# لكن — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%86/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%83%D9%86/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%86.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: لكن

ك ل ن
لكن ، نكل ، نلك
استعمل من وجوهه : لكن ، نكل ، نلك .
نكل : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إن الله يُحِبُّ النَّكَلَ على النَّكَلِ ) قيل وما النَّكَلُ عَلَى النَّكَلِ ؟ قال : ( الرَّجلُ القويُّ المُجرَّبُ المُبْدِىءُ المعيدُ على الفَرَسُ المجرَّبِ المبْدِىء المِعيدِ ) .
قال أبو عبيد : يقال : رجلٌ نَكَلٌ ، ونِكْلٌ ، ومعناهُ قريبٌ من التَّفْسيرِ الذي في الحديث .
قال ويقال : رجلٌ بَدَلٌ وبِدْلٌ ، ومَثلٌ ومِثْلٌ وشَبهٌ وشِبهٌ .
قال : ولم نسمع في ( فَعَلٍ وفعْلٍ ) بمعنى واحد غيرَ هذه الأربعة الأحْرُفِ .
وأما قول الله جل وعز : ( قَلِيلاً إِنَّ لَدَيْنَآ أَنكَالاً وَجَحِيماً ) ( المزمل : 12 ) فإن التفسير جاء في الأنكَال أنها هاهنا : قُيُودٌ من نَار ، واحِدُهَا : نِكْلٌ .
وقال شمر : النِّكْلُ : الذي يَغلِبُ قِرْنَه ، والنِّكْلُ : القَيْدُ ، والنِّكْل : اللّجَامُ ، وفلانٌ نِكْلُ شَرَ أي قويٌّ عليه ، ويكونُ : نِكلُ شرَ أي يُنكِّلُ في الشَّرِّ ، ورَجلٌ نِكْلٌ ونَكَلٌ إذا نُكِّلَ به أَعداؤه أي دُفِعُوا وأُذِلُّوا ، والنِّكْلُ : لِجَامُ البريدِ ، وقيل له نِكْلٌ لأنه يُنكلُ به المُلْجَمُ أي يُدفَعُ كما سمّيت حَكمةُ الدابَّةِ حَكمةً لأنها تمنع الدابة عن الصعوبة .
ويقال : نَكَلَ الرجلُ عن الأمْر يَنْكُلُ نكولاً إذا جَبُن عنه ، ولُغَة أُخرى : نَكِلَ يَنْكَلُ ، والأولى : أَجودُ .
وقال الليث : النّكالُ : اسمٌ لما جَعلْتَهُ نَكالاً لغيره إذا رآه خافَ أن يَعمَلَ عَملَه .
قال : والمَنْكَلُ : اسمٌ للصَّخْرِ ، ( هُذَليةٌ ) .
وقال غيره : نكَّلْتُ بفلانٍ إذا عَاقَبْتَه في جُرْمٍ أَجْرَمَه عُقُوبةً تُنَكِّلُ غيرَه عن ارتكابِ مثله ، وأَنْكَلْتُ الرجلَ عن حاجَتِهِ إنْكالاً إذا دَفَعْتَهُ عنها ، وأَنكَلْتُ الحجَرَ عن مكانهِ إذا دَفَعْتَهُ عنه .
ومنه الحديثُ ( مُضَرُ صَخْرَةُ الله التي لا تُنْكَلُ ) أي لا تُدْفَعُ عما سُلِّطَتْ عليه .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلَّ وعزَّ : ( فَجَعَلْنَاهَا نَكَالاً لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا ) ( البقرة : 66 ) أي جعلنا هذه الفَعْلَة عِبْرةً يَنْكُلُ أَن يَفعلَ مثلها فَاعِلٌ فينالَه مثلُ الذي نالَ اليهودَ والمعتدينَ في السَّبْتِ .
نلك : قال الليث : النُّلْكُ : شَجَرةُ الدُّبِّ ، الواحدةُ : نُلْكةٌ ، وهي شجرةٌ حَمْلُها زُعْرُورٌ أَصْفَرُ . قلت : ونحو ذلك قال ابن الأعرابي في النُّلْكِ إنَّه الزُّعْرُورُ .
لكن : قال الليث : الألْكَنُ : الذي لا يقيمُ عَرَبِيَّتَه ، وذلك لعُجْمةٍ غالبةٍ على لسانهِ .
يقال : لُكْنةٌ شديدةٌ ، ولُكُونةٌ ، وأَخبرني المنذريُّ عن المُبَرَّدِ أنه قال : اللُّكْنة : أن تعترض على كلام المتكلم اللغةُ الأعَجِميَّةُ .
يقال فلانٌ يَرْتَضِخُ لُكْنةً رُومِيَّةً أو حَبشِيَّةً أَو سندية ، أو ما كانت من لُغاتِ العَجَمِ .
سلمة عن الفراءِ أنَّهُ قال : للعرب في لاكِنْ وكُتِبَتْ في المَصَاحِفِ بغير أَلفٍ لَكِن لغتان تشديد النُّونِ مفتوحةً ، وإسْكَانُها خَفيفةً ، فمَنْ شَدَّدها نَصبَ بها الأَسماءَ ، ولمُ يَلِهَا ( فَعَلَ ، ولا يَفْعَلُ ) ومن خَفَّفَ نُونَها وأَسْكنها لمْ يُعْمِلْها في شيْءٍ : اسْمٍ ولا فِعْلٍ ، وكان الذي يعْمَلُ في الاسْم الذي بعدها ما معه مِمَّا يَنْصِبُه أَوْ يرفعه أو يخفِضهُ ، من ذلك قولُ الله : ( وَلَاكِنَّ النَّاسَ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ) ( يونس : 44 ) و ) وَلَاكِنَّ اللَّهَ رَمَى ) ( الأنفال : 17 ) ( وَلَاكِنَّ الشَّيْاطِينَ
كَفَرُواْ ) ( البقرة : 102 ) رُفعتْ هذه الأحْرُفُ بالأفَاعِيل التي بعدها وأما قولُهُ جَلَّ وعَزَّ : ( بِاللَّهِ حَسِيباً مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَدٍ مّن رِّجَالِكُمْ وَلَاكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ ) ( يونس : 37 ) فإِنك أَضْمَرْتَ كانَ بعد : ( ولَكنْ ) فنصبتَ بها ولو رفعْتَه على أن تُضمر ( هو ) فتريد ولكن هو رسول الله ، كان صواباً . ومثله ( وما كان هذا القرآنُ أَن يُفترَى من دون الله ، ولكنْ تصديقُ ) و ) تَصْدِيقَ ) ( يونس : 37 ) وإذا أَلْقَيْتَ من ( لكن ) الواوَ التي في أَوَّلها آثرَتِ العربُ تخفِيفَ نونها ، وإذا أَدخَلوا الواوَ آثروا تشديدها ، وإنما فعلوا ذلك لأنها رُجُوعٌ عماأَصابَ أوَّل الكلام فشُبِّهَتْ ببلْ إذ كانت رجوعاً مِثلَها ، ألاَ ترى أنك تقول : لم يَقمْ أخوكَ بل أَبوك ثم تقولُ : لم يقم أخوكَ لكِن أبوك فتراهما في معنًى واحد ، والواو لا تَصْلح في بل فإذا قالوا : ولكِنْ فادخلُوا الواو تباعَدت من بل إذ لم تصلح في بل الواوُ فآثروا فيها تشديدَ النونِ ، وجعلوا الواوَ كأنها دخلت لعَطفٍ لا بمعنى بلْ .
وإنما نصبتِ العرب بها إذا شدَّدتْ نونها لأنَّ أَصلها إنَّ عبد الله قائمٌ زيدت على إنَّ لامٌ وكافٌ فصارتا جميعاً حرفاً واحداً .
ألا ترى أن الشاعر قال :
وَلَكِننِي مِن حُبِّهَا لَعَمِيدُ
فلم يُدخل اللامَ إلا أنَّ معناها إن .
ولا تجوز الإمالة في لكن ، وصورة اللفظ بها لا كن ، وكتبت في المصاحف بغير ألف ، وألفها غير ممالة .
وقال الكسائيُّ : حرْفان من الاستثناء لا يقعان أكثر ما يقعان إلا مع الجحد ، وهما : بل ولكن .
قال : والعربُ تجعلهما مثل واو النَّسَق .

### Türkçe

ك ل ن
**لكن** , **نكل** , **نلك**

Şu yönlerinden kullanıldı: **لكن** , **نكل** , **نلك** .

**نكل** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: ( Allah, **النَّكَلَ**’i **النَّكَلِ** üzerine sever ) denildi: **النَّكَلُ عَلَى النَّكَلِ** nedir? dedi: ( güçlü, tecrübeli, başlatan, tekrar eden adam; tecrübeli, başlatan, tekrar eden at üzerinde ) .

Ebû Ubeyd dedi: Denilir: **رجلٌ نَكَلٌ** , ve **نِكْلٌ** , ve onun manası hadisteki tefsire yakındır.

Dedi ve denilir: **رجلٌ بَدَلٌ** ve **بِدْلٌ** , ve **مَثلٌ** ve **مِثْلٌ** ve **شَبهٌ** ve **شِبهٌ** .

Dedi: ( **فَعَلٍ وفعْلٍ** ) içinde tek bir mana ile bu dört harften başkasını işitmedik.

Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: ( قَلِيلاً إِنَّ لَدَيْنَآ **أَنكَالاً** وَجَحِيماً ) ( المزمل : 12 ) tefsir **الأنكَال** hakkında geldi ki o burada: ateşten zincirlerdir; onun teki: **نِكْلٌ** .

Şemr dedi: **النِّكْلُ** : akranını yenen; ve **النِّكْلُ** : bağ; ve **النِّكْل** : gem; ve falan **نِكْلُ شَرَ**’dır, yani ona karşı güçlüdür; ve olur: **نِكلُ شرَ** yani şerde şiddetle cezalandırır; ve **رَجلٌ نِكْلٌ** ve **نَكَلٌ** , düşmanları onunla şiddetle cezalandırıldığında; yani geri püskürtüldüler ve zelil kılındılar; ve **النِّكْلُ** : posta (binitinin) gemi; ve ona **نِكْلٌ** denildi, çünkü gemlenmiş olan onunla geri püskürtülür, yani itilir; nitekim binitin dizgini **حَكمةً** diye adlandırıldı, çünkü biniti huysuzluktan men eder.

Ve denilir: Adam işten korkup geri durduğunda **نَكَلَ** **يَنْكُلُ** **نكولاً** ; başka bir dil: **نَكِلَ** **يَنْكَلُ** ; birincisi daha iyidir.

Leys dedi: **النّكالُ** : başkası için onu **نَكالاً** kıldığın şeye isimdir; onu gördüğünde, onun işini yapmaktan korkar.

Dedi: ve **المَنْكَلُ** : kayaya isimdir, (Hüzeylîce).

Başkası dedi: Bir suç işlediği suçta onu, başkasını benzerini işlemeye kalkışmaktan alıkoyacak bir ceza ile cezalandırdığımda **نكَّلْتُ بفلانٍ** ; ve adamı ihtiyacından geri çevirdiğimde **أَنْكَلْتُ الرجلَ عن حاجَتِهِ** **إنْكالاً** ; ve taşı yerinden ittiğimde **أَنكَلْتُ الحجَرَ عن مكانهِ** .

Bundan hadistir: ( **مُضَرُ** Allah’ın kayasıdır ki **لا تُنْكَلُ** ) yani üzerine musallat kılındığı şeyden geri püskürtülmez.

Ebû İshâk, yüce ve aziz Allah’ın sözü hakkında dedi: ( فَجَعَلْنَاهَا **نَكَالاً** لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا ) ( البقرة : 66 ) yani bu fiili, onu yapan bir yapanın benzerini yapmaktan geri duracağı bir ibret kıldık; böylece Yahudilere ve sebtte haddi aşanlara erişen şeyin benzeri ona erişir.

**نلك** : Leys dedi: **النُّلْكُ** : ayı ağacı; teki: **نُلْكةٌ** ; ve o, yükü sarı alıç olan bir ağaçtır. Dedim: İbnü’l-A‘râbî de **النُّلْكِ** hakkında buna benzer söyledi: onun **الزُّعْرُورُ** olduğunu.

**لكن** : Leys dedi: **الألْكَنُ** : Arapçasını düzgün kurmayan kimsedir; bu, diline galip gelen bir acemlik sebebiyledir.

Denilir: şiddetli **لُكْنةٌ** , ve **لُكُونةٌ** ; Münzirî bana Müberred’den haber verdi ki dedi: **اللُّكْنة** : konuşanın sözü üzerine acem dili araya girmesidir.

Denilir: falan, Rûmî yahut Habeşî yahut Sindî bir **لُكْنةً** yahut acem dillerinden her ne ise onu karıştırır.

Seleme, Ferrâ’dan: dedi ki: Arapların **لاكِنْ**’de—ve mushaflarda ألف olmaksızın **لَكِن** diye yazıldı—iki dili vardır: **النُّونِ**’u açık olarak şeddeli kılmak ve onu hafif olarak sâkin kılmak. Kim onu şeddeli kılarsa onunla isimleri nasb eder; ve onun ardından ( **فَعَلَ** , ve **لا يَفْعَلُ** ) gelmez. Kim onun **نُونَ**unu hafif kılar ve sâkin kılarsa onu hiçbir şeyde amel ettirmez: ne isimde ne fiilde; ondan sonra gelen isimde amel eden, onunla beraber bulunan ve onu nasb eden yahut ref eden yahut cer eden şey olur. Bundan, Allah’ın sözü: ( وَلَاكِنَّ النَّاسَ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ) ( يونس : 44 ) ve ( وَلَاكِنَّ اللَّهَ رَمَى ) ( الأنفال : 17 ) ( وَلَاكِنَّ الشَّيْاطِينَ كَفَرُواْ ) ( البقرة : 102 ) bu harfler, kendilerinden sonra olan fiillerle ref olundu. Yüce ve aziz olanın sözüne gelince: ( بِاللَّهِ حَسِيباً مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَآ أَحَدٍ مّن رِّجَالِكُمْ وَلَاكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ ) ( يونس : 37 ) sen ( **ولَكنْ** )’den sonra **كانَ**’ı gizledin; böylece onunla nasb ettin. Eğer onu, ( **هو** )’yu gizleyerek ref etsen—“fakat o Allah’ın elçisidir” demek istersen—doğru olurdu. Bunun benzeri: ( وما كان هذا القرآنُ أَن يُفترَى من دون الله ، ولكنْ تصديقُ ) ve ( **تَصْدِيقَ** ) ( يونس : 37 ) . Ve ( **لكن** )’in başındaki **الواوَ**’yu attığında Araplar onun **نون**unu hafifletmeyi tercih etti; **الواوَ**’yu soktuklarında şeddeli kılmayı tercih ettiler. Bunu ancak, çünkü o sözün başına isabet eden şeyden bir dönüş olduğu için yaptılar; böylece **بلْ**’e benzetildi, zira o da onun gibi bir dönüş idi. Görmez misin ki sen dersin: “kardeşin kalkmadı, bilakis baban”; sonra dersin: “kardeşin kalkmadı, fakat baban”; böylece ikisini tek bir manada görürsün. **الواو** **بل**’de uygun olmaz; onlar “**ولكِنْ**” dediklerinde **الواو**’yu soktular; **بل**’den uzaklaştı, zira **بل**’de **الواو** uygun olmadı; bu yüzden onda **النون**’u şeddeli kılmayı tercih ettiler; ve **الواو**’yu sanki “**بلْ**” manasıyla değil, bir atıf için girmiş gibi kıldılar.

Araplar onunla ancak **نون**unu şeddeli kıldıklarında nasb ettiler; çünkü aslı “**إنَّ** Abdullah ayaktadır”dır; **إنَّ** üzerine bir **لامٌ** ve bir **كافٌ** eklendi; böylece ikisi birlikte tek bir harf oldu.

Görmez misin ki şair dedi:
وَلَكِننِي مِن حُبِّهَا لَعَمِيدُ
Böylece **اللامَ**’ı ancak manası **إن** olduğu için soktu.

**لكن**’de imâle caiz değildir; lafzın sureti onunla “لا كن”dır; mushaflarda ألف olmaksızın yazıldı; ve onun ألف’ı imâleli değildir.

Kisâî dedi: İstisnadan iki harf vardır; çoğu kez ancak nefy ile beraber vaki olurlar; onlar: **بل** ve **ولكن** .

Dedi: Araplar ikisini **واو النَّسَق** gibi kılarlar.
