# لقم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%82%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: لقم

(باب اللام والقاف وما يثلثهما)
(لقم)  اللام والقاف والميم أصلٌ صحيح، يدلُّ على تناوُلِ طعامٍ باليد للفَم، ثم يقاس عليه. ولَقِمْتُ الطّعامَ ألقَمُه، وتلقّمته والتقَمته. ورجلٌ تِلْقَامةٌ: كثير اللَّقْم([1]). ومن الباب اللَّقَم: مَنْهَج الطَّريق، على التشبيه، كأنَّه لَقِم من مرَّ فيه، كما ذكرناه في السِّراط، وقد مضَى.
(لقن)  اللام والقاف والنون كلمةٌ صحيحة تدلُّ على أخْذِ علمٍ وفَهْمِه. ولَقِن الشَّيءَ لَقنَاً: أخذه وفهمه. ولقَّنْتُه تلقيناً: فهَّمته. وغُلامٌ لقِنٌ: سريع الفَهْم واللَّقانة.
(لقي)  اللام والقاف والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: أحدها يدلُّ على عوَج، والآخر على توافِي شيئين، والآخر على طَرْحِ شيء.
فالأوَّل اللَّقْوة: داءٌ يأخذ في الوجه يعوَجُّ منه. ورجل مَلْقُوٌّ، ولُقِيَ الإنسانُ. واللَّقْوة: الدَّلو التي إذا أرسلتَها في البِئر وارتفعت أخرى شالت معها([2]). قال:
* شرُّ الدِّلاء اللَّقوة المُلازمهْ([3]) *
والِلَّقْوة: العُقاب، سمِّيت بها لاعوجاجِها في منقارها. واللَِّقْوة: النَّاقة السَّريعة اللِّقاح.
والأصل الآخر اللِّقاء: المُلاقاة وتَوَافِي الاثنين متقابِلَين، ولَقِيتُه لَقْوَةً، أي مرّة واحدة ولِقاءةً. ولقيته لُِقِيَّاً ولُقْياناً([4]). واللُّقْيَة فُعلة من اللِّقاء، والجمع لُقىً قال:
وإنِّي لأَهْوَى النّومَ من غير نَعْسَة *** لعلّ لُقَاكمْ في المنام تَكُونُ
والأصل الآخر: ألقَيْتُه: نبذْتُه* إلقاءً. والشَّيء الطَّريح لَقىً. والأصل أنّ قوماً من العرب كانوا إذا أتَوا البيتَ للطَّواف قالوا: لا نَطُوفُ في ثيابٍ عَصَيْنا الله فيها، فيُلقونَها، فيسمَّى ذلك المُلقَى لَقىً. قال ابن أحمَرَ يصِف فرخ القطاة:
تُؤْوِي لَقىً أُلقِيَ في صفصفٍ	*** تَصْهَرُه الشّمسُ فلا يَنْصَهِرْ([5])(لقب)  اللام والقاف والباء كلمةٌ واحدة. اللَّقَب: النَّبَزُ، واحدٌ. ولقَّبْته تلقيباً قال الله تعالى: ﴿وَلاَ تَنَابَزُوا بالألْقَابِ﴾ [الحجرات 11].
(لقح)  اللام والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على إحبال ذكرٍ لأنثى، ثم يقاس عليه ما يشبّه. منه لِقاح النَّعَم والشَّجر. أمَّا النَّعَم فتُلقِحها ذُكْرانُها، وأمَّا الشَّجر فتُلْقِحه الرِّياح. ورياحٌ لواقح: تُلقِح السَّحابَ بالماء، وتُلقِح الشَّجَر. والأصل في لواقح مُلْقِحة لكنَّها لا تُلْقِح إلاّ وهي في نفسها لواقح؛ الواحدة لاقحة، وكذلك يقول المفسِّرون. يقال: لَقِحَت النّاقةُ تَلْقَح لَقْحاً ولِقاحاً، والناقة لاقحٌ ولَقُوح. واللَّقْحة: الناقة تُحلَب، والجمع لِقاحٌ ولُقُح. والمَلاَقح: الإناث في بطونها أولادُها. قال أبو بكر: والمَلاقيح([6]) أيضاً ولم يتكلَّموا بها بواحد، والمَلاَقح التي هي في البطون.
ومما شذَّ عن هذا الباب: قومٌ لَقَاح، بفتح اللام، إذا لم يَديِنُوا لملِكٍ، ولم يَمْلِكْهم سُلطان.
(لقس)  اللام والقاف والسين كلمةٌ تدلُّ على نعتٍ غير مرضيّ. ولقِسَت نَفسُه من الشَّيء: غَثَتْ. واللَّقِسُ: الرّجُل السَّيِّئُ الخُلُق، الشَّرِه الحريص. واللَّقَس المصدر. واللاقِس: العَيَّاب. ولَقَسْتُ الرَّجلَ ألقَُسُه: عِبْتُه.
(لقص)  اللام والقاف والصاد قريبٌ في المعنى [من] الذي قبله. ولَقِصَ لَقَصاً، و هو لَقِصٌ، أي ضيِّق الخلق. والتَقَص الشَّيءَ: أخَذَه بِحِرصٍ عليه. قال:
وملتقِصٍ ما ضَاعَ من أَهَراتِِنا *** لعَلَّ الذي أمْلَى لـه سيعاقِبُه([7])وربَّما قالوا: ألْقَصَه الحرُّ: أحرقَه.
(لقط)  اللام والقاف والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على أخْذِ شيءٍ من الأرض قد رأيتَه بغتة ولم تُرِدْهُ، وقد يكون عن إرادةٍ وقصدٍ أيضاً. منه لَقطُ الحَصَى وما أشبهه واللُّقْطة: ما التقطه الإنسان من مالٍ ضائع. واللَّقِيط: المنبوذ يُلْقَط. وبنو اللَّقيطة: قومٌ من العرب، سُمُّوا بذلك لأن أمَّهم كان التقطها حذيفة بن بدرٍ في جَوارٍ قد أضرَّتْ بهنَّ السَّنَة، فضَمَّها، ثم أعجبَتْه فخطبها إلى أبيها وتزوجَهَا. واللَّقَط، بفتح القاف: ما التقَطْتَ من شيءٍ. والالتقاط: أن توافِقَ شيئاً بغتة من كلأٍ وغيره. قال:
* ومَنْهلٍ ورَدْتُه التقاطاً([8]) *
ومما يشبّه بهذا اللَّقِيطة: الرّجل المَهين. ويقولون: "لكلِّ ساقطةٍ لاقطة"، أي لكلِّ نادرة([9]) من الكلام من يَسمَعُها ويُذيعها. والألقاط من النَّاس: القَليلُ المتفرِّقون. وبِئر لَقيطٌ: التُقطت التقاطاً، أي وُقِع عليها بَغتة. واللَّقَط: قِطَعٌ من ذهب أو فِضّة تُوجَد في المَعدِن. وتسمَّى القَطِنة([10]) لاقطَة الحصى. ولُقَاطة الزَّرع: ما لُقِط من حبٍّ بعد حَصَاده.
(لقع)  اللام والقاف والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على رَمْيِ شيءٍ بشيء وإصابتهِ به. يقال: لَقَعْت الرَّجُل [بالحصَاة، إذا رميتَه بها، ولقعَه ببعرةٍ رماه بها. ولقعَه بعينِه، إذا عانَهُ. واللُّقَّاعة([11])]: الدّاهيةُ التي يتلقَّع بالكلام، يرمي به من أقْصَى حَلْقِه، وكذا التِّلِقَّاعة. وفي كلامه لُقَّاعات، إذا تكلَّم بأقصى حَلْقِه.
--------------ـــ
([1]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "كبير اللقم" و "عظيم". واللقم: جمع لقمة فيهما. ونحوه في القاموس.
([2]) أي ارتفعت. وفي الأصل: "مالت معها"، تحريف. وفي المجمل: "وارتفعت الأخرى رفعتهما معاً". وهذا المعنى لم يذكر في المعاجم المتداولة. وفي اللسان: "ودلو لقوة: لينة لا تنبسط سريعاً لِلِينها".
([3]) أنشده في اللسان (لقا)  وبعده: * والبكرات شرهن الصائمه *
          وأنشده في المخصص (9: 165) شاهداً على أن الولغة: الدلو الصغيرة، بلفظ:
* شر الدلاء الولغة الملازمه *
          وبهذه الرواية الأخيرة ورد في اللسان (ولغ). ونبه في (لقا) على أنها الصحيحة.
([4]) انظر سائر مصادره في اللسان والقاموس.
([5]) رواية اللسان: "تروي".
([6]) في الأصل: "والملاقح"، وفي الجمهرة (2: 181) بعد ذكر "الملاقح": "وهي الملاقيح": وفي المجمل: "والملاقيح أيضاً التي تكون في البطون".
([7]) الأهرة، بالتحريك: متاع البيت.
([8]) البيت لنقادة الأسدي، كما في اللسان (لقط، قرط).وأنشده سيبويه (1: 186) بدون نسبة.
([9]) في المجمل: "نادة"، وهو الأصوب.
([10]) وكذا جاء النص في المجمل. وفي اللسان والقاموس: لاقطة الحصى: قانصة الطير". والقطنة، بفتح فكسر، وبكسر فسكون، هي ذات الأطباق التي تكون مع الكرش. وأما القانصة فهي هنة كأنها حجير في بطن الطائر، وقيل هي للطير بمنزلة المصارين لغيرها.
([11]) التكملة من المجمل.

ـ

### Türkçe

(لام ve **قاف** ve ikisini üçleyenler babı)
(**لقم**)  **لام** ve **قاف** ve **ميم** sahih bir asıldır; elle ağza bir yiyecek almağa delâlet eder; sonra onun üzerine kıyas olunur. Ve “Yemeği lokma lokma aldım” ( **لَقِمْتُ الطّعامَ** ) “onu lokma lokma alırım” ( **ألقَمُه** ); ve “onu lokma lokma edindim” ( **تلقّمته** ) ve “onu lokma lokma aldım” ( **التقَمته** ). Ve bir adam **تِلْقَامةٌ**: çok lokma alan([1]). Ve babdan **اللَّقَم**: yolun menheci (yolu), teşbih üzere; sanki oradan geçen kimseyi lokma lokma almıştır; **السِّراط**’ta zikrettiğimiz gibi; ve geçmiştir.
(**لقن**)  **لام** ve **قاف** ve **نون** sahih bir kelimedir; bir ilmi alıp onu anlamaya delâlet eder. Ve “şeyi kavradı” ( **لَقِن الشَّيءَ** ) **لَقنَاً**: onu aldı ve anladı. Ve “ona telkin ettim” ( **ولقَّنْتُه** ) telkîn olarak ( **تلقيناً** ): ona fehmettirdim. Ve bir oğlan **لقِنٌ**: fehmi ve **اللَّقانة**’si süratli.
(**لقي**)  **لام** ve **قاف** ve illetli harf üç asıldır: birisi eğriliğe delâlet eder; diğeri iki şeyin birbirine kavuşmasına; diğeri bir şeyi atmaya.
Birincisi **اللَّقْوة**: yüzde tutan bir hastalıktır; ondan dolayı yüz eğrilir. Ve bir adam **مَلْقُوٌّ**; ve insana **لُقِيَ** olundu. Ve **اللَّقْوة**: kuyuya saldığında ve öteki yükseldiğinde onunla beraber kaldıran kova([2]). Dedi ki:
* Kovaların şerri, yapışıp kalan **اللَّقوة**’dir([3]) *
Ve **اللَّقْوة**: kartaldır; gagasında eğriliği sebebiyle onunla adlandırılmıştır. Ve **اللَِّقْوة**: çabuk gebe kalan dişi deve.
Diğer asıl **اللِّقاء**: karşı karşıya iki kişinin buluşması ve birbirine kavuşmasıdır. Ve “ona bir defa rastladım” ( **ولَقِيتُه** ) **لَقْوَةً**; yani bir kere; ve **لِقاءةً**. Ve ona **لُِقِيَّاً** ve **لُقْياناً** rastladım([4]). Ve **اللُّقْيَة** **اللِّقاء**’dan **فُعلة** veznindedir; cem‘i **لُقىً**’dır. Dedi ki:
Ve ben uykuyu, uykusuzluk olmaksızın severim *** belki sizinle buluşmanız rüyada olur
Diğer asıl: “onu attım” ( **ألقَيْتُه** ): onu attım; “atma” olarak ( **إلقاءً** ). Ve atılmış şey **لَقىً**’dır. Asıl şudur ki: Araplardan bir kavim, tavaf için Beyt’e geldiklerinde derlerdi: “Allah’a isyan ettiğimiz elbiseler içinde tavaf etmeyiz”; onları atarlardı; bu atılana **لَقىً** denirdi. İbn Aḥmer, katarcık yavrusunu vasfederek dedi:
Düz bir yerde atılmış **لَقىً**’ya sığınır	*** güneş onu eritip kavurur da o erimez([5])
(**لقب**)  **لام** ve **قاف** ve **باء** tek bir kelimedir. **اللَّقَب**: lakap takma (ayıplayıcı ad), tektir. Ve “ona lakap taktım” ( **ولقَّبْته** ) telkîb olarak ( **تلقيباً** ). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَلاَ تَنَابَزُوا بالألْقَابِ﴾ [el-Ḥucurât 11].
(**لقح**)  **لام** ve **قاف** ve **حاء** sahih bir asıldır; bir erkeğin bir dişiyi gebe bırakmasına delâlet eder; sonra ona benzeyen şeyler üzerine kıyas olunur. Ondan: davarların ve ağacın **لِقاح**’ı. Davarlara gelince: onları erkekleri gebe bırakır; ağaca gelince: onu rüzgârlar aşılar. Ve **لواقح** rüzgârlar: bulutu su ile aşılar; ve ağacı aşılar. **لواقح**’ta asıl **مُلْقِحة** idi; lâkin onlar, kendilerinde **لواقح** olmadıkça aşılamazlar; bir tanesi **لاقحة**’dır; müfessirler de böyle söyler. Denir ki: dişi deve gebe kaldı ( **لَقِحَت النّاقةُ** ), gebe kalır ( **تَلْقَح** ) **لَقْحاً** ve **لِقاحاً**; ve dişi deve **لاقحٌ** ve **لَقُوح**’tur. Ve **اللَّقْحة**: sağılan dişi deve; cem‘i **لِقاحٌ** ve **لُقُح**. Ve **المَلاَقح**: karınlarında yavruları bulunan dişiler. Ebû Bekir dedi ki: **والمَلاقيح**([6]) da; onu tekil ile söylemediler; ve karınlarda olan **المَلاَقح**.
Ve bu babdan şâz olan şeylerdendir: **لَقَاح** kavmi, lâmın fethiyle; bir krala boyun eğmediklerinde ve bir sultan onları mülk edinmediğinde.
(**لقس**)  **لام** ve **قاف** ve **سين** hoş görülmeyen bir vasfa delâlet eden bir kelimedir. “Nefsi şeyden tiksindi” ( **ولقِسَت نَفسُه** ): midesi bulandı. Ve **اللَّقِسُ**: kötü huylu, obur, hırslı adamdır. Ve **اللَّقَس** masdardır. Ve **اللاقِس**: ayıplayıcıdır. Ve “adamı ayıpladım” ( **ولَقَسْتُ الرَّجلَ** ) “onu ayıplarım” ( **ألقَُسُه** ): onu ayıpladım.
(**لقص**)  **لام** ve **قاف** ve **صاد**, bundan öncekinin manasında yakındır. Ve “dar huylu oldu” ( **ولَقِصَ** ) **لَقَصاً**; ve o **لَقِصٌ**’dur; yani huyu dardır. Ve “şeyi hırsla aldı” ( **والتَقَص الشَّيءَ** ): ona hırsla onu aldı. Dedi ki:
Bizim ev eşyamızdan kaybolanı toplayıp alan bir kimse *** belki ona yazdıran, onu cezalandıracaktır([7])
Ve bazen derler: “sıcak onu yaktı” ( **ألْقَصَه الحرُّ** ): onu yaktı.
(**لقط**)  **لام** ve **قاف** ve **طاء** sahih bir asıldır; yerden, ansızın gördüğün ve istemediğin bir şeyi almaya delâlet eder; ve bazen irade ve kasıt ile de olur. Ondan: çakıl toplamak ve benzeri. Ve **اللُّقْطة**: insanın kayıp maldan topladığı şey. Ve **اللَّقِيط**: atılmış (çocuk); alınır. Ve **بنو اللَّقيطة**: Araplardan bir kavimdir; böyle adlandırıldılar; çünkü annelerini Ḥuzeyfe b. Bedr, kıtlığın kendilerine zarar verdiği bir komşulukta bulup almıştı; onu yanına kattı; sonra onu beğendi; babasından istedi ve onunla evlendi. Ve **اللَّقَط**, **قاف**’ın fethiyle: bir şeyden topladığın şey. Ve **الالتقاط**: otlak ve başkasından bir şeye ansızın rastlamandır. Dedi ki:
* Bir su başına, ansızın rastlayarak vardım([8]) *
Buna benzetilenlerdendir **اللَّقِيطة**: aşağı (zelil) adam. Ve derler: “Her düşene bir alan vardır” ( **"لكلِّ ساقطةٍ لاقطة"** ); yani sözden her nadire([9]) için onu işiten ve yayan vardır. Ve insanlardan **الألقاط**: az ve dağınık olanlardır. Ve **لَقيطٌ** kuyu: ansızın bulunmuştur; yani ona birden rastlanmıştır. Ve **اللَّقَط**: madende bulunan altın veya gümüş parçalarıdır. Ve **القَطِنة**([10]) çakılın **لاقطَة**’si diye adlandırılır. Ve **لُقَاطة الزَّرع**: hasadından sonra daneden toplanan şey.
(**لقع**)  **لام** ve **قاف** ve **عين** sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyle atıp onunla isabet ettirmeye delâlet eder. Denir ki: “adamı [çakıl taşıyla] vurdum” ( **لَقَعْت الرَّجُل** ) [**بالحصَاة**], yani onu onunla attın; ve onu bir tezekle vurdu: onu onunla attı. Ve “onu gözüyle vurdu” ( **ولقعَه بعينِه** ), onu nazarla vurduğunda. Ve **اللُّقَّاعة**([11]): sözle **يتلقَّع** olunan (boğazının en uzak yerinden atıp savuran) musibettir; ve böylesi **التِّلِقَّاعة**. Ve onun sözünde **لُقَّاعات** vardır; boğazının en uzak yerinden konuştuğunda.
--------------ـــ
([1]) Böylece **المجمل**’de. **اللسان**’da: “büyük lokma alan” ve “azametli”. Ve **اللقم**: ikisinde de **لقمة**’nin cem‘idir. Benzeri **القاموس**’ta.
([2]) Yani yükseldi. Asılda: “onunla beraber eğildi”, tahriftir. **المجمل**’de: “ve öteki yükseldi; ikisini beraber kaldırdı”. Bu mana, tedavüldeki sözlüklerde zikredilmemiştir. **اللسان**’da: “ve **لقوة** kova: yumuşaktır; yumuşaklığından dolayı çabuk açılıp yayılmaz”.
([3]) **اللسان** (لقا)’da onu şevâhid olarak okuttu; ardından: * ve makaraların şerri, susuz kalanıdır *.
          **المخصص** (9: 165)’te **الولغة**’nin küçük kova olduğuna şâhid olarak, şu lafızla okuttu:
* Kovaların şerri, yapışıp kalan **الولغة**’dir *
          Ve bu son rivayetle **اللسان** (ولغ)’da vârid olmuştur. (لقا)’da onun sahih olduğuna dikkat çekti.
([4]) Diğer kaynaklarına **اللسان** ve **القاموس**’ta bak.
([5]) **اللسان** rivayeti: “**تروي**”.
([6]) Asılda: “**والملاقح**”; **الجمهرة** (2: 181)’de “**الملاقح**” zikrinden sonra: “ve o **الملاقيح**’tır”; **المجمل**’de: “ve karınlarda olan da **الملاقيح**”.
([7]) **الأهرة**, hareke ile: ev eşyası.
([8]) Beyit, **اللسان** (لقط، قرط)’ta olduğu üzere Nuḳāde el-Esedî’nindir. Sîbeveyh (1: 186) onu nisbesiz okuttu.
([9]) **المجمل**’de: “**نادة**”; o daha doğrudur.
([10]) Metin böylece **المجمل**’de geldi. **اللسان** ve **القاموس**’ta: “çakılın **لاقطة**’si: kuşun taşlığıdır (**قانصة الطير**)”. Ve **القطنة**, feth sonra kesr ile ve kesr sonra sükûn ile, işkembe ile beraber olan tabakalı olandır. **القانصة** ise kuşun karnında küçük taş gibi bir şeydir; denildi ki o, kuş için başkası için bağırsaklar mesabesindedir.
([11]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
