# لفظ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%81%D8%B8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: لفظ

لفظه من فيه يلفظه لفظا، و لفظ به لفظا، كضرب، وهو اللغة المشهورة. وقال ابن عباد: وفيه لغة ثانية: لفظ يلفظ، مثال سمع يسمع. وقرأ الخليل:  ما يلفظ من قول  بفتح الفاء، أي رماه، فهو ملفوظ ولفيظ. وفي الحديث: ويبقى في الأرض شرار أهلها تلفظهم أرضوهم أي تقذفهم وترميهم. وفي حديث آخر: ومن أكل فما تخلل فليلفظ أي فليلق ما يخرجه الخلال من بين أسنانه. وفي حديث ابن عمر أنه سئل عما لفظه البحر فنهى عنه، أراد ما يلقيه البحر من السمك إلى جانبه من غير اصطياد. وفي حديث عائشة: فقاءت اكلها ولفظت خبيئها أي أظهرت ما كان قد اختبأ فيها من النبات وغيره. ومن المجاز: لفظ بالكلام: نطق به، كتلفظ به، ومنه قوله تعالى:  ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد  ، وكذلك لفظ القول: إذا تكلم به.
 ولفظ فلان: مات.
 ومن المجاز: اللافظة: البحر، لأنه يلفظ بما في جوفه إلى الشطوط، كلافظة، معرفة.
 وقيل: اللافظة: الديك لأنه يأخذ الحبة بمنقاره فلا يأكلها، وإنما يلقيها إلى الدجاجة. وقيل: هي التي تزق فرخها من الطير، لأنها تخرج من جوفها لفرخها وتطعمه ويقال: هي الشاة التي تشلى للحلب، وهي تعلف، فتلفظ بجرتها، أي تلقي ما في فيها وتقبل إلى الحالب لتحلب، فرحا منها بالحلب لكرمها.
 ومن المجاز: اللافظة: الرحى لأنها تلفظ ما تطحنه من الدقيق، أي تلقيه. ومن إحداها قولهم: أسمح من لافظة، وأجود من لافظة، وأسخى من لافظة قال الشاعر:
  تجود فتجزل قبل السؤال                      وكفك أسمح من لافظه وأنشد الليث، - ويقال إنه للخليل-:
  فأما التي سيبها يرتجي                      قديما فأجود من لافظه في أبيات تقدم ذكرها في ف ي ظ، قال الصاغاني: فمن فسرها بالديك أو البحر جعل الهاء للمبالغة. واللافظة في غير المثل: الدنيا، سميت لأنها تلفظ، أي ترمي بمن فيها إلى الآخرة وهو مجاز.
 وكل ما زق فرخه: لافظة. واللفاظة، كثمامة: ما يرمى من الفم، ومنه لفاظة السواك.
 ومن المجاز: اللفاظة: بقية الشيء. يقال: ما بقي إلا نضاضة، ولعاعة ولفاظة، أي بقية قليلة.
 واللفاظ، ككتاب: البقل بعينه، نقله الصاغاني. ولفاظ: ماء لبني إياد، ويضم.
 ومن المجاز: جاء وقد لفظ لجامه، أي جاء مجهودا عطشا وإعياء، نقله ابن عباد والزمخشري.
 ومما يستدرك عليه: اللفظ: واحد الألفاظ، وهو في الأصل مصدر.
 واللفاظ، كغراب: ما طرح به، واللفظ مثله، عن ابن بري. وأنشد الجوهري لامرئ القيس يصف حمارا:
  يوارد مجهولات كل خـمـيلة                      يمج لفاظ البقل في كل مشرب وقال غيره:
  والأزد أمسى شلوهم لفاظا أي: متروكا مطروحا لم يدفن والملفظ: اللفظ، والجمع الملافظ.

  واللافظة: الأرض لأنها تلفظ الميت، أي ترمي به، وهو مجاز. ولفظ نفسه يلفظها لفظا، كأنه رمى بها، وهو كناية عن الموت، وكذلك قاء نفسه.وكذلك لفظ عصبه: إذا مات، وعصبه: ريقه الذي تعصب بفيه، أي غري به فيبس. ويقال: فلان لافظ فائظ.
 ولفظت الرحم ماء الفحل: ألقته، وكذا الحية سمها، والبلاد أهلها. وكل ذلك مجاز.
 ورجل لفظان، محركة، أي كثير الكلام، عامية.

### Türkçe

**لفظه**: Onu ağzından **لفظا** olarak dışarı attı; ve onunla **لفظا** olarak **لفظ** etti; **ضرب** gibi; ve o, meşhur lugattır. İbn عباد dedi: Ve onda ikinci bir lugat vardır: **لفظ يلفظ**; **سمع يسمع** misali. Halîl okudu: **ما يلفظ من قول** fâ’nın fethiyle; yani onu attı; o hâlde o **ملفوظ** ve **لفيظ**tir. Hadiste: “Ve yerde onların en şerlileri kalır; onları yurtları **تلفظهم**”; yani onları fırlatır ve atar. Başka bir hadiste: “Ve kim yerse, artık diş arası temizlediği şey varsa **فليلفظ**”; yani diş çöpünün dişlerinin arasından çıkardığını atsın. İbn Ömer hadîsinde: Denizin **لفظه** ettiği şey hakkında soruldu da onu yasakladı; denizin, avlanma olmaksızın balıktan kıyısına attığı şeyi kastetti. Âişe hadîsinde: “Yediğini kustu ve gizlediğini **لفظت** etti”; yani içinde bitkiden ve başkasından gizlenmiş olanı ortaya çıkardı. Mecazdan: **لفظ بالكلام**: Onu söyledi; **تلفظ به** gibi; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **ما يلفظ من قول إلا لديه رقيب عتيد**; ve yine **لفظ القول**: Onu söylediği zaman.

Ve **لفظ** falan: öldü.

Mecazdan: **اللافظة**: deniz; çünkü karnında olanı kıyılara **يلفظ** eder; **كلافظة** gibi, marife.

Ve denildi: **اللافظة**: horoz; çünkü taneyi gagasıyla alır da onu yemez; ancak onu tavuğa atar. Ve denildi: O, kuşlardan yavrusunu **تزق** eden dişidir; çünkü karnından yavrusu için çıkarır ve onu yedirir; ve denilir: O, sağım için bağlanan koyundur; ve o yemlenir; sonra gevişini **فتلفظ بجرتها** eder; yani ağzında olanı atar ve sağılmak üzere sağana yönelir; sağım sebebiyle, cömertliğinden, onunla sevinerek.

Mecazdan: **اللافظة**: değirmen taşı; çünkü öğüttüğü undan olanı **تلفظ** eder; yani onu atar. Ve ondan onların sözü: **أسمح من لافظة** ve **أجود من لافظة** ve **أسخى من لافظة**. Şair dedi:

  Cömertlik eder de soru öncesinde bol verir
  Ve senin elin **لافضه**’den daha müsamahalıdır

Ve Leys inşâd etti—ve denilir ki o Halîl’indir—:

  Ama eskiden bağışı umulan o ise
  **لافضه**’den daha cömerttir

Önceden zikri geçmiş beyitlerde, **ف ي ظ**’da. Sâğânî dedi: Kim onu horozla veya denizle tefsir ederse, **الهاء**’yı mübalağa için kılmış olur. Ve mesel dışında **اللافظة**: dünya; ona bu ad verildi; çünkü o **تلفظ** eder; yani içinde olanı âhirete atar; ve o mecazdır.

Ve her ne ki yavrusunu **زق** etti: o, **لافظة**dir. Ve **اللفاظة**, **ثمامة** gibi: ağızdan atılan şey; ve ondan **لفاظة السواك**.

Mecazdan: **اللفاظة**: şeyin artığı. Denilir: **ما بقي إلا نضاضة، ولعاعة ولفاظة**; yani az bir artık.

Ve **اللفاظ**, **كتاب** gibi: bizzat ot; Sâğânî onu nakletti. Ve **لفاظ**: Benî İyâd’a ait bir su; ve damme ile de gelir.

Mecazdan: **جاء وقد لفظ لجامه**; yani susuzluk ve bitkinlikten zorlanmış olarak geldi; İbn عباد ve Zemahşerî onu nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **اللفظ**: **الألفاظ**’ın biridir; ve o aslında masdardır.

Ve **اللفاظ**, **غراب** gibi: onunla atılan şey; ve **اللفظ** onun gibidir; İbn Berî’den. Cevherî, İmrü’l-Kays’tan, bir eşeği vasfederken inşâd etti:

  Her çalılığın bütün bilinmezlerine varır
  Her su içişte otun **لفاظ**’ını çiğner

Ve başkası dedi:

  Ve Ezd, onların parçası **لفاظا** olarak akşamladı

Yani: gömülmemiş, terk edilmiş, atılmış. Ve **الملفظ**: **اللفظ**; cem‘i **الملافظ**.

Ve **اللافظة**: yer; çünkü ölüyü **تلفظ** eder; yani onu atar; ve o mecazdır. Ve **لفظ نفسه يلفظها لفظا**; sanki onu atmış gibidir; ve o, ölümden kinayedir; ve yine **قاء نفسه** de böyledir. Ve yine **لفظ عصبه**: öldüğü zaman; ve **عصبه**: ağzında bağladığı tükürüğüdür; yani ona yapıştı da kurudu. Ve denilir: falan **لافظ فائظ**.

Ve rahim, erkeğin suyunu **لفظت**: onu attı; ve yine yılan zehrini; ve beldeler halkını. Bütün bunlar mecazdır.

Ve bir adam **لفظان**, harekeli: yani çok konuşan; avamîdir.
