# لكن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%83%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: لكن

اللُّكْنَة: عُجْمة في اللسان وعِيٌّ. يقال: رجل أَلْكَنُ بيِّنُ اللَّكَن. ابن سيده: الأَلْكَنُ الذي لا يُقِيمُ العربية من عجمة في لسانه، لَكِنَ لَكَناً ولُكْنَة ولُكُونة. ويقال: به لُكْنة شديدة ولُكُونةٌ ولُكْنُونة.
ولُكانٌ: اسم موضع؛ قال زهير:
ولا لُكانٌ إِلى وادي الغِمارِ، ولا
شَرْقيُّ سَلمى،. ولا فيْدٌ ولا رِهَمُ
(* قوله «إلى وادي الغمار» كذا
بالأصل ونسخة من المحكم، والذي في ياقوت: ولا وادي الغمار. وقوله «ولا رهم» الذي في ياقوت: ولا رمم، وضبطه كعنب وسبب: اسم موضع، ولم نجد رهم بالهاء اسم موضع).
قال ابن سيده: كذا رواه ثعلب، وخطَّأَ من روى فالآلُكانُ، قال: وكذلك رواية الطُّوسيِّ أَيضاً. المُبرّد: الُّكْنَةُ أَن تَعْترِضَ على كلام المتكلم اللغةُ الأَعجمية. يقال: فلان يَرْتَضِخُ لُكْنَةً روميةً أَو حبشية أَو سِنْدِية أَو ما كانت من لغات العجم.
الفراء: للعرب في لَكِنَّ لغتان: بتشديد النون مفتوحة، وإسكانها خفيفة، فمن شدَّدها نصب بها الأَسماء ولم يَلِها فَعَل ولا يَفْعَلُ، ومن خفف نونها وأَسكنها لم يعملها في شيء اسم ولا فعل، وكان الذي يعمل في الاسم الذي بعدها ما معه مما ينصبه أَو يرفعه أَو يخفضه، من ذلك قول الله: ولكنِ الناسُ أَنفُسَهم يَظْلِمُونَ، ولكِنِ اللهُ رمى، ولكن الشياطينُ كَفَرُوا؛ رُفِعَتْ هذه الأَحرفُ بالأَفاعيل التي بعدها، وأَما قوله: ما كان محمدٌ أَبا أَحَد من رجالكم ولكن رسُولَ اللهِ؛ فإنك أَضمرت كان بعد ولكن فنصبت بها، ولو رفعته على أَن تُضْمِرَ هو فتريد ولكن هو رسولُ الله كان صواباً؛ ومثله: وما كان هذا القرآنُ أَن يُفْتَرى من دون الله ولكن تَصْديقُ، وتصديقَ، فإذا أُلقِيَت من لكن الواوُ في أَولها آثرت العرب تخفيف نونها، وإذا أَدخلوا الواو آثروا تشديدها، وإنما فعلوا ذلك لأَنها رجوع عما أَصابَ أَول الكلام، فشبهت ببل إذ كانت رجوعاً مثلها، أَلا ترى أَنك تقول لم يقم أَخوك بل أَبوك، ثم تقول لم يقم أَخوك لكن أَبوك فتراهما في معنى واحد، والواو لا تصلح في بل، فإذا قالوا ولكن فأَدخلوا الواو تباعدت من بل إذ لم تصلح في بل الواو، فآثروا فيها تشديد النون، وجعلوا الواو كأَنها دخلت لعطف لا بمعنى بل، وإنما نصبت العرب بها إذا شددت نونها لأَن أَصلها إن عبد الله قائم، زيدت على إنَّ لام وكاف فصارتا جميعاً حرفاً واحداً؛ قال الجوهري: بعض النحويين يقول أَصله إن واللام والكاف زوائد، قال: يدل على ذلك أَن العرب تدخل اللام في خبرها؛ وأنشد الفراء:
ولَكِنَّني من حُبِّها لَعَمِيدُ
فلم يدخل اللام إلا أَن معناها إنَّ، ولا تجوز الإمالة في لكن وصورة اللفظ بها لاكنّ، وكتبت في المصاحف بغير أَلف وأَلفها غير ممالة؛ قال الكسائي: حرفان من الاستثناء لا يقعان أَكثر ما يقعان إلا مع الجحد وهما بل ولكن، والعرب تجعلهما مثل واو النسق. ابن سيده: ولكن ولكنّ حرف يُثْبَتُ به بعد النفي. قال ابن جني: القول في أَلف لكنّ ولكنْ أَن يكونا أَصلين لأَن الكلمة حرفان ولا ينبغي أَن توجد الزيادة في الحروف، قال: فإن سميت بهما. ونقلتهما إلى حكم الأَسماء حكمت بزيادة الأَلف، وكان وزن المثقلة فاعِلاً ووزن المخففة فاعِلاً، وأَما قراءتهم: لكنَّا هو اللهُ هو ربي فأَصلها لكن أَنا، فلما حذفت الهمزة للتخفيف وأُلقيت حركتها على نون لكن صار التقدير لكننا، فلما اجتمع حرفان مثلان كره ذلك، كما كره شدد وجلل، فأَسكنوا النون الأُولى وأَدغموها في الثانية فصارت لكنَّا، كما أَسكنوا الحرف الأَول من شدد وجلل فأَدغموه في الثاني فقالوا جَلَّ وشَدَّ، فاعْتَدُّوا بالحركة وإن كانت غير لازمة، وقيل في قوله: لَكنَّا هو اللهُ ربي، يقال: أَصله لكنْ أَنا، فحذفت الأَلف فالتقت نونان فجاء التشديد لذلك؛ وقوله: ولَسْتُ بآتيه ولا أَسْتَطِيعُه،
ولاكِ اسْقِني إن كان ماؤُكَ ذا فَضْلِ
إنما أَراد: ولكن اسقني، فحذفت النون للضرورة، وهو قبيح، وشبهها بما يحذف من حروف اللين لالتقاء الساكنين للمشاكلة التي بين النون الساكنة وحرف العلة. وقال ابن جني: حَذْفُ النون لالتقاء الساكنين البَتَّةَ؛ وهو مع ذلك أَقبح من حذف نون من في قوله:
غيرُ الذي قد يقالُ مِ الكَذِبِ
من قِبَلِ أَن أَصل لكن المخففة لكنّ المشددة، فحذفت إحدى النونين تخفيفاً، فإذا ذهبت تحذف النون الثانية أَيضاً أَجحفت بالكلمة؛ قال الجوهري: لكن، خفيفةً وثقيلةً، حرفُ عطف للاستدراك والتحقيق يُوجَبُ بها بعد نفي، إلا أَن الثقيلة تَعْمَلُ عَمَلَ إنّ تنصب الإسم وترفع الخبر، ويستدرك بها بعد النفي والإبجاب، تقول: ما جاءني زيد لكنَّ عمراً قد جاء، وما تكلم زيدٌ لكنَّ عمراً قد تكلم، والخفيفة لا تعمل لأَنها تقع على الأَسماء، والأَفعال، وتقع أَيضاً بعد النفي إذا ابتدأَت بما بعدها، تقول: جاءني القوم لكن عمرو لم يجئ، فترفع ولا يجوز أَن تقول لكن عمرو وتسكت حتى تاتي بجملة تامة، فأَما إن كانت عاطفة اسماً مفرداً على اسم لم يجز أَن تقع إلا بعد نفي، وتُلْزِم الثاني مثل إعراب الأَول، تقول: ما رأَيتُ زيداً لكنْ عمراً، وما جاءني زيد لكنْ عمرو.

### Türkçe

**اللُّكْنَة**: dilde bir acemlik ve bir tutukluk. Denir: **رجل أَلْكَنُ**; **اللَّكَن**’i açık olan (belli olan).

İbn Sîde: **الأَلْكَنُ**; dilinde bir acemlikten dolayı Arapçayı düzgün kuramayan kimsedir; **لَكِنَ لَكَناً** ve **لُكْنَة** ve **لُكُونة** (olur). Ve denir: onda şiddetli bir **لُكْنة** ve bir **لُكُونةٌ** ve bir **لُكْنُونة** vardır.

Ve **لُكانٌ**: bir yer adıdır; Züheyr dedi:
ولا لُكانٌ إِلى وادي الغِمارِ، ولا
شَرْقيُّ سَلمى،. ولا فيْدٌ ولا رِهَمُ

(* Onun “**إلى وادي الغمار**” sözü: asılda ve **المحكم**’den bir nüshada böyledir; Yâkūt’ta olan ise: **ولا وادي الغمار**. Ve onun “**ولا رهم**” sözü: Yâkūt’ta olan: **ولا رمم**; onu **كعنب** ve **سبب** gibi ضبط etti: bir yer adıdır; ve **رهم**’i **الهاء** ile yer adı olarak bulmadık).

İbn Sîde dedi: Sa‘leb onu böyle rivayet etti; **فالآلُكانُ** diye rivayet edeni hatalı saydı; dedi: Tûsî’nin rivayeti de böyledir. el-Müberred: **الُّكْنَةُ**; konuşanın sözü üzerine acem dili(nin) araya girmesidir. Denir: falan kimse **لُكْنَةً روميةً** yahut **حبشية** yahut **سِنْدِية** yahut acem dillerinden her ne ise, bir **لُكْنَة**’yi (sözüne) karıştırır.

el-Ferrâ: Arapların **لَكِنَّ** hakkında iki dili (kullanımı) vardır: **النون**’u şeddeli, fethalı; ve onu sâkin kılmak, hafif. Kim onu şeddeli yaparsa onunla isimleri nasb eder; ve onun ardından **فَعَل** ve **يَفْعَلُ** gelmez. Kim **نون**’unu hafifletir ve onu sâkin kılarsa onu ne bir isimde ne bir fiilde amel ettirmez; ondan sonra gelen isimde amel eden, onunla birlikte bulunan ve onu nasb eden yahut ref‘ eden yahut cer eden şey olur. Bundan: Allah’ın sözü: **ولكنِ الناسُ أَنفُسَهم يَظْلِمُونَ**; ve **ولكِنِ اللهُ رمى**; ve **ولكن الشياطينُ كَفَرُوا**; bu harfler, kendilerinden sonra gelen fiillerle ref‘ olundu. Ama onun sözü: **ما كان محمدٌ أَبا أَحَد من رجالكم ولكن رسُولَ اللهِ**; şüphesiz sen **ولكن**’den sonra **كان**’ı gizledin de onunla nasb ettin; eğer onu, **هو**’yu gizlemen üzere ref‘ etseydin ve “fakat o Allah’ın elçisidir” demek isteseydin doğru olurdu. Bunun benzeri: **وما كان هذا القرآنُ أَن يُفْتَرى من دون الله ولكن تَصْديقُ، وتصديقَ**. **لكن**’in başındaki **الواو** atıldığında Araplar **نون**’unu hafifletmeyi tercih ettiler; **الواو**’yu soktuklarında şeddeli yapmayı tercih ettiler. Bunu ancak şu sebeple yaptılar: çünkü o, sözün başının isabet ettiğinden dönüş (rücû)dür; böylece, onun gibi bir dönüş olduğundan **بل**’e benzetildi. Görmez misin ki sen “kardeşin kalkmadı, bilakis baban (kalktı)” dersin; sonra “kardeşin kalkmadı, fakat baban (kalktı)” dersin; ikisini bir mânada görürsün. **الواو**, **بل**’de uygun değildir; **ولكن** dediklerinde ve **الواو**’yu içeri soktuklarında **بل**’den uzaklaştı; çünkü **بل**’de **الواو** uygun değildi; bu yüzden onda **النون**’u şeddeli yapmayı tercih ettiler; ve **الواو**’yu sanki “**بل** mânasıyla değil, atıf için girmiş” gibi kıldılar. Araplar, **نون**’unu şeddeli yaptıklarında onunla nasb ettiler; çünkü aslı: **إن عبد الله قائم**’dır; **إنَّ** üzerine bir **لام** ve bir **كاف** artırıldı da ikisi birlikte tek bir harf oldu. el-Cevherî dedi: bazı nahivciler der ki: aslı **إن**’dir; **اللام** ve **الكاف** ziyadelerdir. Dedi: buna delil, Arapların onun haberine **اللام** sokmasıdır. el-Ferrâ şu beyti okudu:
ولَكِنَّني من حُبِّها لَعَمِيدُ

**اللام**’ı ancak mânası **إنَّ** olduğu için soktu. Ve **لكن**’de imâle câiz değildir; lafzın sureti onunla **لاكنّ**’dır. Mushaflarda **ألف**sız yazıldı; ve onun **ألف**’ı imâleli değildir. el-Kisâî dedi: istisnadan iki harf vardır ki çoğunlukla ancak nefiy ile birlikte vâki olurlar; ikisi **بل** ve **ولكن**’dir; Araplar ikisini **واو النسق** gibi kılarlar. İbn Sîde: **ولكن** ve **ولكنّ**; nefiyden sonra onunla ispat edilen bir harftir. İbn Cinnî dedi: **لكنّ** ve **ولكنْ**’daki **ألف** hakkında söz şudur: ikisinin de aslî olmasıdır; çünkü kelime harftir ve harflerde ziyadenin bulunması uygun değildir. Dedi: eğer onlarla adlandırırsan ve ikisini isimlerin hükmüne nakledersen, **ألف**’ın ziyade olduğuna hükmedersin; o zaman ağırlaştırılmışın vezni **فاعِلاً**, hafifletilmişin vezni **فاعِلاً** olur. Onların kıraati: **لكنَّا هو اللهُ هو ربي**; aslı **لكن أَنا**’dır. Hemze hafifletme için hazfedilince ve harekesi **لكن**’in **نون**’u üzerine atılınca takdir **لكننا** oldu; iki benzer harf bir araya gelince bu kerih görüldü; tıpkı **شدد** ve **جلل**’in kerih görülmesi gibi. Böylece birinci **النون**’u sâkin kıldılar ve onu ikinciye idğam ettiler; böylece **لكنَّا** oldu; tıpkı **شدد** ve **جلل**’de birinci harfi sâkin kılıp onu ikinciye idğam ederek **جَلَّ** ve **شَدَّ** demeleri gibi. Hareket, lâzım olmasa da, ona itibar ettiler. Ve onun sözü hakkında: **لَكنَّا هو اللهُ ربي**; denir ki: aslı **لكنْ أَنا**’dır; **ألف** hazfedildi, iki **نون** karşılaştı, şedde bunun için geldi. Ve onun sözü:
ولَسْتُ بآتيه ولا أَسْتَطِيعُه،
ولاكِ اسْقِني إن كان ماؤُكَ ذا فَضْلِ

Ancak şunu kastetti: **ولكن اسقني**; zaruret için **النون**’u hazfetti; bu çirkindir. Onu, sâkinlerin karşılaşması sebebiyle, **حروف اللين**’den hazfedilene benzetti; sâkin **النون** ile illet harfi arasındaki müşâkele sebebiyle. İbn Cinnî dedi: sâkinlerin karşılaşması için **النون**’un hazfi kesinlikle (böyledir); bununla beraber, **من**’in **نون**’unun hazfinden daha çirkindir; şu sözde:
غيرُ الذي قد يقالُ مِ الكَذِبِ

Şu bakımdan: hafif **لكن**’in aslı şeddeli **لكنّ**’dir; iki **نون**’dan biri hafifletme için hazfedildi; ikinci **النون**’u da hazfetmeye gidersen kelimeyi zayıflatmış olursun. el-Cevherî dedi: **لكن**; hafif ve ağır (şekliyle), istidrâk ve tahkik için bir atıf harfidir; onunla nefiyden sonra vücûb (olumlama) yapılır. Ancak ağır olan, **إنّ**’in ameli gibi amel eder: ismi nasb eder, haberi ref‘ eder. Onunla nefiyden ve îcâbdan sonra istidrâk yapılır. Dersin: “Zeyd bana gelmedi, fakat Amr gelmiştir”; ve “Zeyd konuşmadı, fakat Amr konuşmuştur.” Hafif olan amel etmez; çünkü isimlerin üzerine vâki olur, fiillerin üzerine vâki olur; ayrıca nefiyden sonra, kendisinden sonrakini ibtidâ ettiğinde de vâki olur. Dersin: “Kavim bana geldi, fakat Amr gelmedi”; böylece ref‘ edersin. Ve “fakat Amr” deyip susman câiz değildir; ta ki tam bir cümle getirinceye kadar. Ama eğer bir tekil ismi bir isme atfeden (bir atıf harfi) olursa, nefiyden sonra olmaktan başka bir yerde vâki olması câiz değildir; ve ikincisini birincinin i‘râbı gibi gerekli kılar. Dersin: “Zeyd’i görmedim, fakat Amr’ı (gördüm)”; ve “Zeyd bana gelmedi, fakat Amr (geldi).”
