# لكن — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%83%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: لكن

: ( لَكِنَ ، كفَرِحَ ، لَكَناً ، محرّكةً ، ولُكْنةً ولُكونَةً ولُكْنونَةً ، بضَمِّهِنَّ ، فهو أَلْكَنُ ) وهُم لُكْنٌ : ( لا يُقِيمُ العَرَبيَّةَ لعُجْمةِ لِسانِه ) .
( وقيلَ : اللُّكْنَةُ عِيٌّ في اللِّسانِ .
وقالَ المبرِّدُ : هو أَن تَعْتَرِضَ على كَلامِ المُتكلِّم اللغةُ الأَعْجميَّةُ . يقالُ : فلانٌ يَرْتَضِخُ لُكْنَةً رُومِيَّةُ .
( و ) لُكَانُ ، ( كغُرابٍ : ع ) ، وهو عَلَمٌ مُرْتَجَل ؛ نَقَلَهُ ياقوتُ ، وأَوْرَدَه نَصْر وابنُ سِيدَه ؛ وأَنْشَدَ لزُهيرٍ :
ولا لُكانٌ إلى وادِي الغِمارِ ولاشَرْقيُّ سَلْمى ولا فيْدٌ ولا رِهَمُقالَ ابنُ سِيدَه : كذا رَوَاهُ ثَعْلب ، خطَّأَ مَنْ رَوَى فالآلُكانُ ، قالَ : وكَذلكَ رِوايَةُ الطُّوسيّ أَيْضاً .
( و ) لَكَنٌ ، ( كَجَبَلٍ : ظَرْفٌ م ) مَعْروفٌ شِبْهُ طَسْتٍ من صُفْرٍ ، وهو مُعَرَّبُ لكن بالكافِ العَربيَّةِ .
( و ) قالَ الفرَّاءُ : للعَرَبِ في ( لكِنَّ ) لُغَتانِ : بتَشْديدِ النونِ وإسْكانِها ، فمن شَدَّدَها نَصَبَ بها الأَسْماءَ ولم يَلِها فَعَل ولا يَفْعَلُ .
وقالَ الجوْهرِيُّ : هو ( حَرْفٌ يَنْصِبُ الاسمَ ويَرْفَعُ الخَبَرَ ) كإنَّ ، و ( مَعْناهُ الاسْتِدراكُ ) يُسْتدركُ بها بعْدَ النَّفْي والإيجابِ ، ( وهو أَن

تُثبِتَ لمَا بعدَها حُكْماً مُخالِفاً لمَا قَبْلَها ولذلكَ لا بدَّ أَنْ يَتَقدَّمَها كَلامٌ مُناقِضٌ لمَا بعدَها ، أَو ضِدٌّ له ) ، تقولُ : ما جاءَني زيدٌ لكِنَّ عَمْراً قد جاءَ ، وما تكلَّمَ زيدٌ لكنَّ عَمْراً قد تكلَّمَ .
وقالَ الجاربردي : ومعْنَى الاسْتِدراكِ رَفْع وَهْمٍ عن كَلامٍ سابقٍ .
وقالَ ابنُ سِيدَه : لكِنَّ حَرْفٌ تُثبتُ به بعْدَ النَّفْي .
وقالَ الكِسائي : حَرْفان مِنَ الاسْتِثْناءِ لا يَقَعَان أَكْثَر ما يَقَعان إلاَّ مع الجَحْدِ وهُما بَلْ ولكن ، والعَرَبُ تَجْعلُهما مِثْلَ واوِ النَّسَقِ .
( وقيلَ : تَرِدُ تارَةً للاسْتِدراكِ ، وتارَةً للتوكيدِ .
( وقيلَ : للتَّوكيدِ دائِماً مِثْلَ إنَّ ، ويَصْحَبُ التوكيدَ معْنَى الاسْتِدراكِ ) .
( وقالَ الفرَّاءُ : إذا أَدْخَلوا عليها الواوُ آثَرُوا تَشْديدَها لأنَّها رجوعٌ عمَّا أَصابَ أَوَّل الكَلامِ ، فشُبِّهَتْ ببَلْ إذا كانتْ رجوعاً مِثْلها ، أَلا تَرَى أَنَّك تقولُ لم يَقُمْ أَخُوكَ بَلْ أَبُوكَ ، ثم تقولُ لم يَقُمْ أَخُوك لكنْ أَبوك فتَراهُما في معْنًى واحِدٍ ، والواوُ لا تَصْلحُ في بَلْ ، فإذا قالوا ولكن فأَدْخَلوا الواوَ تَبَاعَدَتْ عن بَلْ إذ لم تَصْلح في بَلْ ، فإذا قالوا ولكن فأَدْخَلوا الواوَ تَباعَدَتْ عن بَلْ إذ لم تَصْلح في بَلْ الواوُ ، فآثَرُوا فيها تَشْديدَ النونِ ، وجَعَلوا الواوَ كأَنَّها أُدْخِلَت لعَطْفِ لا بمعْنَى بَلْ . ( وهي بَسِيطَةٌ ) عنْدَ البَصْرِيِّين .
( وقالَ الفرَّاءُ : مُرَكَّبَةٌ من لكِنْ وأَنْ فَطُرِحَتِ الهمزةُ للتَّخْفيفِ ) ونونُ لكِنْ للسَّاكِنينِ . قالَ : ولذا نَصَبَتِ العَرَبُ بها إذا شُدِّدَتْ نونُها .
وقيلَ : مُرَكَّبَةٌ مِن لا والكاف ، وإليه أَشارَ الجوْهرِيُّ بقَوْلِه : وبعضُ النَّحْويين يقولُ أَصْله أنَّ واللامُ والكافُ زَوائِدٌ ، ويدلُّ على ذلِكَ أنَّ العَرَبَ تدخلُ اللامَ في خَبَرِها ؛ وأَنْشَدَ الفرَّاءُ :

ولكِنَّني من حُبِّها لَعَمِيدُ ( وقد يُحْذَفُ اسْمُها كقَوْلِهِ :
( فلَوْ كُنْتَ ضَيِّبَّاً عَرَفْتَ قَرابَتِي ( ولَكِنَّ زَنْجِيٌّ عَظيمُ المَشافِرِ ) ويُرْوَى : غَلِيظُ المَشافِرِ .
( ولكِنْ ساكِنَةَ النُّونِ ضَرْبانِ : مُخَفَّفَةٌ من الثَّقِيلَةِ وهي حَرْفُ ابْتِداءٍ لا يَعْمَلُ ) في شيءٍ اسم ولا فِعْل ( خِلافاً للأَخْفَشِ ويُونُسَ ) ومَنْ تَبِعَهُما ، ( فإنْ وَلِيَها كَلامٌ فهي حَرْفُ ابْتداءٍ لمُجرَّدِ إفادَةِ الاسْتِدْراكِ ولَيْسَتْ عاطِفَةً ) ، ويَجوزُ أَنْ يُسْتَعْملَ بالواوِ نَحْو قَوْلِه تعالى : ﴿ولكِنْ كانوا هُمُ الظَّالِمِين﴾ ، وبدُونِها نَحْو قَوْلِ زُهَيْرٍ :
إنَّ ابنَ وَرْقاء لا تُخْشَى بَوادِرُهلكن وَقائِعَه في الحَرْبِ تُنْتَظَرُ ( وإن وَلِيَها مُفْرَدٌ فهي عاطِفَةٌ بشَرْطَيْنِ : أَحَدُهُما أن يَتَقَدَّمَها نَفْيٌ أَو نَهْيٌ ) ، ويلزمُ الثاني مِثْل إعْراب الأوَّل .
وقالَ الجاربردي : إذا عَطَفَتْ لكِن المُفْرَد على المُفْرَدِ فتَجِيءُ لكِنْ بعْدَ النَّفْي خاصَّةً بعَكْسِ لا فإنَّها تَجِيءُ بعْدَ الإثْباتِ خاصَّةً كقَوْلِكَ : ما رأَيْتُ زيْداً لكِنَّ عَمْراً ، أَي لكِنَّ رأَيْتَ عَمْراً فإن قُلْتَ : ما رأَيْتَ زيْداً لكِنَّ عَمْراً لم يَجِزْ ؛ ( والثَّاني : أَنْ لا تَقْتَرِنَ بالواوِ ، وقالَ قَوْمٌ لا تكونُ مع المُفْرَدِ إلاَّ بالواوِ ) .
( وقالَ الجوْهرِيُّ : لا تَجوزُ الإمالَة في لَكِنَّ وصُورَةُ اللّفْظِ بها لا كِنَّ وكُتِبَتْ في المَصاحِفِ بغيرِ أَلِفٍ

وأَلِفُها غيرُ مُمَالَةٍ .
وقالَ ابنُ جنِّي : وأَمَّا قِراءَتُهم : لكِنَّا هو اللَّهُ رَبِّي فأصْلُها لكِن أَنا ، فلمَّا حُذِفَتِ الهَمْزةُ للتَّخْفيفِ وأُلْقِيَتْ حَرَكَتُها على نونِ لكن صارَ التَّقديرُ لكننا ، فلمَّا اجْتَمَعَ حَرْفانِ مثلان كُرِهَ ذلِكَ ، كما كُرِهَ شَدَدَ وجَلَل ، فأَسْكَنُوا النونَ الأُوْلَى وأَدْغَمُوها في الثانيةِ ، فصارَتْ لكِنَّا ، كما أَسْكَنُوا الحرفَ الأوَّل مِن شَدَدَ وجَلَلَ وأَدْغَمُوه في الثاني فقالوا جَلَّ وشَدَّ ، فاعْتَدُّوا بالحَرَكاتِ وإن كانتْ غيرَ لازِمَةٍ ؛ وقَوْلُه :
فلسْتُ بآتِيه ولا أَسْتَطِيعُهولاكِ اسْقِني إن كان ماؤُكَ ذا فَضْلِإنَّما أَرادَ : ولكنِ اسْقِني ، فحُذِفَ النونُ للضَّرورَةِ وهو قَبِيحٌ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
لُكَيْنُ بنُ أَبي لُكَيْنٍ ، كزُبَيْرٍ : جنِّيٌّ جَرَتْ له مع الرَّبيع بِنْت معوذ الأنْصارِيَّةِ قصَّةٌ ذَكَرَها البَيْهقي في الدَّلائِل .
وتَلاكَنَ في كَلامِه : أَرى في نَفْسِه اللُّكْنَةَ ليُضْحِكَ الناسَ .
ولكنو : مَدينَةٌ عَظيمَةٌ بالهِنْدِ هي بيدِ الإفْرَنْج اليَوْم .

### Türkçe

: ( **لَكِنَ** , feriḥ gibi, **لَكَناً** , harekeli olarak, ve **لُكْنةً** ve **لُكونَةً** ve **لُكْنونَةً** , bunların **ضَمّ**’larıyla, o hâlde o **أَلْكَنُ**’dur) ve onlar **لُكْنٌ**’dur: (dilinin yabancılığından dolayı Arapçayı düzgün kuramaz).
(Ve denildi ki: **اللُّكْنَةُ** dilde bir tutukluktur.
Ve el-Muberrid dedi ki: o, konuşanın sözünün üzerine yabancı dilin araya girmesidir. Denilir: falan kimse bir Rumî **لُكْنَةً** ile konuşur.)

(Ve) **لُكَانُ**, ( **غُرابٍ** gibi: bir yer adı), ve o, irticalen konulmuş bir özel addır; onu Yâkūt nakletti; Nasr ve İbn Sîde onu zikretti; ve Züheyr’den şu beyti okudu:
ولا لُكانٌ إلى وادِي الغِمارِ ولاشَرْقيُّ سَلْمى ولا فيْدٌ ولا رِهَمُ
İbn Sîde dedi ki: Sa‘leb onu böyle rivayet etti; **فالآلُكانُ** diye rivayet edeni hatalı saydı; dedi ki: Tûsî’nin rivayeti de böyledir.

(Ve) **لَكَنٌ**, ( **جَبَلٍ** gibi: bir zarf), bilinen, sarıdan (bakırdan) yapılmış, leğene benzer bir şeydir; Arapça **الكاف** ile Arapçalaştırılmıştır.

(Ve) el-Ferrâ dedi ki: Arapların **لَكِنَّ** hakkında iki lehçesi vardır: **النون**’u şeddeli ve onu sâkin kılmak; kim onu şeddeli yaparsa onunla isimleri nasb eder ve onun ardından **فَعَل** ve **يَفْعَلُ** gelmez.
El-Cevherî dedi ki: o, **حَرْفٌ يَنْصِبُ الاسمَ ويَرْفَعُ الخَبَرَ**’dir, **كإنَّ** gibi; ve onun manası **الاسْتِدراكُ**’tır; onunla nefy ve isbattan sonra istidrâk yapılır; (ve o, ondan sonrakine, ondan öncekine aykırı bir hüküm ispat etmendir; bunun için, ondan önce, ondan sonrakine aykırı yahut onun zıddı bir sözün öne geçmesi gerekir); dersin ki: “Bana Zeyd gelmedi, fakat Amr geldi”; ve “Zeyd konuşmadı, fakat Amr konuştu.”
El-Cârbirdî dedi ki: istidrâkin manası, önceki bir sözden bir vehmi kaldırmaktır.
İbn Sîde dedi ki: **لَكِنَّ** bir harftir; onunla nefyden sonra ispat edersin.
El-Kisâî dedi ki: istisnadan iki harftir; çoğu kez ancak cehd ile birlikte vâki olurlar; ikisi **بَلْ** ve **لكن**’dir; Araplar ikisini, atıf **واو**’su gibi yaparlar.
(Ve denildi ki: bazen istidrâk için gelir, bazen te’kîd için.
(Ve denildi ki: daima te’kîd içindir, **إنَّ** gibi; ve te’kîde istidrâk manası eşlik eder).)

(Ve el-Ferrâ dedi ki: ona **الواو**’yu soktuklarında, şeddeli yapmayı tercih ettiler; çünkü o, sözün başının isabet ettiğinden dönüş (rücû)dür; böylece, **بَلْ** gibi bir dönüş olduğunda ona benzetildi; görmez misin ki sen “Kardeşin kalkmadı, bilakis baban” dersin; sonra “Kardeşin kalkmadı, fakat baban” dersin; böylece ikisini tek bir manada görürsün; **الواو** **بَلْ**’de uygun olmaz; “**ولكن**” dediklerinde de **الواو**’yu soktuklarında, **بَلْ**’den uzaklaştı; çünkü **الواو** **بَلْ**’de uygun olmaz; bu yüzden onda **النون**’u şeddeli yapmayı tercih ettiler; ve **الواو**’yu, sanki **بَلْ** manasıyla değil de atıf için sokulmuş gibi kıldılar. (O, Basralılara göre **بَسِيطَةٌ**’dir.)
(Ve el-Ferrâ dedi ki: **لكِنْ** ve **أَنْ**’den mürekkeptir; hafifletme için hemze atılmıştır.) Ve **لكِنْ**’in **نون**’u sâkinler içindir. Dedi ki: bu yüzden Araplar, onun **نون**’u şeddeli kılındığında onunla nasb ettiler.
Ve denildi ki: **لا** ve **الكاف**’tan mürekkeptir; el-Cevherî, “bazı nahivciler der ki aslı **أنَّ**’dır; **اللام** ve **الكاف** ziyadedir” sözüyle buna işaret etti; buna delil, Arapların onun haberine **اللام**’ı sokmalarıdır; ve el-Ferrâ şu beyti okudu:

ولكِنَّني من حُبِّها لَعَمِيدُ

(Ve onun ismi, şu sözü gibi, hazfedilebilir:
( فلَوْ كُنْتَ ضَيِّبَّاً عَرَفْتَ قَرابَتِي ( ولَكِنَّ زَنْجِيٌّ عَظيمُ المَشافِرِ )
Ve “غَلِيظُ المَشافِرِ” diye de rivayet edilir.)

(Ve **لَكِنْ** sâkin **النون** ile iki kısımdır: ağır olanın hafifletilmişidir; ve o, bir ibtidâ harfidir; isimde de fiilde de hiçbir şeyde amel etmez) (el-Ahfeş ve Yûnus’a ve onlara tâbi olanlara muhalif olarak); (eğer onun ardından bir söz gelirse, sırf istidrâki ifade etmek için bir ibtidâ harfidir ve atıf edici değildir); onun **الواو** ile kullanılması caizdir; yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿ولكنْ كانوا هُمُ الظَّالِمِين﴾ ; ve onsuz da, Züheyr’in sözü gibi:
إنَّ ابنَ وَرْقاء لا تُخْشَى بَوادِرُهلكن وَقائِعَه في الحَرْبِ تُنْتَظَرُ
(Ve eğer onun ardından müfred gelirse, iki şartla atıf edicidir: birincisi, ondan önce nefy yahut nehiy bulunmasıdır); ve ikincisi, birincinin i‘râbı gibi olmayı gerektirir.
El-Cârbirdî dedi ki: **لكن** müfredi müfrede atfettiğinde, **لَكِنْ** özellikle nefyden sonra gelir; **لا**’nın tersine; çünkü o, özellikle isbattan sonra gelir; senin “Zeyd’i görmedim, fakat Amr’ı (gördüm)” sözün gibi; yani “fakat Amr’ı gördün”; eğer “Zeyd’i görmedim, fakat Amr görmedi” dersen caiz olmaz; (ve ikincisi: **الواو** ile bitişik olmamasıdır; bir topluluk dedi ki: müfred ile ancak **الواو** ile olur.)
(Ve el-Cevherî dedi ki: **لَكِنَّ**’de imâle caiz değildir; onunla lafzın sûreti **لا كِنَّ**’dir; ve mushaflarda **أَلِف**siz yazılmıştır; ve onun **أَلِف**’i imâleli değildir.)

İbn Cinnî dedi ki: onların “**لكِنَّا** هو اللَّهُ رَبِّي” kıraatine gelince; aslı **لكِن أَنا**’dır; hemze hafifletme için hazfedilince ve onun harekesi **لكن**’in **نون**’u üzerine atılınca takdir **لكننا** oldu; iki benzer harf bir araya gelince bu kerih görüldü; **شَدَدَ** ve **جَلَل** kerih görüldüğü gibi; böylece birinci **النون**’u sâkin kıldılar ve onu ikincisine idğam ettiler; böylece **لكِنَّا** oldu; **شَدَدَ** ve **جَلَلَ**’den birinci harfi sâkin kılıp onu ikincisine idğam ettikleri gibi; böylece “**جَلَّ**” ve “**شَدَّ**” dediler; harekeleri, lâzım olmasalar bile, itibara aldılar; ve onun sözü:
فلسْتُ بآتِيه ولا أَسْتَطِيعُهولاكِ اسْقِني إن كان ماؤُكَ ذا فَضْلِ
Ancak “**ولكنِ اسْقِني**”yi kastetti; zaruret için **النون** hazfedildi; ve bu çirkindir.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir:
**لُكَيْنُ** b. Ebî **لُكَيْنٍ**, **زُبَيْرٍ** gibi: el-Ensârî olan er-Rabî‘ bint Mu‘avviz ile kendisine dair bir kıssa cereyan etmiş bir cinnîdir; Beyhakî onu **الدَّلائِل**’de zikretti.
Ve **تَلاكَنَ** sözünde: insanları güldürmek için, kendi nefsinde **اللُّكْنَةَ**’yi gösterir.
Ve **ولكنو**: Hind’de büyük bir şehirdir; bugün Frenklerin elindedir.
