# لقح — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%AD/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%82%D8%AD/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لقح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D8%AD.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: لقح

(باب اللام والقاف وما يثلثهما)
(لقم)  اللام والقاف والميم أصلٌ صحيح، يدلُّ على تناوُلِ طعامٍ باليد للفَم، ثم يقاس عليه. ولَقِمْتُ الطّعامَ ألقَمُه، وتلقّمته والتقَمته. ورجلٌ تِلْقَامةٌ: كثير اللَّقْم([1]). ومن الباب اللَّقَم: مَنْهَج الطَّريق، على التشبيه، كأنَّه لَقِم من مرَّ فيه، كما ذكرناه في السِّراط، وقد مضَى.
(لقن)  اللام والقاف والنون كلمةٌ صحيحة تدلُّ على أخْذِ علمٍ وفَهْمِه. ولَقِن الشَّيءَ لَقنَاً: أخذه وفهمه. ولقَّنْتُه تلقيناً: فهَّمته. وغُلامٌ لقِنٌ: سريع الفَهْم واللَّقانة.
(لقي)  اللام والقاف والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: أحدها يدلُّ على عوَج، والآخر على توافِي شيئين، والآخر على طَرْحِ شيء.
فالأوَّل اللَّقْوة: داءٌ يأخذ في الوجه يعوَجُّ منه. ورجل مَلْقُوٌّ، ولُقِيَ الإنسانُ. واللَّقْوة: الدَّلو التي إذا أرسلتَها في البِئر وارتفعت أخرى شالت معها([2]). قال:
* شرُّ الدِّلاء اللَّقوة المُلازمهْ([3]) *
والِلَّقْوة: العُقاب، سمِّيت بها لاعوجاجِها في منقارها. واللَِّقْوة: النَّاقة السَّريعة اللِّقاح.
والأصل الآخر اللِّقاء: المُلاقاة وتَوَافِي الاثنين متقابِلَين، ولَقِيتُه لَقْوَةً، أي مرّة واحدة ولِقاءةً. ولقيته لُِقِيَّاً ولُقْياناً([4]). واللُّقْيَة فُعلة من اللِّقاء، والجمع لُقىً قال:
وإنِّي لأَهْوَى النّومَ من غير نَعْسَة *** لعلّ لُقَاكمْ في المنام تَكُونُ
والأصل الآخر: ألقَيْتُه: نبذْتُه* إلقاءً. والشَّيء الطَّريح لَقىً. والأصل أنّ قوماً من العرب كانوا إذا أتَوا البيتَ للطَّواف قالوا: لا نَطُوفُ في ثيابٍ عَصَيْنا الله فيها، فيُلقونَها، فيسمَّى ذلك المُلقَى لَقىً. قال ابن أحمَرَ يصِف فرخ القطاة:
تُؤْوِي لَقىً أُلقِيَ في صفصفٍ	*** تَصْهَرُه الشّمسُ فلا يَنْصَهِرْ([5])(لقب)  اللام والقاف والباء كلمةٌ واحدة. اللَّقَب: النَّبَزُ، واحدٌ. ولقَّبْته تلقيباً قال الله تعالى: ﴿وَلاَ تَنَابَزُوا بالألْقَابِ﴾ [الحجرات 11].
(لقح)  اللام والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إحبال ذكرٍ لأنثى، ثم يقاس عليه ما يشبّه. منه لِقاح النَّعَم والشَّجر. أمَّا النَّعَم فتُلقِحها ذُكْرانُها، وأمَّا الشَّجر فتُلْقِحه الرِّياح. ورياحٌ لواقح: تُلقِح السَّحابَ بالماء، وتُلقِح الشَّجَر. والأصل في لواقح مُلْقِحة لكنَّها لا تُلْقِح إلاّ وهي في نفسها لواقح؛ الواحدة لاقحة، وكذلك يقول المفسِّرون. يقال: لَقِحَت النّاقةُ تَلْقَح لَقْحاً ولِقاحاً، والناقة لاقحٌ ولَقُوح. واللَّقْحة: الناقة تُحلَب، والجمع لِقاحٌ ولُقُح. والمَلاَقح: الإناث في بطونها أولادُها. قال أبو بكر: والمَلاقيح([6]) أيضاً ولم يتكلَّموا بها بواحد، والمَلاَقح التي هي في البطون.
ومما شذَّ عن هذا الباب: قومٌ لَقَاح، بفتح اللام، إذا لم يَديِنُوا لملِكٍ، ولم يَمْلِكْهم سُلطان.
(لقس)  اللام والقاف والسين كلمةٌ تدلُّ على نعتٍ غير مرضيّ. ولقِسَت نَفسُه من الشَّيء: غَثَتْ. واللَّقِسُ: الرّجُل السَّيِّئُ الخُلُق، الشَّرِه الحريص. واللَّقَس المصدر. واللاقِس: العَيَّاب. ولَقَسْتُ الرَّجلَ ألقَُسُه: عِبْتُه.
(لقص)  اللام والقاف والصاد قريبٌ في المعنى [من] الذي قبله. ولَقِصَ لَقَصاً، و هو لَقِصٌ، أي ضيِّق الخلق. والتَقَص الشَّيءَ: أخَذَه بِحِرصٍ عليه. قال:
وملتقِصٍ ما ضَاعَ من أَهَراتِِنا *** لعَلَّ الذي أمْلَى لـه سيعاقِبُه([7])وربَّما قالوا: ألْقَصَه الحرُّ: أحرقَه.
(لقط)  اللام والقاف والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على أخْذِ شيءٍ من الأرض قد رأيتَه بغتة ولم تُرِدْهُ، وقد يكون عن إرادةٍ وقصدٍ أيضاً. منه لَقطُ الحَصَى وما أشبهه واللُّقْطة: ما التقطه الإنسان من مالٍ ضائع. واللَّقِيط: المنبوذ يُلْقَط. وبنو اللَّقيطة: قومٌ من العرب، سُمُّوا بذلك لأن أمَّهم كان التقطها حذيفة بن بدرٍ في جَوارٍ قد أضرَّتْ بهنَّ السَّنَة، فضَمَّها، ثم أعجبَتْه فخطبها إلى أبيها وتزوجَهَا. واللَّقَط، بفتح القاف: ما التقَطْتَ من شيءٍ. والالتقاط: أن توافِقَ شيئاً بغتة من كلأٍ وغيره. قال:
* ومَنْهلٍ ورَدْتُه التقاطاً([8]) *
ومما يشبّه بهذا اللَّقِيطة: الرّجل المَهين. ويقولون: "لكلِّ ساقطةٍ لاقطة"، أي لكلِّ نادرة([9]) من الكلام من يَسمَعُها ويُذيعها. والألقاط من النَّاس: القَليلُ المتفرِّقون. وبِئر لَقيطٌ: التُقطت التقاطاً، أي وُقِع عليها بَغتة. واللَّقَط: قِطَعٌ من ذهب أو فِضّة تُوجَد في المَعدِن. وتسمَّى القَطِنة([10]) لاقطَة الحصى. ولُقَاطة الزَّرع: ما لُقِط من حبٍّ بعد حَصَاده.
(لقع)  اللام والقاف والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على رَمْيِ شيءٍ بشيء وإصابتهِ به. يقال: لَقَعْت الرَّجُل [بالحصَاة، إذا رميتَه بها، ولقعَه ببعرةٍ رماه بها. ولقعَه بعينِه، إذا عانَهُ. واللُّقَّاعة([11])]: الدّاهيةُ التي يتلقَّع بالكلام، يرمي به من أقْصَى حَلْقِه، وكذا التِّلِقَّاعة. وفي كلامه لُقَّاعات، إذا تكلَّم بأقصى حَلْقِه.
--------------ـــ
([1]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "كبير اللقم" و "عظيم". واللقم: جمع لقمة فيهما. ونحوه في القاموس.
([2]) أي ارتفعت. وفي الأصل: "مالت معها"، تحريف. وفي المجمل: "وارتفعت الأخرى رفعتهما معاً". وهذا المعنى لم يذكر في المعاجم المتداولة. وفي اللسان: "ودلو لقوة: لينة لا تنبسط سريعاً لِلِينها".
([3]) أنشده في اللسان (لقا)  وبعده: * والبكرات شرهن الصائمه *
          وأنشده في المخصص (9: 165) شاهداً على أن الولغة: الدلو الصغيرة، بلفظ:
* شر الدلاء الولغة الملازمه *
          وبهذه الرواية الأخيرة ورد في اللسان (ولغ). ونبه في (لقا) على أنها الصحيحة.
([4]) انظر سائر مصادره في اللسان والقاموس.
([5]) رواية اللسان: "تروي".
([6]) في الأصل: "والملاقح"، وفي الجمهرة (2: 181) بعد ذكر "الملاقح": "وهي الملاقيح": وفي المجمل: "والملاقيح أيضاً التي تكون في البطون".
([7]) الأهرة، بالتحريك: متاع البيت.
([8]) البيت لنقادة الأسدي، كما في اللسان (لقط، قرط).وأنشده سيبويه (1: 186) بدون نسبة.
([9]) في المجمل: "نادة"، وهو الأصوب.
([10]) وكذا جاء النص في المجمل. وفي اللسان والقاموس: لاقطة الحصى: قانصة الطير". والقطنة، بفتح فكسر، وبكسر فسكون، هي ذات الأطباق التي تكون مع الكرش. وأما القانصة فهي هنة كأنها حجير في بطن الطائر، وقيل هي للطير بمنزلة المصارين لغيرها.
([11]) التكملة من المجمل.

ـ

### Türkçe

(لام ve **قاف** ve ikisini üçleyen(ler) babı)

(**لقم**)  **لام** ve **قاف** ve **ميم** sahih bir asıldır; elle ağz(a) yiyecek alma(ya) delâlet eder; sonra onun üzerine kıyas edilir. Ve “Yemeği lokma lokma aldım” **لَقِمْتُ الطّعامَ**: onu lokma lokma alırım **ألقَمُه**; ve onu lokma lokma aldım **تلقّمته** ve onu lokma lokma aldım **التقَمته**. Ve **تِلْقَامةٌ** bir adam: çok lokma alan([1]). Ve babdan **اللَّقَم**: yolun yöntemi/izleği; benzetme üzere; sanki oradan geçen(ler)den lokma almıştır; **السِّراط**’ta zikrettiğimiz gibi; ve geçmiştir.

(**لقن**)  **لام** ve **قاف** ve **نون** sahih bir kelimedir; bir ilmi alıp onu anlamaya delâlet eder. Ve “Şeyi kavradı” **لَقِن الشَّيءَ** **لَقنَاً**: onu aldı ve anladı. Ve “Ona telkin ettim” **ولقَّنْتُه** **تلقيناً**: ona anlattım/kavratttım. Ve **لقِنٌ** bir oğlan: hızlı anlayan ve **اللَّقانة** sahibi.

(**لقي**)  **لام** ve **قاف** ve illetli harf üç asıldır: birincisi eğriliğe delâlet eder; diğeri iki şeyin birbirine kavuşmasına; diğeri bir şeyi atmaya.

Birincisi **اللَّقْوة**: yüzde tutan bir hastalık; ondan dolayı eğrilir. Ve **مَلْقُوٌّ** bir adam; ve insana **لُقِيَ** olundu. Ve **اللَّقْوة**: kuyuya saldığında ve bir başkası yükseldiğinde onunla birlikte kaldıran kova([2]). Dedi ki:
* Kovaların en şerri, yapışıp kalan **اللَّقوة**’dir([3]) *

Ve **اللِّقْوة**: kartal; gagasında eğriliği sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve **اللَِّقْوة**: hızlı döl tutan dişi deve.

Diğer asıl **اللِّقاء**: karşılıklı iki kişinin buluşması ve birbirine kavuşmasıdır; ve “Onunla bir defa karşılaştım” **ولَقِيتُه** **لَقْوَةً**; yani bir kere; ve **لِقاءةً**. Ve onunla **لُِقِيَّاً** ve **لُقْياناً** karşılaştım([4]). Ve **اللُّقْيَة** **اللِّقاء**’dan **فُعلة** veznindedir; çoğulu **لُقىً**’dır. Dedi ki:
Ve ben uykuyu, uyuklama olmaksızın severim *** belki sizinle buluşmanız rüyada olur

Diğer asıl: “Onu attım” **ألقَيْتُه**: onu attım/terk ettim; **إلقاءً** atma. Ve yere atılmış şey **لَقىً**’dır. Asıl şudur ki Araplardan bir kavim, tavaf için Beyt’e geldiklerinde derlerdi: “Allah’a isyan ettiğimiz elbiseler içinde tavaf etmeyiz”; onları atarlardı; bu atılan şeye **لَقىً** denirdi. İbn **أحمَرَ**, katarcık yavrusunu vasfederek dedi:
**لَقىً** barındırır; dümdüz bir yerde atılmıştır	*** güneş onu eritir de erimez([5])

(**لقب**)  **لام** ve **قاف** ve **باء** tek bir kelimedir. **اللَّقَب**: lakap takma/ayıplayıcı ad; tektir. Ve “Ona lakap taktım” **ولقَّبْته** **تلقيباً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَلاَ تَنَابَزُوا بالألْقَابِ﴾ [الحجرات 11].

(**لقح**)  **لام** ve **قاف** ve **حاء** sahih bir asıldır; bir erkeğin bir dişiyi gebe bırakmasına delâlet eder; sonra ona benzeyen şeyler onun üzerine kıyas edilir. Ondan: **لِقاح** davarların ve ağacın. Davarlara gelince: onları erkekleri dölleyip gebe bırakır; ağaca gelince: onu rüzgârlar aşılar. Ve **لواقح** rüzgârlar: bulutu su ile aşılar; ve ağacı aşılar. **لواقح**’ta asıl **مُلْقِحة** idi; fakat ancak kendileri bizzat **لواقح** iken aşılarlar; bir tanesi **لاقحة**’dır; müfessirler de böyle söyler. Denir ki: dişi deve gebe kaldı **لَقِحَت النّاقةُ**; gebe kalır **تَلْقَح**; **لَقْحاً** ve **لِقاحاً**. Ve dişi deve **لاقحٌ** ve **لَقُوح**’tur. Ve **اللَّقْحة**: sağılan dişi deve; çoğulu **لِقاحٌ** ve **لُقُح**. Ve **المَلاَقح**: karınlarında yavruları bulunan dişiler. Ebû Bekir dedi ki: ve **المَلاقيح**([6]) da; onu tekil ile söylemediler; ve karınlarda olan **المَلاَقح**.

Ve bu babdan şâz olan şeylerden: **لَقَاح** bir kavim, **لام**’ın fethiyle; bir krala boyun eğmediklerinde ve bir sultan onları mülk edinmediğinde.

(**لقس**)  **لام** ve **قاف** ve **سين** razı olunmayan bir nitelemeye delâlet eden bir kelimedir. “Nefsi şeyden tiksindi” **ولقِسَت نَفسُه من الشَّيء**: bulandı/midesi bulandı. Ve **اللَّقِسُ**: kötü huylu, obur, hırslı adam. Ve **اللَّقَس** mastardır. Ve **اللاقِس**: ayıplayan. Ve “Adamı ayıpladım” **ولَقَسْتُ الرَّجلَ** **ألقَُسُه**: onu ayıpladım.

(**لقص**)  **لام** ve **قاف** ve **صاد**, bundan öncekinin anlamına yakındır. Ve **لَقِصَ** **لَقَصاً**; ve o **لَقِصٌ**’tir; yani huyu dar. Ve “Şeyi hırsla aldı” **والتَقَص الشَّيءَ**: ona hırsla onu aldı. Dedi ki:
Bizim ev eşyamızdan kaybolanı hırsla toplayan nice kimse vardır *** umulur ki ona yazdıran onu cezalandıracaktır([7])

Ve bazen derler: sıcağın onu yaktı **ألْقَصَه الحرُّ**: onu yaktı.

(**لقط**)  **لام** ve **قاف** ve **طاء** sahih bir asıldır; yerden bir şeyi, onu ansızın görmüşken ve onu istememişken almak; ve bazen de irade ve kasıt ile olur. Ondan: çakıl toplamak ve benzeri. Ve **اللُّقْطة**: insanın kayıp maldan topladığı şey. Ve **اللَّقِيط**: atılmış (çocuk); alınır/toplanır. Ve **بنو اللَّقيطة**: Araplardan bir kavimdir; bununla adlandırıldılar; çünkü annelerini Huzeyfe b. Bedr, kıtlığın kendilerine zarar verdiği cariyeler arasında bulup almıştı; onu yanına kattı; sonra onu beğendi; babasından istedi ve onunla evlendi. Ve **اللَّقَط**, **قاف**’ın fethiyle: bir şeyden topladığın şey. Ve **الالتقاط**: otlak ve başkası gibi şeylerden bir şeye ansızın rastlamandır. Dedi ki:
* Bir su başı; ona ansızın rastlayarak vardım([8]) *

Buna benzetilenlerdendir **اللَّقِيطة**: aşağılık adam. Ve derler: “Her düşenin bir toplayanı vardır”؛ yani sözden her nadir([9]) olanın onu işiten ve yayanı vardır. Ve insanlardan **الألقاط**: az ve dağınık olanlar. Ve **لَقيطٌ** bir kuyu: ansızın bulunmuştur; yani ona ansızın rastlanmıştır. Ve **اللَّقَط**: madende bulunan altın veya gümüş parçaları. Ve **القَطِنة**([10]) çakıl toplayanı **لاقطَة الحصى** diye adlandırılır. Ve **لُقَاطة الزَّرع**: hasadından sonra taneden toplanan şey.

(**لقع**)  **لام** ve **قاف** ve **عين** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyle atmaya ve onunla isabet ettirmeye delâlet eder. Denir ki: “Adamı taşla vurdum” **لَقَعْت الرَّجُل [بالحصَاة**; yani onu onunla attın; ve onu tezekle vurdu **ولقعَه ببعرةٍ**: onu onunla attı. Ve “Onu gözüyle vurdu” **ولقعَه بعينِه**: ona nazar etti. Ve **اللُّقَّاعة([11])**: sözle **يتلقَّع** olunan musibet; onu boğazının en uzak yerinden atar; ve böylesi **التِّلِقَّاعة**. Ve onun sözünde **لُقَّاعات** vardır; boğazının en uzak yerinden konuştuğunda.

--------------ـــ
([1]) Ve **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da: “büyük lokmalı” ve “azametli”. Ve **اللقم** ikisinde de **لقمة**’nin çoğuludur. Ve benzeri **القاموس**’tadır.
([2]) Yani yükseldi. Asılda: “onunla birlikte eğildi”, tahriftir. **المجمل**’de: “ve diğeri yükseldi; ikisini birlikte kaldırdı”. Bu anlam, dolaşımda olan sözlüklerde zikredilmedi. **اللسان**’da: “ve **لقوة** kova: yumuşaktır; yumuşaklığından dolayı çabuk açılıp yayılmaz.”
([3]) **اللسان** (لقا)’da onu şevâhid olarak okuttu; ardından: * ve makaraların en şerri, oruçlu olanıdır *.
          **المخصص** (9: 165)’te **الولغة**’nin küçük kova olduğuna şahit olarak, şu lafızla okuttu:
* Kovaların en şerri, yapışıp kalan **الولغة**’dir *
          Ve bu son rivayetle **اللسان** (ولغ)’da vârid oldu. (لقا)’da onun sahih olduğuna dikkat çekti.
([4]) Diğer kaynaklarına **اللسان** ve **القاموس**’ta bak.
([5]) **اللسان** rivayeti: “**تروي**”.
([6]) Asılda: “ve **والملاقح**”; **الجمهرة** (2: 181)’de **الملاقح** zikrinden sonra: “ve o **الملاقيح**’tır”: **المجمل**’de: “ve karınlarda olanlar da **الملاقيح**.”
([7]) **الأهرة**, harekeli olarak: ev eşyası.
([8]) Beyit, **اللسان** (لقط، قرط)’ta olduğu üzere, Nukâde el-Esedî’nindir. Sîbeveyh (1: 186) onu nisbesiz okuttu.
([9]) **المجمل**’de: “**نادة**”, o daha doğrudur.
([10]) Metin **المجمل**’de de böyle geldi. **اللسان** ve **القاموس**’ta: **لاقطة الحصى**: kuşun taşlığı. Ve **القطنة**, fetha sonra kesra ile ve kesra sonra sükûn ile, işkembeyle birlikte olan tabakalı organdır. أما **القانصة** ise kuşun karnında taşçık gibi bir şeydir; ve denildi ki o, kuş için, başkası için bağırsaklar mesabesindedir.
([11]) **المجمل**’den ikmaldir.
