# لقب (ل-ق-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%82%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Rekebe” boyun demektir

- Harfler: ل - ق - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِالْأَلْقَابِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D8%A8%D9%90.md) | بِالْأَفْعَالِ | Lakaplar ile | 1 | 1 | [49:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/ayet/49:11.md) |

## Mücavir kökler — 17 mücavir (25 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Hurma ağacının dış kabuğu demektir
2. [لمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Remz özel işaret demektir
3. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Umulur
4. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sahr kayalık sahadır
5. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kadınlar
6. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
7. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ad verilen
8. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Eveye yuva demektir
9. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bes besese dağınık taşlar demektir
10. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
11. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baid uzak demektir
12. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
13. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zalimler
14. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
15. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
16. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
17. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لقب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B2.md), [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md), [كني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığa asıl adının dışında ayırıcı bir vasıf, övgü veya yergi bildiren niteleyici ek ad takma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın onurunu zedeleyen, geçmişteki kusurlarını veya eksikliklerini damgalayan aşağılayıcı adlandırmaların yasaklanması |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal kimlik inşasında bireyi sabit ve dışlayıcı etiketlerle değil, hakiki ve yapıcı vasıflarla tanıma ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Lakabı yalnızca masum bir takma ad sanıp, ayetteki yasaklamanın toplumsal hiyerarşi ve dışlayıcı damgalama üreten boyutunu gözden kaçırma |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لق | Hızla yakalama, alma, bir nesneye yapışma veya karşılaşma; [لقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%B7.md) (yerden toplama), [لقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%81.md) (hızla kapma), [لقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%85.md) (ağza alma), [لقح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%AD.md) (döl alma/aşılama) ve [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) (karşılaşma, kavuşma) köklerinde olduğu gibi bir unsuru diğerine iliştirme veya tutturma | ب | Temas, yapışma ve sabitlenme niteliği eklenerek soyut bir nitelemenin veya adın şahsın üzerine kalıcı biçimde tutturulması, kişiye ad iliştirilmesi |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire | Bir hedefe yöneltme, raptetme, işaret etme ve bir nesneyi diğerine bağlama hareketi |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Belirginleşme, sınır çizme, odaklanma ve tecrit ederek görünür kılma |
| ب | Ev, barınak, iç alan | Yerleşme, bir mahalde karar kılma, bünyeye dahil olma ve içeride tutunma |
| لقب | Yöneltilen bir imin odaklanarak şahsın üzerine yerleştirilmesi | Kişinin üzerine yöneltilip sınırları çizilen ve ayrılmaz bir alamet gibi varlığına iliştirilen adsal nitelik |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneye diğerlerinden ayırt edilmesi için eklenen belirgin nişan, takı veya iliştirilen tanıtıcı alamet |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde lakap, kişinin belirgin bir huyunu, fiziki kusurunu veya soy üstünlüğünü nitelemek üzere kullanılan tanıtıcı ad olarak yer alır; şair el-Hutay’a ve el-Hamâse şairleri lakap takmayı incitici bir yergi (نبز) veya aksine bir övgü aracı olarak anarlar: أكنيه حين أناديه لأكرمه / ولا ألقّبه والسّوأة اللّقبا |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken İslâmî dönemde şahıslara asıl adları dışında kabile, meslek, kahramanlık veya bedensel bir kusur sebebiyle verilen ek adlar; tefsir ve hadis rivayetlerinde özellikle kişinin hoşlanmadığı kusurlarla çağrılması bu kökle ifade edilmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-Hamâse.

### Sami etimolojik katman

Arapça لقب kökü, Sami dillerinin genelinde doğrudan ve yaygın bir üçlü kök olarak bulunmaktan ziyade, Güney ve Orta Sami alanında adlandırma ve niteleme pratikleriyle uzmanlaşmış bir gelişim gösterir. Akrabalık zincirinde İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda doğrudan eşsesli bir üçlü kök yerine, lakap ve unvan manasını karşılamak üzere kök türevleri veya unvan verme pratikleri farklı köklerle (örneğin Aramice kūnāyā kökü veya İbranice kinnāh kökü) temsil edilir. Bununla birlikte Arapçadaki gelişim, biliteral لق (yakalama, raptetme, iliştirme) çekirdeğine bağlama edatı işlevi gören ب harfinin kaynaşmasıyla, "birine bir adı veya sıfatı iliştirmek, raptetmek" semantik matrisinden türemiştir. Bu durum, Arap toplumunun kabile içi ve kabileler arası ilişkilerde bireyleri soyut vasıflarla etiketleme ve ad sabitleme kültürünün dile yansımasıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | لق kökünden türeyiş | Bir vasfın şahsa yapıştırılması, asıl ismin üzerine ek bir ad kondurulması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Orta ve Güney Sami adlandırma morfolojisi | Kuzeybatı Sami dillerindeki doğrudan kökteşlik zayıf olup, anlamsal işlev İbranice knh (künye/unvan verme) sahasıyla örtüşür | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrulanabilir fonetik soydaş tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brockelmann.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لقب | Anlamlı | Lakap takmak, niteleyici ad vermek | Bir şahsı asıl adı dışındaki bir övgü veya yergi vasfıyla adlandırmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [لبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D9%82.md) | Anlamlı | Uyumlu, yumuşak ve yatkın olmak | Bir işe veya elbiseye yakışmak, incelik ve maharet sahibi olmak | Kardeş kök; Kur'an'da geçmez |
| [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Bir şeyi tersyüz etmek, döndürmek | İçini dışına çıkarmak, yönünü değiştirmek, kalbin halden hale girmesi | Metatez; Kur'an'da geçer |
| [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Yönelmek, öne geçmek, kabul etmek | Karşılaşmak, yüz yüze gelmek, ön taraf ve zaman bakımından önce olmak | Metatez; Kur'an'da geçer |
| [بلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%82.md) | Anlamlı | Alacalık, açıklık, kapıyı ardına kadar açmak | Siyah ile beyazın karışması, kapının tamamen açılıp açığa çıkması | Metatez; Kur'an'da geçmez |
| [بقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%84.md) | Anlamlı | Yerden yeşillik ve bitki fışkırması | Topraktan sebze ve yeşilliklerin çıkması, bitki örtüsü | Metatez; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لقب | Merkez | Niteleyici ek adlandırma | Asıl isme sonradan eklenen, övgü ya da yergi içeren niteleyici ad | Bireyin eylemi veya fiziki durumu üzerinden tanımlanması |
| [نبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B2.md) | Komşu | Kötü ve aşağılayıcı lakap takma | Yalnızca hakaret, alay ve küçümseme kastıyla takılan çirkin lakap | Lakabın özellikle incitici ve yerici alt kümesini oluşturur |
| [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) | Komşu | Asıl isim koyma, adlandırma | Varlığı doğrudan tanıtmak ve ayırt etmek için verilen nötr temel isim | Varlığın özünü niteleme gayesi gütmeksizin doğrudan belirlenmesi |
| [كني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | Künye verme, dolaylı anma | Saygı ve hürmet amacıyla baba/oğul üzerinden yapılan dolaylı adlandırma | İncitmeden kaçınarak örtülü ve saygın bir hitap tarzı kurar |
| [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) | Zıt | Gizleme, adı saklama | Varlığın veya vasfın adını anmayıp gizli tutma, açığa vurmama | Niteleyici adı görünür kılmanın aksine kimliği örtme eylemi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لقب | Lakap, ek unvan, niteleyici ad | Asıl isme sonradan eklenen ve medih ya da zem içeren tanıtıcı sıfat | Kesin |
| Latince | Cognomen, agnomen | Ek isim, unvan, lakap | Roma isim sisteminde şahsın bir başarısına veya özelliğine binaen eklenen ad | Güçlü |
| İngilizce | Nickname, epithet, sobriquet | Lakap, takma ad, sıfat-isim | Hem samimi ve övücü hem de aşağılayıcı veya alaycı takma isimleri kapsar | Kesin |
| Almanca | Beiname, Spitzname | Ek ad, takma ad | Kişinin belirgin bir özelliğini öne çıkaran ya da alay yollu takılan ad | Kesin |
| Fransızca | Surnom, épithète | Takma ad, lakap | Asıl addan ayrı olarak bir niteliği sabitleyen çağrı adı | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْأَلْقَابِ (Çoğul isim) | Aşağılayıcı, incitici, geçmiş günahları veya kusurları yüzüne vuran çirkin lakaplar | Müminler arası ahlak, toplumsal saygı ve kardeşlik hukuku bağlamı; Hucurât [49:11](https://lisan.digital/tr/ayet/49:11.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Esmâ ve ahkâm bahsi | Kişiye günahından ötürü "fâsık", "kâfir" gibi lakapların takılmasının imana ve tekfire etkisi | İtikadi ve ahlaki sıfatların kişiye zorla yapıştırılmasının meşruiyeti |
| Fıkıh | Muamelat ve ahlak ahkâmı | Bir kimseyi hoşlanmadığı lakapla çağırmanın haramlığı; yalnızca tanıtma zarureti olan kusurlu lakapların (ör. el-A'meş) caizliği | Hukuki ve ahlaki dokunulmazlığın korunması, tahkir yasağı |
| Tefsir | Hucurât Suresi 11. ayet tefsiri | Ayette yasaklanan tenâbüz eyleminin kapsamı; cahiliye dönemi isimlerinin ve günahların hatırlatılmasının menedilmesi | İnsanın geçmişiyle veya kusurlarıyla etiketlenmesinin mutlak reddi |
| Hadis | İsim koyma ve değiştirme rivayetleri | Hz. Peygamber’in çirkin lakapları ve kötü anlamlı isimleri güzel olanlarla değiştirmesi | Şahsiyet onuruna uygun, yapıcı ve teşvik edici adlandırma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve takva ekseni | Aşağılayıcı etiketleme yasağı | İman kardeşliğini koruma | Müminlerin birbirini günah veya geçmiş kusurlarla yaftalamasını önler | Kesin |
| İlmi | Tasnif ve unvan verme | Bilimsel sıfat ve unvanlandırma | Ehliyet ve mertebe tespiti | Âlimlere ilmi liyakatlerine göre verilen şerefli unvanlar (ör. el-İmâm) | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal hiyerarşi ve statü | Siyasi unvan veya dışlayıcı yafta | İktidar veya tasfiye aracı | Egemenlerin meşruiyet unvanı alması ya da muhaliflerin damgalanarak dışlanması | Güçlü |
| İktisadi | Ticari itibar ve marka | Güvenilirlik alameti veya boykot etiketi | Piyasa değerini belirleme | Tacirin veya malın hilekârlık ya da dürüstlükle anılarak piyasada konumlanması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Veri etiketleme ve meta-veri atama | Bir veri kümesine veya nesneye sistem içi kimliğini değiştirmeksizin filtreleme ve ayrıştırma sağlayan harici etiket (tag/metadata) iliştirilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama teorisi (Labeling theory) | Bireyin toplum tarafından belirli bir kusur veya sapkınlık üzerinden etiketlenmesi sonucu bu etiketi içselleştirmesi ve toplumsal rolün kilitlenmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Lakabı yalnızca günlük dildeki basit ve şaka yollu takma adlara indirgemek; siyasi, dini ve ideolojik yaftalamaları bu kapsamın dışında görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bireyin tövbe ettiği geçmiş günahlarıyla, soyuyla, fiziki engeliyle veya zayıflığıyla anılarak manevi ve toplumsal olarak aşağılanmasının tüm biçimlerini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki nehyi sadece basit çocukça alaylara hasrederek, kitlelerin veya fertlerin "mürted", "fâsık", "hain" gibi tahkir edici yaftalarla hedef gösterilmesini meşru sayma hatası |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın inşa ettiği ahlak toplumunda bireyin itibarını, manevi dokunulmazlığını ve tövbe ile yenilenme hakkını dil düzeyinde güvenceye aldığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hucurât Suresi başta olmak üzere toplumsal ahlak, müminler arası hukuk, gıybet, alay ve tecessüm yasaklarını konu alan ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanları geçmiş hatalarıyla, değiştiremeyecekleri fiziki vasıflarıyla veya kabilevi aidiyetleriyle damgalayıp kategorize etmenin dinde büyük bir günah ve zulüm olduğu bilincini yerleştirir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin üzerine sonradan iliştirilen, onu diğerlerinden ayıran belirgin tanıtıcı işaret, takı veya ekleme ad.
- Soyut anlam: Bir bireye asıl kimliğinin ötesinde övgü veya çoğunlukla yergi amacıyla takılan, onu toplumsal bellekte sabitleyen ve yargılayan niteleyici etiket.
- Sistematik karşılık: Sosyal etkileşimde bireylerin birbirini asimetrik biçimde damgalamasını engelleyen, kimlik dokunulmazlığını koruyucu ahlaki ve hukuki filtre.
- LaTeX modeli: $$L(x) = x_0 + \sum_{i=1}^{n} \delta_i \cdot \tau_i \quad \text{şartı ile} \quad \tau_i < 0 \implies \Delta H < 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x_0$ bireyin özgün ve dokunulmaz kimliğini (asıl ismini), $\tau_i$ bireye dışarıdan atfedilen niteleyici vasıfları (lakapları), $\delta_i$ ise bu vasfın kabul edilme veya dayatılma katsayısını temsil eder. Şayet iliştirilen vasıf negatif bir niteleme ise ($\tau_i < 0$, yani aşağılayıcı ve incitici bir lakap ise), bu durum toplumsal sistemin ahlaki ve hukuki bütünlüğünde ($\Delta H$) bozulmaya ve entropi artışına yol açar; dolayısıyla bu tür fonksiyonel atamalar sistem tarafından yasaklanmıştır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%82%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Hucurat 49:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/ayet/49:11.md) — بِالْأَلْقَابِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Ey iman etmiş olanlar; bir topluluk diğer topluluk ile alay etmesin. Belki de onlar, kendilerinden daha hayırlıdır. Kadınlar da kadınlarla. Belki onlar kendilerinden daha hayırlıdırlar. Kendi kendinizi ayıplamayın ve birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İmandan sonra fasıklık ne kötü addır. Kim de tevbe etmezse; işte onlar zalimlerin kendileridir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Rekebe” boyun demektir. Sonra köle anlamı kazanmıştır. “Ra” “le”ye dönüşerek kölelere takıldığı gibi takma ad karşılığı olmuştur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف واللام والباء معهما
ق ب ل، ل ق ب، ق ل ب، ب ق ل، ب ل ق مستعملات قبل: قال الخليل: من قَبْلُ ومن بَعْدُ غايتان بلا تنوين، وهما مثل قولك: ما رأيت مثله قط. فإذا أضفته إلى شيء نصبته إذا وقع موقع الصفة، تقول: جاء قبل عبد الله، وهو قبل زيد قادم. وإذا ألقيت عليه من صار في حد الأسماء نحو قولك: من قبل زيد، فصارت من صفة وخفض قبل ب? من فصار قبل منقاداً ب? من، وتحول من وصفيته إلى الاسمية، لأنه لا تجتمع صفتان. وغلبه من لأن من صار في صدر الكلام فغلب.
والقبُلُ: خلاف الدبر، والقُبْلُ: فرج المرأة.
والقُبْل: من إقبالك على الشيء، تقول: قد أقبَلْتُ قُبْلَكَ، كأنك لا تريد غره.
وسئل الخليل عن قول العرب: كيف أنت لو أَقْبَل قُبْلُكَ، قال: أراه مرفوعاً لأنه اسم وليس بمصدر كالقصد والنحول، إنما هو: كيف أنت لو استُقْبِلَ وجهك بما تكره.
والقِبَل: الطاقة، تقول: لا قِبَل لهم.
وفي معنى آخر هو التلقاء، تقول: لقيته قِبَلاً أي مواجهة، قال الكميت:
ومرصدٍ لك بالشحناءِ وليس له		بالسجل منك إذا واضحته قِبَلُ
أي طاقة. وأصيب هذا من قبله، أي من تلقائه ومن لدنه، وليس من تلقاء الملاقاة، ولكن على معنى: من عنده.
وقوله تعالى: "وحشرنا عليهم كل شيء قُبلاً" أي قَبيلاً قَبيلاً، ويقال: عيانا أي يُستْقْبَلُونَ كذلك فكل جيل من الجن والإنس قُبلٌ.
وقوله: "إنه يراكم هو وقَبيلهُ" أي هو ومن كان من نسله.
وأما القبيلةُ فمن قبائل العرب وسائر الناس.
وقبَيلةَ الرأس: كل فِلْقةٍ قوبلت بالأخرى والكرة لها قَبائِلُ.
والقِبالُ: زمام النعل، ونعل مقبُولة ومُقْبَلَةٌ.
والقِبالُ: شبه فحج وتباعد بين الرجلين، وهو أفجى وأفحج، واحدٌ لا فعل له، قال:
حنكلة فيها قِبالٌ وفجا
والقَبَلُ: رأس الجبل والأكمةِ ونحوه، قال الكميت:
والأخريان لما أوفى بها القبل
ومن الجيران مقابل ومدابر، قال:
حمتك نفسي ومعي جاراتي		مُقابلاتي ومـدابـراتـي
ومُقابَلة وقُبالةٌ: ما كان مستقبل شيء.
وشاة مُقابَلةٌ: قطعت من أذنها قطعة فتركت مُعَلَّقةً من قدم، والمدابرة من خلف.
وإذا ضممت شيئاً إلى شيء، تقول: قابلته به.
والقابلةُ: الليلة المقبلة، العام القابل: المقبل، ولا يقال منه فعل يفعل.
والقابلةُ التي تقبل الولد عن الولادِ، وتجمع قوابل.
والقَبُولُ: الصبا لأنها تستدبر الدبور، وهي تهب مستقبل القبلة، قال:
فإن تمنع سدوس درهميها		فإن الريح طيبة قَبُـولُ
والقَبُولُ: أن تقبل العفو والعافية، وهو اسم للمصدر وقد أميت الفعل منه.
والقَبَلُ: استئناف الشيء، وتقول: أفعل هذا الشيء من ذي قبل، أي من ذي استقبال.
وتقول: أقبلنا على الإبل، وذلك إذا شربت ما في الحوض فاستقيتم على رءوسها وهي تشرب، قال:
قرب لها سقاتها يا ابن خدب		لقَبَلٍ بعد قراها المنتهـب
والفِعل من القُبلة التقبيل.
والتَّقَبُّلُ: القبول، يقال: تقبل الله منك عملك، وتقبلت فلاناً من فلان بقبول حسن.
ورجل مُقابلٌ في الكرم والشرف من قبل أعمامه وأخواله.
ورجل مُقتبَلٌ من الشباب: لم ير فيه أثر من الكبر بعد، قال:
بل ليس بعل كبير لا شباب له		لكن أثيلة صافي اللون مُقْتَبَلُ
رفع أثيلة على طلب الهاء، كقولك: لكنه أقبل فلان أي جاء مستقبلك.
واقتبَلْتُ الإبل طريق كذا أي استَقْبَلْتُ بها أسوقها، قال الشاعر:
أقبَلْتُها الخل من شوران مصعدة		إني لأزوي عليها وهي تنطلق
وقوله: أزوي من زويت عليه أي شددت عليه في المشي وأقبَلْتُ الإناء مجرى الماء ونحو ذلك.
وقَبيلُ القوم، فعله القِبالة.
والقَبيلُ والدبير في فتل الحبل، والقبيلُ: الفتل الأول الذي عليه العامة، والدبير الفَتْلُ الآخر، ويقال: الفتل في قوى الحبل: كل قوة على قوة، فالوجه الداخل قبيل، والوجه الخارج دبير.....
بقل: البََقْلُ: ما ليس بشجر دق ولا جل، وفرق ما بين البَقْل ودق الشجر أن البَقْل إذا رعي لم يبق له ساق، والشجر تبقى له سوق وإن دقت.
وابتَقَلَ القوم إذا رعوا البَقْلَ. والإبل تَبْتَقِل وتَبْتَقَّلُ أي تأكل البَقْلَ، قال:
أرض بها المكاء حيث ابْتَقَلا		صعد ثم انصب ثم صلصلا
وقال أبو النجم:
تَنَقَّلَتْ في أول التَبقُّلِ
والباقِلُ: ما يخرج في أعراض الشجر إذا ما دنت أيام الربيع وجرى فيها الماء فرأيت في أعراضه شبه أعين الجراد قبل أن يستبين ورقه، فذلك الباقل وقد ابقل الشجر.
ويقال عند ذلك: صار الشجر بقلة واحدة.
وابقَلَتِ الأرض فهي مُبْقِلةٌ أي أنبتت البقل، والمَبْقَلَةُ: ذات البَقْلِ.
والباقِلَّى اسم سوادي، وهو الفول وحبه الجرجر.
ويقال للأمرد إذا خرج وجهه: قد بَقَلَ وجهه.
وباقِلٌ اسم رجل يوصف بالعي، وبلغ من عيه أنه اشترى ظبياً فقيل له: بكم اشتريت? فأخرج أصابع يديه ولسانه أي أحد عشر درهماً فأفلت الظبي وذهب.
قلب: القَلبُ مضغة من الفؤاد معلقة بالنياط، قال:
ما سمي القَلْبُ إلا من تَقَـلُّـبـه		والرأي بصرف والإنسان أطوار
وجئتك بهذا الأمر قَلْباً أي محضاً لا يشوبه شيء.
وفي الحديث: كان علي بن أبي طالب عليه السلام يقرأ: "وإياك نستعين" فيشبع رفع النون إشباعاً وكان قرشياً قَلْباً، أي محضاً.
وقُلُوبُ الشجر: ما رخص فكان رخصاً من عروقه التي تقوده، ومن أجواه، الواحد قلب.
وقَلْبُ النخلة: شحمتها، وقلْبُ النخلة: شطبة بيضاء تخرج في وسطها كأنها قُلْبُ فضة رخص سمي قَلْباً لبياضه.
والقُلْبُ من الأسورة: ما كان قلداً واحداً، وتقول: سوار قُلْبٌ، وفي يدها قُلبٌ.
والقُْلبُ: الحية البيضاء شبهت بالقَلبِ.
ولكل شيء قَلْبٌ، وقَلْبُ القرآن "يس".
والقَلْبُ: تحويلك عن وجهه، وكلام مَقلُوبٌ، وقَلَبْتهُ فانقَلَبَ، وقَلَّبْتُه فَتَقلَّبَ.
وقَلَبْتُ فلاناً عن وجهه أي صرفته.
والمُنْقَلَبُ: مصيرك إلى الآخرة.
والقَليبُ: البئر قبل أن تطوى، ويجمع على قلب، ويقال: هي العادية.
والقِلَّوْبُ: الذئبُ، يمانية، وكذلك القَلوبُ، ويقال: قِلاّبٌ، قال:
أيا جحمتا بكي على أم واهب		قتيلة قِلَّوب بإحدى المذانـب
والأَقْلَبُ: من في شفتيه انقِلابٌ، وشفة قلباء.
وما به قَلَبَةٌ أي لا داء ولا غائلة.
ويقال: قَلَبَ عينه وحملاقه عند الوعيد والغضب، قال: قالَبُ حملاقيه قد كاد يجن والقالَبُ دخيل، ويقال: قالِبٌ.
والقُلَّبُ الحول: الذي يَقْلِبُ الأمور، والحُولُ: صاحب حيل.
لقب: اللَّقَبُ: نبز اسم غير ما سمي به، وقول الله عز وجل: "ولا تنابزوا بالألقابِ"، أي لا تدعوا الرجل إلا بأحب الأسماء إليه.
بلق: البَلقُ والبُلقَةُ مصدر الأبلقِ.
ويقال للدابة أبْلَقُ وبَلْقاءُ، والفعل: بَلِقَ يَبْلَقُ، وخيل بُلْقٌ.
ونعف أَبْلَقُ يعني الشرف من الأرض.
والبَلُّوقةُ، وتجمع بَلاليقَ، وهي مواضع لا ينبت فيها الشجر.
وبَلَقْتُ الباب فانبلق أي فتحته فانفتح، قال:
فالحصن منثلم والباب مُنْبَلِقُ
وفي لغة: ابْلَقْتُ الباب.
وحبل أبْلَقُ.
لبق: رجل لَبِقٌ، ويقال: لَبيقٌ، وهو الرفيق بكل عمل، وامرأة لَبيقةٌ أي لطيفة رفيقة ظريفة، يَلبَقُ بها كل ثوب.
وهذا الأمر يَلْبَقُ بك أي يزكو بك ويوافقك.
وثريد مُلَبَّقٌ أي شديد التثريد، ملين.

##### Türkçe

**القاف** ve **اللام** ve **الباء** bunlarla birlikte

**ق ب ل**، **ل ق ب**، **ق ل ب**، **ب ق ل**، **ب ل ق** kullanımdadır. **قبل**: **الخليل** dedi ki: **مِنْ قَبْلُ** ve **مِنْ بَعْدُ** tenvinsiz iki gayedir; ve bunlar senin “ما رأيت مثله قط” demen gibidir. Onu bir şeye izafe ettiğinde, sıfatın yerinde vaki olursa onu nasb edersin; dersin ki: “جاء قبل عبد الله”، ve “وهو قبل زيد قادم”. Üzerine, isimler sınırında olan **مِنْ**’i, “من قبل زيد” sözü gibi, attığında; böylece **مِنْ** bir sıfat oldu ve **قبل**’i **مِنْ** ile cerretti; böylece **قبل** **مِنْ** ile boyun eğmiş oldu ve vasfiyetinden isimliğe dönüştü; çünkü iki sıfat bir araya gelmez. Ve **مِنْ** ona galip geldi; çünkü **مِنْ** sözün başında oldu da galip geldi.

Ve **القُبُلُ**: **الدبر**’in zıddıdır; ve **القُبْلُ**: kadının ferci.

Ve **القُبْل**: senin bir şeye yönelip gelmenden (ikbalinden)dir; dersin ki: “قد أقبَلْتُ قُبْلَكَ”، sanki sen onun aldatmasını istemiyorsun.

Ve **الخليل**’e Arapların sözü soruldu: “كيف أنت لو أَقْبَل قُبْلُكَ”، dedi ki: Onu merfu görüyorum; çünkü o isimdir ve **القصد** ve **النحول** gibi masdar değildir; ancak o şudur: “كيف أنت لو استُقْبِلَ وجهك بما تكره”.

Ve **القِبَل**: güç yetirme/takat; dersin ki: “لا قِبَل لهم”.

Ve başka bir manada o **التلقاء**’dır; dersin ki: “لقيته قِبَلاً” yani yüz yüze. **الكميت** dedi ki:
ومرصدٍ لك بالشحناءِ وليس له		بالسجل منك إذا واضحته قِبَلُ
yani takat. Ve bu, onun tarafından (**من قبله**) isabet etti; yani onun karşısından (**من تلقائه**) ve onun katından (**من لدنه**); karşılaşmanın karşısından (**من تلقاء الملاقاة**) değildir; fakat “onun yanından” manası üzeredir.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “وحشرنا عليهم كل شيء قُبلاً” yani kabile kabile (**قَبيلاً قَبيلاً**); ve “açıkça/göz göre göre” denilir; yani onlar da öyle karşılanırlar (**يُستْقْبَلُونَ**); böylece cin ve insanın her nesli bir **قُبلٌ**’dür.

Ve sözü: “إنه يراكم هو وقَبيلهُ” yani o ve onun neslinden olan kimse.

أما **القبيلةُ** ise, Arap kabilelerindendir ve diğer insanlarınkinden.

Ve **قَبَيلةَ الرأس**: her bir parça ki ötekiyle karşılaştırılmıştır; ve topun onun için **قَبائِلُ**’i vardır.

Ve **القِبالُ**: nalın kayışı; ve **نعل** **مقبُولة** ve **مُقْبَلَةٌ**.

Ve **القِبالُ**: iki bacak arasında bir tür çarpıklık ve uzaklaşma; ve o **أفجى** ve **أفحج**’dır; fiili olmayan bir tek (isim)dir. Dedi ki:
حنكلة فيها قِبالٌ وفجا

Ve **القَبَلُ**: dağın ve tepeciğin başı ve benzeri. **الكميت** dedi ki:
والأخريان لما أوفى بها القبل

Ve komşulardan **مقابل** ve **مدابر** vardır. Dedi ki:
حمتك نفسي ومعي جاراتي		مُقابلاتي ومـدابـراتـي

Ve **مُقابَلة** ve **قُبالةٌ**: bir şeyin karşısında olan şey.

Ve **شاة مُقابَلةٌ**: kulağından bir parça kesildi de önden asılı bırakıldı; ve **المدابرة** arkadandır.

Ve bir şeyi bir şeye kattığında dersin ki: “قابلته به”.

Ve **القابلةُ**: gelecek gece; **العام القابل**: gelecek (yıl); ondan “fiil yapar” denilmez.

Ve **القابلةُ**: doğuran kadından çocuğu karşılayan (ebe); **قوابل** diye cem olunur.

Ve **القَبُولُ**: **الصبا** (doğu rüzgârı); çünkü **الدبور**’a arkasını döner; ve kıbleye doğru eserek gelir. Dedi ki:
فإن تمنع سدوس درهميها		فإن الريح طيبة قَبُـولُ

Ve **القَبُولُ**: affı ve afiyeti kabul etmendir; o masdarın ismidir ve ondan fiil öldürülmüştür.

Ve **القَبَلُ**: bir şeyi yeniden başlatma; ve dersin ki: “أفعل هذا الشيء من ذي قبل” yani “karşılamadan/önceden” (istiḳbâlden) dolayı.

Ve dersin ki: “أقبلنا على الإبل”; bu, develer havuzdakini içtiğinde ve siz onların başları üzerinde su çektiğinizde (onlar içerken) olur. Dedi ki:
قرب لها سقاتها يا ابن خدب		لقَبَلٍ بعد قراها المنتهـب

Ve **القُبلة**’den fiil: **التقبيل**’dir.

Ve **التَّقَبُّلُ**: **القبول**; denilir ki: “تقبل الله منك عملك”، ve “تقبلت فلاناً من فلان بقبول حسن”.

Ve kerem ve şerefte, amcaları ve dayıları tarafından (**من قبل أعمامه وأخواله**) **رجل مُقابلٌ**.

Ve gençlikten **رجل مُقتبَلٌ**: onda henüz ihtiyarlık eseri görülmemiştir. Dedi ki:
بل ليس بعل كبير لا شباب له		لكن أثيلة صافي اللون مُقْتَبَلُ
**أثيلة**’yi, **الهاء**’yı talep üzere ref etti; senin “لكنه أقبل فلان” demen gibi; yani “karşına geldi”.

Ve “**اقتَبَلْتُ الإبل** طريق كذا” yani onunla onları karşılayıp sürerek götürdüm (**استَقْبَلْتُ بها أسوقها**). Şair dedi ki:
أقبَلْتُها الخل من شوران مصعدة		إني لأزوي عليها وهي تنطلق

Ve sözü: “أزوي” **زويت عليه**’den; yani yürüyüşte onun üzerine sıktım; ve “**أقبَلْتُ الإناء**” suyun akış yolunu ve bunun benzerini.

Ve **قَبيلُ القوم**; onun fiili **القِبالة**’dır.

Ve ipin bükümünde **القَبيلُ** ve **الدبير**; ve **القبيلُ**: halkın üzerinde bulunduğu ilk bükümdür; ve **الدبير** öteki bükümdür. Ve denilir ki: ipin kuvvetinde büküm: her kuvvet üzerine bir kuvvettir; içteki yüz **قبيل**’dir, dıştaki yüz **دبير**’dir.....

**بقل**: **البََقْلُ**: ağaç olmayan şeydir; ne ince (**دق**) ne de iri (**جل**) (ağaç) değildir. **البَقْل** ile ağacın inceliği (**دق الشجر**) arasındaki fark şudur: **البَقْل** otlatıldığında onun için sap kalmaz; ağaç için ise saplar kalır, ince olsa bile.

Ve kavim **ابتَقَلَ** ettiğinde, **البَقْلَ** otlamış olurlar. Ve develer **تَبْتَقِل** ve **تَبْتَقَّلُ**; yani **البَقْلَ** yer. Dedi ki:
أرض بها المكاء حيث ابْتَقَلا		صعد ثم انصب ثم صلصلا

Ve **أبو النجم** dedi ki:
تَنَقَّلَتْ في أول التَبقُّلِ

Ve **الباقِلُ**: bahar günleri yaklaştığında ve içinde su yürüdüğünde, ağacın yanlarında çıkan şeydir; onun yanlarında, yaprağı belirginleşmeden önce çekirge gözlerine benzer bir şey görürsün; işte o **الباقل**’dir; ve ağaç **ابقل** etmiştir.

Ve o vakitte denilir ki: ağaç tek bir **بقلة** oldu.

Ve yer **ابقَلَت**; o halde o **مُبْقِلةٌ**’dir; yani **البقل** bitirdi. Ve **المَبْقَلَةُ**: **البَقْلِ** sahibi olan.

Ve **الباقِلَّى**: siyahî bir isimdir; o **الفول**’dür ve onun tanesi **الجرجر**’dir.

Ve sakalsız gence, yüzü çıktığında denilir ki: “قد بَقَلَ وجهه”.

Ve **باقِلٌ**: kekemelikle nitelenen bir adamın adıdır; kekemeliği o dereceye vardı ki bir ceylan satın aldı; ona “بكم اشتريت?” denildi; iki elinin parmaklarını ve dilini çıkardı; yani on bir dirhem; derken ceylan kaçtı ve gitti.

**قلب**: **القَلبُ**: **الفؤاد**’dan bir et parçasıdır; **النياط**’a asılıdır. Dedi ki:
ما سمي القَلْبُ إلا من تَقَـلُّـبـه		والرأي بصرف والإنسان أطوار

Ve sana bu işi **قَلْباً** getirdim; yani sırf/katıksız, ona hiçbir şey karışmamış.

Ve hadiste: **علي بن أبي طالب** عليه السلام “وإياك نستعين” okurdu; sonra **النون**’un ref’ini uzatarak doyururdu; ve o **قَلْباً** Kureyşli idi; yani sırf/katıksız.

Ve **قُلُوبُ الشجر**: yumuşak olan; onun köklerinden onu sevk eden ve iç boşluklarından yumuşak olan şeylerdir; tekili **قلب**.

Ve **قَلْبُ النخلة**: onun yağıdır; ve **قلْبُ النخلة**: ortasında çıkan beyaz bir şerit; sanki o, yumuşak bir **قُلْبُ فضة**’dir; beyazlığından dolayı **قَلْباً** diye adlandırıldı.

Ve bileziklerden **القُلْبُ**: tek bir gerdanlık olan şeydir; ve dersin ki: **سوار قُلْبٌ**; ve onun elinde bir **قُلبٌ** vardır.

Ve **القُْلبُ**: beyaz yılandır; **القَلبِ**’e benzetildi.

Ve her şeyin bir **قَلْبٌ**’ü vardır; ve Kur’an’ın **قَلْبُ**’ü “يس”dir.

Ve **القَلْبُ**: onu yüzünden çevirmen; ve **كلام مَقلُوبٌ**; ve “قَلَبْتهُ فانقَلَبَ”، ve “قَلَّبْتُه فَتَقلَّبَ”.

Ve “قَلَبْتُ فلاناً عن وجهه” yani onu çevirdim.

Ve **المُنْقَلَبُ**: ahirete dönüş yerindir.

Ve **القَليبُ**: örülmeden önce kuyu; **قلب** üzerine cem olunur; ve “هي العادية” denilir.

Ve **القِلَّوْبُ**: kurt; Yemen lehçesidir; ve كذلك **القَلوبُ**; ve **قِلاّبٌ** denilir. Dedi ki:
أيا جحمتا بكي على أم واهب		قتيلة قِلَّوب بإحدى المذانـب

Ve **الأَقْلَبُ**: iki dudağında dönüklük (**انقِلابٌ**) olan; ve **شفة قلباء**.

Ve onda **قَلَبَةٌ** yoktur; yani ne hastalık ne de musibet.

Ve denilir ki: tehdit ve öfke anında gözünü ve göz kapağını çevirdi (**قَلَبَ عينه وحملاقه**). Dedi ki: “قالَبُ حملاقيه قد كاد يجن” ve **القالَبُ** yabancıdır; ve **قالِبٌ** denilir.

Ve **القُلَّبُ**: hilekâr; ki işleri çevirir (**يَقْلِبُ الأمور**). Ve **الحُولُ**: hile sahibi.

**لقب**: **اللَّقَبُ**: kendisiyle adlandırıldığı şeyden başka bir isimle ad takmaktır. Ve Aziz ve Celil Allah’ın sözü: “ولا تنابزوا بالألقابِ” yani adamı ancak ona en sevgili isimlerle çağırın.

**بلق**: **البَلقُ** ve **البُلقَةُ**: **الأبلقِ**’in masdarıdır.

Ve binek hayvana **أبْلَقُ** ve **بَلْقاءُ** denilir; fiil: “بَلِقَ يَبْلَقُ”; ve **خيل بُلْقٌ**.

Ve **نعف أَبْلَقُ**: yerin yüksekliği demektir.

Ve **البَلُّوقةُ**; **بَلاليقَ** diye cem olunur; ve onlar, ağaç bitmeyen yerlerdir.

Ve “**بَلَقْتُ الباب**” da “**انبلق**” etti; yani onu açtım da o açıldı. Dedi ki:
فالحصن منثلم والباب مُنْبَلِقُ

Ve bir dilde: “**ابْلَقْتُ الباب**”.

Ve **حبل أبْلَقُ**.

**لبق**: **رجل لَبِقٌ**; ve **لَبيقٌ** denilir; ve o, her işte yumuşak huylu/uyumlu arkadaştır. Ve **امرأة لَبيقةٌ**; yani nazik, yumuşak huylu, zarif; her elbise ona yakışır (**يَلبَقُ بها**).

Ve “هذا الأمر يَلْبَقُ بك” dersin; yani seninle güzelleşir ve sana uygun düşer.

Ve **ثريد مُلَبَّقٌ**: yani çokça ufalanmış, yumuşatılmış.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

اللقب: واحد الألقاب، وهي الأنباز. تقول: لَقَّبْتُهُ بكذا فتلقَّب به.

##### Türkçe

**اللقب**: **الألقاب**’dan bir tanedir; onlar da **الأنباز**’dır. Şöyle dersin: Onu şu ile **لَقَّبْتُهُ**; böylece onunla **تلقَّب** etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ل ب
قبل ، قلب ، لقب ، لبق ، بقل ، بلق : مستعملات .
قبل : قال ابن المظفر : قَبْل : عقيب بَعْد ، وإذا أفردوا قالوا هو مِن قبلُ ومِن بَعدُ .
قال : وقال الخليل : قبلُ وبعدُ رُفِعا رفْعاً بلا تنوين لأنهما غايتان ، وهما مثلُ قولك : ما رأيتُ مثله قطّ فإذا أصفتَه إلى شيء نصبتَه إذا وقعَ موقعَ الصّفة ، كقولك : جاءنا قبلَ عبد الله ، وهو قبلَ زيدٍ قادمٌ . فإذا وقعتَ عليه مِنْ صار في حدّ
الأسماء ، كقولك من قبلِ زيد فصارت مِن صِفةً وخفض قبلُ ، لأن مِن من حروف الخفض ، وإنما صار قبلُ منقاداً لِمن وتحوّل من وصفّيته إلى الإسميّة ، لأنّه لا يجتمع صفتان . وغلَبَه منْ لأنّ مِنْ صار في صدر الكلام فغَلب .
قلت : وقد مرتْ عِلَلُ قبلُ وبعدُ فيما مَرَّ مِن الكتاب ، فكرهتُ إعادتها .
وقال الليث : القُبْل خلاف الدُّبْر . وقُبل المرأة : فَرْجُها .
قال : والقُبل : إقبالك على الإنسان كأنّك لا تريد غيره . تقول : كيف أنت لو أقبلتُ قُبْلَك .
وجاء رجلٌ إلى الخليل فسأله عن قولِ العرب : كيف أنت لو أُقبِلَ قبلُك ؟ فقال : أُراه مرفوعاً لأنّه اسمٌ وليس بمصدر كالقَصْد والنحو ، إنَّما هو كيف لو استُقبل وجهُك بما تكره .
وقال الزجاج في قول الله : ( فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ ) ( آل عمران : 37 ) ، أي : بتقبل حسن ولكن قبولٌ محمول على قوله : قَبِلها قَبولاً حَسَناً ، يقال : قَبلتُ الشيءَ قَبولاً : إذا رضيتَه .
وقبلت الرِّيحُ تَقْبلُ ، وهي ريحٌ قَبولٌ . وقَبَلْتُ بالرجل أقبُل به قَبالةً ، أي : كفلْتُ به . وقد رُوي قَبِلت به في معنى كَفِلْت على مثال فَعِلت .
ويقال : سَقَى فلانٌ إِبِلَه قَبَلاً : إذا صَبَّ الماء في الحوض وهي تَشرب منه فأصابها .
وقال الأصمعي : القَبل : أن يورِد الرجل إِبِلَه فيستقي على أفواهها ولم يكن هيَّأَ لها قبل ذلك شيئاً .
وقال الزجاج : كلُّ ما عاينْتَه قلتَ فيه أتاني قِبَلاً ، أي : مُعَايَنَةً ، وكلُّ ما استقبلك فهو قَبَل ، وتقول : لا أكلّمك إلى عَشْرٍ مِن ذلك قِبل وقَبَل ، فمعنى قِبَلٍ إلى عشر مما يُشاهده من الأيام ، ومعنى قبَلٍ إلى عَشْر تستقبِلُنا .
ويقال : قَبِلَت العينُ قَبَلاً : إذا كان فيها إقبال منطر على الأنف .
وقال أبو نصر : قَبِلَت العينُ قَبَلاً ، إذا كان فيها مَيَل كالحَوَل .
وقال أبو زيد : الأقبل : الذي أقبلتْ حَدَقتاه على أنفه . قال : والأحول الذي حولتْ عيناه جميعاً .
وقال الليث : القَبل في العَين : إقبال السوادِ على المَحْجِر .
ويقال : بل إذا أقبَلَ سوادُه على الأنف فهو أَقبلَ ، وإذا أَقبل على الصُدْغين فهو أخرَز .
عمرو عن أبيه : القَبَل شبيهٌ بالحَوَلِ ، والقَبل : صَدَدُ الجَبَل . والقَبل : المحَجَّة
الواضحة . والقَبل : لطُف القابلة لإخراج الولد .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : في قَدَميه قَبل ، ثم حَنَف ثم فَحَجٌ .
وقال الكميت :
فأمَّا أمية من وائلٍ
فمستدبر المجد مُستقبلُ
معناه : أنّه كريم القديم والحديث .
قال أبو سعيد : قال أعرابيّ : وعليّ فروٌ لي قَبَلٌ ، أي : جديد ؛ كأنَّه أوّل ما لبسه .
ويقال : أقبلته مرّة وأدبرته ، أي : جعلته أمامي ومرَّة ورائي يعني في المشي . وقلبتُه الجبلَ مرّة ودبرتُه أخرى .
وقال الله جلّ وعزّ : ( أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلاً ) ( الكهف : 55 ) ، و ( قِبَلاً ) و ( قَبَلاً ) كلٌّ جائز .
قال الزجاج : فمن قال ( قُبُلاً ) فهو جمع قَبيل ، المعنى : ويأتيهم العذاب ضُروباً . ومَن قرأ ( قِبَلاً ) فالمعنى أو يأتيهم العذاب معَاينَةً . ومن قرأ ( قَبَلاً ) فالمعنى أو يأتيهم مقابِلاً .
وقوله جل وعزّ : ( وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَىْءٍ قُبُلاً ) ( الأنعام : 111 ) ، المعنى : وحشرنا عليهم كلَّ شيء قبِيلاً قَبيلاً . ويجوز أن يكون قبُل جمع قبيل ، ومعناه : الكَفِيل فيكون المعنى لو حُشِر عليهم كلُّ شيء فكَفَل لهم بصحّة ما يقول ما كانوا ليؤمنوا ويجوز أن يكون قبلاً في معنى ما يُقابِلهم ، أي : لو حشَرْنا عليهم كل شيء فقابَلهم ، ويجوز وحشَرْنا عليهم كل شيء قِبلاً بكسر القاف ، أي : عِياناً ويجوز قُبْلاً على تخفيف قُبُلاً .
وقوله جلّ وعزّ : ( بِجُنُودٍ لاَّ قِبَلَ ) ( النمل : 37 ) ، معناه : لا طاقةَ لهم بها .
ويقال : أصابني هذا مِن قِبَله ، أي : من تِلقائه : مِن لدُنْه ، ليس من تِلقاء الملاقاة ، لكنْ على معنى مِن عنده . قاله الليث .
قال : وكلُّ جِيل من الجِنّ والناس قَبِيل .
وقوله : ( إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ ) ( الأعراف : 27 ) ، أي : هو ومَن كان مِن نَسْله . فأما القَبيلة فمن قبائل العَرَب وسائرهم من الناس .
أبو عبيد عن أبي زيد : القَبيل : الجماعة يكونون من الثلاثة فصاعداً من قومٍ شتّى ؛ وجمعُه قُبُل . والقَبيلة : بنو أبٍ واحد .
وقال ابن الكلبيّ : الشَّعْب أكثر من القبيلة ، ثم القبيلة ، ثم العِمارة ، ثم البطن ، ثم الفَخِذ .
وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس ، أنه قال : أُخذت قبائل العرب من قبائل الرأس ، لاجتماعها .
قال : وجماعتُها الشَّعْب . والقبائل دونها .
قال الفراء في كتاب ( المصادر ) : حدثني مندل قال : قال سِنان بن ضرار الشيباني
عن عبد الله بن أبي الهذيل قال : أتيتُه وعليَّ فروٌ لي قَبَل ، يريد كَبَل . فقال : يا ضرار ، قلبٌ نقيٌّ في ثيابٍ دنَسة خير من قلب دنسٍ في ثياب نقية .
وقال الليث : قبيلة الرأس كلُّ فِلْقَة قد قوبلت بالأخرى ، وكذلك قبائل بعض الغروب ، والكثرة لها قبائل .
وقال أبو نصْر : قبائل الرأس : قَطعُه المشعوب بعضها إلى بعض .
قال : والقَبَل : النَّشَز من الأرض يستقبِلُك .
يقال : رأيتُ شخصاً بذلك القَبَل .
وأنشد للجعديّ :
خشيةُ الله وأنى رَجُلٌ
إِنما ذِكري كنارٍ بقَبَلْ
أخبرني المنذريّ عن ابن عُميرة الأسدي عن الرياشي عن الأصمعي ، قال : الأقبال : ما استقبلك من مُشرف ، الواحد قَبَل .
قال : والقَبَل : أن يُرَى الهلالُ أوّلَ ما يُرى ولم يُرَ قبل ذلك .
يقال : رأيت الهلال قَبَلاً . والقَبَل : أن يتكلّم الرجلُ بالكلام ولم يستعدَّ له .
يقال : تَكلّم فلان قَبَلاً فأجادَ .
ويقال : أفْعلُ ذلك مِن ذي قَبَل ، أي : فيما يُسْتقبَل .
ويقال : اقتَبَل أمرَه : إذا استأنَفَه . وهو مُقْتبِل الشّباب ، أي : مستقبَل الشباب .
قال أبو كبير الهذليّ :
ولرُبّ مَن طأطأتَه لِحَفِيرَةٍ
كالرُّمْحِ مُقتبِل الشباب محَبَّرِ
سَلَمة عن الفرّاء : اقتَبل الرجلُ : إِذا كاسَ بعدَ حَماقة .
أبو عبيد عن الأصمعي : رَجَزْتُه قَبَلاً : أنشدتُه رَجَزاً لم أكن أعدَدْتُه .
ويقال : اقتَبَل فلانٌ الخطبة اقتبالاً : إذا تكلّم بها ولم يكن أَعدّها .
ابن بزرج قالوا : أقبلوها الرِّيحَ .
قال الأزهري : وقابلوها الريح بمعناه . فإذا قالوا : استقبلوها الريح كان أكثر كلامهم : استقبلوا الريح واستقبلت أنا الريح .
وقال الأعشى :
وقابلها الرِّيحَ في دنّها
وصلّى على دنِّها وارتسمْ
أي : أقبلها الرِّيح .
وقال أبو الهيثم : قَبَلتُ الشيء ودبرته : إذا استقبلته أو استدبرته . وقابل عام ودابر عام . فالدَّابر : المولّي الذي لا يرجع . والقابل : المستقبل . والدابر من السهام : الذي خرج من الرمية . وعام قابل ، أي : مقبل .
وقَبِلت المرأة القابلةُ تَقْبَلها قِبالة . وكذلك قَبِل الرجل الغَرْبَ من المُسْتَقى ، وهو القابل ، وقَبِلتُ الهديَّة قَبُولاً .
ويقال : عليه قَبولٌ ، ذلك إذا كانت العَين تَقبَله .
أبو نصر : يقال رجل ما لَه قِبْلة : إِذا لم تكن له جِهة .
ويقال : أين قبْلتُك ؟ أي : أين جِهَتُك .
ويقال : قَبَل به يقبُل به قَبالةً : إذا كَفَل به .
وأنشد :
إنّ كفّي لك رَهْنٌ بالرضا
فاقبُلي يا هِندُ قالت قد وجَبْ
اقبُلي معناه : كوني أنتِ قَبيلاً .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَقبلتُ إبلِي أَفواهَ الوادي ، وكذلك أَقبَلْنا الرِّماحَ نحوَ القوم .
ويقال : قابِلْ نَعْلَك ، أَي : اجعل لها قِبالَين .
قال : وقال اليزيديّ : أَقبلتُ النعلَ : إذا جَعلتَ لها قِبالاً ؛ فإن شدَدْتَ ، قلتَ : قَبَلتُها مخفّفةً .
قال أبو عبيد : والقِبال : مِثْل الزِّمام بين الإصبع الوسطى والتي تليها .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَنه كان لنَعْلِه قِبالان ، أَي : زِمامان .
وقال أَبو نصر : أَقبَلَ نَعلَه وقابَلها : إذا جَعَل لها قِبالين .
ويقال : انزِلْ بقَبَل هذا الجَبَل ، أَي : بسَفْحِهِ . ووَقعَ السهمُ بقُبْل هذا الهَدَف وبدُبْره ، وكان ذلك في قُبْلٍ من شبابه . وكان ذلك في قُبْل الشتاء وفي قُبْل الصيف ، أي : في أَوّله ووجهه .
عمرو عن أَبيه في قولهم : ( فلانٌ لا يَعرِف قَبيلاً مِن دَبير ) .
قال : القَبيل : طاعة الرّب . الدَبير : معصيتُه .
أَبو نصر عن الأصمعي : القَبيل : ما أَقبَلَ به الفاتل إلى حَقْوه . والدَّبير : ما أَدبَرَ به الفاتل إلى رُكْبَتِه .
وقال المفضّل : القَبيل : فوزُ القِدْح في القمار . والدَبيرُ : خيبة القِدْح .
وقال جماعة من الأعراب : القَبيل أن يكون رأسُ ضمن النَعْل إلى الإبهام . والدَّبيرُ : أن يكون رأسُ الضِمْنِ إلى الخِنْصِر .
وقال ابن الأعرابيّ في قول الأعشى :
أخو الحَرْبِ لا ضَرَعٌ واهِنٌ
ولم ينتَعِلْ بقِبالٍ خَذِمْ
قال : القِبال : الزمام . قال : وهذا كما تقول : هو ثابت الغَدَر عند الجَدَل والحُجج والكلام والقتال ، أي : ليس بضعيف .
وقال الليث : القِبال : شِبه فَحَجٍ وتَبَاعُدٍ بين الرِجلين .
وأنشد :
حَنْكَلَةٌ فيها قِبالٌ وفَجَا
ويقال : فلانٌ قُبالتي ، أي : مستقبِلي .
ويقال : هو جاري مُقابِلي ومُدَابري .
وأنشد :
حَمَتْك نفسِي ومَعي جاراتي
مُقابِلاتي ومُدابِراتي
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه نَهَى أن يضحّى بشَرْقاء أو خَرْقاء ، أو مُقابلة أو مُدابرة ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : المقابَلة أن يُقطَع مِن طرف أُذنها شيءٌ ثم يترك معلَّقاً لا يَبين كأنه زَنَمَة . والمُدابَرةُ : أَن يُفعل ذلك بمؤخّر الأُذُن من الشاة .
قال الأصمعي : وكذلك إنْ بان ذلك من الأُذُن أَيضاً فهي مُقابَلة ومُدابَرة بعد أَن يكون قد قُطع .
ويقال : رجلٌ مُقابَل ومُدابَرٌ : إذا كان كريمَ الطَّرَفين من قِبَل أَبيه وأمِّه .
وقال الليث : إذا ضمَمْتَ شيئاً إلى شيءٍ قلت : قابلتُه به . والقابلةُ : الليلةُ المقْبِلة ، وكذلك العامُ القابل ، ولا يقولون فَعَل يَفعُل .
وقال العجّاج يصف قطاً :
ومهمهٍ يُمسي قطاه نُسَّسا
روابعاً وبعد ربع خُمَّسا
وإنْ تَوَلَّى ركضُه أو عرّسا
أمسى من القابلتين سُدَّسا
قوله : من القابلتين : يعني الليلة التي لم تأتِ بعد فقال :
روابعاً وبعد ربع خمسا
فإن بنى على الخمس فالقابلتان السادسة والسابعة ، وإن بنى على الرِّبع فالقابلتان الخامسة والسادسة . وإنما القابلة واحدة ، فلما كانت الليلة التي هو فيها والتي لم تأت بعد غلّب الاسم الأشنع فقال القابلتين ، كما قال :
لنا قمراها والنجوم الطوالع
فغلّب القمر على الشَّمس
قال : والقبول من الرياح : الصَّبَا لأنها تَستقبل الدَّبُور .
وقال أبو عبيدٍ عن الأصمعيّ : الرياح معظمها الأربع : الجَنوب والشمال ، والدَّبُور والصَّبَا . فالدَّبور : التي تهبّ من دُبْر الكعبة ، والقَبُول من تلقائها وهي الصَّبَا .
وقال الليث : القَبُول : أن تَقبَل العَفْوَ والعافية وغير ذلك ، وهو اسم للمصدر وأميت الفِعل منه .
قال : والقُبلة معروفة وجمعُها القُبَل ، وفِعلُها التقبيل .
أبو عُبيدٍ عن أبي زيد : قَبَلَت الماشية الوادي تقبُله ، وأنا أقبلتُها إياه .
وسمعتُ العرب تقول : انزِلْ بقابِل هذا الجبل ، أي : بما استَقْبَلَك من أقباله وقوابِلِه .
اللِّحيانيّ : قَبِلتُ هديَّتَه أقبَلُها قَبولاً
وقُبولاً ، وعلى فلان قَبول ، أي : تَقبَله العَيْن .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، يقال : قَبِلتُه قَبولاً وقُبولاً ، وعلى وجهه قَبول لا غير .
وقال اللحيانيّ : قَبلتْ عينُه ، وعَيْنٌ قَبْلاء ، وهي التي أقبلتْ على الحاجب . ورجل أقبَلُ وامرأة قَبْلاء .
ويقال : قد قَبَلَني هذا الجَبَل ثم دبرَني ، وكذلك قيل : عامٌ قابِل .
ويقال : قبَّلتُ العامل تقبيلاً ، والاسم القَبَالة . وتقبَّلَه العامِلُ تَقبُّلاً .
قال : والقَبَلة : حَجَر أبيضُ عظيم ، تجعل في عُنُق الفَرَس .
يقال : قَلَّدها بقَبَلَة . والقَبَل والقَبَلة من أسماء خَرَزِ الأعراب .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال رجلٌ من بني ربيعةَ بن مالك : ( إنّ الحقّ بِقَبَل ، فمن تعدّاه ظَلَم ، ومَن قصَّر عنه عَجَز : ومَن انتهى إليه اكتفى ) .
قال : بِقَبَل ، أي : يَضِحُ لك حيث ، وهو مِثل قولهم : إن الحق عارٍ .
سلمة عن الفراء قال : لقيتُه مِن ذي قِبَل وقَبَل ، ومِن ذي عِوَض وعَوَض ، ومن ذي أُنُف ، أي : فيما يُستقبَل .
غيرُه : اذهبْ فأَقْبِله الطريق ، أي : دُلَّه عليه . وأقبلْتُ المِكْواة الداءَ . وأقْبلتُ زيداً مَرّةً وأدبَرْتُه أخرى ، أي : جعلتُه مرّةً أمامي ومرّةً خَلْفِي في المَشيِ . وقَبَلْتُ الجبلَ مرّةً ودبرْتُه أخرى .
والعرب تقول : ( ما أنتَ لهم في قِبال ولا دِبار ) ، أي : لا يَكترثون لك .
وقال الشاعر :
وما أنتَ إنْ غَضبتْ عامِرٌ
لها في قِبالٍ ولا في دِبارِ
ويقال : أتانا في ثوبٍ له قبائل ، وهي الرِّقاع .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : إذا رُقِّع الثوبُ فهو المقبَّل والمقْبول والمُرَدَّم ، والمُلَبَّد والمَلْبودُ . وقبائلا اللجام : سُيورُه ، الواحدة قبيلة .
وقال ابن مقبل :
تُرْخِي العِذارَ وإن طالت قبائلُهُ
عن حَشْرة مِثلِ سِنْفِ المَرْخةِ الصَّفِرِ
ويقال : رأيت قبائل من الطَّيْر ، أي : أصنافاً ؛ وكلُّ صنفٍ منها قَبيلة . فالغِربان قَبيلة ، والحمام قبيلة .
وقال الراعي :
رأيتُ رُدَافَى فوقَها مِن قَبيلةٍ
مِن الطَّير يَدْعوها أَحَمُّ شَحوجُ
يعني الغِرْبان فوق النَّاقة .
وقال شمر في كتابه في ( الحيّات ) : قُصَيْرَى قِبالٍ : حَيّة سمّاها أبو خَيْرة :
قُصَيْرى ، وسمّاها أبو الدُّقَيش قُصَيْرى قِبال ، وهي من الأفاعي غير أنَّها أصغر جِسماً ، تَقتُل على المكان .
قال : وأَزَمَتْ بفرْسِنِ بعيرٍ فمات مكانَه .
عمرو عن أَبيه ، يقال للخِرْقة التي يُرَقَّع بها قَبّ القميص : القَبيلة ، والتي يُرقَّع بها صَدْرُ القميص اللِّبْدة .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : القَبيلة : صَخْرَة على رأس البئر . والعُقابان : دِعامَتا القَبيلة مِن ناحيتها جميعاً . وهي القَبيلة والمنزَعة .
قال : وعُقاب البئر : حيث يقوم الساقي .
أَبو عبيد عن أَبي زيد يقال لأحناء الرَّحْل : القبائل ، واحدتُها قبيلة .
بقل : قال الليث : البقْل من النبات : ما ليس بشجَرٍ دِقَ ولا جِلّ ، وفَرْقُ ما بين البَقْل ودِقّ الشجر أَنَّ البقل إذا رُعِيَ لم يَبقَ له ساقٌ ، والشجر تَبقى له سُوق وإن دَقّت .
وابتَقَل القومُ : إذا رَعَوُا البقلَ . والإبل تُبتَقل وتتبقّل .
والباقِل : ما يَخرج في أعراض الشجر إذا ما دنَتْ أيامُ الربيع وجَرَى فيها الماء فرأيتَ في أعراضه شِبْهَ أَعيُن الجَراد قبل أَن يستبِين وَرقُه ، فذلك الباقل ، وقد أَبقَلَ الشجرُ .
ويقال عند ذلك : صارَ الشجرُ بَقْلةً واحدة . وأبقَلتِ الأرض فهي مُبْقلة ، والمَبْقَلة : ذات البَقْل .
أَبو عبيد عن الأَصمعي : أَبقَل المكان فهو باقل مِن نبات البَقْل ، وأَورَسَ الشجر فهو وارِسٌ : إذا أَوْرَقَ ، وهو بالألف .
وقال الليث : ويقال للأمرد إذا خرج وجهُه : قد بَقَل . وبقَل نابُ الجمل أَوّلَ ما يطلع . وجَمَلٌ باقِلُ الناب .
قال : والباقِليّ من نبات البَقْل : اسمٌ سوادِيّ ، وهو الفُول ، وحَمَلُه الجِرجِر .
وقال أَبو عبيد : الباقِليّ : إذا شدّدْت اللام فَصَرْت ، وإذا خفّفتَ مدَدْتَ فقلت : الباقلاء .
أَبو عبيد عن الأموي قال : مِن أَمثالهم في باب التشبيه : ( إنه لأعْيَا من باقل ) .
قال : وهو رجل مِن رَبيعةَ ، وكان عَيِيّاً فَدْماً .
قال : وإياه عَنَى الأرَيْقِطُ في وصف رجلٍ ملأ بطنَه حتى عَيَّ بالكلام فقال :
أَتانا وما داناه سَحْبانُ وائل
بياناً وعِلْماً للذي هو قائلُ
فما زال عنه اللَّقْمُ حتى كأنه
مِن العِيّ لمّا أَن تَكلّمَ باقل
قال : وسحبان هو من ربيعة أيضاً من بكْر ، كان لسناً بليغاً .
قال الليث : بَلَغ مِن عيّ باقل أنه سئل : بكم اشتريتَ الظبيَ ؟ فأخرج أصابعَ يديه ولسانَه ، أيْ : بأحدَ عشر ، فأفلتَ الظبيُ
وذهب .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : البُوقالة : الطَّرْجَهارة .
قلب : قال الليث : القَلْب : مضغةٌ مِن الفؤاد معلَّقة بالنِّياط .
وقال الله : ( مَّحِيصٍ إِنَّ فِى ذَالِكَ لَذِكْرَى لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ ) ( ق : 37 ) .
قال الفراء : يقول : لمن كان له عَقْل . قال : هذا جائز في العربية ، أن تقول مالَك قَلْب وما قَلْبك معك ، تقول : ما عَقلُك معك فأين ذهبَ قَلْبُك ، أي : أين ذهب عَقْلك ؟ .
وقال غيره في قوله : ( لَذِكْرَى لِمَن كَانَ لَهُ ( ، أي : تفهُّم واعتبار .
وفي الحديث : أن موسى لما أجَر نفسه من شُعيب ، قال شعيب : لك من غنمي ما جاءت به قالبَ لون . فجاءت به كله قالب لون غير واحدة أو اثنتين . قالب لون ، تفسيره في الحديث : أنها جاءت بها على غير ألوان أمّهاتها .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أتاكم أهل اليَمن ، هم أَرَقُّ قلوباً وأليَنُ أفئدة ) ، فوصَفَ القلوب بالرّقة والأفئدة باللين . وكأن القلْبَ أخَصُّ من الفؤاد في الاستعمال . ولذلك قالوا : أصبت حبة قلبه وسُويداءَ قلبه .
وأنشد بعضهم :
ليتَ الغرابَ رمى حماطة قلبه
عمروٌ بأسهمه التي لم تُلغَبِ
وقيل : القلوب والأفئدة قريبان من السواءِ ، وكُرِّر ذكرهما لاختلاف لفظيهما تأكيداً .
وقال بعضُهم : سمِّي القلب قلباً لتقلبه ، وسمي فؤاداً لتحرقه على من يشفق عليه .
وقال الشاعر :
ما سمِّيَ القلبُ إلاّ من تقلُّبِه
والرأيُ يصرِف بالإنسان أَطوارا
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( سبحان مقلب القلوب والأبصار ) .
وقال الله جلّ وعز : ( وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ ) ( الأنعام : 110 ) .
ورأيت من العرب من يُسمِّي لحمةَ القلب بشحمها وحِجابها قَلباً ، ورأيت بعضهم يسمُّونه فؤاداً ، ولا أنكر أن يكون القَلْب هي العَلَقة السوداء في جَوْفه ، والله أعلم ، لأنَّ قَلْب كل شيء لُبه وخالصه .
وقال الليث : جئتُك بهذا الأمر قَلباً ، أي : محضاً لا يشُوبُه شيء .
وفي الحديث : ( إنَّ لكلِّ شيءٍ قلباً ، وَقلب القرآن ياسين ) .
وفي حديث يحيى بن زكرياء : ( أنه كان يأكل الجراد وقُلوب الشجرِ ) ، يعني ما رَخُص فكان رَخْصاً مِن البُقول الرَطْبَة .
وقَلْبُ النخلة : جُمّارُها وهي شَطْبَةٌ بيضاء
رَخْصةٌ في وَسَطها عند أعلاها كأنَّها قُلْب فضّةٍ رَخْصٌ طيّبٌ يسمَّى قَلْباً لبياضه .
والقُلْب من الأسوِرَة : ما كان قَلْداً واحداً .
ويقولون : سِوارٌ قُلْب . ويقال للجبّة البيضاءِ قُلْب تشبيهاً به .
وقال شمر : يقال : قَلْب وقُلْب لقَلب النخلة ، ويُجمَع قِلَبة .
وقال غيره : القُلْب بالضم : السَّقف الذي يَطلِعُ من القَلْب . والقُلْب هو الجُمّار .
وقال الليث : القَلْب : تحويلُك الشيءَ عن وجهِه . وكلامٌ مقلوب ، وقد قلبتُه فانقلَب ، وقلّبتُه فتقلّب . والقَلْبُ : صَرْفُك الرجلَ عن جهةٍ يريدُها . والمُنْقَلب : مَصيرُ العباد في الآخرة .
والقُلَّب الحُوَّل : الذي يقلّب الأمورَ ويصرِّفُها ويحتال لاتِّساقها .
ورُوي عن معاوية أنَّه كان يقلَّب على فراشه في مَرَضه الذي مات فيه .
فقال : ( إنّكم لتُقلّبون حُوَّلاً قُلّباً إنْ وُقِيَ هَوْلَ المُطّلَع ) .
وقال الليث : القَليب : البئر قَبل أن تُطْوَى ، فإذا طُويتْ فهي الطَوِيّ ، وجمعه القُلَب .
وقال ابن شُميل : القَليب : اسمٌ مِن أسماء الرَّكيّ مطويّةً أو غير مطويّة ، ذات ماء أو غير ذات ماء جَفْراً أو غيرَ جَفْر ؛ والجميع القُلب .
قال الأزهري : وقال غيره : البئر العادية : القديمة ، مطويّةً كانت أو غير مطويّة . ذات ماء أو غير ذات ماء ، جفر أو غير جفر .
وقال شمر : القَليب : اسمٌ مِن أسماء البئر البَدِيء والعاديّة ، ولا يُخَصّ بها العاديّة . قال : وسمِّيت قليباً لأنّ حافرَها قَلَب تُرابها .
وقال الليث : القِلِّيب والقِلَّوْب : الذِّئبُ بلُغة أهل اليَمَن . وبعضهم يقول : قِلاَّب . ومنه قولُه :
أَيا جَحْمَتَا بكيِّ على أمّ واهِبِ
قتيلة قَلِّوْب بإحدى الذنائبِ
وقال ابن الأعرابي في القِلّيب والقِلَّوْب نحواً منه .
والقَلَب : انقلاب في الشَفَة ، فهي قَلْباء وصاحبُها أَقْلَب .
وأخبرني المنذري عن المفضّل بن سَلَمة في قولهم : ما به قَلَبة .
قال الأصمعيّ : أي ما به داء ، وهو القُلاَب ، داءٌ يأخذ الإبل في رؤوسها فيَقلِبُها إلى فوق .
قال : وقال الفرّاء : معناه : ما به عِلّةٌ يُخْشى عليه منها ؛ وهو مأخوذ من قولهم . قُلِب الرجل : إذا أصابه وجعٌ في قَلْبه وليس يكاد يُفْلِتُ منه .
قال : قال ابن الأعرابي : أصل ذلك في الدوابّ . أي : ما به داءٌ يقلَّب منه حافره .
وأنشد :
ولم يُقلِّبْ أرضَها البَيْطارُ
ولا لِحَبْلَيه بها حَبَارُ
قال : وقال الطائيّ : معناه : ما به شيء يُقْلقُه فيتقلَّب مِن أجلِه على فراشِه .
أبو عبيدٍ عن الأصمعيُ : إذا عاجَلَت الغُدَّة البعيرَ فهو مَقْلوب . وقد قُلِب قُلاَباً .
وقال الليث : ما به قَلَبَةٌ ، أي : لا داء ولا غائلة .
ويقال : قَلَب عينَه وحِمْلاقَه عند الوَعيد والغضب .
وأنشد :
قالبَ حملاَقَيْهِ قد كاد يُجَنْ
قال : والقالَب دَخيل . ومنهم من يقول : قالِب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : القُلْبَة : الحُجْرة .
أبو عبيد عن الأمويّ في لغةِ بلحارث بن كعب : القالِب : البُسْر الأحمر يقال منه : قَلَبتِ الْبسْرة تَقْلِبُ إذا احمرّت . أبو عبيد : هو عَرَبيٌّ قَلْب ، وامرأة عربيَة قَلْبَةٌ وقَلْب ، وكذلك هو عَرَبيٌّ مَحْض .
وقال أبو وَجْزة يصف امرأة :
قَلَبٌ عَقيلةُ أقوامٍ ذَوي حَسَب
يَرمِي المقانبُ عنها والأراجيلُ
وقال أبو زيد : قلبتُ فلاناً : إذا أصبتَ قَلْبَه ، فهو مَقْلوب . وقَلَبتُ المملوكَ عِنْد الشِّرَى أَقلِبه قَلْباً : إذا كشفْتَه لتَنظُر إلى عيوبه .
أبو عبيد عن الفراء : أقْلَبَت الخُبزةُ : حانَ لها أن تُقْلَب .
وقال غيره : قَلَب المعلِّم الصِّبيانَ قَلْباً : إذا رَجَعُهم إِلى منازلهم .
وقال أبو زيد : يقال للبليغ من الرجال : قد رَدَّ : قالَبَ الكلام ، وقد طَبَّق المَفْصِل ، ووَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ .
لقب : قال الليث : اللَّقَب : النّبَز ، اسم غير الذي سُمِّي به .
قال الله جلّ وعزّ : ( أَنفُسَكُمْ وَلاَ تَنَابَزُواْ ) ( الحجرات : 11 ) .
يقول : لا تَدْعُوا الرجلَ إلاَّ بأحبّ أسمائه إليه .
وقال الزجاج في قوله : ( أَنفُسَكُمْ وَلاَ تَنَابَزُواْ ( يقول : لا يقول المسلم لمن كان يهوديّاً أو نصرانياً فأسلم : يا يهوديُّ يا نصرانيُّ ، وقد آمن .
وقال الليث : يقال : لقّبتُ فلاناً تلقيباً . ولَقَّبْتُ الاسمَ بالفِعل تَلْقيباً : إذا جعلتَ له
مِثالاً مِن الفِعْل ، كقولك للجَوْرَب : فَوْعَل .
بلق : قال الليث : البَلَق والبُلْقَة : مصدر الأبلق .
يقال للدابة أَبْلَق وبَلْقاء ، والفِعلَ بَلِقَ يَبْلَق .
والعرب تقول : دابّةٌ أبلَق . وجَبَل أبْرَق . وجَعل رُؤبة الجبالَ بُلْقاً فقال :
بَادَرْنَ رِيحَ مَطَرٍ وبَرْقاً
وظُلمةَ الليلِ نِعافاً بُلْقَا
ويقال : ابلَقَّ الدابَّةُ يَبْلَقُّ ابلِقاقاً ، وابلاَقَّ ابلِيقاقاً ، وابلَوْلَقَ ابليلاقاً فهو مبلَقٌّ ومبلاقٌ وأبلق .
وقلَّما تراهم يقولون : بَلِقَ يَبْلَق ، كما أنَّهم لا يقولون : دَهِمَ يَدْهَم ولا كَمِتَ يَكْمَتُ .
وقال الليث : البَلُّوقة والجمع البَلاليق ، وهي مواضع لا يَنْبُت فيها الشجر .
وقال أبو عبيد : السبارِيتُ الأَرَضون التي لا شيء فيها ، وكذلك البَلاليق والمَوَامِي .
وقال الليث : بَلَقْتُ البابَ فانبَلَقَ : إذا فتحتَه كلَّه وفي لغة أَبلقْتَ .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : بَلَقْتُ البابَ وأبلَقْتُه بمعنى واحد ، أي : فتحته .
عمرو عن أبيه : البَلْق : فتح كَعْبة الجارية .
وأنشد لفتًى من الحيّ :
رَكَبٌ تَمَّ وتَمَّت رَبَّتُه
قد كان مختوماً ففُضّتْ كُعْبتُه
قال : والبَلَق : الحُمقُ الذي ليس بمُحْكَم بَعْدُ .
وقال أبو نصر : البَلَق : بَلَقُ الدابة . قال : والبَلَق : الفِسْطاط .
وقال امرؤ القيس :
فليأت وسط قبابِه بَلَقِي
وليأت وَسطَ حمِيهِ رَحْلي
وقال أبو خَيرة : البَلُّوقة : مكانٌ صُلْب بين الرِمال كأنه مَكْنوس ، ويزعم الأعراب أنَّه مِن مساكن الجنّ .
شمر عن الفرّاء : البَلُّوقة : أرضٌ واسعة مُخْصِبة لا يشارِكُك فيها أحد ، وجمعُها بَلاليق .
يقال : تركتُهمْ في بَلُّوقة مِن الأرض .
قال : وقال ابنُ الأعرابي : البَلُّوقة : مكان فسيحٌ من الأرضِ ، بسيطةٌ تنبت الرُّخامَى لا غيرها .
ونحو ذلك قال المؤرِّج .
وقال ذو الرمة يصف الثور :
يَرُودُ الرُّخامَى لا تَرَى مُسْتَرادَه
ببَلُّوقةٍ إلاّ كثير المَحافِرِ
أراد أنه يَستثير الرُّخامى .
لبق : قال أبو بكر : اللَّبِق : الحلو الليِّن الأخلاق .
قال : وهذا قول ابن الأعرابي .
قال : ومن ذلك الملبّقة ، إنما سمِّيت ملبَّقة
للينها وحلاوتها .
وقال قوم : معناه : الرفيق اللطيف العمل .
قال رؤبة :
قبّاضة بين العنيف واللَّبِق
أبو زيد : اللَّبِقة من النساء : الحسنة الدل اللبيبة الصناع .
وقال الفراء : اللبِقة : التي يشاكلها كلُّ لباسٍ وطِيب .
قال الليث : رجل لَبِق ويقال : لَبيق ، وهو الرفيق بكلِّ عمل ، وامرأة لَبيقة : لطيفة رقيقة ظريفة ، ويَلْبَقُ بها كلّ ثوب . وهذا الأمر يَلبَق بك ، أي : يَزْكو بك ويوافقك . والثريد المُلَبَّق : الشديد التثْريد .
وفي الحديث : أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( دعا بثريدةٍ ثم لَبَّقَها ) .
قال أبو عبيد : أي جمَعَها بالمِقْدحة .
وقال شمر : قال ابن المظفَّر : لُبِّقت الثريدةُ : إذا لم تكن بلحم .
وقيل : ثريدة ملبَّقةٌ : خُلِطَتْ خَلْطاً شديداً .

##### Türkçe

ق ل ب
**قبل** ، **قلب** ، **لقب** ، **لبق** ، **بقل** ، **بلق** : kullanımdaki (lafızlar)dır.
**قبل** : İbnü’l-Muzaffer dedi ki: **قَبْل** : **بَعْد**’ın hemen arkasıdır; tek başına kullandıklarında “o **مِن قبلُ** ve **مِن بَعدُ**’dandır” derler.
Dedi ki: Halîl de dedi ki: **قبلُ** ve **بعدُ** tenvinsiz olarak ref‘ ile ref‘ olundular; çünkü ikisi de iki sınırdır; ve onlar senin sözün gibidir: “Ben onun benzerini asla görmedim.” Onu bir şeye izafe ettiğinde, sıfatın yeri konumuna düştüğünde onu nasb edersin; senin sözün gibi: “Bize **قبلَ** Abdullah geldi”; ve “o, **قبلَ** Zeyd, gelendir.” Üzerine **مِنْ** vâki olduğunda isimler sınırına girer; senin sözün gibi: “**مِن قبلِ** Zeyd”; böylece **مِن** bir sıfat oldu ve **قبلُ** mecrûr oldu; çünkü **مِن** cer harflerindendir. **قبلُ** ancak **مِنْ**’e boyun eğmiş oldu ve vasfiyetinden isimliğe dönüştü; çünkü iki sıfat bir araya gelmez. **مِنْ** ona galip geldi; çünkü **مِنْ** sözün başında oldu da galip geldi.
Ben dedim: **قبلُ** ve **بعدُ**’un illetleri, kitaptan geçen şeyler içinde geçmişti; onları iade etmeyi kerih gördüm.
Leys dedi ki: **القُبْل** **الدُّبْر**’ün zıddıdır. Kadının **قُبل**’ü: onun ferci (cinsel uzvu)dur.
Dedi ki: **القُبل**: sanki ondan başkasını istemiyormuşsun gibi, insana yönelişindir. Dersin ki: “Ben **قُبْلَك**’a yönelsem sen nasılsın?”
Bir adam Halîl’e geldi; Arapların şu sözü hakkında ona sordu: “Sen nasılsın, eğer **قبلُك**’a yönelinse?” O dedi ki: Onu merfû görüyorum; çünkü o bir isimdir, **القَصْد** ve **النحو** gibi bir masdar değildir; ancak o, “yüzünün, hoşlanmadığın şeyle karşılanması”dır.
Zeccâc, Allah’ın şu sözü hakkında dedi: **( فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ )** (Âl-i İmrân: 37), yani: “güzel bir kabul ile”; fakat **قبولٌ**, “onu güzel bir kabul ile kabul etti” sözü üzerine hamledilmiştir; denir: **قَبلتُ** şeyi **قَبولاً**: onu razı olduğumda.
Rüzgâr **قَبَلت** **تَقْبلُ**; o, **قَبولٌ** bir rüzgârdır. Ve adam hakkında **قَبَلْتُ** **أقبُل** onunla **قَبالةً**; yani: onunla kefil oldum. **قَبِلت** onunla, **كَفِلْت** manasında, **فَعِلت** vezni üzere rivayet edilmiştir.
Ve denir: Falan, develerini **قَبَلاً** suladı: suyu havuza döktüğünde, onlar ondan içerken su onlara isabet ettiğinde.
Asmaî dedi ki: **القَبل**: adamın develerini suya getirmesidir; onların ağızları üzerine su çeker; bundan önce onlar için bir şey hazırlamamış olur.
Zeccâc dedi ki: Gözünle gördüğün her şeyde “Bana **قِبَلاً** geldi” dersin; yani: muayene ederek. Sana yönelen her şey **قَبَل**’dir. Ve dersin ki: “Sana, bunun **قِبل**’ünden ve **قَبَل**’inden on güne kadar konuşmam.” Böylece **قِبَلٍ**’in manası: günlerden gördüğü şeyden on güne kadardır; **قبَلٍ**’in manası ise: bize doğru karşılayacağımız on güne kadardır.
Ve denir: Göz **قَبَلاً** oldu: onda buruna doğru bir yöneliş olduğunda.
Ebû Nasr dedi ki: Göz **قَبَلاً** oldu: onda şaşılık gibi bir meyil olduğunda.
Ebû Zeyd dedi ki: **الأقبل**: iki gözbebeği burun üzerine yönelmiş olandır. Dedi ki: **الأحول** ise iki gözü birden şaşı olan kimsedir.
Leys dedi ki: Gözde **القَبل**: siyahlığın göz çukuruna yönelmesidir.
Ve denir: Evet; siyahlığı buruna yönelirse o **أَقبلَ**’dir; şakaklara yönelirse o **أخرَز**’dir.
Amr, babasından: **القَبَل** şaşılığa benzer. Ve **القَبل**: dağın önü (yüzü)dür. Ve **القَبل**: açık yol (cadde)dir. Ve **القَبل**: ebenin çocuğu çıkarmak için yumuşak davranmasıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Ayaklarında **قَبل** vardır; sonra **حَنَف**; sonra **فَحَجٌ**.
Kümeyt dedi ki:
فأمَّا أمية من وائلٍ
فمستدبر المجد مُستقبلُ
Manası: onun eskide de yenide de kerim olduğudur.
Ebû Saîd dedi ki: Bir bedevî dedi ki: “Üzerimde, bana ait **قَبَلٌ** bir kürk vardır”; yani: yeni; sanki onu ilk defa giymiş gibidir.
Ve denir: Onu bir kere **أقبلته** ve onu **أدبرته**; yani: onu bir kere önümde, bir kere arkamda kıldım; yürüyüşte demektir. Ve dağı bir kere **قلبتُه** ve başka bir kere **دبرتُه**.
Allah جلّ وعزّ dedi: **( أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلاً )** (Kehf: 55); ve **( قِبَلاً )** ve **( قَبَلاً )**: hepsi caizdir.
Zeccâc dedi ki: Kim **( قُبُلاً )** derse, o **قَبيل**’in cem‘idir; mana: azap onlara türler olarak gelir. Kim **( قِبَلاً )** okursa, mana: yahut azap onlara muayene ederek gelir. Kim **( قَبَلاً )** okursa, mana: yahut azap onlara karşıdan gelir.
Ve O’nun جلّ وعزّ sözü: **( وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَىْءٍ قُبُلاً )** (En‘âm: 111); mana: üzerlerine her şeyi kabîle kabîle topladık. **قبُل**’ün **قبيل**’in cem‘i olması da caizdir; manası: kefil; böylece mana: üzerlerine her şey toplansa da, onlara söylediklerinin doğruluğuna kefil olsa da iman edecek değillerdi. Ve **قبلاً**’ın, “onlara karşı gelen” manasında olması caizdir; yani: üzerlerine her şeyi toplasak da onlara karşı gelse. Ve **قِبلاً** (kafı kesre ile) caizdir; yani: ayan (gözle görerek). Ve **قُبْلاً**, **قُبُلاً**’ın tahfifi üzere caizdir.
Ve O’nun جلّ وعزّ sözü: **( بِجُنُودٍ لاَّ قِبَلَ )** (Neml: 37); manası: onlara karşı güç yoktur.
Ve denir: Bu bana onun **قِبَله**’inden isabet etti; yani: onun yönünden; onun katından; karşılaşma yönünden değil, fakat “onun yanında/yanından” manası üzeredir. Bunu Leys söyledi.
Dedi ki: Cin ve insanın her nesli **قَبِيل**’dir.
Ve O’nun sözü: **( إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ )** (A‘râf: 27); yani: o ve onun neslinden olan kimse. **القَبيلة** ise Arap kabilelerindendir; insanların geri kalanı da böyledir.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **القَبيل**: çeşitli kavimlerden üç ve daha fazlasından oluşan topluluktur; cem‘i **قُبُل**’dür. **القَبيلة**: tek bir babanın oğullarıdır.
İbnü’l-Kelbî dedi ki: **الشَّعْب** kabileden daha çoktur; sonra kabile; sonra **العِمارة**; sonra **البطن**; sonra **الفَخِذ**.
Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi: O dedi ki: Arap kabileleri, başın **قبائل**’inden alınmıştır; onların toplanmalarından dolayı.
Dedi ki: Onun topluluğu **الشَّعْب**’dır; kabileler onun altındadır.
Ferrâ, **( المصادر )** kitabında dedi ki: Mendel bana haber verdi; dedi ki: Sinân b. Dırâr eş-Şeybânî, Abdullah b. Ebî’l-Hezîl’den dedi ki: Ona geldim; üzerimde bana ait **قَبَل** bir kürk vardı; **كَبَل** demek istiyor. O dedi ki: “Ey Dırâr, pis elbiseler içinde temiz bir kalp, temiz elbiseler içinde pis bir kalpten hayırlıdır.”
Leys dedi ki: Başın **قبيلة**’si, her bir parçanın ötekiyle karşı karşıya getirilmiş olduğu her yarıktır; bazı bulutların **قبائل**’i de böyledir; çokluğun da **قبائل**’i vardır.
Ebû Nasr dedi ki: Başın **قبائل**’i: birbirine doğru çatallanmış parçalarıdır.
Dedi ki: **القَبَل**: yerden seni karşılayan tümsektir.
Denir: O **القَبَل**’de bir şahıs gördüm.
Câ‘dî’ye ait olarak inşad etti:
خشيةُ الله وأنى رَجُلٌ
إِنما ذِكري كنارٍ بقَبَلْ
Münzirî bana, İbn Umeyre el-Esedî’den, o da Riyâşî’den, o da Asmaî’den haber verdi; dedi ki: **الأقبال**: yüksek bir yerden sana karşı gelen şeylerdir; tekili **قَبَل**’dir.
Dedi ki: **القَبَل**: hilalin ilk görüldüğü vakitte görülmesidir; bundan önce görülmemiş olur.
Denir: Hilali **قَبَلاً** gördüm. Ve **القَبَل**: adamın, ona hazırlanmadığı bir sözle konuşmasıdır.
Denir: Falan **قَبَلاً** konuştu da güzel yaptı.
Ve denir: Bunu **مِن ذي قَبَل** yaparım; yani: karşılanacak (gelecek) şey içinde.
Ve denir: **اقتَبَل** işini: onu yeniden başlattığında. Ve o, gençliğin **مُقْتبِل**’idir; yani: gençliğin karşılanacak (gelecek) kısmıdır.
Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
ولرُبّ مَن طأطأتَه لِحَفِيرَةٍ
كالرُّمْحِ مُقتبِل الشباب محَبَّرِ
Seleme, Ferrâ’dan: Adam **اقتَبل** etti: ahmaklıktan sonra akıllılık ettiğinde.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Onu **قَبَلاً** recezledim: hazırlamamış olduğum bir recez ona okudum.
Ve denir: Falan hutbeyi **اقتَبَل** etti, **اقتِبالاً**: onu konuştuğunda, onu hazırlamamış olduğu halde.
İbn Büzerc: Dediler ki: “Onu rüzgâra **أقبلوها**.”

قال الأزهري : **وقابلوها الريح** “onunla rüzgârı karşılaştırdılar/karşıladılar” demektir. Şu hâlde dediklerinde: **استقبلوها الريح**; onların sözünün çoğu: **استقبلوا الريح** ve “ben rüzgârı karşıladım” diye: **واستقبلت أنا الريح** olur.

وقال الأعشى :
وقابلها الرِّيحَ في دنّها
وصلّى على دنِّها وارتسمْ
Yani: **أقبلها الرِّيح**.

وقال أبو الهيثم : **قَبَلتُ** şeyi ve **دبرته**: onu karşıladığım yahut ona arkamı döndüğüm zaman. Ve **قابل** bir yıl ve **دابر** bir yıl. Şu hâlde **الدَّابر**: arkasını dönüp giden, dönmeyen kimsedir. Ve **القابل**: karşılayan/istikbâl edendir. Ve oklardan **الدابر**: atıştan çıkan (hedefi geçip çıkan) olandır. Ve **عام قابل**; yani: gelen.

Ve kadın ebe **قَبِلت**; onu **قِبالة** ile **تَقْبَلها**. Yine bunun gibi, adam **قَبِل** su çekilen yerden **الغَرْبَ**’ı; o da **القابل**’dir. Ve hediyeyi **قَبِلتُ**; **قَبُولاً** (kabul ettim).

Ve denir: onun üzerinde **قَبولٌ** vardır; bu, göz onu kabul ettiği zaman olur.

أبو نصر : denir: bir adam, onun **قِبْلة**’si yoktur: onun bir yönü olmadığı zaman.

Ve denir: senin **قبْلتُك** nerede? yani: senin yönün nerede?

Ve denir: onunla **قَبَل** eder, onunla **يقبُل** eder; **قَبالةً**: onunla kefil olduğu zaman.

Ve şu beyit okundu:
إنّ كفّي لك رَهْنٌ بالرضا
فاقبُلي يا هِندُ قالت قد وجَبْ
**اقبُلي**’nin manası: sen **قَبيلاً** ol, demektir.

أبو عبيد عن الأصمعيّ : develerimi vadinin ağızlarına doğru **أَقبلتُ**; yine bunun gibi, mızrakları kavme doğru **أَقبَلْنا**.

Ve denir: **قابِلْ نَعْلَك**; yani: ona iki **قِبال** yap.

Dedi: ve اليزيديّ dedi: **أَقبلتُ النعلَ**: ona bir **قِبال** yaptığın zaman; şayet sıktın/bağladınsa, “onu **قَبَلتُها**” dersin, hafifletilmiş olarak.

قال أبو عبيد : ve **القِبال**: orta parmak ile onu izleyen parmak arasındaki **الزِّمام** gibidir.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: onun nalınında iki **قِبال** vardı; yani: iki **زِمام**.

وقال أَبو نصر : nalınını **أَقبَلَ** etti ve onu **قابَلها** etti: ona iki **قِبال** yaptığı zaman.

Ve denir: bu dağın **قَبَل**’ine in; yani: onun eteğine. Ve ok, bu hedefin **قُبْل**’üne ve onun **دُبْر**’üne düştü. Ve bu, gençliğinin **قُبْل**’ünde idi. Ve bu, kışın **قُبْل**’ünde ve yazın **قُبْل**’ünde idi; yani: onun başında ve yüzünde/önünde.

عمرو عن أَبيه في قولهم : (**فلانٌ لا يَعرِف قَبيلاً مِن دَبير**) sözleri hakkında.
Dedi: **القَبيل**: Rabbin itaati. **الدَبير**: O’na isyanıdır.

أَبو نصر عن الأصمعي : **القَبيل**: bükücünün (ip bükücünün) onun beline doğru getirdiği şeydir. Ve **الدَّبير**: bükücünün onun dizine doğru geri çevirdiği şeydir.

وقال المفضّل : **القَبيل**: kumarda **القِدْح**’ın kazanmasıdır. Ve **الدَبيرُ**: **القِدْح**’ın kaybetmesidir.

وقال جماعة من الأعراب : **القَبيل**: nalının içindeki **ضمن**’in başının başparmağa doğru olmasıdır. Ve **الدَّبيرُ**: **الضِمْن**’in başının serçe parmağa doğru olmasıdır.

وقال ابن الأعرابيّ في قول الأعشى :
أخو الحَرْبِ لا ضَرَعٌ واهِنٌ
ولم ينتَعِلْ بقِبالٍ خَذِمْ
Dedi: **القِبال**: **الزمام**’dır. Dedi: bu, senin “o, düğüm, deliller, söz ve savaşta **ثابت الغَدَر**’dır” demen gibidir; yani: zayıf değildir.

وقال الليث : **القِبال**: iki ayak arasında bir çeşit **فَحَجٍ** ve uzaklaşma gibidir.

Ve şu beyit okundu:
حَنْكَلَةٌ فيها قِبالٌ وفَجَا

Ve denir: falan, benim **قُبالتي**’mdir; yani: benim karşımdadır.

Ve denir: o, benim komşumdur; benim **مُقابِلي**’m ve **مُدَابِري**’mdir.

Ve şu beyit okundu:
حَمَتْك نفسِي ومَعي جاراتي
مُقابِلاتي ومُدابِراتي

Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: (o, **شَرْقاء** yahut **خَرْقاء** ile, yahut **مُقابلة** yahut **مُدابرة** ile kurban kesilmesini yasakladı).

قال أبو عبيد : الأصمعي dedi: **المقابَلة**: kulağının ucundan bir şey kesilip sonra asılı bırakılmasıdır; **زَنَمَة** gibi, belli olmaz. Ve **المُدابَرةُ**: koyunun kulağının arka tarafında bunun yapılmasıdır.

قال الأصمعي : yine bunun gibi, eğer bu, kulaktan ayrıca belirgin olursa, kesilmiş olduktan sonra o da **مُقابَلة** ve **مُدابَرة**’dir.

Ve denir: **رجلٌ مُقابَل ومُدابَرٌ**: babası ve annesi tarafından iki taraftan da soylu olduğu zaman.

وقال الليث : bir şeyi bir şeye kattığın zaman “onu onunla **قابلتُه**” dersin. Ve **القابلةُ**: gelen gecedir; yine bunun gibi **العامُ القابل**; ve onlar **فَعَل يَفعُل** demezler.

وقال العجّاج يصف قطاً :
ومهمهٍ يُمسي قطاه نُسَّسا
روابعاً وبعد ربع خُمَّسا
وإنْ تَوَلَّى ركضُه أو عرّسا
أمسى من القابلتين سُدَّسا
Onun sözü: **من القابلتين**; yani henüz gelmemiş geceyi kastediyor; şöyle dedi:
روابعاً وبعد ربع خمسا
Şu hâlde eğer beş üzerine bina ederse, iki **القابلتان** altıncı ve yedincidir; ve eğer dördün üzerine bina ederse, iki **القابلتان** beşinci ve altıncıdır. Halbuki **القابلة** ancak birdir; o hâlde içinde bulunduğu gece ile henüz gelmemiş gece olunca, daha çirkin olan ismi galip kıldı da **القابلتين** dedi; nitekim şöyle dedi:
لنا قمراها والنجوم الطوالع
Böylece ayı güneşe galip kıldı.

Dedi: rüzgârlardan **القبول**: **الصَّبَا**’dır; çünkü o, **الدَّبُور**’u karşılar.

وقال أبو عبيدٍ عن الأصمعيّ : rüzgârların çoğu dörttür: **الجَنوب** ve **الشمال**; ve **الدَّبُور** ve **الصَّبَا**. Şu hâlde **الدَّبور**: Kâbe’nin **دُبْر**’ünden esen rüzgârdır; ve **القَبُول** onun karşısından olup o da **الصَّبَا**’dır.

وقال الليث : **القَبُول**: affı, afiyeti ve başka şeyleri kabul etmendir; o, masdarın adıdır ve ondan fiil öldürülmüştür (kullanımdan düşmüştür).

Dedi: ve **القُبلة** bilinir; çoğulu **القُبَل**’dir; fiili **التقبيل**’dir.

أبو عُبيدٍ عن أبي زيد : **قَبَلَت** davar vadinin içine; onu **تقبُله**; ben de onu oraya **أقبلتُها**.

Ve Arapların şöyle dediğini işittim: bu dağın **قابِل**’ine in; yani: onun **أقبال**’ından ve **قوابِل**’inden seni karşılayana.

اللِّحيانيّ : onun hediyesini **قَبِلتُ**; onu **أقبَلُها**; **قَبولاً**
ve **قُبولاً**. Ve falanın üzerinde **قَبول** vardır; yani: göz onu kabul eder.

Ve bana المنذريّ haber verdi; ثعلب’den, ابن الأعرابيّ’den: denir: onu **قَبِلتُه**; **قَبولاً** ve **قُبولاً**; ve yüzünde yalnızca **قَبول** vardır, başka değil.

وقال اللحيانيّ : gözü **قَبلتْ**; ve **عَيْنٌ قَبْلاء**: o, kaşa doğru yönelmiş olan gözdür. Ve **رجل أقبَلُ** ve **امرأة قَبْلاء**.

Ve denir: bu dağ beni **قَبَلَني** sonra beni **دبرَني**; yine bunun gibi denildi: **عامٌ قابِل**.

Ve denir: âmili **قبَّلتُ**; **تقبيلاً**; ve isim **القَبَالة**’dir. Ve âmili **تقبَّلَه**; **تَقبُّلاً**.

Dedi: ve **القَبَلة**: büyük beyaz bir taştır; atın boynuna konur.

Denir: onu bir **قَبَلَة** ile gerdanlık yaptı. Ve **القَبَل** ile **القَبَلة**, bedevîlerin boncuklarının adlarındandır.

Ve bana المنذريّ haber verdi; ثعلب’den, ابن الأعرابيّ’den: بني ربيعةَ بن مالك’ten bir adam dedi ki: (**إنّ الحقّ بِقَبَل ، فمن تعدّاه ظَلَم ، ومَن قصَّر عنه عَجَز : ومَن انتهى إليه اكتفى**).

Dedi: **بِقَبَل**; yani: sana nerede olduğu açık olur; bu, onların “hak çıplaktır” sözünün benzeridir.

سلمة عن الفراء dedi: ona **مِن ذي قِبَل** ve **قَبَل**’den rastladım; ve **مِن ذي عِوَض** ve **عَوَض**’dan; ve **من ذي أُنُف**’ten; yani: karşılanacak olan tarafta.

Başkası: git, yolu ona **فأَقْبِله**; yani: onu ona göster. Ve dağa hastalığı **أقبلتُ** (dağladım). Ve Zeyd’i bir kere **أقْبلتُ** ve onu başka bir kere **أدبَرْتُ**; yani: yürüyüşte onu bir kere önümde, bir kere arkamda kıldım. Ve dağı bir kere **قَبَلْتُ** ve onu başka bir kere **دبرْتُ**.

Ve Araplar der: (**ما أنتَ لهم في قِبال ولا دِبار**) yani: sana aldırmazlar.

Ve şair dedi:
وما أنتَ إنْ غَضبتْ عامِرٌ
لها في قِبالٍ ولا في دِبارِ

Ve denir: bize, üzerinde **قبائل** olan bir elbiseyle geldi; o, yamalardır.

أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : elbise yamandığı zaman o, **المقبَّل** ve **المقْبول** ve **المُرَدَّم**; ve **المُلَبَّد** ve **المَلْبودُ**’dur. Ve gemin **قبائلا**’sı: onun kayışlarıdır; teki **قبيلة**’dir.

وقال ابن مقبل :
İbn Mukbil dedi:
تُرْخِي العِذارَ وإن طالت قبائلُهُ
عن حَشْرة مِثلِ سِنْفِ المَرْخةِ الصَّفِرِ
**تُرْخِي العِذارَ**: yuları salıverir; **وإن طالت قبائلُهُ**: onun **قبائلُهُ** uzasa da; **عن حَشْرة**: bir **حَشْرة**’den; **مِثلِ سِنْفِ المَرْخةِ الصَّفِرِ**: **المَرْخةِ الصَّفِرِ**’in **سِنْفِ**’i gibi.

ويقال : رأيت قبائل من الطَّيْر ، أي : أصنافاً ؛ وكلُّ صنفٍ منها قَبيلة . فالغِربان قَبيلة ، والحمام قبيلة .
Ve denir: “Kuşlardan **قبائل** gördüm”; yani: sınıflar. Ve onların her bir sınıfı bir **قَبيلة**’dir. O hâlde kargalar bir **قَبيلة**’dir, güvercin bir **قَبيلة**’dir.

وقال الراعي :
Er-Râʿî dedi:
رأيتُ رُدَافَى فوقَها مِن قَبيلةٍ
مِن الطَّير يَدْعوها أَحَمُّ شَحوجُ
Üstünde, kuşlardan bir **قَبيلة**’den **رُدَافَى** gördüm; onu **أَحَمُّ شَحوجُ** çağırıyor.

يعني الغِرْبان فوق النَّاقة .
Yani: devenin üstündeki kargalar.

وقال شمر في كتابه في ( الحيّات ) : قُصَيْرَى قِبالٍ : حَيّة سمّاها أبو خَيْرة :
Şemmer, (yılanlar) hakkındaki kitabında dedi: **قُصَيْرَى قِبالٍ**: Ebû Hayra’nın adlandırdığı bir yılan:
قُصَيْرى ، وسمّاها أبو الدُّقَيش قُصَيْرى قِبال ، وهي من الأفاعي غير أنَّها أصغر جِسماً ، تَقتُل على المكان .
**قُصَيْرى**; Ebû’d-Dukayş onu **قُصَيْرى قِبال** diye adlandırdı; o, engereklerdendir; ancak cisimce daha küçüktür; bulunduğu yerde öldürür.
قال : وأَزَمَتْ بفرْسِنِ بعيرٍ فمات مكانَه .
Dedi: Bir devenin **فرْسِنِ**’ine yapıştı da, o da yerinde öldü.

عمرو عن أَبيه ، يقال للخِرْقة التي يُرَقَّع بها قَبّ القميص : القَبيلة ، والتي يُرقَّع بها صَدْرُ القميص اللِّبْدة .
Amr, babasından: Gömleğin **قَبّ**’ı yamalanan bez parçasına **القَبيلة** denir; gömleğin göğsü yamalananına **اللِّبْدة**.

وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : القَبيلة : صَخْرَة على رأس البئر . والعُقابان : دِعامَتا القَبيلة مِن ناحيتها جميعاً . وهي القَبيلة والمنزَعة .
Münzirî bana, Saʿleb’den, İbnü’l-Aʿrâbî’den haber verdi; dedi: **القَبيلة**: kuyunun başı üzerindeki bir kaya. **العُقابان**: **القَبيلة**’nin iki yanından her ikisindeki iki dayanağıdır. Ve o, **القَبيلة** ve **المنزَعة**’dir.
قال : وعُقاب البئر : حيث يقوم الساقي .
Dedi: **عُقاب البئر**: sakinin durduğu yerdir.

أَبو عبيد عن أَبي زيد يقال لأحناء الرَّحْل : القبائل ، واحدتُها قبيلة .
Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: Semerin eğriliklerine **القبائل** denir; onun bir tanesi **قبيلة**’dir.

بقل : قال الليث : البقْل من النبات : ما ليس بشجَرٍ دِقَ ولا جِلّ ، وفَرْقُ ما بين البَقْل ودِقّ الشجر أَنَّ البقل إذا رُعِيَ لم يَبقَ له ساقٌ ، والشجر تَبقى له سُوق وإن دَقّت .
**بقل**: Leys dedi: Bitkiden **البقْل**: ne ince ne de kalın ağaç olmayan şeydir. **البَقْل** ile ağacın incesi arasındaki fark şudur: **البقل** otlatılınca ona sap kalmaz; ağaç ise, incelse de ona gövdeler kalır.

وابتَقَل القومُ : إذا رَعَوُا البقلَ . والإبل تُبتَقل وتتبقّل .
**وابتَقَل القومُ**: **البقلَ** otladıkları zaman. Develer **تُبتَقل** ve **تتبقّل**.

والباقِل : ما يَخرج في أعراض الشجر إذا ما دنَتْ أيامُ الربيع وجَرَى فيها الماء فرأيتَ في أعراضه شِبْهَ أَعيُن الجَراد قبل أَن يستبِين وَرقُه ، فذلك الباقل ، وقد أَبقَلَ الشجرُ .
**والباقِل**: bahar günleri yaklaşıp onda su yürüdüğü zaman, ağacın yanlarında çıkan şeydir; onun yanlarında, yaprağı belirginleşmeden önce çekirge gözlerine benzer bir şey görürsün; işte o **الباقل**’dir; ağaç **أَبقَلَ** olmuştur.

ويقال عند ذلك : صارَ الشجرُ بَقْلةً واحدة . وأبقَلتِ الأرض فهي مُبْقلة ، والمَبْقَلة : ذات البَقْل .
O sırada denir: Ağaç tek bir **بَقْلةً** oldu. Yer **أبقَلتِ**; o hâlde o **مُبْقلة**’dir. **المَبْقَلة**: **البَقْل** sahibi olandır.

أَبو عبيد عن الأَصمعي : أَبقَل المكان فهو باقل مِن نبات البَقْل ، وأَورَسَ الشجر فهو وارِسٌ : إذا أَوْرَقَ ، وهو بالألف .
Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: Mekân **أَبقَل** etti; o hâlde o, **البَقْل** bitkisinden **باقل**’dir. Ağaç **أَورَسَ** etti; o hâlde o **وارِسٌ**’tir: yapraklandığı zaman; ve o, elif iledir.

وقال الليث : ويقال للأمرد إذا خرج وجهُه : قد بَقَل . وبقَل نابُ الجمل أَوّلَ ما يطلع . وجَمَلٌ باقِلُ الناب .
Leys dedi: Yüzü çıkan tüysüze: “**قد بَقَل**” denir. Devenin azı dişi ilk çıktığında **بقَل** eder. Ve: azı dişi **باقِلُ** olan deve.

قال : والباقِليّ من نبات البَقْل : اسمٌ سوادِيّ ، وهو الفُول ، وحَمَلُه الجِرجِر .
Dedi: **الباقِليّ**, **البَقْل** bitkisinden: Sevâdî bir addır; o **الفُول**’dür; onun yükü **الجِرجِر**’dir.

وقال أَبو عبيد : الباقِليّ : إذا شدّدْت اللام فَصَرْت ، وإذا خفّفتَ مدَدْتَ فقلت : الباقلاء .
Ebû ʿUbeyd dedi: **الباقِليّ**: lâmı şeddelersen kısaltırsın; hafifletirsen uzatırsın da “**الباقلاء**” dersin.

أَبو عبيد عن الأموي قال : مِن أَمثالهم في باب التشبيه : ( إنه لأعْيَا من باقل ) .
Ebû ʿUbeyd, Emevî’den: Teşbih babında onların darb-ı mesellerindendir: “O, **باقل**’den daha âcizdir.”
قال : وهو رجل مِن رَبيعةَ ، وكان عَيِيّاً فَدْماً .
Dedi: O, Rebîʿa’dan bir adamdır; dili tutuk, ağırkanlı idi.
قال : وإياه عَنَى الأرَيْقِطُ في وصف رجلٍ ملأ بطنَه حتى عَيَّ بالكلام فقال :
Dedi: Karnını doldurup konuşmada dili tutulan bir adamı vasfederken **الأرَيْقِطُ** onunla kastetti; şöyle dedi:
أَتانا وما داناه سَحْبانُ وائل
بياناً وعِلْماً للذي هو قائلُ
فما زال عنه اللَّقْمُ حتى كأنه
مِن العِيّ لمّا أَن تَكلّمَ باقل
Bize geldi; onu, söyleyenin beyanı ve ilmi bakımından **سَحْبانُ وائل** bile yaklaşmadı.
Lokmalar ondan eksilmedi; ta ki sanki,
konuştuğu vakit, tutukluktan **باقل** gibi oldu.
قال : وسحبان هو من ربيعة أيضاً من بكْر ، كان لسناً بليغاً .
Dedi: **سحبان** da Rebîʿa’dandır, Bekr’dendir; fasih, beliğ bir dilli idi.
قال الليث : بَلَغ مِن عيّ باقل أنه سئل : بكم اشتريتَ الظبيَ ؟ فأخرج أصابعَ يديه ولسانَه ، أيْ : بأحدَ عشر ، فأفلتَ الظبيُ
وذهب .
Leys dedi: **باقل**’in tutukluğu şuna vardı: Ona “ceylanı kaça satın aldın?” diye soruldu; iki elinin parmaklarını ve dilini çıkardı; yani: on bir ile; ceylan kaçtı ve gitti.

ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : البُوقالة : الطَّرْجَهارة .
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **البُوقالة**: **الطَّرْجَهارة**.

قلب : قال الليث : القَلْب : مضغةٌ مِن الفؤاد معلَّقة بالنِّياط .
**قلب**: Leys dedi: **القَلْب**: **الفؤاد**’dan, **النِّياط**’a asılı bir et parçasıdır.

وقال الله : ( مَّحِيصٍ إِنَّ فِى ذَالِكَ لَذِكْرَى لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ ) ( ق : 37 ) .
Allah dedi: ( **مَّحِيصٍ إِنَّ فِى ذَالِكَ لَذِكْرَى لِمَن كَانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ** ) (ق: 37).

قال الفراء : يقول : لمن كان له عَقْل . قال : هذا جائز في العربية ، أن تقول مالَك قَلْب وما قَلْبك معك ، تقول : ما عَقلُك معك فأين ذهبَ قَلْبُك ، أي : أين ذهب عَقْلك ؟ .
Ferrâ dedi: “Aklı olan kimse için” der. Dedi: Bu Arapçada câizdir: “Senin **قَلْب**’in yok mu?” ve “**قَلْبك** seninle değil” dersin; “Aklın seninle değil” dersin; “**قَلْبُك** nereye gitti?” yani: “Aklın nereye gitti?” (dersin).

وقال غيره في قوله : ( لَذِكْرَى لِمَن كَانَ لَهُ ( ، أي : تفهُّم واعتبار .
Başka biri, “(**لَذِكْرَى لِمَن كَانَ لَهُ** …)” sözü hakkında dedi ki: yani: anlama ve ibret alma.

وفي الحديث : أن موسى لما أجَر نفسه من شُعيب ، قال شعيب : لك من غنمي ما جاءت به قالبَ لون . فجاءت به كله قالب لون غير واحدة أو اثنتين . قالب لون ، تفسيره في الحديث : أنها جاءت بها على غير ألوان أمّهاتها .
Hadiste: Mûsâ, Şuʿayb’dan kendini kiraya verdiği vakit, Şuʿayb dedi: “Koyunlarımdan, **قالبَ لون** olarak getirdiği senindir.” Hepsini **قالب لون** olarak getirdi; bir ya da iki tanesi hariç. **قالب لون**: hadisteki tefsiri: onları, annelerinin renklerinden başka renkler üzere getirmesidir.

وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( أتاكم أهل اليَمن ، هم أَرَقُّ قلوباً وأليَنُ أفئدة ) ، فوصَفَ القلوب بالرّقة والأفئدة باللين . وكأن القلْبَ أخَصُّ من الفؤاد في الاستعمال . ولذلك قالوا : أصبت حبة قلبه وسُويداءَ قلبه .
Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet olundu ki dedi: ( “Size Yemen ehli geldi; onlar **قلوباً** bakımından daha ince, **أفئدة** bakımından daha yumuşaktır.” ) Böylece **القلوب**’u incelikle, **الأفئدة**’yi yumuşaklıkla vasfetti. Sanki **القلْب** kullanımda **الفؤاد**’dan daha hususidir. Bu yüzden: “Onun kalbinin tanesine ve kalbinin karacığına isabet ettim” dediler.

وأنشد بعضهم :
Bazıları inşad etti:
ليتَ الغرابَ رمى حماطة قلبه
عمروٌ بأسهمه التي لم تُلغَبِ
Keşke karga, kalbinin **حماطة**’sını atsa;
Amr, yıpranmamış oklarıyla (onu vursa).

وقيل : القلوب والأفئدة قريبان من السواءِ ، وكُرِّر ذكرهما لاختلاف لفظيهما تأكيداً .
Ve denildi: **القلوب** ile **الأفئدة** eşitliğe yakındır; lafızları farklı olduğu için, pekiştirme olarak ikisinin zikri tekrarlandı.

وقال بعضُهم : سمِّي القلب قلباً لتقلبه ، وسمي فؤاداً لتحرقه على من يشفق عليه .
Bazıları dedi: **القلب**’e, dönüp durmasından dolayı **قلباً** adı verildi; kendisine acıdığı kimse üzerine yanmasından dolayı **فؤاداً** adı verildi.

وقال الشاعر :
Şair dedi:
ما سمِّيَ القلبُ إلاّ من تقلُّبِه
والرأيُ يصرِف بالإنسان أَطوارا
**القلبُ** ancak dönüp durmasından dolayı adlandırıldı;
görüş, insanı hâlden hâle çevirir.

ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( سبحان مقلب القلوب والأبصار ) .
Peygamber’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet olundu ki dedi: ( “**القلوب** ve **الأبصار**’ı çevirip duran (Allah)ı tenzih ederim.” )

وقال الله جلّ وعز : ( وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ ) ( الأنعام : 110 ) .
Allah (azze ve celle) dedi: ( **وَنُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَأَبْصَارَهُمْ** ) (Enʿâm: 110).

ورأيت من العرب من يُسمِّي لحمةَ القلب بشحمها وحِجابها قَلباً ، ورأيت بعضهم يسمُّونه فؤاداً ، ولا أنكر أن يكون القَلْب هي العَلَقة السوداء في جَوْفه ، والله أعلم ، لأنَّ قَلْب كل شيء لُبه وخالصه .
Araplardan, kalbin etini yağı ve örtüsüyle birlikte **قَلباً** diye adlandıranı gördüm; bazılarının da onu **فؤاداً** diye adlandırdığını gördüm. **القَلْب**’in, içindeki kara pıhtı olmasını inkâr etmem; Allah daha iyi bilir; çünkü her şeyin **قَلْب**’i onun özü ve saf kısmıdır.

وقال الليث : جئتُك بهذا الأمر قَلباً ، أي : محضاً لا يشُوبُه شيء .
Leys dedi: Bu işi sana **قَلباً** olarak getirdim; yani: hiçbir şeyin bulandırmadığı saf olarak.

وفي الحديث : ( إنَّ لكلِّ شيءٍ قلباً ، وَقلب القرآن ياسين ) .
Hadiste: ( “Her şeyin bir **قلباً**’ı vardır; Kur’ân’ın **قلب**’i **ياسين**’dir.” )

وفي حديث يحيى بن زكرياء : ( أنه كان يأكل الجراد وقُلوب الشجرِ ) ، يعني ما رَخُص فكان رَخْصاً مِن البُقول الرَطْبَة .
Yahyâ b. Zekeriyyâ hadîsinde: ( onun çekirge ve **قُلوب الشجرِ** yediği ) (geçer); yani: yumuşayıp, taze otlardan bir yumuşaklık olan şey.

وقَلْبُ النخلة : جُمّارُها وهي شَطْبَةٌ بيضاء
رَخْصةٌ في وَسَطها عند أعلاها كأنَّها قُلْب فضّةٍ رَخْصٌ طيّبٌ يسمَّى قَلْباً لبياضه .
Hurma ağacının **قَلْبُ**’i: onun **جُمّارُها**’sıdır; o, beyaz bir **شَطْبَةٌ**’dir; üst tarafında ortasında yumuşaktır; sanki yumuşak, hoş bir gümüş **قُلْب**’ü gibidir; beyazlığından dolayı **قَلْباً** diye adlandırılır.

والقُلْب من الأسوِرَة : ما كان قَلْداً واحداً .
Bileziklerden **القُلْب**: tek bir halka olan şeydir.

ويقولون : سِوارٌ قُلْب . ويقال للجبّة البيضاءِ قُلْب تشبيهاً به .
“**سِوارٌ قُلْب**” derler. Beyaz cübbeye de ona benzetilerek **قُلْب** denir.

وقال شمر : يقال : قَلْب وقُلْب لقَلب النخلة ، ويُجمَع قِلَبة .
Şemmer dedi: Hurma ağacının kalbi için **قَلْب** ve **قُلْب** denir; çoğulu **قِلَبة** olarak toplanır.

وقال غيره : القُلْب بالضم : السَّقف الذي يَطلِعُ من القَلْب . والقُلْب هو الجُمّار .
Başka biri dedi: Damme ile **القُلْب**: **القَلْب**’den çıkan tavan (örtü)dur. Ve **القُلْب**: **الجُمّار**’dır.

وقال الليث : القَلْب : تحويلُك الشيءَ عن وجهِه . وكلامٌ مقلوب ، وقد قلبتُه فانقلَب ، وقلّبتُه فتقلّب . والقَلْبُ : صَرْفُك الرجلَ عن جهةٍ يريدُها . والمُنْقَلب : مَصيرُ العباد في الآخرة .
Leys dedi: **القَلْب**: bir şeyi yönünden çevirmen. Ve **كلامٌ مقلوب**: çevrilmiş söz. Onu **قلبتُه** de o **انقلَب** etti; onu **قلّبتُه** de o **تقلّب** etti. **القَلْبُ**: adamı istediği bir yönden çevirmendir. **المُنْقَلب**: kulların âhiretteki dönüş yeridir.

والقُلَّب الحُوَّل : الذي يقلّب الأمورَ ويصرِّفُها ويحتال لاتِّساقها .
**القُلَّب الحُوَّل**: işleri çevirip eviren, onları yönlendiren ve onların düzgünleşmesi için çare arayan kimsedir.

ورُوي عن معاوية أنَّه كان يقلَّب على فراشه في مَرَضه الذي مات فيه .
Muâviye’den rivayet olundu ki, öldüğü hastalığında döşeği üzerinde dönüp duruyordu.
فقال : ( إنّكم لتُقلّبون حُوَّلاً قُلّباً إنْ وُقِيَ هَوْلَ المُطّلَع ) .
Şöyle dedi: ( “Siz, eğer **هَوْلَ المُطّلَع**’dan korunursa, gerçekten **حُوَّلاً قُلّباً** çevirip durursunuz.” )

وقال الليث : القَليب : البئر قَبل أن تُطْوَى ، فإذا طُويتْ فهي الطَوِيّ ، وجمعه القُلَب .
Leys dedi: **القَليب**: örülmeden önce kuyu; örülünce o **الطَوِيّ**’dir; onun çoğulu **القُلَب**’dir.

وقال ابن شُميل : القَليب : اسمٌ مِن أسماء الرَّكيّ مطويّةً أو غير مطويّة ، ذات ماء أو غير ذات ماء جَفْراً أو غيرَ جَفْر ؛ والجميع القُلب .
İbn Şümeyl dedi: **القَليب**: **الرَّكيّ**’nin adlarından bir addır; örülü veya örüsüz; sulu veya susuz; **جَفْراً** veya **غيرَ جَفْر**; hepsi **القُلب**.

قال الأزهري : وقال غيره : البئر العادية : القديمة ، مطويّةً كانت أو غير مطويّة . ذات ماء أو غير ذات ماء ، جفر أو غير جفر .
Ezherî dedi: Başkası da dedi: **البئر العادية**: eski (kuyu)dur; örülü de olsa örüsüz de olsa. Sulu da olsa susuz da olsa; **جفر** de olsa **غير جفر** de olsa.

وقال شمر : **القَليب** : kuyunun isimlerinden bir isimdir; yeni kazılmış olanın ve eski olanın; ve onunla yalnız eski olan tahsis edilmez. Dedi: ve **قليباً** diye adlandırıldı; çünkü onun kazıcısı toprağını **قَلَب** etti (altüst etti).

وقال الليث : **القِلِّيب** ve **القِلَّوْب** : Yemen ehlinin dilinde kurt. Ve bazısı der ki: **قِلاَّب**. Ve ondandır onun sözü:
أَيا جَحْمَتَا بكيِّ على أمّ واهِبِ
قتيلة قَلِّوْب بإحدى الذنائبِ

وقال ابن الأعرابي في **القِلّيب** ve **القِلَّوْب** hakkında buna yakın bir şey.

والقَلَب : dudakta bir dönme/ters dönme; o hâlde o **قَلْباء**dır ve sahibi **أَقْلَب**dır.

وأخبرني المنذري عن المفضّل بن سَلَمة في قولهم : ما به **قَلَبة** .
قال الأصمعيّ : yani onda hastalık yok; ve o **القُلاَب**dır; develeri başlarında tutan bir hastalık; onları yukarıya doğru çevirir.
قال : وقال الفرّاء : manası: onda kendisinden dolayı ona korkulacak bir illet yoktur; ve bu, onların sözünden alınmıştır: **قُلِب الرجل**: kalbinde bir ağrı ona isabet ettiğinde; ondan neredeyse kurtulamaz.
قال : قال ابن الأعرابي : bunun aslı binek hayvanlarındadır. Yani: onda, ondan dolayı tırnağı çevrilecek bir hastalık yoktur.
وأنشد :
ولم يُقلِّبْ أرضَها البَيْطارُ
ولا لِحَبْلَيه بها حَبَارُ

قال : وقال الطائيّ : manası: onda, onu rahatsız edip bunun yüzünden döşeğinde dönüp duracağı bir şey yoktur.

أبو عبيدٍ عن الأصمعيُ : **الغُدَّة** deveye aceleyle (ansızın) geldiğinde o **مَقْلوب**tur. Ve **قُلِب قُلاَباً** edilmiştir.

وقال الليث : ما به **قَلَبَةٌ** , yani: ne hastalık ne de bir felâket/tehlike.

ويقال : tehdid ve öfke anında gözünü ve **حِمْلاقَه**ını çevirdi.

وأنشد :
قالبَ حملاَقَيْهِ قد كاد يُجَنْ

قال : ve **القالَب** دخيل (yabancı kökenli)dir. Ve onlardan kimisi der ki: **قالِب**.

ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : **القُلْبَة** : oda.

أبو عبيد عن الأمويّ في لغةِ بلحارث بن كعب : **القالِب** : kırmızı **البُسْر**; ondan denir: **قَلَبتِ الْبسْرة تَقْلِبُ**: kızardığında. أبو عبيد : o, saf Arap’tır: **قَلْب**; ve Arap kadın: **قَلْبَةٌ** ve **قَلْب**; ve aynı şekilde o, katıksız Arap’tır.

وقال أبو وَجْزة يصف امرأة :
قَلَبٌ عَقيلةُ أقوامٍ ذَوي حَسَب
يَرمِي المقانبُ عنها والأراجيلُ

وقال أبو زيد : **قلبتُ فلاناً**: onun **قَلْب**ine isabet ettiğinde; o hâlde o **مَقْلوب**tur. Ve **قَلَبتُ المملوكَ عِنْد الشِّرَى أَقلِبه قَلْباً**: onu ayıplarına bakmak için açığa çıkardığında.

أبو عبيد عن الفراء : **أقْلَبَت الخُبزةُ**: onun çevrilme vakti geldi.

وقال غيره : **قَلَب المعلِّم الصِّبيانَ قَلْباً**: onları evlerine geri döndürdüğünde.

وقال أبو زيد : erkeklerden beliğ olana denir: **قد رَدَّ**: **قالَبَ الكلام**; ve **طَبَّق المَفْصِل** etti; ve **وَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ**.

**لقب** : قال الليث : **اللَّقَب** : **النّبَز**; kendisiyle adlandırıldığı isimden başka bir isim.

قال الله جلّ وعزّ : ( أَنفُسَكُمْ وَلاَ تَنَابَزُواْ ) ( الحجرات : 11 ) .
der ki: adamı ancak ona en sevgili isimleriyle çağırın.

وقال الزجاج في قوله : ( أَنفُسَكُمْ وَلاَ تَنَابَزُواْ ( der ki: Müslüman, Yahudi veya Hristiyan olup da sonra Müslüman olana: “ey Yahudi, ey Hristiyan” demez; hâlbuki iman etmiştir.

وقال الليث : denir: **لقّبتُ فلاناً تلقيباً**. Ve **لَقَّبْتُ الاسمَ بالفِعل تَلْقيباً**: ona fiilden bir örnek yaptığında; senin **الجَوْرَب** için söylemen gibi: **فَوْعَل**.

**بلق** : قال الليث : **البَلَق** ve **البُلْقَة** : **الأبلق**ın mastarıdır.
Binek hayvana **أَبْلَق** ve **بَلْقاء** denir; ve fiil: **بَلِقَ يَبْلَق**.
Ve Araplar der: **دابّةٌ أبلَق**. Ve **جَبَل أبْرَق**. Ve Rُؤبة dağları **بُلْقاً** yaptı da dedi ki:
بَادَرْنَ رِيحَ مَطَرٍ وبَرْقاً
وظُلمةَ الليلِ نِعافاً بُلْقَا

Ve denir: **ابلَقَّ الدابَّةُ يَبْلَقُّ ابلِقاقاً**; ve **ابلاَقَّ ابلِيقاقاً**; ve **ابلَوْلَقَ ابليلاقاً**; o hâlde o **مبلَقٌّ** ve **مبلاقٌ** ve **أبلق**tır.
Ve nadiren onları görürsün ki **بَلِقَ يَبْلَق** derler; tıpkı onların **دَهِمَ يَدْهَم** ve **كَمِتَ يَكْمَتُ** dememeleri gibi.

وقال الليث : **البَلُّوقة** ve çoğulu **البَلاليق**; o, ağaç bitmeyen yerlerdir.

وقال أبو عبيد : **السبارِيتُ**: içinde hiçbir şey olmayan topraklardır; ve aynı şekilde **البَلاليق** ve **المَوَامِي**.

وقال الليث : **بَلَقْتُ البابَ فانبَلَقَ**: onu bütünüyle açtığında; ve bir dilde: **أَبلقْتَ**.

أبو عبيد عن أبي عبيدة : **بَلَقْتُ البابَ** ve **أبلَقْتُه** bir manadadır; yani: onu açtım.

عمرو عن أبيه : **البَلْق**: cariyenin **كَعْبة**sini açmaktır.

وأنشد لفتًى من الحيّ :
رَكَبٌ تَمَّ وتَمَّت رَبَّتُه
قد كان مختوماً ففُضّتْ كُعْبتُه

قال : ve **البَلَق**: henüz sağlamlaştırılmamış ahmaklıktır.

وقال أبو نصر : **البَلَق**: binek hayvanın **بَلَق**ıdır. Dedi: ve **البَلَق**: çadırdır.

وقال امرؤ القيس :
فليأت وسط قبابِه بَلَقِي
وليأت وَسطَ حمِيهِ رَحْلي

وقال أبو خَيرة : **البَلُّوقة**: kumlar arasında sert bir yerdir; süpürülmüş gibi; ve bedeviler onun cinlerin meskenlerinden olduğunu iddia ederler.

شمر عن الفرّاء : **البَلُّوقة**: geniş, verimli bir topraktır; onda kimse sana ortak olmaz; ve çoğulu **بَلاليق**tir.
Denir: onları toprağın bir **بَلُّوقة**sunda bıraktım.
قال : وقال ابنُ الأعرابي : **البَلُّوقة**: yerin geniş bir mekânıdır; düz; yalnız **الرُّخامَى** biter, başkası değil.
Ve buna benzerini **المؤرِّج** söyledi.

وقال ذو الرمة يصف الثور :
يَرُودُ الرُّخامَى لا تَرَى مُسْتَرادَه
ببَلُّوقةٍ إلاّ كثير المَحافِرِ

Onun muradı: **الرُّخامى**yı harekete geçirir (yerinden kaldırır).

**لبق** : قال أبو بكر : **اللَّبِق**: tatlı, yumuşak huyludur.
Dedi: bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür.
Dedi: ve bundan **الملبّقة**; ancak yumuşaklığı ve tatlılığı için **ملبَّقة** diye adlandırıldı.
Ve bir kavim dedi: manası: yumuşak huylu, nazik iş görendir.
قال رؤبة :
قبّاضة بين العنيف واللَّبِق

أبو زيد : kadınlardan **اللَّبِقة**: güzel nazlı, akıllı, becerikli olan.

وقال الفراء : **اللبِقة**: her elbise ve koku kendisine yakışan.

قال الليث : **رجل لَبِق** denir ve **لَبيق** denir; o, her işte yumuşak huyludur; ve **امرأة لَبيقة**: nazik, ince, zarif; ve her elbise ona yakışır. Ve bu iş sana **يَلبَق** eder; yani: seninle gelişir ve sana uygun düşer. Ve **الثريد المُلَبَّق**: çok kuvvetli **التثْريد**dir.
Ve hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ( bir **ثريدةٍ** istedi, sonra onu **لَبَّقَها** etti ).
قال أبو عبيد : yani onu **المِقْدحة** ile topladı/bir araya getirdi.
وقال شمر : İbnü’l-Muzaffar dedi: **لُبِّقت الثريدةُ**: etli olmadığında.
Ve denildi: **ثريدة ملبَّقةٌ**: şiddetli bir karıştırmayla karıştırıldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب اللام والقاف وما يثلثهما)
(لقم)  اللام والقاف والميم أصلٌ صحيح، يدلُّ على تناوُلِ طعامٍ باليد للفَم، ثم يقاس عليه. ولَقِمْتُ الطّعامَ ألقَمُه، وتلقّمته والتقَمته. ورجلٌ تِلْقَامةٌ: كثير اللَّقْم([1]). ومن الباب اللَّقَم: مَنْهَج الطَّريق، على التشبيه، كأنَّه لَقِم من مرَّ فيه، كما ذكرناه في السِّراط، وقد مضَى.
(لقن)  اللام والقاف والنون كلمةٌ صحيحة تدلُّ على أخْذِ علمٍ وفَهْمِه. ولَقِن الشَّيءَ لَقنَاً: أخذه وفهمه. ولقَّنْتُه تلقيناً: فهَّمته. وغُلامٌ لقِنٌ: سريع الفَهْم واللَّقانة.
(لقي)  اللام والقاف والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: أحدها يدلُّ على عوَج، والآخر على توافِي شيئين، والآخر على طَرْحِ شيء.
فالأوَّل اللَّقْوة: داءٌ يأخذ في الوجه يعوَجُّ منه. ورجل مَلْقُوٌّ، ولُقِيَ الإنسانُ. واللَّقْوة: الدَّلو التي إذا أرسلتَها في البِئر وارتفعت أخرى شالت معها([2]). قال:
* شرُّ الدِّلاء اللَّقوة المُلازمهْ([3]) *
والِلَّقْوة: العُقاب، سمِّيت بها لاعوجاجِها في منقارها. واللَِّقْوة: النَّاقة السَّريعة اللِّقاح.
والأصل الآخر اللِّقاء: المُلاقاة وتَوَافِي الاثنين متقابِلَين، ولَقِيتُه لَقْوَةً، أي مرّة واحدة ولِقاءةً. ولقيته لُِقِيَّاً ولُقْياناً([4]). واللُّقْيَة فُعلة من اللِّقاء، والجمع لُقىً قال:
وإنِّي لأَهْوَى النّومَ من غير نَعْسَة *** لعلّ لُقَاكمْ في المنام تَكُونُ
والأصل الآخر: ألقَيْتُه: نبذْتُه* إلقاءً. والشَّيء الطَّريح لَقىً. والأصل أنّ قوماً من العرب كانوا إذا أتَوا البيتَ للطَّواف قالوا: لا نَطُوفُ في ثيابٍ عَصَيْنا الله فيها، فيُلقونَها، فيسمَّى ذلك المُلقَى لَقىً. قال ابن أحمَرَ يصِف فرخ القطاة:
تُؤْوِي لَقىً أُلقِيَ في صفصفٍ	*** تَصْهَرُه الشّمسُ فلا يَنْصَهِرْ([5])
(لقب)  اللام والقاف والباء كلمةٌ واحدة. اللَّقَب: النَّبَزُ، واحدٌ. ولقَّبْته تلقيباً قال الله تعالى: ﴿وَلاَ تَنَابَزُوا بالألْقَابِ﴾ [الحجرات 11].
(لقح)  اللام والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إحبال ذكرٍ لأنثى، ثم يقاس عليه ما يشبّه. منه لِقاح النَّعَم والشَّجر. أمَّا النَّعَم فتُلقِحها ذُكْرانُها، وأمَّا الشَّجر فتُلْقِحه الرِّياح. ورياحٌ لواقح: تُلقِح السَّحابَ بالماء، وتُلقِح الشَّجَر. والأصل في لواقح مُلْقِحة لكنَّها لا تُلْقِح إلاّ وهي في نفسها لواقح؛ الواحدة لاقحة، وكذلك يقول المفسِّرون. يقال: لَقِحَت النّاقةُ تَلْقَح لَقْحاً ولِقاحاً، والناقة لاقحٌ ولَقُوح. واللَّقْحة: الناقة تُحلَب، والجمع لِقاحٌ ولُقُح. والمَلاَقح: الإناث في بطونها أولادُها. قال أبو بكر: والمَلاقيح([6]) أيضاً ولم يتكلَّموا بها بواحد، والمَلاَقح التي هي في البطون.
ومما شذَّ عن هذا الباب: قومٌ لَقَاح، بفتح اللام، إذا لم يَديِنُوا لملِكٍ، ولم يَمْلِكْهم سُلطان.
(لقس)  اللام والقاف والسين كلمةٌ تدلُّ على نعتٍ غير مرضيّ. ولقِسَت نَفسُه من الشَّيء: غَثَتْ. واللَّقِسُ: الرّجُل السَّيِّئُ الخُلُق، الشَّرِه الحريص. واللَّقَس المصدر. واللاقِس: العَيَّاب. ولَقَسْتُ الرَّجلَ ألقَُسُه: عِبْتُه.
(لقص)  اللام والقاف والصاد قريبٌ في المعنى [من] الذي قبله. ولَقِصَ لَقَصاً، و هو لَقِصٌ، أي ضيِّق الخلق. والتَقَص الشَّيءَ: أخَذَه بِحِرصٍ عليه. قال:
وملتقِصٍ ما ضَاعَ من أَهَراتِِنا *** لعَلَّ الذي أمْلَى لـه سيعاقِبُه([7])وربَّما قالوا: ألْقَصَه الحرُّ: أحرقَه.
(لقط)  اللام والقاف والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على أخْذِ شيءٍ من الأرض قد رأيتَه بغتة ولم تُرِدْهُ، وقد يكون عن إرادةٍ وقصدٍ أيضاً. منه لَقطُ الحَصَى وما أشبهه واللُّقْطة: ما التقطه الإنسان من مالٍ ضائع. واللَّقِيط: المنبوذ يُلْقَط. وبنو اللَّقيطة: قومٌ من العرب، سُمُّوا بذلك لأن أمَّهم كان التقطها حذيفة بن بدرٍ في جَوارٍ قد أضرَّتْ بهنَّ السَّنَة، فضَمَّها، ثم أعجبَتْه فخطبها إلى أبيها وتزوجَهَا. واللَّقَط، بفتح القاف: ما التقَطْتَ من شيءٍ. والالتقاط: أن توافِقَ شيئاً بغتة من كلأٍ وغيره. قال:
* ومَنْهلٍ ورَدْتُه التقاطاً([8]) *
ومما يشبّه بهذا اللَّقِيطة: الرّجل المَهين. ويقولون: "لكلِّ ساقطةٍ لاقطة"، أي لكلِّ نادرة([9]) من الكلام من يَسمَعُها ويُذيعها. والألقاط من النَّاس: القَليلُ المتفرِّقون. وبِئر لَقيطٌ: التُقطت التقاطاً، أي وُقِع عليها بَغتة. واللَّقَط: قِطَعٌ من ذهب أو فِضّة تُوجَد في المَعدِن. وتسمَّى القَطِنة([10]) لاقطَة الحصى. ولُقَاطة الزَّرع: ما لُقِط من حبٍّ بعد حَصَاده.
(لقع)  اللام والقاف والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على رَمْيِ شيءٍ بشيء وإصابتهِ به. يقال: لَقَعْت الرَّجُل [بالحصَاة، إذا رميتَه بها، ولقعَه ببعرةٍ رماه بها. ولقعَه بعينِه، إذا عانَهُ. واللُّقَّاعة([11])]: الدّاهيةُ التي يتلقَّع بالكلام، يرمي به من أقْصَى حَلْقِه، وكذا التِّلِقَّاعة. وفي كلامه لُقَّاعات، إذا تكلَّم بأقصى حَلْقِه.
--------------ـــ
([1]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "كبير اللقم" و "عظيم". واللقم: جمع لقمة فيهما. ونحوه في القاموس.
([2]) أي ارتفعت. وفي الأصل: "مالت معها"، تحريف. وفي المجمل: "وارتفعت الأخرى رفعتهما معاً". وهذا المعنى لم يذكر في المعاجم المتداولة. وفي اللسان: "ودلو لقوة: لينة لا تنبسط سريعاً لِلِينها".
([3]) أنشده في اللسان (لقا)  وبعده: * والبكرات شرهن الصائمه *
          وأنشده في المخصص (9: 165) شاهداً على أن الولغة: الدلو الصغيرة، بلفظ:
* شر الدلاء الولغة الملازمه *
          وبهذه الرواية الأخيرة ورد في اللسان (ولغ). ونبه في (لقا) على أنها الصحيحة.
([4]) انظر سائر مصادره في اللسان والقاموس.
([5]) رواية اللسان: "تروي".
([6]) في الأصل: "والملاقح"، وفي الجمهرة (2: 181) بعد ذكر "الملاقح": "وهي الملاقيح": وفي المجمل: "والملاقيح أيضاً التي تكون في البطون".
([7]) الأهرة، بالتحريك: متاع البيت.
([8]) البيت لنقادة الأسدي، كما في اللسان (لقط، قرط).وأنشده سيبويه (1: 186) بدون نسبة.
([9]) في المجمل: "نادة"، وهو الأصوب.
([10]) وكذا جاء النص في المجمل. وفي اللسان والقاموس: لاقطة الحصى: قانصة الطير". والقطنة، بفتح فكسر، وبكسر فسكون، هي ذات الأطباق التي تكون مع الكرش. وأما القانصة فهي هنة كأنها حجير في بطن الطائر، وقيل هي للطير بمنزلة المصارين لغيرها.
([11]) التكملة من المجمل.

ـ

##### Türkçe

(لام ve **قاف** ve ikisini üçleyenler bâbı)
(**لقم**)  **اللام** ve **القاف** ve **الميم** sahih bir asıldır; elle ağza yemek almayı gösterir; sonra bunun üzerine kıyas edilir. Ve “yemeği aldım”: onu alırım; ve onu lokma lokma aldım ve onu aldım. Ve bir adam **تِلْقَامةٌ**: çok lokma alan([1]). Ve bâbdan **اللَّقَم**: yolun yöntemi/iz’i; benzetme üzere; sanki oradan geçen kimseyi “lokma lokma almış” gibidir; **السِّراط**’ta zikrettiğimiz gibi; ve geçmiştir.
(**لقن**)  **اللام** ve **القاف** ve **النون** sahih bir kelimedir; bir ilmi almayı ve onu anlamayı gösterir. Ve “şeyi anladı” **لَقنَاً**: onu aldı ve anladı. Ve “ona telkin ettim” **تلقيناً**: ona anlattım. Ve bir oğlan **لقِنٌ**: anlayışta ve **اللَّقانة**’de hızlı.
(**لقي**)  **اللام** ve **القاف** ve illetli harf üç asıldır: birisi eğriliğe delâlet eder; diğeri iki şeyin birbirine kavuşmasına; diğeri bir şeyi atmaya.

Birincisi **اللَّقْوة**: yüzden tutan bir hastalıktır; ondan dolayı eğrilir. Ve bir adam **مَلْقُوٌّ**; ve insana **لُقِيَ** olundu. Ve **اللَّقْوة**: kuyuya saldığında ve diğeri yükseldiğinde onunla beraber kaldıran kova([2]). Dedi ki:
* Kovaların en kötüsü, yapışıp kalan **اللَّقوة**’dir([3]) *
Ve **اللِّقْوة**: kartal; gagasında eğriliği sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve **اللَِّقْوة**: hızlı gebe kalan dişi deve.

Diğer asıl **اللِّقاء**: karşı karşıya iki kişinin buluşması ve iki şeyin birbirine kavuşmasıdır; ve “ona bir defa rastladım” **لَقْوَةً**; yani bir kere; ve **لِقاءةً**. Ve ona **لُقِيَّاً** ve **لُقْياناً** rastladım([4]). Ve **اللُّقْيَة** **اللِّقاء**’dan **فُعلة** veznindedir; çoğulu **لُقىً**’dır. Dedi ki:
Ve ben uykuyu, uyuklama olmaksızın severim *** belki sizinle buluşmanız rüyada olur
Diğer asıl: “onu attım” **ألقَيْتُه**: onu attım; **إلقاءً**. Ve yere atılmış şey **لَقىً**’dır. Asıl şudur ki Araplardan bir kavim, tavaf için Beyt’e geldiklerinde derlerdi: “Allah’a isyan ettiğimiz elbiseler içinde tavaf etmeyiz”; onları atarlardı; bu atılana **لَقىً** denirdi. İbn Ahmar, katarcık yavrusunu vasfederek dedi:
Düz bir yerde atılmış **لَقىً**’ya sığınır	*** güneş onu eritir de o erimez([5])
(**لقب**)  **اللام** ve **القاف** ve **الباء** tek bir kelimedir. **اللَّقَب**: lakap takma/ayıplayıcı ad; tektir. Ve “ona lakap taktım” **تلقيباً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَلاَ تَنَابَزُوا بالألْقَابِ﴾ [الحجرات 11].
(**لقح**)  **اللام** ve **القاف** ve **الحاء** sahih bir asıldır; bir erkeğin bir dişiyi gebe bırakmasına delâlet eder; sonra ona benzeyen şeyler bunun üzerine kıyas edilir. Ondan: hayvanların ve ağaçların **لِقاح**’ı. Hayvanlara gelince: erkekleri onları gebe bırakır; ağaçlara gelince: rüzgârlar onları aşılar/tozlar. Ve **لواقح** rüzgârlar: bulutu su ile aşılar ve ağacı aşılar. **لواقح**’ın aslı **مُلْقِحة**’dır; fakat ancak kendileri bizzat **لواقح** iken aşılarlar; bir tanesi **لاقحة**’dır; müfessirler de böyle söyler. Denir ki: dişi deve gebe kaldı **لَقِحَت**; gebe kalır **تَلْقَح**; **لَقْحاً** ve **لِقاحاً**. Ve dişi deve **لاقحٌ** ve **لَقُوح**’tur. Ve **اللَّقْحة**: sağılan dişi deve; çoğulu **لِقاحٌ** ve **لُقُح**. Ve **المَلاَقح**: karınlarında yavruları bulunan dişiler. Ebû Bekir dedi ki: **والمَلاقيح**([6]) da; onun tekiliyle konuşmadılar; ve karınlarda olan **المَلاَقح**.

Bu bâbdan şâz olanlardandır: bir kavim **لَقَاح** (lâmın fethiyle), bir krala boyun eğmediklerinde ve bir sultan onları mülk edinmediğinde.
(**لقس**)  **اللام** ve **القاف** ve **السين** hoş görülmeyen bir nitelemeye delâlet eden bir kelimedir. “Nefsi şeyden tiksindi” **لقِسَت**: midesi bulandı. Ve **اللَّقِسُ**: kötü huylu, obur, hırslı adam. Ve **اللَّقَس** masdardır. Ve **اللاقِس**: ayıplayan. Ve “adamı ayıpladım” **لَقَسْتُ**: onu ayıpladım.
(**لقص**)  **اللام** ve **القاف** ve **الصاد**, manada bir öncekiyle yakındır. Ve **لَقِصَ** **لَقَصاً**; ve o **لَقِصٌ**’tir; yani huyu dar. Ve “şeyi kapıp aldı” **التَقَص**: ona hırsla sarılarak aldı. Dedi ki:
Bizim ev eşyamızdan kaybolanı kapıp alan bir kimse *** umulur ki ona yazdıran onu cezalandıracaktır([7])
Ve bazen derler: sıcağın onu yaktı **ألْقَصَه**: onu yaktı.
(**لقط**)  **اللام** ve **القاف** ve **الطاء** sahih bir asıldır; yerden bir şeyi, onu ansızın görmüşken ve onu istememişken almayı gösterir; ve bazen de irade ve kasıtla olur. Ondan: çakıl toplamak ve benzerleri. Ve **اللُّقْطة**: insanın kayıp maldan topladığı şey. Ve **اللَّقِيط**: atılmış olup alınan. Ve **بنو اللَّقيطة**: Araplardan bir kavimdir; böyle adlandırıldılar; çünkü annelerini Huzeyfe b. Bedr, kıtlığın kendilerine zarar verdiği bir komşulukta bulup almıştı; onu yanına kattı; sonra onu beğendi; babasından istedi ve onunla evlendi. Ve **اللَّقَط** (kâfın fethiyle): bir şeyden topladığın şey. Ve **الالتقاط**: otlak ve başkasından bir şeye ansızın rastlamandır. Dedi ki:
* Bir su başına, ansızın rastlayarak vardım([8]) *
Buna benzetilenlerdendir **اللَّقِيطة**: aşağılık adam. Ve derler: “Her düşenin bir toplayanı vardır”; yani sözden her nadir olana([9]) onu işiten ve yayan biri vardır. Ve insanlardan **الألقاط**: az ve dağınık olanlar. Ve **بِئر لَقيطٌ**: ansızın bulunmuş; yani ona birdenbire rastlanmış. Ve **اللَّقَط**: madende bulunan altın veya gümüş parçalarıdır. Ve **القَطِنة**([10]) çakıl toplayanı diye adlandırılır. Ve **لُقَاطة الزَّرع**: hasadından sonra daneden toplanan şey.
(**لقع**)  **اللام** ve **القاف** ve **العين** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyle atıp onunla isabet ettirmeye delâlet eder. Denir ki: “adamı taşla vurdum” **لَقَعْت**; yani onu onunla attım; ve onu bir tezekle vurdu: onu onunla attı. Ve onu gözüyle vurdu: ona nazar etti. Ve **اللُّقَّاعة**([11]): sözle **يتلقَّع** olunan musibet; onu boğazının en uzak yerinden atar; ve böylesi **التِّلِقَّاعة**. Ve onun sözünde **لُقَّاعات** vardır; boğazının en uzak yerinden konuştuğunda.
--------------ـــ
([1]) Ve **المجمل**’de de böyledir. Ve **اللسان**’da: “büyük lokma” ve “azametli”. Ve **اللقم**: ikisinde de **لقمة**’nin çoğuludur. Ve benzeri **القاموس**’tadır.
([2]) Yani yükseldi. Asılda: “onunla beraber eğildi”, tahriftir. Ve **المجمل**’de: “ve diğeri yükseldi; ikisini birlikte kaldırdı”. Bu mana yaygın sözlüklerde zikredilmemiştir. Ve **اللسان**’da: “ve **لقوة** kova: yumuşaktır; yumuşaklığından dolayı çabuk açılıp yayılmaz”.
([3]) **اللسان**’da (**لقا**) içinde rivayet etti; ardından: * ve makaraların en kötüsü oruçlu olanıdır *.
          Ve **المخصص**’ta (9: 165) **الولغة**’nin küçük kova olduğuna şahit olarak şu lafızla rivayet etti:
* Kovaların en kötüsü, yapışıp kalan **الولغة**’dir *
          Ve bu son rivayetle **اللسان**’da (**ولغ**) içinde geldi. Ve (**لقا**) içinde bunun sahih olduğuna dikkat çekti.
([4]) Diğer kaynaklarına **اللسان** ve **القاموس**’ta bak.
([5]) **اللسان** rivayeti: “**تروي**”.
([6]) Asılda: “**والملاقح**”; ve **الجمهرة**’de (2: 181) “**الملاقح**” zikrinden sonra: “ve o **الملاقيح**’tır”; ve **المجمل**’de: “ve karınlarda olanlar da **الملاقيح**”.
([7]) **الأهرة**, harekeli olarak: ev eşyası.
([8]) Beyit, **نقادة الأسدي**’nindir; **اللسان**’da (**لقط**، **قرط**) içinde olduğu gibi. Ve Sîbeveyh (1: 186) nisbesiz rivayet etti.
([9]) **المجمل**’de: “**نادة**”; o daha doğrudur.
([10]) Metin **المجمل**’de de böyle geldi. Ve **اللسان** ve **القاموس**’ta: “**لاقطة الحصى**: kuşun taşlığıdır (**قانصة الطير**)”. Ve **القطنة**, fetha sonra kesra ile, ve kesra sonra sükûn ile, işkembeyle beraber olan tabakalı organdır. **القانصة** ise kuşun karnında taşçık gibi bir şeydir; ve denildi ki o, kuş için, başkası için bağırsaklar mesabesindedir.
([11]) Tamamlama **المجمل**’dendir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- اللقب: اسم يسمى به الإنسان سوى اسمه الأول، ويراعى فيه المعنى بخلاف الأعلام، ولمراعاة المعنى فيه قال الشاعر:
* وقلما أبصرت عيناك ذا لقب ** إلا ومعناه إن فتشت في لقبه*
(البيت في بصائر ذوي التمييز 4/438 دون نسبة، وشرح المقامات للشريشي 1/8، والفرق بين الفرق ص 165)
واللقب ضربان: ضرب على سبيل التشريف كألقاب السلاطين، وضرب على سبيل النبز، وإياه قصد بقوله: ﴿ولا تنابزوا بالألقاب﴾ [الحجرات/11]. * لقح
- يقال: لقحت الناقة تلقح لقحا ولقاحا (انظر: الأفعال 2/431)، وكذلك الشجرة، وألقح الفحل الناقة، والريح السحاب. قال تعالى: ﴿وأرسلنا الرياح لواقح﴾ [الحجر/22] أي: ذوات لقاح، وألقح فلان النخل، ولقحها، واستلقحت النخلة، وحرب لاقح: تشبيها بالناقة اللاقح، وقيل: اللقحة: الناقة التي لها لبن، وجمعها: لقاح ولقح، والملاقيح: النوق التي في بطنها أولادها، ويقال ذلك أيضا للأولاد، و (نهي عن بيع الملاقيح والمضامين) (عن أبي هريرة رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم: (نهى عن بيع الملاقيح والمضامين) أخرجه البزار، وقال: لا نعلم أحدا رواه عن الزهري عن سعيد عن أبي هريرة إلا صالح بن أبي الأخضر، ولم يكن بالحافظ. انظر: كشف الأستار 2/87؛ وأخرجه الطبراني في الكبير عن ابن عباس، وفيه إبراهيم بن إسماعيل بن أبي حبيبة، وثقه أحمد، وضعفه جمهور الأئمة. انظر: مجمع الزوائد 4/107؛ وتحفة المحتاج 2/216). فالملاقيح هي: ما في بطون الأمهات، والمضامين: ما في أصلاب الفحول. واللقاح: ماء الفحل، واللقاح: الحي الذي لا يدين لأحد من الملوك، كأنه يريد أن يكون حاملا لا محمولا.

##### Türkçe

- **اللقب**: insanın ilk adından başka kendisiyle adlandırıldığı isimdir; onda anlam gözetilir, özel adların aksine. Onda anlamın gözetilmesinden dolayı şair dedi ki:
* Ve gözlerin bir **لقب** sahibini pek az görmüştür ki ** إلا ومعناه إن فتشت في لقبه*
(بيت, بصائر ذوي التمييز 4/438’de nisbet olmaksızın; وشرح المقامات للشريشي 1/8; والفرق بين الفرق ص 165)
Ve **اللقب** iki kısımdır: bir kısım tazim yolu üzere, sultanların lakapları gibi; bir kısım da ayıplama yolu üzere; ve O’nu kastetti şu sözüyle: ﴿ولا تنابزوا بالألقاب﴾ [الحجرات/11]. * **لقح**
- Denilir: **لقحت الناقة** **تلقح** **لقحا** ve **لقاحا** (bak: الأفعال 2/431); ve aynı şekilde ağaç da. Ve **ألقح الفحل الناقة**; ve rüzgâr bulutu. Yüce Allah dedi: ﴿وأرسلنا الرياح لواقح﴾ [الحجر/22], yani: **ذوات لقاح**. Ve falan kimse hurma ağaçlarını **ألقح** etti, ve onu **لقحها** etti; ve hurma ağacı **استلقحت**. Ve **حرب لاقح**: **الناقة اللاقح**a benzetme olarak. Ve denildi: **اللقحة**: sütü olan dişi devedir; onun çoğulu: **لقاح** ve **لقح**. Ve **الملاقيح**: karnında yavruları bulunan dişi develerdir; ve bu, yavrular için de söylenir. Ve ( **نهي عن بيع الملاقيح والمضامين** ) (Ebû Hureyre رضى الله عنه’dan: رسول الله صلى الله عليه وسلم: ( **نهى عن بيع الملاقيح والمضامين** ) diye nehyetti; onu el-Bezzâr çıkardı ve dedi: ez-Zührî’den Saîd’den Ebû Hureyre’den bunu rivayet edenin, Sâlih b. Ebî’l-Ahdar’dan başka birini bilmiyoruz; ve o, hâfız değildi. Bak: كشف الأستار 2/87; ve onu et-Taberânî el-Kebîr’de İbn Abbâs’tan çıkardı; onda İbrâhîm b. İsmâîl b. Ebî Habîbe vardır; Ahmed onu sika saydı, imamların çoğunluğu onu zayıf saydı. Bak: مجمع الزوائد 4/107; وتحفة المحتاج 2/216). Öyleyse **الملاقيح** şudur: annelerin karınlarında olan; ve **المضامين**: erkeklerin bellerinde olan. Ve **اللقاح**: erkeğin suyudur. Ve **اللقاح**: krallardan hiçbirine boyun eğmeyen diri (kimse)dir; sanki taşınan değil, taşıyan olmak ister.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ل ق ب
هو ملقّب بكذا ومتلقّب وقد لقّب به وتلقّب ونبز بلقب قبيح ‏"‏ ولا تنابزوا بالألقاب ‏"‏‏.‏
وقال الحماسيّ‏:‏ أكنيه حين أناديه لأكرمه ولا ألقّبه والسّوأة اللّقبا وتقول‏:‏ ‏"‏ الجار أحقّ بصقبه ‏"‏ والمرء أحق بلقبه‏.‏
وتلاقب القوم ولاقبه ملاقبة‏.‏

##### Türkçe

ل ق ب
O, şöyle şöyle ile **ملقّب**’dir ve **متلقّب**’dir; onunla **لقّب** edilmiştir ve **تلقّب** etmiştir; çirkin bir **لقب** ile **نبز** edildi: “Ve **الألقاب** ile birbirinizi **تنابزوا** etmeyin.”

**الحماسيّ** dedi ki:
Ona seslendiğimde onu **أكنيه**, ona ikram etmek için; ve onu **ألقّبه** etmem; ve ayıp olan, **اللّقبا**dır. Ve dersin ki: “**الجار** kendi **صقبه**’ne daha layıktır” ve kişi kendi **لقبه**’ne daha layıktır.

**القوم** **تلاقب** ettiler ve onu **لاقبه** etti, **ملاقبة** olarak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

اللَّقَبُ: النَّبْزُ، اسمٌ غير مسمى به، والجمع أَلْقَابٌ. وقد لَقَّبَه بكذا فَتَلَقَّبَ به. وفي التنزيل العزيز: ولا تَنَابَزُوا بالأَلْقَابِ؛ يقول: لا تَدْعوا الرجلَ إِلا بأَحَبّ أَسمائِه إِليه. وقال الزجاج يقول: لا يقول المسلمُ لمن كان يهوديّاً أَو نصرانيّاً فأَسلم: يا يهوديّ يا نصرانيّ، وقد آمن. يقال: لَقَّبْتُ فُلاناً تَلْقِـيباً، ولَقَّبْتُ الاسْمَ بالفِعل تَلْقيباً إِذا جَعَلْتُ له مِثَالاً من الفعل، كقولك لجَوْرَبٍ فَوْعَل.

##### Türkçe

**اللَّقَبُ**: lakap; ayıplayıcı çağırma; kendisiyle adlandırılmamış bir isimdir; çoğulu **أَلْقَابٌ**’dır. Ve onu bununla lakaplandırdı; o da onunla lakaplandı. Aziz tenzilde: **ولا تَنَابَزُوا بالأَلْقَابِ**; der ki: erkeği ancak ona en sevgili isimleriyle çağırın. Zecâc dedi: der ki: Müslüman, Yahudi veya Hristiyan olup da sonra Müslüman olmuş kimseye: “ey Yahudi, ey Hristiyan” demez; hâlbuki iman etmiştir.

Denir: falancayı **لَقَّبْتُ** **تَلْقِـيباً** (lakaplandırdım); ve ismi fiil ile **لَقَّبْتُ** **تَلْقيباً** (lakaplandırdım), ona fiilden bir örnek yaptığında; senin “**جَوْرَبٍ** için **فَوْعَل**” demen gibi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ل ق ب * * اللَّقَبُ * النبز و * لَقَّبَهُ * بكذا * فَتَلَقَّبَ * به

##### Türkçe

* ل ق ب * * **اللَّقَبُ** * lakap (yani ayıplayıcı ad takma) ve * **لَقَّبَهُ** * onu bununla lakaplandırdı; * **فَتَلَقَّبَ** * de onunla lakaplandı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

اللقب، محركة: النبز اسم غير مسمى به. ج: ألقاب. قد لقبه به تلقيبا، فتلقب به، وفي التنزيل:  ولا تنابزوا بالألقاب  ، يقول: لا تدعو الرجل بأخبث أسمائة إليه. ولقبت الاسم بالفعل، تلقيبا: إذا جعلت له مثالا من الفعل، كقولك لجورب فوعل.
 ونبز فلان بلقب قبيح.
 وتقول: الجار أحق بصقبه، والمرء أحق بلقبه. وتلاقبوا، ولاقبه ملاقبة.

##### Türkçe

**اللقب**, harekeli: **النبز**; kendisiyle adlandırılmamış bir isim. Çoğulu: **ألقاب**. Onu bununla **لقبه** etti, **تلقيبا**; böylece onunla **تلقب** etti. Ve tenzîlde: “**ولا تنابزوا بالألقاب**”; der ki: “Erkeği, ona karşı isimlerinin en çirkiniyle çağırmayın.” Ve ismi fiille **لقبت** ettim, **تلقيبا**: ona fiilden bir misal kıldığın zaman; senin “çorap” için “**فوعل**” demen gibi.

Falan, çirkin bir **لقب** ile **نبز** edildi.

Ve dersin: “Komşu, **صقبه**’sine daha lâyıktır; kişi de **لقبه**’sine daha lâyıktır.” Ve **تلاقبوا** ettiler; ve onu **لاقبه** etti, **ملاقبة**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

لقّبهُ بِكَذَا
2 لقّبهُ بِكَذَا ذ , inf. n. تَلْقِيبٌ, He called him, or named him, by such a by-name, or surname, or nickname; he surnamed him, or nicknamed him, so. (S, K.) See لَقَبٌ. ― -b2- لقّب الاِسْمَ بِالفِعْلِ [i. e., بِالفَاءِ وَالعَيْنِ وَاللَّامِ] He called the noun by an appellation in which its radical letters were represented by ف, ع, and ل; this appellation being its measure; as when جَوْرَبٌ is called فَوْعَلٌ. (TA.) [But this signification belongs to the conventional language of lexicology and grammar.]

تلقّب بِكَذَا
5 تلقّب بِكَذَا ذ He was by-named, surnamed, or nicknamed, so. (S, K.) See لَقَبٌ.

لَاقَبَهُ
3 لَاقَبَهُ ذ , inf. n. مُلَاقَبَةٌ, He called him by a byname, surname, or nickname; the latter doing to him the like. (TA.)

تَلَاقَبُوا
6 تَلَاقَبُوا ذ They called one another by by-names, surnames, or nicknames. (TA.)

لَقَبٌ
لَقَبٌ ذ A by-name; a surname; a nickname; syn. نَبَزٌ: (S, K:) a name of reproach; an opprobrious appellation: in this sense forbidden: (Msb:) it is said in the Kur, xlix., 11, لَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ Call not one another by nicknames; i. e., let not one of you call another by a name which he dislikes: (Jel:) also a by-name, or surname, which is not one of reproach: such are the surnames given to certain Imلms; الأَنْمَشُ and الأَخْفَشُ and الاَّعْرَجُ and the like; and such are not forbidden, because by them is not meant reproach, or disparagement, but they are meant as mere appellations given with the approval of the persons to whom they are applied. (Msb.) [A لَقَب is distinguished from a كُنْيَة, q. v.] Pl. أَلْقَابٌ. (S, K.) ― -b2- [لَقَبُ اسْمٍ The appellation given to a noun by substituting ف, ع, and ل for its radical letters. See 2.]

##### Türkçe

**لقّبهُ بِكَذَا**
2 **لقّبهُ بِكَذَا** ذ , mastar ismi **تَلْقِيبٌ**, Ona böyle bir lakapla, yahut soyadıyla, yahut takma adla seslendi; ona böyle soyadı taktı, yahut böyle takma ad taktı. (S, K.) **لَقَبٌ**’a bak. ― -b2- **لقّب الاِسْمَ بِالفِعْلِ** [yani, **بِالفَاءِ وَالعَيْنِ وَاللَّامِ**] İsme, kök harfleri **ف**, **ع**, ve **ل** ile temsil edilmiş bir adlandırma ile ad verdi; bu adlandırma onun vezni olmak üzere; **جَوْرَبٌ**’a **فَوْعَلٌ** denilmesi gibi. (TA.) [Fakat bu anlam, lugat ilmi ve nahvin ıstılahî diline aittir.]

**تلقّب بِكَذَا**
5 **تلقّب بِكَذَا** ذ Böyle lakaplandı, soyadlandı, yahut takma adlandı. (S, K.) **لَقَبٌ**’a bak.

**لَاقَبَهُ**
3 **لَاقَبَهُ** ذ , mastar ismi **مُلَاقَبَةٌ**, Ona bir lakapla, soyadıyla, yahut takma adla seslendi; öteki de ona bunun benzerini yaptı. (TA.)

**تَلَاقَبُوا**
6 **تَلَاقَبُوا** ذ Birbirlerine lakaplarla, soyadlarla, yahut takma adlarla seslendiler. (TA.)

**لَقَبٌ**
**لَقَبٌ** ذ Bir lakap; bir soyadı; bir takma ad; eş anlamlısı **نَبَزٌ**: (S, K:) bir ayıplama adı; yerici bir adlandırma: bu anlamda yasaklanmıştır: (Msb:) Kur’ân’da, xlix., 11’de şöyle denilmiştir: **لَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ** “Birbirinizi lakaplarla çağırmayın;” yani, sizden biriniz diğerini, onun hoşlanmadığı bir adla çağırmasın: (Jel:) ayrıca, ayıplama olanlardan olmayan bir lakap, yahut soyadı: bazı imamlara verilen lakaplar böyledir; **الأَنْمَشُ** ve **الأَخْفَشُ** ve **الاَّعْرَجُ** ve benzerleri; ve bunlar yasaklanmış değildir; çünkü bunlarla ayıplama yahut küçültme kastedilmez; bilakis, kendilerine uygulandığı kimselerin rızasıyla verilmiş sırf adlandırmalar olarak kastedilir. (Msb.) [Bir **لَقَبٌ**, **كُنْيَة**’den ayrılır; ona bak.] Çoğulu **أَلْقَابٌ**. (S, K.) ― -b2- [**لَقَبُ اسْمٍ** Bir isme, kök harfleri yerine **ف**, **ع**, ve **ل** konularak verilen adlandırma. 2’ye bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَقَبَ
لَقَبَ لَقَّبَ II
a.  [ acc. &  Bi ], Surnamed; nicknamed.

تَلَقَّبَ
تَلَقَّبَ V ,
a.  Was surnamed, nicknamed; surnamed, entitled himself.

لَقَب
لَقَب 4 , ( pl. أَلْقَاْب 38 ),
a.  Surname; nickname, title, appellation.

##### Türkçe

لَقَبَ
**لَقَبَ** **لَقَّبَ** II
a. [ -i hâl & **بِ** ile ], lakaplandırdı; lakap taktı.

تَلَقَّبَ
**تَلَقَّبَ** V ,
a. lakaplandırıldı, lakap takıldı; kendini lakaplandırdı, kendine unvan verdi.

لَقَب
**لَقَب** 4 , ( çoğ. **أَلْقَاْب** 38 ),
a. soyadı; lakap, unvan, adlandırma.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

لقب
لَقَبَ - يَلْقَبُ - لَقَب - أَلْقَاب
لَقَبَ - يَلْقَبً + كائن + باسم: يصير له اسم يصفه بصفة من أفعاله أو شكله، ويختلف عن الاسم الذي سماه به أبواه
لَقَب: على وزن " فَعَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " لَقَبَ - يَلْقَبُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الاسم الذي يسمى به أحد تبعاً لصفة في شكله أو فعله، ويختلف عن اسمه الذي سماه به أبواه
أَلْقَاب: جمع " لَقَب "
لَقَّبَ - يُلَقِّبُ: على وزن " فعَّل " من " لَقَبَ - يَلْقَبُ ": جعله " يَلْقَبُ " على وجه التكرار والشدة: جعل له اسماً يصف شكله أو فعله وأصر على استعماله
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التسمية والألقاب برمز للدلالة على كائن، وتمييزه عن غيره بها "، وهي:
نَبَزَ - يَنْبِزُ، سَمِيَ - يَسْمَى، لَقَبَ - يَلْقَبُ، عَلَمَ - يَعْلِمُ (عَلَمَ - يَعْلُمُ)، فَلَنَ - يَفْلِنُ، دَعِيَ - يَدْعى
ألقاب
 ﴿ياأيها الذين آمنوا لا يسخر قوم من قوم عسى أن يكونوا خيرا منهم ولا نساء من نساء عسى أن يكن خيرا منهن ولا تلمزوا أنفسكم ولا تنابزوا بالألقاب بئس الاسم الفسوق بعد الإيمان ومن لم يتب فأولئك هم الظالمون(11)﴾ الحجرات
مختار الصحاح
● [لقب] ل ق ب: اللَّقَبُ النبز و لَقَّبَهُ بكذا فَتَلَقَّبَ به
معجم الفرائد القرآنية:
ل ق ب
" الألْقَاب" في قوله تعالى :" وَلا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلا تَنَابَزُوا بِالألْقَاب" (11) الحجرات .
اللَّقَب : اسم يسمّى به الإنسان  سوى اسمه  الأول، ويراعى فيه المعنى، وهو ما أشعر برفعة المسمّى أو ضعته  .
الراغب
لقب
- اللقب: اسم يسمى به الإنسان سوى اسمه الأول، ويراعى فيه المعنى بخلاف الأعلام، ولمراعاة المعنى فيه قال الشاعر:
- 410 - وقلما أبصرت عيناك ذا لقب * إلا ومعناه إن فتشت في لقبه
(البيت في بصائر ذوي التمييز 4/438 دون نسبة، وشرح المقامات للشريشي 1/8، والفرق بين الفرق ص 165)
واللقب ضربان: ضرب على سبيل التشريف كألقاب السلاطين، وضرب على سبيل النبز، وإياه قصد بقوله: }ولا تنابزوا بالألقاب{ [الحجرات/11].
ملخص اللسان:
اللَّقَبُ: النَّبْزُ، اسمٌ غير مسمى به، والجمع أَلْقَابٌ. وقد  لَقَّبَه بكذا فَتَلَقَّبَ به
لسان العرب
● - لقب: اللَّقَبُ: النَّبْزُ، اسمٌ غير مسمى به، والجمع أَلْقَابٌ. وقد  لَقَّبَه بكذا فَتَلَقَّبَ به. وفي التنزيل العزيز: ولا تَنَابَزُوا بالأَلْقَابِ؛ يقول: لا تَدْعوا الرجلَ إِلا بأَحَبّ أَسمائِه إِليه. وقال الزجاج يقول: لا يقول المسلمُ لمن كان يهوديّاً أَو نصرانيّاً فأَسلم: يا  يهوديّ يا نصرانيّ، وقد آمن.  يقال: لَقَّبْتُ فُلاناً تَلْقِـيباً، ولَقَّبْتُ الاسْمَ بالفِعل تَلْقيباً إِذا جَعَلْتُ له مِثَالاً من الفعل، كقولك لجَوْرَبٍ فَوْعَل.
مقاييس اللغة:
(لقب) اللام والقاف والباء كلمةٌ واحدة. اللَّقَب: النَّبَزُ، واحدٌ. ولقَّبْته تلقيباً قال الله تعالى: ﴿وَلاَ تَنَابَزُوا بالألْقَابِ﴾ [الحجرات 11].
القاموس المحيط:
اللَّقَبُ، محرَّكَةً النَّبزُ، ج ألقابٌ. ولَقَّبَهُ به تَلْقيباً فَتَلَقَّبَ.
تاج العروس:
ل ق ب
اللَّقَبُ مُحَرَّكَةً : النَّبْزُ اسْمٌ غيرُ مُسَمَّى به . ج : أَلْقَابٌ . قد لَقَّبَهُ بِهِ تَلْقِيباً فَتَلَقَّبَ به وفي التَّنْزِيلِ : " ولا تَنَابَزُوا بِالأَلْقَابِ " يقول : لا تَدْعُو الرَّجُلَ بأَخْبَثِ أَسمائة إِليه . ولَقَّبْتُ الاسْمَ بالفِعْلِ تَلْقِيباً : إِذا جَعَلْتَ له مِثالاً من الفِعْل كقولك لِجَوْرَبٍ فَوْعَلٌ
ونُبِزَ فلانٌ بلَقَبٍ قَبيح
وتقولُ : الجارُ أَحقُّ بصَقَبِهِ والمَرْءُ أَحَقُّ بِلَقَبِه . وتَلاَقَبُوا ولاقَبَهُ مُلاَقَبَةً

##### Türkçe

لقب
**لَقَبَ** - **يَلْقَبُ** - **لَقَب** - **أَلْقَاب**
**لَقَبَ** - **يَلْقَبً** + varlık + ad ile: ona, fiillerinden veya şekilden bir sıfat ile onu niteleyen bir ad olur; ve onu anne-babasının onunla adlandırdığı addan farklı olur.
**لَقَب**: “**فَعَل**” vezni üzere, **لَقَبَ** - **يَلْقَبُ**’dan mef‘ûl manasında fiil ismi; ve o da mef‘ûl manasındadır: bir kimsenin, şekli veya fiilindeki bir sıfata tâbi olarak onunla adlandırıldığı ad; ve onu anne-babasının onunla adlandırdığı adından farklı olur.
**أَلْقَاب**: “**لَقَب**”ın çoğulu.
**لَقَّبَ** - **يُلَقِّبُ**: “**فعَّل**” vezni üzere, **لَقَبَ** - **يَلْقَبُ**’dan: onu, tekrar ve şiddet üzere “**يَلْقَبُ**” kıldı: ona, şeklini veya fiilini niteleyen bir ad kıldı ve onu kullanmakta ısrar etti.
Ve lafız, “bir varlığa delâlet için bir remiz ile adlandırma ve lakaplar, ve onunla onu başkasından ayırt etme” lafızları grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**نَبَزَ** - **يَنْبِزُ**، **سَمِيَ** - **يَسْمَى**، **لَقَبَ** - **يَلْقَبُ**، **عَلَمَ** - **يَعْلِمُ** (**عَلَمَ** - **يَعْلُمُ**)، **فَلَنَ** - **يَفْلِنُ**، **دَعِيَ** - **يَدْعى**
ألقاب
﴿Ey iman edenler, bir kavim bir kavimle alay etmesin; umulur ki onlar kendilerinden daha hayırlı olurlar; ne de kadınlar kadınlardan; umulur ki onlar kendilerinden daha hayırlı olurlar. Kendi kendinizi ayıplamayın ve **أَلْقَاب** ile birbirinizi çağırmayın; imandan sonra fısk adı ne kötüdür; kim tevbe etmezse işte onlar zalimlerdir (11)﴾ **الحجرات**
مختار الصحاح
● [**لقب**] ل ق ب: **اللَّقَبُ** **النبز**’dir; ve onu bununla **لَقَّبَهُ** etti, böylece onunla **فَتَلَقَّبَ** etti.
معجم الفرائد القرآنية:
ل ق ب
“**الألْقَاب**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “Kendi kendinizi ayıplamayın ve **الألْقَاب** ile birbirinizi çağırmayın” (11) **الحجرات**.
**اللَّقَب**: insanın, ilk adından başka onunla adlandırıldığı ad; onda manaya riayet edilir; ve o, adlandırılanın yüceliğine veya düşüklüğüne işaret edendir.
الراغب
لقب
- **اللقب**: insanın, ilk adından başka onunla adlandırıldığı ad; onda manaya, alamların aksine, riayet edilir; ve onda manaya riayet sebebiyle şair dedi ki:
- 410 - Ve gözlerin, lakap sahibi birini pek az görmüştür ki * lakabında araştırırsan, manası ancak onun lakabındadır.
(Beyit, nisbet olmaksızın **بصائر ذوي التمييز** 4/438’de, ve **شرح المقامات**’ta eş-Şerîşî 1/8’de, ve **الفرق بين الفرق** s. 165’te.)
Ve **اللقب** iki kısımdır: bir kısım, sultanların lakapları gibi teşrif yolu üzere; ve bir kısım, **النبز** yolu üzere; ve onunla, şu sözüyle kastedilmiştir: ﴿ve **الألقاب** ile birbirinizi çağırmayın﴾ [**الحجرات**/11].
ملخص اللسان:
**اللَّقَبُ**: **النَّبْزُ**; onunla adlandırılmış olmayan bir ad; ve çoğulu **أَلْقَابٌ**’dır. Ve onu bununla **لَقَّبَه** etti, böylece onunla **فَتَلَقَّبَ** etti.
لسان العرب
● - **لقب**: **اللَّقَبُ**: **النَّبْزُ**; onunla adlandırılmış olmayan bir ad; ve çoğulu **أَلْقَابٌ**’dır. Ve onu bununla **لَقَّبَه** etti, böylece onunla **فَتَلَقَّبَ** etti. Ve aziz tenzilde: “ve **الأَلْقَابِ** ile birbirinizi çağırmayın”; der ki: adamı, ona en sevgili adlarından başkasıyla çağırmayın. Ve ez-Zeccâc dedi ki: Müslüman, Yahudi veya Hristiyan olup da sonra Müslüman olan kimseye: “ey Yahudi, ey Hristiyan” demez; hâlbuki iman etmiştir. Denir ki: falanı **تَلْقِـيباً** lakaplandırdım; ve adı fiil ile **تَلْقيباً** lakaplandırdım; ona fiilden bir misal yaptığın zaman; senin, **جَوْرَبٍ** için **فَوْعَل** demen gibi.
مقاييس اللغة:
(**لقب**) **اللام** ve **القاف** ve **الباء** bir tek kelimedir. **اللَّقَب**: **النَّبَزُ**; tektir. Ve onu **تلقيباً** lakaplandırdım; Yüce Allah dedi ki: ﴿ve **الألْقَابِ** ile birbirinizi çağırmayın﴾ [**الحجرات** 11].
القاموس المحيط:
**اللَّقَبُ**, harekeli olarak, **النَّبزُ**’dür; çoğulu **ألقابٌ**. Ve onu onunla **تَلْقيباً** lakaplandırdı, böylece onunla **فَتَلَقَّبَ** etti.
تاج العروس:
ل ق ب
**اللَّقَبُ** harekeli olarak: **النَّبْزُ**; onunla adlandırılmış olmayan bir addır. Çoğul: **أَلْقَابٌ**. Onu onunla **تَلْقِيباً** lakaplandırdı, böylece onunla **فَتَلَقَّبَ** etti. Ve tenzilde: “ve **الأَلْقَابِ** ile birbirinizi çağırmayın”; der ki: adamı, ona en habis adlarıyla çağırmayın. Ve adı fiil ile **تَلْقِيباً** lakaplandırdım: fiilden ona bir misal yaptığın zaman; senin, **جَوْرَبٍ** için **فَوْعَلٌ** demen gibi.
Ve falan, çirkin bir lakap ile **ونُبِزَ** edildi.
Ve dersin ki: komşu, yakınlığına daha layıktır; ve kişi, lakabına daha layıktır. Ve **تَلاَقَبُوا** ettiler; ve onu **مُلاَقَبَةً** lakaplaştı.
