# لقب — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%82%D8%A8/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%A8.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: لقب

(باب اللام والقاف وما يثلثهما)
(لقم)  اللام والقاف والميم أصلٌ صحيح، يدلُّ على تناوُلِ طعامٍ باليد للفَم، ثم يقاس عليه. ولَقِمْتُ الطّعامَ ألقَمُه، وتلقّمته والتقَمته. ورجلٌ تِلْقَامةٌ: كثير اللَّقْم([1]). ومن الباب اللَّقَم: مَنْهَج الطَّريق، على التشبيه، كأنَّه لَقِم من مرَّ فيه، كما ذكرناه في السِّراط، وقد مضَى.
(لقن)  اللام والقاف والنون كلمةٌ صحيحة تدلُّ على أخْذِ علمٍ وفَهْمِه. ولَقِن الشَّيءَ لَقنَاً: أخذه وفهمه. ولقَّنْتُه تلقيناً: فهَّمته. وغُلامٌ لقِنٌ: سريع الفَهْم واللَّقانة.
(لقي)  اللام والقاف والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: أحدها يدلُّ على عوَج، والآخر على توافِي شيئين، والآخر على طَرْحِ شيء.
فالأوَّل اللَّقْوة: داءٌ يأخذ في الوجه يعوَجُّ منه. ورجل مَلْقُوٌّ، ولُقِيَ الإنسانُ. واللَّقْوة: الدَّلو التي إذا أرسلتَها في البِئر وارتفعت أخرى شالت معها([2]). قال:
* شرُّ الدِّلاء اللَّقوة المُلازمهْ([3]) *
والِلَّقْوة: العُقاب، سمِّيت بها لاعوجاجِها في منقارها. واللَِّقْوة: النَّاقة السَّريعة اللِّقاح.
والأصل الآخر اللِّقاء: المُلاقاة وتَوَافِي الاثنين متقابِلَين، ولَقِيتُه لَقْوَةً، أي مرّة واحدة ولِقاءةً. ولقيته لُِقِيَّاً ولُقْياناً([4]). واللُّقْيَة فُعلة من اللِّقاء، والجمع لُقىً قال:
وإنِّي لأَهْوَى النّومَ من غير نَعْسَة *** لعلّ لُقَاكمْ في المنام تَكُونُ
والأصل الآخر: ألقَيْتُه: نبذْتُه* إلقاءً. والشَّيء الطَّريح لَقىً. والأصل أنّ قوماً من العرب كانوا إذا أتَوا البيتَ للطَّواف قالوا: لا نَطُوفُ في ثيابٍ عَصَيْنا الله فيها، فيُلقونَها، فيسمَّى ذلك المُلقَى لَقىً. قال ابن أحمَرَ يصِف فرخ القطاة:
تُؤْوِي لَقىً أُلقِيَ في صفصفٍ	*** تَصْهَرُه الشّمسُ فلا يَنْصَهِرْ([5])
(لقب)  اللام والقاف والباء كلمةٌ واحدة. اللَّقَب: النَّبَزُ، واحدٌ. ولقَّبْته تلقيباً قال الله تعالى: ﴿وَلاَ تَنَابَزُوا بالألْقَابِ﴾ [الحجرات 11].
(لقح)  اللام والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إحبال ذكرٍ لأنثى، ثم يقاس عليه ما يشبّه. منه لِقاح النَّعَم والشَّجر. أمَّا النَّعَم فتُلقِحها ذُكْرانُها، وأمَّا الشَّجر فتُلْقِحه الرِّياح. ورياحٌ لواقح: تُلقِح السَّحابَ بالماء، وتُلقِح الشَّجَر. والأصل في لواقح مُلْقِحة لكنَّها لا تُلْقِح إلاّ وهي في نفسها لواقح؛ الواحدة لاقحة، وكذلك يقول المفسِّرون. يقال: لَقِحَت النّاقةُ تَلْقَح لَقْحاً ولِقاحاً، والناقة لاقحٌ ولَقُوح. واللَّقْحة: الناقة تُحلَب، والجمع لِقاحٌ ولُقُح. والمَلاَقح: الإناث في بطونها أولادُها. قال أبو بكر: والمَلاقيح([6]) أيضاً ولم يتكلَّموا بها بواحد، والمَلاَقح التي هي في البطون.
ومما شذَّ عن هذا الباب: قومٌ لَقَاح، بفتح اللام، إذا لم يَديِنُوا لملِكٍ، ولم يَمْلِكْهم سُلطان.
(لقس)  اللام والقاف والسين كلمةٌ تدلُّ على نعتٍ غير مرضيّ. ولقِسَت نَفسُه من الشَّيء: غَثَتْ. واللَّقِسُ: الرّجُل السَّيِّئُ الخُلُق، الشَّرِه الحريص. واللَّقَس المصدر. واللاقِس: العَيَّاب. ولَقَسْتُ الرَّجلَ ألقَُسُه: عِبْتُه.
(لقص)  اللام والقاف والصاد قريبٌ في المعنى [من] الذي قبله. ولَقِصَ لَقَصاً، و هو لَقِصٌ، أي ضيِّق الخلق. والتَقَص الشَّيءَ: أخَذَه بِحِرصٍ عليه. قال:
وملتقِصٍ ما ضَاعَ من أَهَراتِِنا *** لعَلَّ الذي أمْلَى لـه سيعاقِبُه([7])وربَّما قالوا: ألْقَصَه الحرُّ: أحرقَه.
(لقط)  اللام والقاف والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على أخْذِ شيءٍ من الأرض قد رأيتَه بغتة ولم تُرِدْهُ، وقد يكون عن إرادةٍ وقصدٍ أيضاً. منه لَقطُ الحَصَى وما أشبهه واللُّقْطة: ما التقطه الإنسان من مالٍ ضائع. واللَّقِيط: المنبوذ يُلْقَط. وبنو اللَّقيطة: قومٌ من العرب، سُمُّوا بذلك لأن أمَّهم كان التقطها حذيفة بن بدرٍ في جَوارٍ قد أضرَّتْ بهنَّ السَّنَة، فضَمَّها، ثم أعجبَتْه فخطبها إلى أبيها وتزوجَهَا. واللَّقَط، بفتح القاف: ما التقَطْتَ من شيءٍ. والالتقاط: أن توافِقَ شيئاً بغتة من كلأٍ وغيره. قال:
* ومَنْهلٍ ورَدْتُه التقاطاً([8]) *
ومما يشبّه بهذا اللَّقِيطة: الرّجل المَهين. ويقولون: "لكلِّ ساقطةٍ لاقطة"، أي لكلِّ نادرة([9]) من الكلام من يَسمَعُها ويُذيعها. والألقاط من النَّاس: القَليلُ المتفرِّقون. وبِئر لَقيطٌ: التُقطت التقاطاً، أي وُقِع عليها بَغتة. واللَّقَط: قِطَعٌ من ذهب أو فِضّة تُوجَد في المَعدِن. وتسمَّى القَطِنة([10]) لاقطَة الحصى. ولُقَاطة الزَّرع: ما لُقِط من حبٍّ بعد حَصَاده.
(لقع)  اللام والقاف والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على رَمْيِ شيءٍ بشيء وإصابتهِ به. يقال: لَقَعْت الرَّجُل [بالحصَاة، إذا رميتَه بها، ولقعَه ببعرةٍ رماه بها. ولقعَه بعينِه، إذا عانَهُ. واللُّقَّاعة([11])]: الدّاهيةُ التي يتلقَّع بالكلام، يرمي به من أقْصَى حَلْقِه، وكذا التِّلِقَّاعة. وفي كلامه لُقَّاعات، إذا تكلَّم بأقصى حَلْقِه.
--------------ـــ
([1]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "كبير اللقم" و "عظيم". واللقم: جمع لقمة فيهما. ونحوه في القاموس.
([2]) أي ارتفعت. وفي الأصل: "مالت معها"، تحريف. وفي المجمل: "وارتفعت الأخرى رفعتهما معاً". وهذا المعنى لم يذكر في المعاجم المتداولة. وفي اللسان: "ودلو لقوة: لينة لا تنبسط سريعاً لِلِينها".
([3]) أنشده في اللسان (لقا)  وبعده: * والبكرات شرهن الصائمه *
          وأنشده في المخصص (9: 165) شاهداً على أن الولغة: الدلو الصغيرة، بلفظ:
* شر الدلاء الولغة الملازمه *
          وبهذه الرواية الأخيرة ورد في اللسان (ولغ). ونبه في (لقا) على أنها الصحيحة.
([4]) انظر سائر مصادره في اللسان والقاموس.
([5]) رواية اللسان: "تروي".
([6]) في الأصل: "والملاقح"، وفي الجمهرة (2: 181) بعد ذكر "الملاقح": "وهي الملاقيح": وفي المجمل: "والملاقيح أيضاً التي تكون في البطون".
([7]) الأهرة، بالتحريك: متاع البيت.
([8]) البيت لنقادة الأسدي، كما في اللسان (لقط، قرط).وأنشده سيبويه (1: 186) بدون نسبة.
([9]) في المجمل: "نادة"، وهو الأصوب.
([10]) وكذا جاء النص في المجمل. وفي اللسان والقاموس: لاقطة الحصى: قانصة الطير". والقطنة، بفتح فكسر، وبكسر فسكون، هي ذات الأطباق التي تكون مع الكرش. وأما القانصة فهي هنة كأنها حجير في بطن الطائر، وقيل هي للطير بمنزلة المصارين لغيرها.
([11]) التكملة من المجمل.

ـ

### Türkçe

(لام ve **قاف** ve ikisini üçleyenler bâbı)
(**لقم**)  **اللام** ve **القاف** ve **الميم** sahih bir asıldır; elle ağza yemek almayı gösterir; sonra bunun üzerine kıyas edilir. Ve “yemeği aldım”: onu alırım; ve onu lokma lokma aldım ve onu aldım. Ve bir adam **تِلْقَامةٌ**: çok lokma alan([1]). Ve bâbdan **اللَّقَم**: yolun yöntemi/iz’i; benzetme üzere; sanki oradan geçen kimseyi “lokma lokma almış” gibidir; **السِّراط**’ta zikrettiğimiz gibi; ve geçmiştir.
(**لقن**)  **اللام** ve **القاف** ve **النون** sahih bir kelimedir; bir ilmi almayı ve onu anlamayı gösterir. Ve “şeyi anladı” **لَقنَاً**: onu aldı ve anladı. Ve “ona telkin ettim” **تلقيناً**: ona anlattım. Ve bir oğlan **لقِنٌ**: anlayışta ve **اللَّقانة**’de hızlı.
(**لقي**)  **اللام** ve **القاف** ve illetli harf üç asıldır: birisi eğriliğe delâlet eder; diğeri iki şeyin birbirine kavuşmasına; diğeri bir şeyi atmaya.

Birincisi **اللَّقْوة**: yüzden tutan bir hastalıktır; ondan dolayı eğrilir. Ve bir adam **مَلْقُوٌّ**; ve insana **لُقِيَ** olundu. Ve **اللَّقْوة**: kuyuya saldığında ve diğeri yükseldiğinde onunla beraber kaldıran kova([2]). Dedi ki:
* Kovaların en kötüsü, yapışıp kalan **اللَّقوة**’dir([3]) *
Ve **اللِّقْوة**: kartal; gagasında eğriliği sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve **اللَِّقْوة**: hızlı gebe kalan dişi deve.

Diğer asıl **اللِّقاء**: karşı karşıya iki kişinin buluşması ve iki şeyin birbirine kavuşmasıdır; ve “ona bir defa rastladım” **لَقْوَةً**; yani bir kere; ve **لِقاءةً**. Ve ona **لُقِيَّاً** ve **لُقْياناً** rastladım([4]). Ve **اللُّقْيَة** **اللِّقاء**’dan **فُعلة** veznindedir; çoğulu **لُقىً**’dır. Dedi ki:
Ve ben uykuyu, uyuklama olmaksızın severim *** belki sizinle buluşmanız rüyada olur
Diğer asıl: “onu attım” **ألقَيْتُه**: onu attım; **إلقاءً**. Ve yere atılmış şey **لَقىً**’dır. Asıl şudur ki Araplardan bir kavim, tavaf için Beyt’e geldiklerinde derlerdi: “Allah’a isyan ettiğimiz elbiseler içinde tavaf etmeyiz”; onları atarlardı; bu atılana **لَقىً** denirdi. İbn Ahmar, katarcık yavrusunu vasfederek dedi:
Düz bir yerde atılmış **لَقىً**’ya sığınır	*** güneş onu eritir de o erimez([5])
(**لقب**)  **اللام** ve **القاف** ve **الباء** tek bir kelimedir. **اللَّقَب**: lakap takma/ayıplayıcı ad; tektir. Ve “ona lakap taktım” **تلقيباً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَلاَ تَنَابَزُوا بالألْقَابِ﴾ [الحجرات 11].
(**لقح**)  **اللام** ve **القاف** ve **الحاء** sahih bir asıldır; bir erkeğin bir dişiyi gebe bırakmasına delâlet eder; sonra ona benzeyen şeyler bunun üzerine kıyas edilir. Ondan: hayvanların ve ağaçların **لِقاح**’ı. Hayvanlara gelince: erkekleri onları gebe bırakır; ağaçlara gelince: rüzgârlar onları aşılar/tozlar. Ve **لواقح** rüzgârlar: bulutu su ile aşılar ve ağacı aşılar. **لواقح**’ın aslı **مُلْقِحة**’dır; fakat ancak kendileri bizzat **لواقح** iken aşılarlar; bir tanesi **لاقحة**’dır; müfessirler de böyle söyler. Denir ki: dişi deve gebe kaldı **لَقِحَت**; gebe kalır **تَلْقَح**; **لَقْحاً** ve **لِقاحاً**. Ve dişi deve **لاقحٌ** ve **لَقُوح**’tur. Ve **اللَّقْحة**: sağılan dişi deve; çoğulu **لِقاحٌ** ve **لُقُح**. Ve **المَلاَقح**: karınlarında yavruları bulunan dişiler. Ebû Bekir dedi ki: **والمَلاقيح**([6]) da; onun tekiliyle konuşmadılar; ve karınlarda olan **المَلاَقح**.

Bu bâbdan şâz olanlardandır: bir kavim **لَقَاح** (lâmın fethiyle), bir krala boyun eğmediklerinde ve bir sultan onları mülk edinmediğinde.
(**لقس**)  **اللام** ve **القاف** ve **السين** hoş görülmeyen bir nitelemeye delâlet eden bir kelimedir. “Nefsi şeyden tiksindi” **لقِسَت**: midesi bulandı. Ve **اللَّقِسُ**: kötü huylu, obur, hırslı adam. Ve **اللَّقَس** masdardır. Ve **اللاقِس**: ayıplayan. Ve “adamı ayıpladım” **لَقَسْتُ**: onu ayıpladım.
(**لقص**)  **اللام** ve **القاف** ve **الصاد**, manada bir öncekiyle yakındır. Ve **لَقِصَ** **لَقَصاً**; ve o **لَقِصٌ**’tir; yani huyu dar. Ve “şeyi kapıp aldı” **التَقَص**: ona hırsla sarılarak aldı. Dedi ki:
Bizim ev eşyamızdan kaybolanı kapıp alan bir kimse *** umulur ki ona yazdıran onu cezalandıracaktır([7])
Ve bazen derler: sıcağın onu yaktı **ألْقَصَه**: onu yaktı.
(**لقط**)  **اللام** ve **القاف** ve **الطاء** sahih bir asıldır; yerden bir şeyi, onu ansızın görmüşken ve onu istememişken almayı gösterir; ve bazen de irade ve kasıtla olur. Ondan: çakıl toplamak ve benzerleri. Ve **اللُّقْطة**: insanın kayıp maldan topladığı şey. Ve **اللَّقِيط**: atılmış olup alınan. Ve **بنو اللَّقيطة**: Araplardan bir kavimdir; böyle adlandırıldılar; çünkü annelerini Huzeyfe b. Bedr, kıtlığın kendilerine zarar verdiği bir komşulukta bulup almıştı; onu yanına kattı; sonra onu beğendi; babasından istedi ve onunla evlendi. Ve **اللَّقَط** (kâfın fethiyle): bir şeyden topladığın şey. Ve **الالتقاط**: otlak ve başkasından bir şeye ansızın rastlamandır. Dedi ki:
* Bir su başına, ansızın rastlayarak vardım([8]) *
Buna benzetilenlerdendir **اللَّقِيطة**: aşağılık adam. Ve derler: “Her düşenin bir toplayanı vardır”; yani sözden her nadir olana([9]) onu işiten ve yayan biri vardır. Ve insanlardan **الألقاط**: az ve dağınık olanlar. Ve **بِئر لَقيطٌ**: ansızın bulunmuş; yani ona birdenbire rastlanmış. Ve **اللَّقَط**: madende bulunan altın veya gümüş parçalarıdır. Ve **القَطِنة**([10]) çakıl toplayanı diye adlandırılır. Ve **لُقَاطة الزَّرع**: hasadından sonra daneden toplanan şey.
(**لقع**)  **اللام** ve **القاف** ve **العين** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyle atıp onunla isabet ettirmeye delâlet eder. Denir ki: “adamı taşla vurdum” **لَقَعْت**; yani onu onunla attım; ve onu bir tezekle vurdu: onu onunla attı. Ve onu gözüyle vurdu: ona nazar etti. Ve **اللُّقَّاعة**([11]): sözle **يتلقَّع** olunan musibet; onu boğazının en uzak yerinden atar; ve böylesi **التِّلِقَّاعة**. Ve onun sözünde **لُقَّاعات** vardır; boğazının en uzak yerinden konuştuğunda.
--------------ـــ
([1]) Ve **المجمل**’de de böyledir. Ve **اللسان**’da: “büyük lokma” ve “azametli”. Ve **اللقم**: ikisinde de **لقمة**’nin çoğuludur. Ve benzeri **القاموس**’tadır.
([2]) Yani yükseldi. Asılda: “onunla beraber eğildi”, tahriftir. Ve **المجمل**’de: “ve diğeri yükseldi; ikisini birlikte kaldırdı”. Bu mana yaygın sözlüklerde zikredilmemiştir. Ve **اللسان**’da: “ve **لقوة** kova: yumuşaktır; yumuşaklığından dolayı çabuk açılıp yayılmaz”.
([3]) **اللسان**’da (**لقا**) içinde rivayet etti; ardından: * ve makaraların en kötüsü oruçlu olanıdır *.
          Ve **المخصص**’ta (9: 165) **الولغة**’nin küçük kova olduğuna şahit olarak şu lafızla rivayet etti:
* Kovaların en kötüsü, yapışıp kalan **الولغة**’dir *
          Ve bu son rivayetle **اللسان**’da (**ولغ**) içinde geldi. Ve (**لقا**) içinde bunun sahih olduğuna dikkat çekti.
([4]) Diğer kaynaklarına **اللسان** ve **القاموس**’ta bak.
([5]) **اللسان** rivayeti: “**تروي**”.
([6]) Asılda: “**والملاقح**”; ve **الجمهرة**’de (2: 181) “**الملاقح**” zikrinden sonra: “ve o **الملاقيح**’tır”; ve **المجمل**’de: “ve karınlarda olanlar da **الملاقيح**”.
([7]) **الأهرة**, harekeli olarak: ev eşyası.
([8]) Beyit, **نقادة الأسدي**’nindir; **اللسان**’da (**لقط**، **قرط**) içinde olduğu gibi. Ve Sîbeveyh (1: 186) nisbesiz rivayet etti.
([9]) **المجمل**’de: “**نادة**”; o daha doğrudur.
([10]) Metin **المجمل**’de de böyle geldi. Ve **اللسان** ve **القاموس**’ta: “**لاقطة الحصى**: kuşun taşlığıdır (**قانصة الطير**)”. Ve **القطنة**, fetha sonra kesra ile, ve kesra sonra sükûn ile, işkembeyle beraber olan tabakalı organdır. **القانصة** ise kuşun karnında taşçık gibi bir şeydir; ve denildi ki o, kuş için, başkası için bağırsaklar mesabesindedir.
([11]) Tamamlama **المجمل**’dendir.

ـ
