِ** üzerinde ikame etti” denir; yani şiddet ve darlık üzerinde.
Tufeyl el-Ganevî dedi:
هُنالِك يَرْويها ضَعِيفي ولم أُقِمْ
على الظَّلَفَاتِ مُقْفَعِلَّ الأنَامِل
Ömer b. el-Hattâb’dan rivayet olundu: koyunlarının çobanına dedi ki: “Yerden **الظَّلَفَ** sana (gerekir); onları **تُرَمِّضْها** etme.” Ben dedim: Ona, ayakları yanıp da **أظْلافُها** helâk olmasın diye, onları yerin sertliklerinde otlatmasını emretti; çünkü koyun **الدِّهاسِ**’ta otlatılıp güneş onun üzerinde kızışınca onu **أَرْمَضَتْها** eder. Ve çölde avcı, sıcak öğle vaktinde, ikisi çorabı olan iki **مِسْمَاتَيْهِ**’ini giyer; böylece vahşiyi inlerinden kaldırır; o da **الرَّمْضاءِ** üzerinde yürüdüğünde **أظلافُها** dökülür; onu **المُسْتَمِي** yakalar; onlara **السُّمَاةُ** denir; onların bir teki **سَامٍ**’dır.
Leys dedi: **الظَّلِفَةُ**: **حِنْو القَتَبِ**’in ve **حِنوِ الإكافِ**’ın ucu ve bunun benzerlerinden, yanlarından yere bitişik olan şeydir. Dedi: **الظَّلِيفُ**: geçiminde zelil, hâli kötü olan (kimsedir). Dedi: “Onu **مَجَّاناً** ve **ظَليفاً** götürdü” denir; onu bedelsiz aldığı zaman. Şunu şahit getirdi:
أَيَأْكُلُها ابنُ وَعْلَةَ في ظَلِيفٍ
ويَأْمَنُ هَيْثَمٌ وابْنَا سِنانِ
Amr, babasından: dedi: **الظِّلْفُ** ihtiyaçtır; ve **الظِّلْفُ** yürüyüşte peş peşe gitmedir. Başkası (da): “Develer tek bir **ظِلْفٍ** üzere geldi” denir. Dedi: **الظِّلْفُ** bâtıldır; ve **الظِّلْفُ** mubahtır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: “Kanı **ظَلْفاً** ve **ظَلَفاً** (ظاء ve طاء ile) gitti” (denir); manası: hederdir.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: Bir şeyden hiçbir şey bırakmadığım zaman “Şeyi **بظَلِيفتِه** ile aldım” (denir).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Falanın koyunları tek bir **ظِلْفٍ** üzeredir”; bir defa da dedi ki: hepsi doğurduğu zaman “tek bir **ظَلَفٍ** üzeredir.”
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi: **الرَّحْلِ**’de **الظّلِفَاتُ** vardır; onlar, devenin iki yanında bulunan dört tahta parçadır.
Asma‘î dedi: onun benzeri.
Ebû Zeyd dedi: **العَرَاقِيَ**’ye bitişik olan iki **الظَّلِفَتَيْن**’in üstüne **العَضُدَان** denir; onların altı ise **الظَّلِفَتَان**’dır; onlar, orta ve arka iki **الحِنْوَيْنِ**’den aşağıda olan şeydir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Altmışın üzerine **ذَرَّفْتُ** ve **ظَلَّفْتُ** ve **رَمَّدْتُ** ve **طَلَّفْتُ** ve **رَمَّثْتُ**”; bunların hepsi, onun üzerine artırdığın zaman (denir).
(**النوادر**)’de: “Falancayı şundan şundan **أَظْلَفْتُ** ve **ظَلَّفْتُه** ve **شَذَّيْتُهُ** ve **أَشْذَيْتُهُ**” (denir); onu ondan uzaklaştırdığın zaman.

**لفظ** : Leys dedi: **اللفظ**: ağzında olan bir şeyi atmandır; fiil: **لَفَظَ يَلْفِظ لَفْظاً**. Yer, onu kabul etmeyip onu attığı zaman ölüyü **تَلْفِظُ** eder; deniz, şeyi **يَلْفِظُ** eder: onu sahile atar. Dünya **لافِظَةٌ**’dir: içindekileri âhirete atar. Ve her kuş, dişisini **يَزُنُّ** ederse, o **لافظة**’dir. Onların darb-ı mesellerindendir: “**أسْخَى من لافِظَةٍ**”; bununla horozu kastederler.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Falan, **لافِظَةٍ**’den daha cömerttir” denir. Denir ki: o, değirmendir; onu bu adla adlandırdılar; çünkü öğüttüğünü **تَلْفِظُ** eder. Ve denir ki: o, keçidir; onun cömertliği şudur: sağım için çağrılırken o ot yer; sonra ağzındakini atar ve sağana yönelir ki sağılsın. Bu tefsir Ebû Zeyd’den değildir.
Ben dedim: **اللَّفْظُ** sözün lafzıdır. Allah azze ve celle dedi: **( قَعِيدٌ مَّا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ )** (ق: 18). Ve denir ki: Falan, öldüğü zaman **عَصْبَه**’ini **لَفَظَ** etti; **عَصْبُه**: ağzında bağladığı, yani ona yapışıp da kuruyan tükürüğüdür.
Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: “**أَسْمَحُ من لافِظةٍ**” sözlerinde ihtilaf ettiler.
Mufaddal dedi: o, horozdur.
Başkası dedi: keçidir.
Diğerleri dedi: o, değirmendir. Ve denir ki: o, denizdir; çünkü içindekinin hepsini fırlatır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب اللام والفاء وما يثلثهما)
(لفق)  اللام والفاء والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على ملاءمة الأمر. يقال: لَفَقتُ الثّوبَ بالثَّوب لَفْقاً. وهذا لِفْقُ هذا، أي يوائمه. وتَلافَقَ أمرهم: تلاءَم.
(لفك)  اللام والفاء والكاف. يقولون: الألْفَك: الأحْمَق.
(لفم)  اللام والفاء والميم كلمة. يقولون: اللِّفام: ما بلَغَ طرف الأنف من اللِّثام. وتلفَّمت المرأة: ردَّتَ قِناعَها على فَمِها.
(لفا)* اللام والفاء والحرف المعتلُّ أصلٌ صحيح، يدلُّ على انكشافِ شيءٍ وكَشْفِه، ويكون مهموزاً وغير مهموز. يقال: لَفَأَتِ الرّيح السحابّ عن وَجه السَّماء. ولَفَأْتُ اللّحمَ عن العَظْم: كَشَطته، ولفوْتُه، حكاهما أبو بكر([1]). واللَّفاء: التُّراب والقُماش على وجه الأرض. يقال مثلاً: "رضِيَ من الوَفاء باللَّفاء"، أي من وافِرِ حقِّه بالقليل. وألْفَيْتُه: لقِيته ووجدتُه، إلفاء. وتلافيتُه: تدارَكْتُه.
(لفت)  اللام والفاء والتاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على اللَّيِّ وصرف الشيء عن جهتهِ المستقيمةِ. منه لَفَتُّ الشَّيءَ: لوَيْتُه. ولفَتُّ فلاناً عن رأيه: صرفْتُه. والألْفَتُ: الرّجل الأعسَر. وهو قياس الباب: واللَّفِيتة: الغَليظة من العَصائد، لأنَّها تُلفَت، أي تُلْوى. وامرأةٌ لَفوت: لها زوجٌ ولها ولدٌ من غيره فهي تلفتُ إلى ولدِها. ومنه الالتفات، وهو أن تَعدِل بوجهك، وكذا التلفّت. قال أبو بكر: ولفَتُّ اللِّحاء من الشَّجرة: قَشَرته([2]).
(لفج)  اللام والفاء والجيم كلمةٌ واحدة. يقولون: المُلْفَج بفتح الفاء: الفقير، وماضِي فعله ألْفَجَ. وهو من نادِرِ الكلام([3]). وأنشد:
جارية شَبَّت شَباباً عُسْلُجا *** في حَِجْر مَنْ لم يكُ عنها مُلفَجا([4])وروي في بعض الحديث مرفوعاً: أيُدالِكُ الرّجلُ المرأةَ؟ قال: نَعَمْ إذا كان مُلفَجاً". والصحيح عن الحسن([5]).
(لفح)  اللام والفاء والحاء كلمةٌ واحدة. يقال: لفَحَتْه النار بحرّها والسَّمومُ، إذا أصابه حَرُّها فتغيَّرَ وجهُهُ. [وأمّا] قولهم: لَفَحَه بالسَّيف لَفْحَةً: ضربه ضربةً خفيفة، فإنّ الأصل فيه النون، هو نَفَحَه.
(لفظ)  اللام والفاء والظاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على طرح الشَّيء؛ وغالب ذلك أن يكون من الفم. تقول: لَفَظَ بالكلام يَلفِظ لَفظاً. ولفظتُ الشّيءَ من فمي. واللاَّفِظَة: الدِّيك، ويقال الرَّحَى، والبحر. وعلى ذلك يُفسَّر قوله:
فأمّا التي سَيْبُها يُرْتجَى *** فأجْوَدُ جُوداً من اللاّفظهْ([6])وهو شيءٌ ملفوظٌ ولَفيظ.
(لفع)  اللام والفاء والعين أُصَيل صحيح يدلُّ على اشتمالِ شيء. وتلفَّعَت المرأة بمِرْطِها: اشتمَلَتْ عليه. ولَفَّع الشَّيبُ رأسه: شمِلَه. وتَلفع الشَّجَر([7]): تجلَّلَ بالخُضْرة. والتفَعَت الأرضُ بالنّبات: اخضَارَّت، ولَفعتُ المزادة: قلبتُها فجعلتُ أَطِبَّتها([8]) في وسطها.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (2: 160).
([2]) الجمهرة (2: 24).
([3]) ونظيره كلمات ثلاث أوردها ابن خالويه في ليس من كلام العرب. وهي أحصن فهو محصن، وأسهب فهو مسهب، واجرأشت الإبل فهي مجرأشة.
([4]) أنشده في المجمل واللسان (لفج).
([5]) يشير إلى أنه من حديث الحسن حين سئل ذلك السؤال. انظر اللسان (لفج، دلك).
([6]) ذكر العيني (1: 572) أن البيت منسوب إلى طرفة.
([7]) في الأصل: "الرجل"، صوابه في المجمل.
([8]) وكذا في اللسان والقاموس، وفي المجمل: "طبتها"، والطبة بالضم والطبابة بالكسر: الجلدة التي تغطى بها الخرز، وهي معترضة مثنية كالإصبع على موضع الخرز.

ـ

##### Türkçe

(باب **اللام** و**الفاء** وما يثلثهما)
(**لفق**)  **اللام** ve**الفاء** ve**القاف** köklü bir asıldır; işin uygunluğuna delâlet eder. Denir: **لَفَقتُ الثّوبَ بالثَّوب لَفْقاً**. Ve bu, bunun **لِفْقُ**’udur; yani ona uygun olur. Ve **تَلافَقَ** onların işi: uyuştu.
(**لفك**)  **اللام** ve**الفاء** ve**الكاف**. Derler: **الألْفَك**: ahmak.
(**لفم**)  **اللام** ve**الفاء** ve**الميم** bir kelimedir. Derler: **اللِّفام**: **اللِّثام**’dan burnun ucuna ulaşan şey. Ve kadın **تلفَّمت**: örtüsünü ağzının üzerine geri çevirdi.
(**لفا**)* **اللام** ve**الفاء** ve illetli harf, sahih bir asıldır; bir şeyin açığa çıkmasına ve onu açmaya delâlet eder; hem hemzeli hem hemzesiz olur. Denir: **لَفَأَتِ الرّيح السحابّ عن وَجه السَّماء**. Ve **لَفَأْتُ اللّحمَ عن العَظْم**: onu sıyırdım; ve **لفوْتُه**; ikisini de Ebû Bekir hikâye etti([1]). Ve **اللَّفاء**: yer yüzünün üzerindeki toprak ve kumaş. Mesel olarak denir: "**رضِيَ من الوَفاء باللَّفاء**", yani bol hakkından az ile. Ve **ألْفَيْتُه**: ona rastladım ve onu buldum; **إلفاء**. Ve **تلافيتُه**: onu telâfi ettim.
(**لفت**)  **اللام** ve**الفاء** ve**التاء** tek bir kelimedir; bükmeye ve şeyi dosdoğru yönünden çevirmeye delâlet eder. Ondan: **لَفَتُّ الشَّيءَ**: onu büktüm. Ve **لفَتُّ فلاناً عن رأيه**: onu çevirdim. Ve **الألْفَتُ**: solak adam. Ve o, babın kıyasıdır. Ve **اللَّفِيتة**: **العَصائد**’in kalın olanı; çünkü o **تُلفَت** edilir; yani bükülür. Ve **امرأةٌ لَفوت**: onun bir kocası vardır ve ondan başkasından bir çocuğu vardır; böylece çocuğuna yönelir. Ondan **الالتفات**; ve o, yüzünle dönmendir; ve keza **التلفّت**. Ebû Bekir dedi: ve **لفَتُّ اللِّحاء من الشَّجرة**: onu soydum([2]).
(**لفج**)  **اللام** ve**الفاء** ve**الجيم** tek bir kelimedir. Derler: fâ’nın fethasıyla **المُلْفَج**: fakir; fiilinin mâzîsi **ألْفَجَ**. Ve o, sözün nadirindendir([3]). Ve şu beyit okundu:
جارية شَبَّت شَباباً عُسْلُجا *** في حَِجْر مَنْ لم يكُ عنها مُلفَجا([4])Ve bazı hadiste merfû olarak rivayet edildi: "**أيُدالِكُ الرّجلُ المرأةَ؟**" dedi: "**نَعَمْ إذا كان مُلفَجاً**". Ve sahih olan, Hasan’dan([5]).
(**لفح**)  **اللام** ve**الفاء** ve**الحاء** tek bir kelimedir. Denir: **لفَحَتْه النار بحرّها والسَّمومُ**; eğer onun harareti ona isabet eder de yüzü değişirse. [Ama] onların sözü: **لَفَحَه بالسَّيف لَفْحَةً**: onu hafif bir vuruşla vurdu; bunun aslı **النون**’dadır; o, **نَفَحَه**’dir.
(**لفظ**)  **اللام** ve**الفاء** ve**الظاء** sahih bir kelimedir; bir şeyi atmaya delâlet eder; ve bunun çoğu ağızdan olur. Dersin: **لَفَظَ بالكلام يَلفِظ لَفظاً**. Ve **لفظتُ الشّيءَ من فمي**. Ve **اللاَّفِظَة**: horoz; ve değirmen taşı ve deniz denir. Ve buna göre şu sözü tefsir edilir:
فأمّا التي سَيْبُها يُرْتجَى *** فأجْوَدُ جُوداً من اللاّفظهْ([6])Ve o, **ملفوظ** bir şeydir ve **لَفيظ**.
(**لفع**)  **اللام** ve**الفاء** ve**العين** sahih köklü bir asıldır; bir şeyin kuşatılmasına delâlet eder. Ve kadın **تلفَّعَت** **بمِرْطِها**: onunla örtündü. Ve **لَفَّع الشَّيبُ رأسه**: onu kapladı. Ve **تَلفع الشَّجَر**([7]): yeşillikle büründü. Ve yer **التفَعَت** bitkiyle: yeşerdi; ve **ولَفعتُ المزادة**: onu çevirdim de **أَطِبَّتها**’sını([8]) ortasına getirdim.
--------------ـــ
([1]) el-Cumhara (2: 160).
([2]) el-Cumhara (2: 24).
([3]) Ve benzeri, İbn Hâlaveyh’in “Arapların كلام’ından değildir”de zikrettiği üç kelimedir. Ve onlar: **أحصن**; o hâlde o **محصن**’dır; ve **أسهب**; o hâlde o **مسهب**’dir; ve **اجرأشت** develer; o hâlde onlar **مجرأشة**’dir.
([4]) el-Mucmel ve el-Lisân’da (**لفج**) onu okudu.
([5]) O sorunun sorulduğu vakit Hasan’ın hadisi olduğuna işaret eder. el-Lisân’a bak (**لفج**، **دلك**).
([6]) el-Aynî (1: 572) beytin Tarfah’a nispet edildiğini zikretti.
([7]) Asılda: "**الرجل**"; doğrusu el-Mucmel’dedir.
([8]) Ve keza el-Lisân ve el-Kâmûs’ta; el-Mucmel’de: "**طبتها**"; ve **الطبة** (damme ile) ve **الطبابة** (kesre ile): boncuğun örtüldüğü deri; o, boncuğun yerine parmak gibi enlemesine, iki katlı bir hâlde durandır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- اللفظ بالكلام مستعار من: لفظ الشيء من الفم، ولفظ الرحى الدقيق، ومنه سمي الديك اللافظة؛ لطرحه بعض ما يلتقطه للدجاج. قال تعالى: ﴿ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد﴾ [ق/18].

##### Türkçe

- **اللفظ** konuşma için, “bir şeyi ağızdan atmak”tan ödünç alınmıştır; ve “değirmenin inceyi atması”ndan (da); bundan dolayı horoza **اللافظة** adı verilmiştir; çünkü tavuklar için topladıklarının bir kısmını atar. Yüce Allah dedi ki: ﴿Bir sözden ne atsa, mutlaka onun yanında hazır bir gözetleyici vardır﴾ [ق/18].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ل ف ظ
لفظ النوى‏.‏
وكأنها لفظ العجم ولفيظه‏:‏ ما لفظ منه‏.‏
ولفظ اللقمة من فيه‏.‏
ورمى باللفاظة وهي ما يلفظ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ لفظ القول ولفظ به ‏"‏ ما يلفظ من قول ‏"‏ ويقال‏:‏ ما يلفظ بشيء إلا حفظ عليه‏.‏
ولفظ نفسه‏:‏ مات كما يقال‏:‏ قاء نفسه‏.‏
وفلان لافظ فائظ‏.‏
قال‏:‏ وقلت له إن تلفظ النفس كارهاً أدعك ولا أدفنك حين تنبل أي تموت‏.‏
ولفظت الرحم ماء الفحل‏.‏
ولفظت الرحى بالدقيق‏.‏
ولفظت الحيّة سمها‏.‏
ولفظت إلينا البلاد أهلها‏.‏
ولفظت آسادها الأجم‏.‏
وقال ذو الرمة‏:‏ تروحن فاعصوصبن حتى وردنه ولم يلفظ الغرثى الخداريّة الوكر والبحر يلفظ بالشيء إلى الساحل‏.‏
والدنيا لافظة بالناس إلى الآخرة والأرض تلفظ الموتى‏.‏
وجاء وقد لفظ لجامه وهو مجهود من العطش والإعياء‏.‏
وما بق إلا فضاضة ولعاعة ولفاظة‏:‏ بقيّة يسيرة‏.‏

##### Türkçe

ل ف ظ
**لفظ النوى**: çekirdeği attı.
Sanki o, Acem’in **لفظ**’u ve onun **لفيظه**’si gibidir: ondan atılan şey.
Lokmayı ağzından attı.
Ve **اللفاظة** ile attı; o, atılan şeydir.
Mecazdan: **لفظ القول** ve onunla **لفظ به**: “sözden atılan şey”; ve denilir: bir şeyle **يلفظ** etmez ki, onun üzerine (o) korunmuş olmasın.
**لفظ نفسه**: öldü; denildiği gibi: **قاء نفسه**.
Ve falan **لافظ فائظ**’dır.
Dedi ki: Ve ona dedim: eğer nefsi istemeyerek **تلفظ** edersen, seni bırakırım ve seni gömmem; **تنبل** حين: yani ölürsün.
Rahim, erkeğin suyunu attı.
Değirmen, unla attı.
Yılan, zehrini attı.
Memleketler, bize halklarını attı.
Orman, aslanlarını attı.
Ve ذو الرمة dedi ki:
Tروحن, sonra **فاعصوصبن** ettiler, ta ki ona vardılar; ve aç **الخداريّة** yuva’yı atmadı.
Ve deniz, şeyi sahile doğru atar.
Ve dünya, insanları âhirete doğru atıcıdır; ve yer, ölüleri atar.
Ve geldi; hâlbuki o, yularını atmıştı; susuzluk ve bitkinlikten zorlanmıştı.
Ve geriye ancak **فضاضة** ve **لعاعة** ve **لفاظة** kaldı: az bir kalıntı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

اللفظ: أَن ترمي بشيء كان في فِيكَ، والفعل لَفَظ الشيءَ. يقال: لفَظْتُ الشيء من فمي أَلفِظُه لَفْظاً رميته، وذلك الشيء لُفاظةٌ؛ قال امرؤ القيس يصف حماراً:
يُوارِدُ مَجْهُولاتِ كلِّ خَمِيلةٍ،
يَمُجُّ لُفاظَ البقْلِ في كلِّ مَشْرَبِ
قال ابن بري: واسم ذلك المَلْفوظ لُفاظة ولُفاظ ولَفِيظٌ ولفْظ. لبن سيده: لَفَظ الشيءَ وبالشيء يَلْفِظُ لَفْظاً، فهو مَلْفُوظ ولَفِيظ: رمى. والدنيا لافِظة تَلفِظ بمن فيها إِلى الآخرة أَي ترمي بهم. والأَرض تلفِظ الميّت إِذا لم تقبله ورمَتْ به. والبحر يلفِظ الشيء: يَرمي به إِلى الساحل، والبحرُ يلفِظ بما في جَوْفِه إِلى الشُّطوط. وفي الحديث: ويَبْقى في كل أَرض شِرارُ أَهلِها تَلفِظُهم أَرَضُوهم أَي تَقْذِفُهم وترْمِيهم من لفَظ الشيءَ إِذا رَماه. وفي الحديث: ومَن أَكل فما تخَلَّل فَلْيَلْفِظْ أَي فلْيُلْقِ ما يُخْرِجُه الخِلال من بين أَسنانه. وفي حديث ابن عمر، رضي اللّه عنهما: أَنه سُئل عما لَفَظ البحر فنَهى عنه؛ أَراد ما يُلقِيه البحر من السمك إِلى جانبه من غير اصْطِياد. وفي حديث عائشة، رضي اللّه عنها: فقاءتْ أُكُلَها ولَفَظَت خَبيئها أَي أَظهرت ما كان قد اختبأَ فيها من النبات وغيره. واللاَّفِظةُ: البحر. وفي المثل: أَسْخى من لافِظةٍ؛ يعنون البحر لأَنه يلفِظ بكلّ ما فيه من العَنبر والجواهر، والهاء فيه للمبالغة، وقيل: يعنون الديك لأَنه يلفظ بما فيه إِلى الدّجاج، وقيل: هي الشاةُ إِذا أَشْلَوْها تركت جِرَّتَها وأَقبلت إِلى الحَلْب لكَرَمِها، وقيل: جُودها أَنها تُدْعى للحَلَب وهي تَعْتَلِف فتُلْقي ما في فيها وتُقبل إِلى الحالب لتُحْلَب فرَحاً منها بالحلب، ويقال: هي التي تَزُقُّ فرْخَها من الطير لأَنها تخرج ما في جَوْفها وتُطعمه؛ قال الشاعر: تَجُودُ فَتُجْزِل قَبْلَ السُّؤال،
وكفُّكَ أَسْمَحُ من لافِظَه
وقيل: هي الرَّحى سميت بذلك لأَنها تلفظ ما تطحَنُه. وكلُّ ما زَقَّ فرخه لافِظة. واللُّفاظُ: ما لُفِظ به أَي طرح؛ قال:
والأَزْدُ أَمْسى شِلْوُهُم لُفاظا
أَي متروكاً مَطْروحاً لم يُدْفَن. ولفَظ نفسَه يَلْفِظُها لَفْظاً: كأَنه رمى بها، وكذلك لفَظ عَصْبَه إِذا ماتَ، وعَصْبُه: رِيقُه الذي عصَب بفيه أَي غَرِي به فَيَبِس. وجاء وقد لفظ لِجامَه أَي جاء وهو مجهود من العَطش والإِعْياء. ولفَظ الرجلُ: مات. ولفَظ بالشيء يَلْفِظُ لَفظاً: تكلم. وفي التنزيل العزيز: ما يَلفِظ من قولٍ إِلاَّ لَدَيْه رَقِيب عَتِيد. ولَفَظْت بالكلام وتلَفَّظْت به أَي تكلمت به. واللَّفْظ: واحد الأَلْفاظ، وهو في الأَصل مصدر.

##### Türkçe

**اللفظ**: Senin ağzında olan bir şeyle atman; fiil: **لَفَظ** **الشيءَ**. Denilir:
“**لفَظْتُ** **الشيءَ** **من** **فمي** **أَلفِظُه** **لَفْظاً**” (onu attım), onu attın; ve o şey **لُفاظةٌ**’dır; dedi
**امرؤ القيس** bir eşeği vasfederek:
Her sık çalılığın bütün bilinmeyenlerine suya götürür,
Her içişte yeşilliğin **لُفاظَ**’ını tükürür.

İbn Berrî dedi: O atılanın adı **لُفاظة** ve **لُفاظ** ve **لَفِيظٌ** ve **لفْظ**’tır. İbn
Sîde: **لَفَظ** **الشيءَ** ve **بالشيء** **يَلْفِظُ** **لَفْظاً**; o hâlde o **مَلْفُوظ** ve **لَفِيظ**’tir: attı.
Ve dünya **لافِظة**’dir; içinde olanları âhirete **تَلفِظ** eder; yani onları atar. Ve yer, ölüyü **تلفِظ** eder; onu kabul etmediği ve onu attığı zaman. Ve deniz **يلفِظ** şeyi: onu sahile atar; ve deniz, karnında olanı kıyılara **يلفِظ** eder. Hadiste: “Ve her yerde, halkının şerlileri kalır; onların yerleri onları **تَلفِظُهم** eder”; yani onları fırlatır ve onları atar; **لفَظ** **الشيءَ**’den, onu attığı zaman. Hadiste: “Ve kim yerse, diş arası temizlemede çıkan şeyi, **فَلْيَلْفِظْ**”; yani diş arası çöpünün dişlerinin arasından çıkardığını atsın. İbn Ömer hadîsinde, Allah onlardan razı olsun: Denizin **لَفَظ** ettiği şey hakkında soruldu da onu yasakladı; kastetti, avlanma olmaksızın denizin balıktan kenarına attığı şey. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Yediğini kustu ve gizlediğini **لَفَظَت**”; yani içinde bitkiden ve başkasından gizlenmiş olanı ortaya çıkardı. Ve **اللاَّفِظةُ**: deniz. Ve meselde: “Bir **لافِظةٍ**’den daha cömert”; denizi kastederler; çünkü o, amberden ve cevherlerden içinde olanın hepsini **يلفِظ** eder; ve ondaki **الهاء** mübalağa içindir. Ve denildi: Horozu kastederler; çünkü o, içinde olanı tavuğa doğru **يلفِظ** eder. Ve denildi: O, koyundur; onu **أَشْلَوْها** ettikleri zaman gevişini bırakır ve kereminden sağmaya yönelir. Ve denildi: Onun cömertliği, sağım için çağrıldığı hâlde o otlanırken ağzında olanı atması ve sağılmak üzere sağana yönelmesidir; sağılmaya sevinçten. Ve denilir: O, kuştan yavrusunu **تَزُقُّ** eden (besleyen)dir; çünkü karnında olanı çıkarır ve onu yedirir; şair dedi:
Soru gelmeden cömertlik eder de bol verir,
Ve senin elin bir **لافِظَه**’den daha eli açıktır.

Ve denildi: O, değirmendir; öğüttüğünü **تلفِظ** ettiği için bununla adlandırıldı. Ve yavrusunu **زَقَّ** eden her şey **لافِظة**’dir. Ve **اللُّفاظُ**: onunla **لُفِظ** edilen, yani atılan şey; dedi:
Ve Ezd akşamladı; onların parçası **لُفاظا** (olarak),
Yani bırakılmış, atılmış, gömülmemiş. Ve **لفَظ** nefesini, onu **يَلْفِظُها** **لَفْظاً**: sanki onu atmış gibi. Ve aynı şekilde, öldüğü zaman sinirini **لفَظ** etti; ve onun siniri: ağzında bağlanan, yani ona yapışan sonra kuruyan tükürüğüdür. Ve “dizginini **لفظ** etmiş olarak geldi”; yani susuzluk ve bitkinlikten zorlanmış olarak geldi. Ve adam **لفَظ** etti: öldü. Ve **لفَظ** bir şeyle, **يَلْفِظُ** **لَفظاً**: konuştu. Aziz tenzilde: “Bir söz **يَلفِظ** etmez ki, yanında hazır bir gözetleyici olmasın.” Ve “konuşmayla **لَفَظْت**” ve onunla **تلَفَّظْت**; yani onunla konuştum. Ve **اللَّفْظ**: **الأَلْفاظ**’ın bir tanesidir; ve o aslında bir mastardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ل ف ظ * * لَفَظَ * الشيء من فمه رماه وذلك الشيء المرمي * لُفَاظَةٌ * و * لَفَظَ * بالكلام و * تَلَفَّظَ * به تكلم به وبابهما ضرب و * اللَّفْظُ * واحد * الألْفاظِ * وهو في الأصل مصدر

##### Türkçe

* ل ف ظ * **لَفَظَ** şeyi ağzından attı; onu fırlattı; ve atılmış o şey **لُفَاظَةٌ**dur. Ve **لَفَظَ** söz ile; ve **تَلَفَّظَ** onunla: onunla konuştu. İkisinin de bâbı **ضرب**dır. Ve **اللَّفْظُ** **الألْفاظِ**ın tekilidir; ve aslında bir mastardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

لفظه من فيه يلفظه لفظا، و لفظ به لفظا، كضرب، وهو اللغة المشهورة. وقال ابن عباد: وفيه لغة ثانية: لفظ يلفظ، مثال سمع يسمع. وقرأ الخليل:  ما يلفظ من قول  بفتح الفاء، أي رماه، فهو ملفوظ ولفيظ. وفي الحديث: ويبقى في الأرض شرار أهلها تلفظهم أرضوهم أي تقذفهم وترميهم. وفي حديث آخر: ومن أكل فما تخلل فليلفظ أي فليلق ما يخرجه الخلال من بين أسنانه. وفي حديث ابن عمر أنه سئل عما لفظه البحر فنهى عنه، أراد ما يلقيه البحر من السمك إلى جانبه من غير اصطياد. وفي حديث عائشة: فقاءت اكلها ولفظت خبيئها أي أظهرت ما كان قد اختبأ فيها من النبات وغيره. ومن المجاز: لفظ بالكلام: نطق به، كتلفظ به، ومنه قوله تعالى:  ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد  ، وكذلك لفظ القول: إذا تكلم به.
 ولفظ فلان: مات.
 ومن المجاز: اللافظة: البحر، لأنه يلفظ بما في جوفه إلى الشطوط، كلافظة، معرفة.
 وقيل: اللافظة: الديك لأنه يأخذ الحبة بمنقاره فلا يأكلها، وإنما يلقيها إلى الدجاجة. وقيل: هي التي تزق فرخها من الطير، لأنها تخرج من جوفها لفرخها وتطعمه ويقال: هي الشاة التي تشلى للحلب، وهي تعلف، فتلفظ بجرتها، أي تلقي ما في فيها وتقبل إلى الحالب لتحلب، فرحا منها بالحلب لكرمها.
 ومن المجاز: اللافظة: الرحى لأنها تلفظ ما تطحنه من الدقيق، أي تلقيه. ومن إحداها قولهم: أسمح من لافظة، وأجود من لافظة، وأسخى من لافظة قال الشاعر:
  تجود فتجزل قبل السؤال                      وكفك أسمح من لافظه وأنشد الليث، - ويقال إنه للخليل-:
  فأما التي سيبها يرتجي                      قديما فأجود من لافظه في أبيات تقدم ذكرها في ف ي ظ، قال الصاغاني: فمن فسرها بالديك أو البحر جعل الهاء للمبالغة. واللافظة في غير المثل: الدنيا، سميت لأنها تلفظ، أي ترمي بمن فيها إلى الآخرة وهو مجاز.
 وكل ما زق فرخه: لافظة. واللفاظة، كثمامة: ما يرمى من الفم، ومنه لفاظة السواك.
 ومن المجاز: اللفاظة: بقية الشيء. يقال: ما بقي إلا نضاضة، ولعاعة ولفاظة، أي بقية قليلة.
 واللفاظ، ككتاب: البقل بعينه، نقله الصاغاني. ولفاظ: ماء لبني إياد، ويضم.
 ومن المجاز: جاء وقد لفظ لجامه، أي جاء مجهودا عطشا وإعياء، نقله ابن عباد والزمخشري.
 ومما يستدرك عليه: اللفظ: واحد الألفاظ، وهو في الأصل مصدر.
 واللفاظ، كغراب: ما طرح به، واللفظ مثله، عن ابن بري. وأنشد الجوهري لامرئ القيس يصف حمارا:
  يوارد مجهولات كل خـمـيلة                      يمج لفاظ البقل في كل مشرب وقال غيره:
  والأزد أمسى شلوهم لفاظا أي: متروكا مطروحا لم يدفن والملفظ: اللفظ، والجمع الملافظ.

  واللافظة: الأرض لأنها تلفظ الميت، أي ترمي به، وهو مجاز. ولفظ نفسه يلفظها لفظا، كأنه رمى بها، وهو كناية عن الموت، وكذلك قاء نفسه.وكذلك لفظ عصبه: إذا مات، وعصبه: ريقه الذي تعصب بفيه، أي غري به فيبس. ويقال: فلان لافظ فائظ.
 ولفظت الرحم ماء الفحل: ألقته، وكذا الحية سمها، والبلاد أهلها. وكل ذلك مجاز.
 ورجل لفظان، محركة، أي كثير الكلام، عامية.

##### Türkçe

**لفظه**: Onu ağzından **لفظا** olarak dışarı attı; ve onunla **لفظا** olarak **لفظ** etti; **ضرب** gibi; ve o, meşhur lugattır. İbn عباد dedi: Ve onda ikinci bir lugat vardır: **لفظ يلفظ**; **سمع يسمع** misali. Halîl okudu: **ما يلفظ من قول** fâ’nın fethiyle; yani onu attı; o hâlde o **ملفوظ** ve **لفيظ**tir. Hadiste: “Ve yerde onların en şerlileri kalır; onları yurtları **تلفظهم**”; yani onları fırlatır ve atar. Başka bir hadiste: “Ve kim yerse, artık diş arası temizlediği şey varsa **فليلفظ**”; yani diş çöpünün dişlerinin arasından çıkardığını atsın. İbn Ömer hadîsinde: Denizin **لفظه** ettiği şey hakkında soruldu da onu yasakladı; denizin, avlanma olmaksızın balıktan kıyısına attığı şeyi kastetti. Âişe hadîsinde: “Yediğini kustu ve gizlediğini **لفظت** etti”; yani içinde bitkiden ve başkasından gizlenmiş olanı ortaya çıkardı. Mecazdan: **لفظ بالكلام**: Onu söyledi; **تلفظ به** gibi; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد**; ve yine **لفظ القول**: Onu söylediği zaman.

Ve **لفظ** falan: öldü.

Mecazdan: **اللافظة**: deniz; çünkü karnında olanı kıyılara **يلفظ** eder; **كلافظة** gibi, marife.

Ve denildi: **اللافظة**: horoz; çünkü taneyi gagasıyla alır da onu yemez; ancak onu tavuğa atar. Ve denildi: O, kuşlardan yavrusunu **تزق** eden dişidir; çünkü karnından yavrusu için çıkarır ve onu yedirir; ve denilir: O, sağım için bağlanan koyundur; ve o yemlenir; sonra gevişini **فتلفظ بجرتها** eder; yani ağzında olanı atar ve sağılmak üzere sağana yönelir; sağım sebebiyle, cömertliğinden, onunla sevinerek.

Mecazdan: **اللافظة**: değirmen taşı; çünkü öğüttüğü undan olanı **تلفظ** eder; yani onu atar. Ve ondan onların sözü: **أسمح من لافظة** ve **أجود من لافظة** ve **أسخى من لافظة**. Şair dedi:

  Cömertlik eder de soru öncesinde bol verir
  Ve senin elin **لافضه**’den daha müsamahalıdır

Ve Leys inşâd etti—ve denilir ki o Halîl’indir—:

  Ama eskiden bağışı umulan o ise
  **لافضه**’den daha cömerttir

Önceden zikri geçmiş beyitlerde, **ف ي ظ**’da. Sâğânî dedi: Kim onu horozla veya denizle tefsir ederse, **الهاء**’yı mübalağa için kılmış olur. Ve mesel dışında **اللافظة**: dünya; ona bu ad verildi; çünkü o **تلفظ** eder; yani içinde olanı âhirete atar; ve o mecazdır.

Ve her ne ki yavrusunu **زق** etti: o, **لافظة**dir. Ve **اللفاظة**, **ثمامة** gibi: ağızdan atılan şey; ve ondan **لفاظة السواك**.

Mecazdan: **اللفاظة**: şeyin artığı. Denilir: **ما بقي إلا نضاضة، ولعاعة ولفاظة**; yani az bir artık.

Ve **اللفاظ**, **كتاب** gibi: bizzat ot; Sâğânî onu nakletti. Ve **لفاظ**: Benî İyâd’a ait bir su; ve damme ile de gelir.

Mecazdan: **جاء وقد لفظ لجامه**; yani susuzluk ve bitkinlikten zorlanmış olarak geldi; İbn عباد ve Zemahşerî onu nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **اللفظ**: **الألفاظ**’ın biridir; ve o aslında masdardır.

Ve **اللفاظ**, **غراب** gibi: onunla atılan şey; ve **اللفظ** onun gibidir; İbn Berî’den. Cevherî, İmrü’l-Kays’tan, bir eşeği vasfederken inşâd etti:

  Her çalılığın bütün bilinmezlerine varır
  Her su içişte otun **لفاظ**’ını çiğner

Ve başkası dedi:

  Ve Ezd, onların parçası **لفاظا** olarak akşamladı

Yani: gömülmemiş, terk edilmiş, atılmış. Ve **الملفظ**: **اللفظ**; cem‘i **الملافظ**.

Ve **اللافظة**: yer; çünkü ölüyü **تلفظ** eder; yani onu atar; ve o mecazdır. Ve **لفظ نفسه يلفظها لفظا**; sanki onu atmış gibidir; ve o, ölümden kinayedir; ve yine **قاء نفسه** de böyledir. Ve yine **لفظ عصبه**: öldüğü zaman; ve **عصبه**: ağzında bağladığı tükürüğüdür; yani ona yapıştı da kurudu. Ve denilir: falan **لافظ فائظ**.

Ve rahim, erkeğin suyunu **لفظت**: onu attı; ve yine yılan zehrini; ve beldeler halkını. Bütün bunlar mecazdır.

Ve bir adam **لفظان**, harekeli: yani çok konuşan; avamîdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

لَفَظَهُ
1 لَفَظَهُ ذ , (S, M, Msb, K,) and لَفَظَ بِهِ, (M, K,) aor. لَفِظَ , (S, M, Msb, K,) inf. n. لَفْظٌ; (T, S, M, Msb;) and لَفِظَهُ, and لَفِظَ بِهِ, aor. لَفِظَ ; (Ibn- Abbلd, K.) but the former is that which is commonly known; (TA;) He ejected it; cast it forth; [disgorged it;] (T, S, M, Msb, K;) namely a thing that was in his mouth; (T;) his spittle, &c.; (Msb;) from (مِنْ) his mouth. (S, TA.) And لَفَظَ alone, [elliptically,] He ejected what had entered between his teeth, of food. (TA.) You say also, لَفَظَتِ الحَيَّةُ سَمَّهَا (tropical:) [The serpent ejected its poison.] (TA.) And لَفَظَ عَصْبَهُ, lit. He ejected his spittle that stuck and dried in his mouth; meaning (tropical:) he died; (T, TA;) as also لَفَظَ نَفْسَهُ, aor. لَفِظَ , inf. n. as above; (M, TA;) and لَفَظَ alone. (M, K.) And جَآءَ وَقَدْ لَفَظَ لِجَامَهُ, [as to the letter and the meaning like جَآءَ وَقَدْ دَلَقَ لِجَامَهُ,] (tropical:) He came harassed, or distressed, by thirst and fatigue. (Ibn-'Abbلd, M, Z, K.) And لَفَظَتِ الرَّحِمُ مَآءَ الفَحْلِ (tropical:) The womb ejected the seminal fluid of the stallion. (TA.) And لَفَظَهُ البَحْرُ (assumed tropical:) The sea cast it forth upon the shore; (Msb, TA;) namely a fish; (TA;) or a beast. (Msb.) And لَفَظَ البَحْرُ بِمَا فِيهِ اِلَى الشُّطُوطِ (assumed tropical:) The sea cast forth what was within it to the shores. (M.) And قَآءَتِ الأَرْضُ أُكْلَهَا وَلَفَظَتْ خَبِيْئَهَا (tropical:) The earth disclosed her vegetables, and revealed her hidden things. (TA in this art. and in art. قيأ.) And لَفَظَتِ الأَرْضُ المَيِّتَ (assumed tropical:) The earth cast forth the dead; (T, Msb;) did not receive, or admit, the dead. (M.) And لَفَظَتِ البِلَادُ أَهْلَهَا (tropical:) [The countries cast forth their inhabitants]. (TA.) ― -b2- [Hence,] لَفَظَ بِالكَلَامِ, (S, K,) and بِقَوْلٍ, (Msb,) and بِالشَّىْءِ, (M,) and لَفَظَ القَوْلَ, (TA,) aor. لَفِظَ , inf. n. لَفْظٌ, (M,) He uttered, spoke forth, or pronounced, (S, M, Msb, K,) the saying, (S, K,) and a saying, (Msb,) and the thing; (M;) as also بِهِ ↓ تلفّظ. (S, Msb, K.) It is said in the Kur, [l. 17,] مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ (tropical:) [He doth not utter a saying]: where Kh. reads ما يَلْفَظُ: both forms of the verb being used in this sense [as is implied in the K.]. (TA.)

5 تَلَفَّظَ see 1, last signification.

لَفْظٌ
لَفْظٌ ذ , originally an inf. n., (S, Msb,) is used as a subst., (Msb,) signifying (tropical:) An expression; i. e. a word; [more precisely termed ↓ لَفْظَةٌ;] and also a collection of words, a phrase, or sentence; (I'Ak &c.;) [each considered as such, without regard to its meaning; a word itself; and a phrase itself;] the latter also called لَفْظٌ مُرَكَّبٌ, a compound expression, an expression composed of two or more words: (Expos. of the Ajroomeeyeh, by the sheykh Khلlid; &c.:) and ↓ مَلْفَظٌ signifies the same (TA:) pl. of the former أَلْفَاظٌ; (S, Msb;) dim. أُلَيْفَاظٌ: (Har., p. ٥٩٣) and of the latter مَلَافِظ. (TA.) [Hence, لَفْظًا وَمَعْنًى (tropical:) With respect to the word, or words, or wording, and the meaning: and with respect to the actual order of the words; and the order of the sense. And لَفْظًا وَرُتْبَةً (tropical:) With respect to the actual order of the words, and the order of the proper relative places. And لَفْظًا وَتَقْدِيرًا (tropical:) Literally and virtually. And لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ (tropical:) It has no singular formed of the same radical letter: i. e., it has no proper singular: said of a word such as قَوْمٌ and رَهْطٌ &c.] ― -b2- See also لُفَاظٌ.

لَفْظَةٌ
لَفْظَةٌ ذ : see لَفْظٌ.

لَفْظِىٌّ
لَفْظِىٌّ ذ [Of, or relating to, a word, or collection of words, verbal:] opposed to مَعْنَوِىٌّ.

لَفَظَانٌ
لَفَظَانٌ ذ Loquacious; a great talker: but this is a vulgar word. (TA.)

لُفْاظٌ
لُفْاظٌ ذ [app. a coll. gen. n., of which ↓ لُفَاظَةٌ, q. v., is the n. un., as seems to be indicated in the S, TA,] What is cast, or thrown, away; (M, TA;) as also ↓ لَفْظٌ: the latter on the authority of IB. (TA.)

لِفَاظٌ
لِفَاظٌ ذ (assumed tropical:) Leguminous plants [put forth by the earth]. (Sgh, K.)

لَفِيظٌ
لَفِيظٌ ذ and ↓ مَلْفُوظٌ Ejected; cast forth. (M, K.) ― -b2- (tropical:) [Uttered, spoken forth, or pronounced.]

لُفَاظَةٌ
لُفَاظَةٌ ذ What is ejected, or cast forth, from the mouth: (S, K:) such as particles of the toothstick, or stick with which the teeth are cleaned: (TA:) and what is cast, or thrown, away, of food: pl. لُفَاظَاتٌ: (Har, p. ??.:) see also لُفَاظٌ. ― -b2- Also, (tropical:) A remain, remainder, or residue, of a thing, (K, TA,) little in quality. (TA.)

لَافِظٌ
لَافِظٌ ذ [act. part. n. of 1: fem. with ة]. You say, فُلاَنٌ لَافِظٌ (tropical:) Such a one is dying. (TA.) ― -b2- اللَّافِظَةٌ The she-goat, (T, S, M, K,) or ewe; (M, K;) because she is called to be milked, while ruminating, and thereupon ejects her cud, and comes joyfully to be milked: (T, * S, M, * K: *) or the bird that feeds her young one from her beak; because she puts forth what is in her inside and gives it for food: (S, K *:) or the domestic cock; (S, K;) because he takes the grain with his beak, and does not eat it, but throws it to the hen: (K:) or (tropical:) the mill; (T, S, M, K;) because it casts forth what it grinds, (T, TA,) of the flour: (TA:) or (tropical:) the sea; (S, M, K;) as also لَافِظَةُ, determinate [as a proper name]; (K;) because it casts forth (S, M) what is in it, (M,) [namely] ambergris and jewels: (S:) in this last sense, and as applied to the cock, (Sgh,) the ة is to give intensiveness to the signification. (S, Sgh.) It has one or another of these significations in the saying, اسْمَحُ مِنْ لَافِظَةٍ [More liberal, or bountiful, than a she-goat, &c.,] (T, S, K,) and أَسْخَى مِنْ لَافِظَةٍ (M, TA) and أَجْوَدُ مِنْ لَافِظَةٍ [which mean the same]. (TA.) لَافِظَةٌ also signifies Any bird that feeds his female, (T,) or that feeds his young bird, (M, K,) from his beak. (T, M, K.) And اللَّافِظَةُ (tropical:) The earth; because it casts forth the dead. (TA.) And (tropical:) The present world; because it casts forth those who are in it to the world to come. (T, K, TA.)

مَلْفَظٌ
مَلْفَظٌ ذ : see لَفْظٌ.

مَلْفُوظٌ
مَلْفُوظٌ ذ : see لَفِيظٌ.

##### Türkçe

**لَفَظَهُ**
1 **لَفَظَهُ** ذ , (S, M, Msb, K,) ve **لَفَظَ بِهِ**, (M, K,) muzârîsi **لَفِظَ**, (S, M, Msb, K,) mastarı **لَفْظٌ**; (T, S, M, Msb;) ve **لَفِظَهُ**, ve **لَفِظَ بِهِ**, muzârîsi **لَفِظَ**; (Ibn- Abbلd, K.) fakat birincisi, yaygın olarak bilinen odur; (TA;) Onu dışarı attı; onu dışarı fırlattı; [onu geri çıkardı;] (T, S, M, Msb, K;) yani ağzında olan bir şeyi; (T;) tükürüğünü, vb.; (Msb;) (مِنْ) ağzından. (S, TA.) Ve **لَفَظَ** tek başına, [hazfedilmiş olarak,] Dişlerinin arasına girmiş olan yiyecekten olan şeyi dışarı attı. (TA.) Yine dersin ki, **لَفَظَتِ الحَيَّةُ سَمَّهَا** (mecaz:) [Yılan zehrini dışarı attı.] (TA.) Ve **لَفَظَ عَصْبَهُ**, lafzen: Ağzında yapışıp kuruyan tükürüğünü dışarı attı; mânâsı (mecaz:) öldü; (T, TA;) bunun gibi **لَفَظَ نَفْسَهُ**, muzârîsi **لَفِظَ**, mastarı yukarıdaki gibidir; (M, TA;) ve **لَفَظَ** tek başına. (M, K.) Ve **جَآءَ وَقَدْ لَفَظَ لِجَامَهُ**, [harf ve mânâ bakımından **جَآءَ وَقَدْ دَلَقَ لِجَامَهُ** gibidir,] (mecaz:) Susuzluk ve yorgunluk sebebiyle bunalmış, yahut sıkıntıya düşmüş olarak geldi. (Ibn-'Abbلd, M, Z, K.) Ve **لَفَظَتِ الرَّحِمُ مَآءَ الفَحْلِ** (mecaz:) Rahim aygırın menî suyunu dışarı attı. (TA.) Ve **لَفَظَهُ البَحْرُ** (farz edilen mecaz:) Deniz onu sahile attı; (Msb, TA;) yani bir balığı; (TA;) yahut bir hayvanı. (Msb.) Ve **لَفَظَ البَحْرُ بِمَا فِيهِ اِلَى الشُّطُوطِ** (farz edilen mecaz:) Deniz içinde olanı sahillere doğru dışarı attı. (M.) Ve **قَآءَتِ الأَرْضُ أُكْلَهَا وَلَفَظَتْ خَبِيْئَهَا** (mecaz:) Yer bitkilerini ortaya çıkardı ve gizli şeylerini açığa vurdu. (TA bu maddede ve **قيأ** maddesinde.) Ve **لَفَظَتِ الأَرْضُ المَيِّتَ** (farz edilen mecaz:) Yer ölüyü dışarı attı; (T, Msb;) ölüyü kabul etmedi, yahut içine almadı. (M.) Ve **لَفَظَتِ البِلَادُ أَهْلَهَا** (mecaz:) [Ülkeler halkını dışarı attı]. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **لَفَظَ بِالكَلَامِ**, (S, K,) ve **بِقَوْلٍ**, (Msb,) ve **بِالشَّىْءِ**, (M,) ve **لَفَظَ القَوْلَ**, (TA,) muzârîsi **لَفِظَ**, mastarı **لَفْظٌ**, (M,) Sözü, (S, K,) ve bir sözü, (Msb,) ve şeyi; (M;) telaffuz etti, dışa vurdu, yahut söyledi; (S, M, Msb, K;) bunun gibi **تلفّظ** ↓ **بِهِ**. (S, Msb, K.) Kur’ân’da [l. 17] şöyle denilmiştir: **مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ** (mecaz:) [Bir söz söylemez]: burada Kh. **ما يَلْفَظُ** diye okur: her iki fiil şekli de bu mânâda kullanılır [K’da ima edildiği üzere]. (TA.)

5 **تَلَفَّظَ**: 1’in son mânâsına bak.

**لَفْظٌ**
**لَفْظٌ** ذ , aslında bir mastar olup, (S, Msb,) isim olarak kullanılır, (Msb,) (mecaz:) Bir ifade; yani bir kelime; [daha dakik olarak ↓ **لَفْظَةٌ** diye adlandırılır;] ve ayrıca kelimelerden bir topluluk, bir ibare, yahut bir cümle; (I'Ak vb.;) [her biri, mânâsına bakılmaksızın bu şekilde kabul edilerek; kelimenin kendisi; ve ibarenin kendisi;] ikincisine ayrıca **لَفْظٌ مُرَكَّبٌ**, yani iki veya daha çok kelimeden oluşmuş bileşik ifade denir: (Şeyh Khلlid’in Ajroomeeyeh şerhi; vb.:) ve ↓ **مَلْفَظٌ** da aynı mânâyı ifade eder (TA:) birincinin çoğulu **أَلْفَاظٌ**; (S, Msb;) küçültmesi **أُلَيْفَاظٌ**: (Har., p. ٥٩٣) ve ikincinin çoğulu **مَلَافِظ**. (TA.) [Bundan dolayı, **لَفْظًا وَمَعْنًى** (mecaz:) Kelime yahut kelimeler yahut lafız ve mânâ bakımından: ve kelimelerin fiilî tertibi bakımından; ve mânânın tertibi bakımından. Ve **لَفْظًا وَرُتْبَةً** (mecaz:) Kelimelerin fiilî tertibi ve uygun nispi yerlerin tertibi bakımından. Ve **لَفْظًا وَتَقْدِيرًا** (mecaz:) Lafzen ve takdiren. Ve **لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ** (mecaz:) Aynı kök harften yapılmış tekili yoktur: yani onun sahih bir tekili yoktur: **قَوْمٌ** ve **رَهْطٌ** vb. gibi bir kelime hakkında söylenir.] ― -b2- **لُفَاظٌ**’a da bak.

**لَفْظَةٌ**
**لَفْظَةٌ** ذ : **لَفْظٌ**’a bak.

**لَفْظِىٌّ**
**لَفْظِىٌّ** ذ [Bir kelimeye yahut kelimeler topluluğuna ait, lafzî:] **مَعْنَوِىٌّ**’nin karşıtıdır.

**لَفَظَانٌ**
**لَفَظَانٌ** ذ Çok konuşan; çok konuşucu: fakat bu, avamî bir kelimedir. (TA.)

**لُفْاظٌ**
**لُفْاظٌ** ذ [görünüşe göre bir cins isim topluluğu; bunun tekil birimi, S, TA’da işaret edildiği üzere, bk. ↓ **لُفَاظَةٌ**] Atılan yahut fırlatılan şey; (M, TA;) bunun gibi ↓ **لَفْظٌ**: ikincisi IB.’nin rivayetine göredir. (TA.)

**لِفَاظٌ**
**لِفَاظٌ** ذ (farz edilen mecaz:) [yerin çıkardığı] baklagil bitkileri. (Sgh, K.)

**لَفِيظٌ**
**لَفِيظٌ** ذ ve ↓ **مَلْفُوظٌ** Dışarı atılmış; fırlatılmış. (M, K.) ― -b2- (mecaz:) [Telaffuz edilmiş, söylenmiş, yahut okunmuş.]

**لُفَاظَةٌ**
**لُفَاظَةٌ** ذ Ağızdan dışarı atılan, yahut fırlatılan şey: (S, K:) dişlerin temizlendiği çubuğun parçaları gibi, yahut dişlerin temizlendiği çubuk: (TA:) ve yiyecekten atılan yahut fırlatılan şey: çoğulu **لُفَاظَاتٌ**: (Har, p. ??.:) **لُفَاظٌ**’a da bak. ― -b2- Ayrıca, (mecaz:) bir şeyin artığı, kalanı, yahut tortusu, (K, TA,) miktar bakımından az. (TA.)

**لَافِظٌ**
**لَافِظٌ** ذ [1’in ism-i fâili: müennesi ة ile]. Dersin ki, **فُلاَنٌ لَافِظٌ** (mecaz:) Böyle biri ölmek üzeredir. (TA.) ― -b2- **اللَّافِظَةٌ** Dişi keçi, (T, S, M, K,) yahut koyun; (M, K;) çünkü geviş getirirken sağılmaya çağrılır; bunun üzerine gevişini dışarı atar ve sevinçle sağılmaya gelir: (T, * S, M, * K: *) yahut yavrusunu gagasından besleyen kuş; çünkü içindeki şeyi dışarı çıkarır ve onu yiyecek olarak verir: (S, K *:) yahut evcil horoz; (S, K;) çünkü taneyi gagasıyla alır ve onu yemez, fakat tavuğa atar: (K:) yahut (mecaz:) değirmen; (T, S, M, K;) çünkü öğüttüğü şeyden, (T, TA,) unu dışarı atar: (TA:) yahut (mecaz:) deniz; (S, M, K;) bunun gibi **لَافِظَةُ**, belirli [özel ad gibi]; (K;) çünkü içindeki şeyi (S, M) dışarı atar, (M,) [yani] amber ve mücevherleri: (S:) bu son mânâda ve horoza uygulanışında, (Sgh,) ة, mânâyı pekiştirmek içindir. (S, Sgh.) Şu sözde bunlardan bir mânâsı vardır: **اسْمَحُ مِنْ لَافِظَةٍ** [Dişi keçiden, vb. daha cömert], (T, S, K,) ve **أَسْخَى مِنْ لَافِظَةٍ** (M, TA) ve **أَجْوَدُ مِنْ لَافِظَةٍ** [ki aynı mânâyı ifade eder]. (TA.) **لَافِظَةٌ** ayrıca, dişisini besleyen herhangi bir kuşu, (T,) yahut yavru kuşunu, (M, K,) gagasından besleyen (kuşu) ifade eder. (T, M, K.) Ve **اللَّافِظَةُ** (mecaz:) yer; çünkü ölüyü dışarı atar. (TA.) Ve (mecaz:) dünya; çünkü içindekileri âhiret dünyasına doğru dışarı atar. (T, K, TA.)

**مَلْفَظٌ**
**مَلْفَظٌ** ذ : **لَفْظٌ**’a bak.

**مَلْفُوظٌ**
**مَلْفُوظٌ** ذ : **لَفِيظٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَفَظَ
لَفَظَ I ( n. ac. لَفْظ 1 )
a.  [ acc. or Bi ], Cast out, forth; ejected; disgorged.

b.  [ Bi ], Spoke, uttered, pronounced, articulated.

لَفِظَ
لَفِظَ A ( n. ac. لَفْظ 1 ),
a.  see supra (a) .

تَلَفَّظَ
تَلَفَّظَ V ,
a.  see I (b) .

لَفْظ
لَفْظ 1 , ( pl. أَلْفَاْظ 38 ),
a.  Utterance; articulation; word; expression; phrase, sentence.

b.  see 24t .

لَفْظَة
لَفْظَة 1t , ( pl. لَفَظَات ),
a.  Word.

لَفْظِيّ
لَفْظِيّ 1yi ,
a.  Literal; verbal.

b.  Articulate, vocal.

مَلْفَظ
مَلْفَظ 17 , ( pl. مَلَاْفِظُ 44 ),
a.  see 1 (a) .

لَاْفِظ
لَاْفِظ 21 ,
a.  Dying.

لَاْفِظَة
لَاْفِظَة 21t ,
a.  Bird feeding its young.

لِفَاْظ
لِفَاْظ 23 ,
a.  Plants.

لُفَاْظَة
لُفَاْظَة 24t ,   ( pl. reg. &  لُفَاْظ 24 ),
a.  Expectoration; refuse; residue.

لَفِيْظ
لَفِيْظ 25 ,
a.  Ejected &c.

b.  Uttered, spoken.

لَفَظَاْن
لَفَظَاْن 36 ,
a.  Loquacious.

لَفڤظَ
N. P. لَفڤظَ I ,
a.  see 25 .

لَفَّظَ
N. Ac. لَفَّظَ II ,
a.  Pronunciation.

لَفْظِيًّا
لَفْظِيًّا
a.  Literally; verbally.

##### Türkçe

**لَفَظَ**
**لَفَظَ** I (n. ac. **لَفْظ** 1)
a. [acc. veya Bi], dışarı attı, dışarı; fırlattı; çıkardı; kustu.

b. [Bi], konuştu, söyledi, telaffuz etti, seslendirdi.

**لَفِظَ**
**لَفِظَ** A (n. ac. **لَفْظ** 1),
a. yukarıya bak (a).

**تَلَفَّظَ**
**تَلَفَّظَ** V,
a. I (b)’ye bak.

**لَفْظ**
**لَفْظ** 1, (pl. **أَلْفَاْظ** 38),
a. söyleyiş; boğumlama; kelime; ifade; ibare, cümle.

b. 24t’ye bak.

**لَفْظَة**
**لَفْظَة** 1t, (pl. **لَفَظَات**),
a. kelime.

**لَفْظِيّ**
**لَفْظِيّ** 1yi,
a. lafzî; sözlü.

b. boğumlu, sesli.

**مَلْفَظ**
**مَلْفَظ** 17, (pl. **مَلَاْفِظُ** 44),
a. 1 (a)’ya bak.

**لَاْفِظ**
**لَاْفِظ** 21,
a. ölmekte olan.

**لَاْفِظَة**
**لَاْفِظَة** 21t,
a. yavrusunu besleyen kuş.

**لِفَاْظ**
**لِفَاْظ** 23,
a. bitkiler.

**لُفَاْظَة**
**لُفَاْظَة** 24t, (pl. reg. & **لُفَاْظ** 24),
a. balgam çıkarma; atık; artık.

**لَفِيْظ**
**لَفِيْظ** 25,
a. dışarı atılmış vb.

b. söylenmiş, konuşulmuş.

**لَفَظَاْن**
**لَفَظَاْن** 36,
a. çok konuşan.

**لَفڤظَ**
N. P. **لَفڤظَ** I,
a. 25’e bak.

**لَفَّظَ**
N. Ac. **لَفَّظَ** II,
a. telaffuz.

**لَفْظِيًّا**
**لَفْظِيًّا**
a. lafzen; sözlü olarak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

لفظ
لَفَظَ - يَلْفِظُ

لَفَظَ - يَلْفِظُ + كائن + لفظاً أو قولاً: ينطقه ويلسنه ويتكلم به
لَفَظَ - يَلْفِظُ  + كائن + كلاماً: يقوم بتشكيل الأصوات التي تعبر عن القول، على شكل مقاطع صوتية، كل مقطع يؤلف مجموعة أصوات منفصلة زمانياً عن المجموعة التي تليها، ثم يصدرها ويتكلم بها باستعمال لسانه
اللفظ: وحدة مؤلفة من مجموعة من الأصوات تنوب وتقوم مقام معنى محدد
واجتماع عدد من الألفاظ المرتبة والمتتالية، يمكن أن يؤدي معنى أكبر هو القول أو الكلمة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بناء الكلام وتشكيله في النفس ثم بالفم ونطقه "، وهي:
قَالَ - يَقُوْلُ، نَطَقَ - يَنْطِقُ، لَسِنَ - يَلْسَنُ، شَفَهَ - يَشْفَهُ، فَاهَ - يَفُوْهُ، لَفَظَ - يَلْفِظُ
يلفظ
 	﴿إذ يتلقى المتلقيان عن اليمين وعن الشمال قعيد(17)ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد(18)﴾ ق
مختار الصحاح
● [لفظ] ل ف ظ: لَفَظَ الشيء من فمه رماه وذلك الشيء المرمي لُفَاظَةٌ و لَفَظَ بالكلام و تَلَفَّظَ به تكلم به وبابهما ضرب و اللَّفْظُ واحد الألْفاظِ وهو في الأصل مصدر
معجم الفرائد القرآنية:
ل ف ظ
"يَلْفِظُ" في قوله تعالى :" مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ " (18) قريش .
لَفَظ : طرح وألقى، وفي إصطلاح أهل اللسان يطلق  اللفظ على ما خرج من بين  الشفتين  حروفا مقطعة .
الراغب
لفظ
- اللفظ بالكلام مستعار من: لفظ الشيء من الفم، ولفظ الرحى الدقيق، ومنه سمي الديك اللافظة؛ لطرحه بعض ما يلتقطه للدجاج. قال تعالى: }ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد{ [ق/18].
ملخص اللسان:
1.     اللفظ: أَن ترمي بشيء كان في فِيكَ، والفعل لَفَظ الشيءَ. يقال:  لفَظْتُ الشيء من فمي أَلفِظُه لَفْظاً رميته، وذلك الشيء لُفاظةٌ؛
2.     والأَرض تلفِظ  الميّت إِذا لم تقبله ورمَتْ به.
3.     والبحر يلفِظ الشيء: يَرمي به إِلى  الساحل
4.     واللُّفاظُ: ما لُفِظ به أَي طرح؛
5.     ولفَظ نفسَه يَلْفِظُها لَفْظاً:كأَنه رمى بها، وكذلك لفَظ عَصْبَه إِذا ماتَ ، ولفَظ الرجلُ: مات
6. ولفَظ بالشيء يَلْفِظُ لَفظاً:  تكلم. وفي التنزيل العزيز: ما يَلفِظ من قولٍ إِلاَّ لَدَيْه رَقِيب عَتِيد.  ولَفَظْت بالكلام وتلَفَّظْت به أَي تكلمت به. واللَّفْظ: واحد  الأَلْفاظ، وهو في الأَصل مصدر.
لسان العرب
● - لفظ: اللفظ: أَن ترمي بشيء كان في فِيكَ، والفعل لَفَظ الشيءَ. يقال:  لفَظْتُ الشيء من فمي أَلفِظُه لَفْظاً رميته، وذلك الشيء لُفاظةٌ؛ قال  امرؤ القيس يصف حماراً:  يُوارِدُ مَجْهُولاتِ كلِّ خَمِيلةٍ،  يَمُجُّ لُفاظَ البقْلِ في كلِّ مَشْرَبِ  قال ابن بري: واسم ذلك المَلْفوظ لُفاظة ولُفاظ ولَفِيظٌ ولفْظ. لبن  سيده: لَفَظ الشيءَ وبالشيء يَلْفِظُ لَفْظاً، فهو مَلْفُوظ ولَفِيظ: رمى.  والدنيا لافِظة تَلفِظ بمن فيها إِلى الآخرة أَي ترمي بهم. والأَرض تلفِظ  الميّت إِذا لم تقبله ورمَتْ به. والبحر يلفِظ الشيء: يَرمي به إِلى  الساحل، والبحرُ يلفِظ بما في جَوْفِه إِلى الشُّطوط. وفي الحديث: ويَبْقى في  كل أَرض شِرارُ أَهلِها تَلفِظُهم أَرَضُوهم أَي تَقْذِفُهم وترْمِيهم  من لفَظ الشيءَ إِذا رَماه. وفي الحديث: ومَن أَكل فما تخَلَّل  فَلْيَلْفِظْ أَي فلْيُلْقِ ما يُخْرِجُه الخِلال من بين أَسنانه. وفي حديث ابن  عمر، رضي اللّه عنهما: أَنه سُئل عما لَفَظ البحر فنَهى عنه؛ أَراد ما  يُلقِيه البحر من السمك إِلى جانبه من غير اصْطِياد. وفي حديث عائشة، رضي  اللّه عنها: فقاءتْ أُكُلَها ولَفَظَت خَبيئها أَي أَظهرت ما كان قد اختبأَ  فيها من النبات وغيره. واللاَّفِظةُ: البحر. وفي المثل: أَسْخى من  لافِظةٍ؛ يعنون البحر لأَنه يلفِظ بكلّ ما فيه من العَنبر والجواهر، والهاء فيه  للمبالغة، وقيل: يعنون الديك لأَنه يلفظ بما فيه إِلى الدّجاج، وقيل: هي  الشاةُ إِذا أَشْلَوْها تركت جِرَّتَها وأَقبلت إِلى الحَلْب لكَرَمِها،  وقيل: جُودها أَنها تُدْعى للحَلَب وهي تَعْتَلِف فتُلْقي ما في فيها  وتُقبل إِلى الحالب لتُحْلَب فرَحاً منها بالحلب، ويقال: هي التي تَزُقُّ  فرْخَها من الطير لأَنها تخرج ما في جَوْفها وتُطعمه؛ قال الشاعر:  تَجُودُ فَتُجْزِل قَبْلَ السُّؤال،  وكفُّكَ أَسْمَحُ من لافِظَه  وقيل: هي الرَّحى سميت بذلك لأَنها تلفظ ما تطحَنُه. وكلُّ ما زَقَّ  فرخه لافِظة. واللُّفاظُ: ما لُفِظ به أَي طرح؛ قال:  والأَزْدُ أَمْسى شِلْوُهُم لُفاظا  أَي متروكاً مَطْروحاً لم يُدْفَن. ولفَظ نفسَه يَلْفِظُها لَفْظاً:  كأَنه رمى بها، وكذلك لفَظ عَصْبَه إِذا ماتَ، وعَصْبُه: رِيقُه الذي عصَب  بفيه أَي غَرِي به فَيَبِس. وجاء وقد لفظ لِجامَه أَي جاء وهو مجهود من  العَطش والإِعْياء. ولفَظ الرجلُ: مات. ولفَظ بالشيء يَلْفِظُ لَفظاً:  تكلم. وفي التنزيل العزيز: ما يَلفِظ من قولٍ إِلاَّ لَدَيْه رَقِيب عَتِيد.  ولَفَظْت بالكلام وتلَفَّظْت به أَي تكلمت به. واللَّفْظ: واحد  الأَلْفاظ، وهو في الأَصل مصدر.
مقاييس اللغة:
(لفظ) اللام والفاء والظاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على طرح الشَّيء؛ وغالب ذلك أن يكون من الفم. تقول: لَفَظَ بالكلام يَلفِظ لَفظاً. ولفظتُ الشّيءَ من فمي. واللاَّفِظَة: الدِّيك، ويقال الرَّحَى، والبحر. وعلى ذلك يُفسَّر قوله:
فأمّا التي سَيْبُها يُرْتجَى *** فأجْوَدُ جُوداً من اللاّفظهْ([6])
وهو شيءٌ ملفوظٌ ولَفيظ.
القاموس المحيط:
لَفِظَه، به، كضَرَبَ وسَمِعَ رَماه، فهو مَلْفوظٌ ولَفيظٌ، بالكلامِ نَطَقَ، كتَلَفَّظَ، فلانٌ ماتَ.
واللاَّفِظةُ: البَحْرُ، كلافِظةَ، مَعْرِفَةً، والدِّيكُ لأنه يأخُذُ الحَبَّةَ بمِنْقارِه، فلا يأكُلُها، وإنما يُلْقيها إلى الدَّجاجةِ، والتي تَزُقُّ فَرْخَها مِن الطَّيْرِ، لأنها تُخْرِجُ مِنْ جَوْفِها لِفَرْخِها، والشَّاةُ التي تُشْلَى للحَلْبِ، فَتَلْفِظُ بِجِرَّتِها، وتُقْبِلُ فَرَحاً بالحَلْبِ، والرَّحَى، ومِنْ إحْداها قولهُم: أَسْمَحُ مِنْ لافِظَةٍ، والدُّنْيا لأنَّها تَرْمِي بِمَنْ فيها إلى الآخِرَةِ، وكلُّ ما زَقَّ فَرْخَه. وكثُمامَةٍ: ما يُرْمَى من الفَمِ، وبَقِيَّةُ الشيءِ. وككِتابٍ: البَقْلُ، وماءٌ لِبَني إيادٍ، ويُضَمُّ. وجاءَ وقد لَفَظَ لِجامَه، أي: مَجْهوداً عَطَشاً وإِعْياءً.
تاج العروس:
ل ف ظ
لَفَظَه من فِيهِ يَلْفِظُهُ لَفْظاً و لَفَظَ به لَفْظاً كضَرَبَ وهو اللُّغَةُ المَشْهُورَةُ . وقالَ ابنُ عَبَّادٍ : وفيه لُغَةٌ ثَانِيَةٌ : لَفِظَ يَلْفَظُ مِثَالٌ سَمِعَ يَسْمَعُ . وقَرَأَ الخَلِيلُ : " ما يَلْفَظُ من قَوْلٍ " بفَتْحِ الفاءِ أَيْ رَمَاهُ فهو مَلْفُوظٌ ولَفِيظٌ . وفي الحَدِيثِ : ويَبْقَى في الأَرْضِ شِرَارُ أَهْلِها تَلْفِظُهُمْ أَرَضُوهُمْ أَيْ تَقْذِفُهُم وتَرْمِيهِمْ . وفي حَدِيثٍ آخَرَ : ومَنْ أَكَلَ فَمَا تَخَلَّل فَلْيَلْفِظْ أَيْ فَلْيُلْقِ ما يُخْرِجُهُ الخِلالُ مِنْ بَيْنِ أَسْنانِه . وفي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سُئِلَ عَمَّا لَفَظَهُ البَحْرُ فَنَهَى عَنْهُ أَرادَ ما يُلْقِيهِ البَحْرُ من السَّمَكِ إِلى جانِبِهِ من غَيْرِ اصْطِيَادٍ . وفي حَدِيثِ عائِشةَ : فَقَاءَتْ اُكُلَهَا ولَفَظَتْ خَبِيئَها أَي أَظْهَرَتْ ما كَانَ قد اخْتَبَأَ فِيهَا من النَّبَاتِ وغَيْرِه . ومن المَجازِ : لَفَظَ بالكَلامِ : نَطَقَ به كَتَلَفَّظَ به ومنهُ قَوْلُهُ تَعَالَى : " ما يَلْفِظُ منْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ " وكَذلِكَ لَفَظَ القَوْلَ : إِذا تَكَلَّمَ به
ولَفَظَ فُلانٌ : ماتَ
ومن المَجَازِ : اللاَّفِظَةُ : البَحْرُ لأَنَّهُ يَلْفِظُ بِمَا في جَوْفِهِ إِلَى الشُّطُوطِ كلاَفِظَةَ مَعْرِفَةً
وقِيلَ : اللاّفِظةَ : الدِّيكُ لأَنَّهُ يأَخُذُ الحَبَّةَ بمِنْقَارِهِ فلا يَأْكُلَها وإِنَّما يُلْقِيهَا إِلَى الدَّجَاجَةِ . وقِيلَ : هي الَّتِي تَزُقُّ فَرْخَها من الطَّيْرِ لأَنَّهَا تُخْرِجُ من جَوْفِهَا لفَرْخِها وتُطْعِمُهُ ويُقالُ : هي الشَّاةُ الَّتِي تُشْلَى لِلْحَلْبِ وهي تُعْلَفُ فتَلْفِظُ بجِرَّتِهَا أَي تُلْقِي ما فِي فِيها وتُقْبِلُ إِلى الحالِبِ لِتُحْلَبَ فَرَحاً مِنْهَا بالحَلْبِ لِكَرَمِها
ومن المَجَازِ : اللاّفِظَةُ : الرَّحَى لأَنَّهَا تَلْفِظُ ما تَطْحَنُهُ مِنَ الدَّقِيقِ أَيْ تُلْقِيهِ . ومِنْ إِحْدَاها قَوْلُهُم : أَسْمَحُ مِنْ لافِظَةٍ وأَجْوَدُ من لافِظَةٍ وأَسْخَى مِنْ لافِظَةٍ قال الشاعر :
تَجُودُ فَتُجْزِلُ قَبْلَ السُّؤالِ ... وكَفُّكَ أًسْمَحُ مِنْ لافِظَهْ وأَنْشَدَ اللَّيْثُ - ويُقَالُ إِنَّه لِلْخَلِيلِ - :
فَأَمَّا الَّتِي سَيْبُها يُرتَجَي ... قَدِيماً فَأَجْوَدُ من لافِظَهْ في أَبياتٍ تَقَدَّمَ ذِكْرُها في ف ي ظ قال الصّاغَانِيُّ : فمَنْ فَسَّرَها بالدِّيكِ أَو البَحْرِ جَعَلَ الهاءَ لِلْمبالَغَةِ . واللاّفِظَةُ في غَيْرِ المَثَلِ : الدُّنْيَا سُمِّيت لأَنَّها تَلْفِظُ أَيْ تَرْمِي بِمَنْ فِيها إِلى الآخِرَةِ وهو مَجَازٌ
وكُلُّ ما زَقَّ فرْخَهُ : لاَفِظَةٌ . واللُّفَاظَةُ كَثُمَامَةٍ : ما يُرْمَى من الفَمِ ومنه لُفَاظَةُ السِّوَاكِ
ومن المَجَازِ : اللُّفاظَةُ : بَقِيَّةُ الشَّيْءِ . يُقَالُ : ما بَقِيَ إِلاّ نُضَاضَةٌ ولُعَاعَةٌ ولُفَاظَةٌ أَي بَقِيَّةُ قَلِيلَةٌ
واللِّفَاظُ كَكِتَابٍ : البَقْلُ بِعَيْنِهِ نَقَلَهُ الصّاغَانِيُّ . ولِفَاظٌ : ماءٌ لِبَنِي إِيادٍ ويُضَمُّ
ومن المَجَازِ : جاءَ وقد لَفَظَ لِجَامَهُ أَي جاءَ مَجْهُوداً عَطَشاً وإِعْيَاءً نَقَلَهُ ابنُ عَبَّادٍ والزَّمَخْشَرِي
وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : اللَّفْظُ : واحِدُ الأَلْفَاظِ وهو في الأصْلِ مَصْدَرٌ
واللُّفَاظُ كغُرَابٍ : ما طُرِحَ به واللَّفظُ مِثْلُه عن ابنِ بَرِّيّ . وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ لامْرِئِ القَيْسِ يَصِفُ حِمَاراً :
يُوَارِدُ مَجْهُولاتِ كُلِّ خَمِيلَةٍ ... يَمُجُّ لُفَاظَ البَقْلِ في كُلِّ مَشْرَبٍ وقال غَيْرُه :
" والأَزْدُ أَمْسَى شِلْوُهُم لُفَاظا أَي : مَتْرُوكاً مَطْرُوحاً لَمْ يُدْفَنْ والمَلْفَظُ : اللَّفْظُ والجَمْع المَلافِظُ
واللافِظَةُ : الأَرْضُ لأَنَّها تَلْفْظُ المَيِّتَ أَي تَرْمِي به وهو مَجاَزٌ . ولَفَظَ نَفْسَهُ يَلْفِظُها لَفْظاً كَأَنَّهُ رَمَى بِهَا وهو كِنايَةٌ عن المَوْتِ وكَذلِكَ قَاءَ نَفْسَه . وكَذلِكَ لَفَظَ عَصْبَهُ : إِذا ماتَ وعَصْبُه : رِيقُه الَّذِي تعَصَبَ بفِيهِ أَي غَرِيَ به فَيَبِسَ . ويُقَالُ : فُلانٌ لاَفِظٌ فائِظُ
ولَفَظَتِ الرَّحْمُ ماءَ الفَحْلِ : أَلْقَتْهُ وكَذَا الحَيَّةُ سُمُّهَا والبِلاَدُ أَهْلَهَا . وكُلُّ ذلَكَ مَجَازٌ
ورَجُلٌ لَفَظَانُ مُحَرَّكَة أَيْ كَثِيرُ الكَلامِ عامِّيّة

##### Türkçe

لفظ
**لَفَظَ - يَلْفِظُ**

**لَفَظَ - يَلْفِظُ** + bir varlık + **لفظاً** veya **قولاً**: onu telaffuz eder, diliyle söyler ve onunla konuşur
**لَفَظَ - يَلْفِظُ**  + bir varlık + **كلاماً**: sözü ifade eden sesleri, ses heceleri şeklinde oluşturur; her hece, kendisini izleyen gruptan zaman bakımından ayrık bir sesler grubunu meydana getirir; sonra onları çıkarır ve diliyle kullanarak onlarla konuşur
**اللفظ**: belirli bir anlamın yerine geçen ve onun makamını tutan, bir sesler grubundan oluşmuş bir birimdir
Ve tertipli ve ardışık bir takım **الألفاظ**’ın bir araya gelişi, daha büyük bir anlamı, yani **القول** veya **الكلمة**’yi meydana getirebilir
Ve **اللفظ**, “konuşmayı inşa etmek ve onu nefiste sonra ağızla şekillendirmek ve onu telaffuz etmek” **ألفاظ** grubuna mensuptur; bunlar:
**قَالَ - يَقُوْلُ**، **نَطَقَ - يَنْطِقُ**، **لَسِنَ - يَلْسَنُ**، **شَفَهَ - يَشْفَهُ**، **فَاهَ - يَفُوْهُ**، **لَفَظَ - يَلْفِظُ**
**يلفظ**
 	﴿إذ يتلقى المتلقيان عن اليمين وعن الشمال قعيد(17)ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد(18)﴾ ق
مختار الصحاح
● [**لفظ**] ل ف ظ: **لَفَظَ** şeyi ağzından attı; onu fırlattı; ve atılan o şeye **لُفَاظَةٌ** denir. Ve **لَفَظَ** sözle; ve onunla **تَلَفَّظَ**: onunla konuştu. İkisinin bâbı da **ضرب**’dır. Ve **اللَّفْظُ**, **الألْفاظِ**’ın tekilidir; aslında ise bir mastardır.

معجم الفرائد القرآنية:
ل ف ظ
“**يَلْفِظُ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “ **مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ** ” (18) قريش .
**لَفَظ**: attı ve bıraktı; ve lisan ehlinin ıstılahında **اللفظ**, iki dudak arasından çıkmış, kesik kesik harfler olarak olana ad olur.

الراغب
لفظ
- Sözle **اللفظ**, “şeyi ağızdan atmak”tan ödünç alınmıştır; ve değirmenin inceyi atması (dışarı çıkarması)ndan; bundan dolayı horoza **اللافظة** adı verilmiştir; çünkü topladıklarının bir kısmını tavuklara atar. Yüce Allah dedi ki: }**ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد**{ [ق/18].

ملخص اللسان:
1.     **اللفظ**: ağzında olan bir şeyi atmandır; fiil **لَفَظ** الشيءَ’dir. Denir ki: **لفَظْتُ** şeyi ağzımdan **أَلفِظُه** **لَفْظاً**: onu attım; ve o şey **لُفاظةٌ**’dır;
2.     Ve yer, ölüyü **تلفِظ** eder: onu kabul etmediği ve onunla (onu) attığı zaman.
3.     Ve deniz, şeyi **يلفِظ** eder: onu sahile atar.
4.     **واللُّفاظُ**: onunla **لُفِظ** edilen, yani atılan şeydir;
5.     **ولفَظ نفسَه يَلْفِظُها لَفْظاً**: sanki onu atmış gibidir; ve aynı şekilde **لفَظ عَصْبَه**: öldüğü zaman; ve **لفَظ الرجلُ**: öldü.
6. و **لفَظ بالشيء يَلْفِظُ لَفظاً**: konuştu. Ve aziz tenzilde: **ما يَلفِظ من قولٍ إِلاَّ لَدَيْه رَقِيب عَتِيد**. Ve **لَفَظْت** sözle ve onunla **تلَفَّظْت**: yani onunla konuştum. Ve **اللَّفْظ**: **الأَلْفاظ**’ın tekilidir; aslında ise mastardır.

لسان العرب
● - **لفظ**: **اللفظ**: ağzında olan bir şeyi atmandır; fiil **لَفَظ الشيءَ**’dir. Denir ki: **لفَظْتُ** şeyi ağzımdan **أَلفِظُه** **لَفْظاً**: onu attım; ve o şey **لُفاظةٌ**’dır; **امرؤ القيس** bir merkebi vasfederek dedi:
يُوارِدُ مَجْهُولاتِ كلِّ خَمِيلةٍ،
يَمُجُّ لُفاظَ البقْلِ في كلِّ مَشْرَبِ
İbn Berrî dedi ki: bunun adı, atılan şeyin adı **لُفاظة** ve **لُفاظ** ve **لَفِيظٌ** ve **لفْظ**’tır. İbn Sîde: **لَفَظ** şeyi ve şeyle **يَلْفِظُ** **لَفْظاً**: o halde o **مَلْفُوظ** ve **لَفِيظ**’tir: attı. Ve dünya **لافِظة**’dir; içinde olanları ahirete **تَلفِظ** eder; yani onları atar. Ve yer, ölüyü **تلفِظ** eder: onu kabul etmediği ve onunla attığı zaman. Ve deniz, şeyi **يلفِظ** eder: onu sahile atar; ve deniz, karnında olanı kıyılara **يلفِظ** eder. Hadiste: “Ve her yerde, ehlinin şerirleri kalır; onların yerleri onları **تَلفِظُهم** eder”; yani onları fırlatır ve atar; “şeyi **لفَظ** ettiği zaman”dan, yani onu attığı zaman. Ve hadiste: “Kim yerse, diş arası temizliğinde çıkan şeyi **فَلْيَلْفِظْ**”; yani diş arası temizliğinin dişleri arasından çıkardığını atsın. İbn Ömer hadîsinde, Allah ikisinden de razı olsun: denizin **لَفَظ** ettiği şey hakkında soruldu da onu yasakladı; denizin, av olmaksızın balığı yanına attığı şeyi kastetti. Âişe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Yediğini kustu ve gizlediğini **لَفَظَت** etti”; yani içinde bitki ve başkası gibi gizlenmiş olanı ortaya çıkardı. **واللاَّفِظةُ**: denizdir. Meselde: “**أَسْخى من لافِظةٍ**”; denizi kastederler; çünkü o, içinde olan her şeyi amber ve cevherlerden **يلفِظ** eder; ve içindeki **الهاء** mübalağa içindir. Ve denildi ki: horozu kastederler; çünkü içinde olanı tavuklara **يلفِظ** eder. Ve denildi ki: o, sağım için çağırdıkları koyundur; gevişini bırakır ve kereminden sağmaya yönelir. Ve denildi ki: cömertliği, o otlarken sağım için çağrıldığı zaman ağzında olanı atması ve sağılmak için sağana yönelmesidir; sağılmaya sevinçten. Ve denilir ki: o, kuşlardan yavrusunu besleyen (ağzına veren)dır; çünkü karnında olanı çıkarır ve onu yedirir; şair dedi ki:
تَجُودُ فَتُجْزِل قَبْلَ السُّؤال،
وكفُّكَ أَسْمَحُ من لافِظَه
Ve denildi ki: o, değirmendir; öğüttüğünü **تلفِظ** ettiği için böyle adlandırıldı. Ve her kim yavrusunu beslerse (ağzına verirse) o **لافِظة**’dir. **واللُّفاظُ**: onunla **لُفِظ** edilen, yani atılan şeydir; dedi ki:
والأَزْدُ أَمْسى شِلْوُهُم لُفاظا
yani bırakılmış, atılmış, gömülmemiş. Ve **لفَظ نفسَه يَلْفِظُها لَفْظاً**: sanki onu atmış gibidir; ve aynı şekilde **لفَظ عَصْبَه**: öldüğü zaman; ve **عَصْبُه**: ağzında bağlanmış olan tükürüğüdür; yani ona yapışmıştı da kurudu. Ve “**لفظ لِجامَه** etmiş olarak geldi”: yani susuzluk ve yorgunluktan bitkin olarak geldi. Ve **لفَظ الرجلُ**: öldü. Ve **لفَظ بالشيء يَلْفِظُ لَفظاً**: konuştu. Ve aziz tenzilde: **ما يَلفِظ من قولٍ إِلاَّ لَدَيْه رَقِيب عَتِيد**. Ve **لَفَظْت** sözle ve onunla **تَلَفَّظْت**: yani onunla konuştum. Ve **اللَّفْظ**: **الأَلْفاظ**’ın tekilidir; aslında ise mastardır.

مقاييس اللغة:
(**لفظ**) **اللام** ve **الفاء** ve **الظاء**, sahih bir kelimedir; bir şeyi atmaya delalet eder; bunun çoğu, ağızdan olur. Dersin ki: **لَفَظَ بالكلام يَلفِظ لَفظاً**. Ve “şeyi ağzımdan **لفظتُ**”. Ve **اللاَّفِظَة**: horozdur; ve değirmen denilir; ve deniz. Ve bunun üzerine şu söz tefsir edilir:
فأمّا التي سَيْبُها يُرْتجَى *** فأجْوَدُ جُوداً من اللاّفظهْ([6])
Ve o, **ملفوظٌ** bir şeydir ve **لَفيظ**.

القاموس المحيط:
**لَفِظَه**، onunla, **كضَرَبَ** ve **سَمِعَ**: onu attı; o halde o **مَلْفوظٌ** ve **لَفيظٌ**’tir. Sözle: **نَطَقَ**; **كتَلَفَّظَ**. Falan: öldü.
Ve **اللاَّفِظةُ**: denizdir; **كلافِظةَ** (marife olarak). Ve horozdur; çünkü taneyi gagasıyla alır, onu yemez; ancak onu tavuğa atar. Ve kuşlardan yavrusunu besleyen (ağzına veren)dir; çünkü karnından yavrusu için çıkarır. Ve sağım için çağrılan koyundur; gevişini **فَتَلْفِظُ** eder ve sağılmaya sevinçle gelir. Ve değirmendir. Ve bunlardan biri, onların şu sözüdür: **أَسْمَحُ مِنْ لافِظَةٍ**. Ve dünya; çünkü içindekini ahirete atar. Ve her kim yavrusunu beslerse (ağzına verirse). Ve **كثُمامَةٍ** gibi: ağızdan atılan şey; ve şeyin kalanı. Ve **ككِتابٍ** gibi: ot; ve Benî İyâd’a ait bir su; ve zamme ile de gelir. Ve “**لَفَظَ لِجامَه** etmiş olarak geldi”: yani susuzluk ve yorgunluktan bitkin olarak.

تاج العروس:
ل ف ظ
Onu ağzından **لَفَظَه**: **يَلْفِظُهُ** **لَفْظاً**; ve onunla **لَفَظَ**: **لَفْظاً**; **كضَرَبَ**; ve bu, meşhur lugattır. İbn Abbâd dedi ki: onda ikinci bir lugat vardır: **لَفِظَ يَلْفَظُ**; **سَمِعَ يَسْمَعُ** misali. Ve Halîl, “ **ما يَلْفَظُ من قَوْلٍ** ”u **الفاء**’nın fethasıyla okudu; yani onu attı; o halde o **مَلْفُوظٌ** ve **لَفِيظٌ**’tir. Ve hadiste: “Ve yerde, ehlinin şerirleri kalır; onların yerleri onları **تَلْفِظُهُمْ** eder”; yani onları fırlatır ve atar. Ve başka bir hadiste: “Kim yerse, diş arası temizliğinde çıkan şeyi **فَلْيَلْفِظْ**”; yani diş arası temizliğinin dişleri arasından çıkardığını atsın. İbn Ömer hadîsinde, denizin **لَفَظَهُ** ettiği şey hakkında soruldu da onu yasakladı; denizin, av olmaksızın balığı yanına attığı şeyi kastetti. Âişe hadîsinde: “Yediğini kustu ve gizlediğini **لَفَظَتْ**”; yani içinde bitki ve başkası gibi gizlenmiş olanı ortaya çıkardı. Mecazdan: sözle **لَفَظَ**: onunla **نَطَقَ**; onunla **تَلَفَّظَ** gibi. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “ **ما يَلْفِظُ منْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ** ”. Ve aynı şekilde **لَفَظَ القَوْلَ**: onunla konuştuğu zaman.
Ve **لَفَظَ فُلانٌ**: öldü.
Mecazdan: **اللاَّفِظَةُ**: deniz; çünkü karnında olanı kıyılara **يَلْفِظُ** eder; **كلاَفِظَةَ** marife olarak.
Ve denildi ki: **اللاّفِظةَ**: horozdur; çünkü taneyi gagasıyla alır da onu yemez; ancak onu tavuğa atar. Ve denildi ki: o, kuşlardan yavrusunu besleyen (ağzına veren)dir; çünkü karnından yavrusu için çıkarır ve onu yedirir. Ve denilir ki: o, sağım için çağrılan koyundur; o otlanırken gevişini **فتَلْفِظُ** eder; yani ağzında olanı atar; ve kereminden sağılmaya sevinçle sağana yönelir.
Mecazdan: **اللاّفِظَةُ**: değirmendir; çünkü öğüttüğü undan olanı **تَلْفِظُ** eder; yani onu atar. Ve bunlardan biri, onların şu sözüdür: **أَسْمَحُ مِنْ لافِظَةٍ** ve **أَجْوَدُ من لافِظَةٍ** ve **أَسْخَى مِنْ لافِظَةٍ**; şair dedi ki:
تَجُودُ فَتُجْزِلُ قَبْلَ السُّؤالِ ... وكَفُّكَ أًسْمَحُ مِنْ لافِظَهْ
Ve Leys - ve denilir ki Halîl’indir - şu beyti okudu:
فَأَمَّا الَّتِي سَيْبُها يُرتَجَي ... قَدِيماً فَأَجْوَدُ من لافِظَهْ
önceden zikri geçmiş beyitler içinde; ف ي ظ’da. Sâgânî dedi ki: onu horoz veya denizle tefsir eden kimse, **الهاء**’yı mübalağa için kılmıştır. Ve **اللاّفِظَةُ**, mesel dışında: dünya; içindekini ahirete **تَلْفِظُ** ettiği, yani attığı için adlandırılmıştır; bu mecazdır.
Ve her kim yavrusunu beslerse (ağzına verirse): o **لاَفِظَةٌ**’dir. Ve **اللُّفَاظَةُ** **كَثُمَامَةٍ** gibi: ağızdan atılan şeydir; ve ondan **لُفَاظَةُ السِّوَاكِ**.
Mecazdan: **اللُّفاظَةُ**: şeyin kalanı. Denilir ki: **ما بَقِيَ إِلاّ نُضَاضَةٌ ولُعَاعَةٌ ولُفَاظَةٌ**; yani az bir kalıntı kaldı.
Ve **اللِّفَاظُ** **كَكِتَابٍ** gibi: otun kendisidir; Sâgânî onu nakletti. Ve **لِفَاظٌ**: Benî İyâd’a ait bir sudur; ve zamme ile de gelir.
Mecazdan: “**لَفَظَ لِجَامَهُ** etmiş olarak geldi”: yani susuzluk ve yorgunluktan bitkin olarak geldi; İbn Abbâd ve Zemahşerî onu nakletti.
Ve ona istidrâk olunan şeylerdendir: **اللَّفْظُ**: **الأَلْفَاظِ**’ın tekilidir; aslında mastardır.
Ve **اللُّفَاظُ** **كغُرَابٍ** gibi: onunla atılan şeydir; ve **اللَّفظُ** onun gibidir; İbn Berrî’den. Ve Cevherî, İmru’ul-Kays’tan, bir merkebi vasfederek şu beyti okudu:
يُوَارِدُ مَجْهُولاتِ كُلِّ خَمِيلَةٍ ... يَمُجُّ لُفَاظَ البَقْلِ في كُلِّ مَشْرَبٍ
Ve başkası dedi ki:
" والأَزْدُ أَمْسَى شِلْوُهُم لُفَاظا
yani: bırakılmış, atılmış, gömülmemiş. Ve **المَلْفَظُ**: **اللَّفْظُ**’tur; çoğulu **المَلافِظُ**’tir.
Ve **اللافِظَةُ**: yerdir; çünkü ölüyü **تَلْفْظُ** eder; yani onu atar; bu mecazdır. Ve **لَفَظَ نَفْسَهُ يَلْفِظُها لَفْظاً**: sanki onu atmış gibidir; bu, ölümden kinayedir; ve aynı şekilde “kendi nefsini kustu”. Ve aynı şekilde **لَفَظَ عَصْبَهُ**: öldüğü zaman; ve **عَصْبُه**: ağzında bağlanmış olan tükürüğüdür; yani ona yapışmıştı da kurudu. Ve denilir ki: falan **لاَفِظٌ فائِظُ**.
Ve rahim, erkeğin suyunu **لَفَظَتِ**: onu attı; ve aynı şekilde yılan zehrini; ve beldeler halkını. Bütün bunlar mecazdır.
Ve **رَجُلٌ لَفَظَانُ** (harekeli): yani çok sözlü; avamî (halk dili).
