# لك — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%83/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: لك

باب الكاف واللام
كل ، لك : مستعملان .
كل : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الكَلُّ : الصَّنَم .
والكَلُّ : الثقيل الروح من الناس .
والكَلُّ : اليتيم .
والكَلُّ : الوكيل .
وكَلَّ الرجُل : إذا أُتعِبَ . وكَلَّ : إذا تَوكَّلَ .
وقال الليث : الكَلّ : الرجل الذي لا وَلد له ولا والد ، وقد كلَّ يَكلُّ كلالةً .
والكَلُّ : اليتيم .
وأنشد :
أكولٌ لمالِ الكَلِّ قبلَ شَبابه
إذا كان عَظمُ الكَلِّ غيرَ شديدِ
قال : والكَلّ : الذي هو عِيالٌ وثِقْل على صاحبه .
قال الله جل وعز : ( وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاهُ ) ( النمل : 76 ) ، أي : عِيال .
قلت : والذي أراد ابنُ الأعرابيّ بقوله : الكَلُّ : الصَّنم .
قول الله جلّ وعزّ : ( ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْدًا مَّمْلُوكًا ) ( النحل : 75 ) ، ضَرَبه مَثلاً للصَّنم الذي عَبَدُوه ، وهو لا يقدر على شيء ، فهو كلٌّ على مولاه ، لأنه يَحمله إذا ظعَن ويحوِّله من مكانٍ إلى مكانٍ إذا تحوَّلَ فقال الله : هل يَستوي هذا الصنم الكَلّ ومَن يأمر بالعَدْل ؟ استفهامٌ معناه التوبيخ ؛ كأَنه قال : لا تُسَوُّوا بين الصَّنم الكَلِّ وبين الخالق جل جلاله .
وجاء في الحديث : ( نُهي عن تقصيص القبور وتكليلها ) ، رواه الدَّبَريّ عن عبد الرزاق عن يحيى بن العلاء عن الأحوص بن حكيم عن راشد بن سعد .
قال الدَّبَريّ : حكى عن البجليّ أنه قال : التكليل : رفعها ببناءٍ مثل الكِلَل ، وهي الصوامع والقِباب التي تبنَى على القبور .
وقال الله جل وعزّ : ( وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَو امْرَأَةٌ ) ( النساء : 12 ) ، الآية .
وقد اختلف أهل العربية في تفسير الكلالَة فأخبرني المنذرُ عن الحُسَين بن فَهم عن سَلَمة عن أبي عبيدة أنه قال : الكلالة كلُّ مَن لم يَرِثْه ولدٌ أو أبٌ أو أَخٌ ونحو ذلك قال الأخفش .
وأخبرني المنذريّ عن أبي طالب عن أبيه عن الفراء أنه قال : الكلالةَ : ما خلا الوالد والولد .
قال : وسمعتُ أبا العباس يقول : الكلالة من القَرابة : ما خلا الوالد والولَد ، سُمُّوا كلالةً لاستدارتهم بنَسَب الميِّت الأقرَب فالأقرب مِن تكلّله النّسَبُ : إذا استدارَ به .
قال : وسمعتُه مرةً يقول : الكلالة مَن سَقَط عنه طرفاه ، وهما أبوه وولدُه ، فصار كَلاًّ وكلالةً ، أي : عِيالاً على الأصل .
يقول : سقَطَ من الطَّرَفين فصار عِيالاً عليهم .
قال : كتبتُه حِفظاً عنه .
قلتُ : وحديثُ جابر يفسِّر لك الكلالةَ وأنه الوارث ، لأنه يقول : مَرِضتُ مرضاً أشفيت منه على الموت ، فأتيتُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقلتُ : إني رجلٌ ليس يَرثُني إلاّ كلالَة ، أراد أنه لا والد له ولا وَلَد .
وذكَر الله جل وعزّ : الكلالةَ في سورة النساء في موضعين :
أحدهما : قوله تعالى : ( وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَو امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ ) ( النساء : 12 ) .
فقوله : ( يُورَثُ مِن وُرِث يُورَثُ لا من أُورثَ يُورَثُ .
ونَصَب ( كلالةً ) على الحال ، المعنى : وإن مات رجلٌ في حال تَكلُّلِه نسَب ورثَته ، أي : لا والد له ولا وَلد ، وله أخٌ أو أختٌ من أمَ ، فلكُلّ واحد منهما السُّدُس ، فجعل الميِّت ها هنا كلالةً ، وهو المورِّث ، وهو في حديث جابرٍ الوارث .
فكلُّ من مات ولا والدَ له ولا ولد ، فهو كلالةُ وَرَثَتِه .
وكلُّ وارثٍ وليس بوالد لميّتٍ ولا ولدٍ له فهو كلالةُ مَوْرُوثِه .
وهذا مستوٍ من جهة العربيّة ، موافقٌ للتنزيل والسنة ، ويجب على أهل العلم معرفتُه لئلا يلتبس عليهم ما يحتاجون إليه منه .
والموضع الثاني : مِن كتاب الله جلَّ وعزَّ في الكَلالة قوله : يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِى الْكَلَالَةِ إِن امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ ) ( النساء : 176 ) ، الآية ، فجَعَل الكلالة هنا الأخت للأب والأُمّ ، والإخوة للأب والأمّ ؛ فجعل للأخت الواحدةِ نصفَ ما تَرَك الميْت ، وللأختين الثلثين ، وللإِخوة والأخوات جميعَ المال بينهم للذكر مثل حَظِّ الأُنثيين ، وجَعَل للأخ والأخت من الأمّ في الآية الأولى الثُّلُث ، لكل واحد منهما السُّدُس ، فبيَّنَ سياقُ الآيتين أنّ الكَلالة تشتمل على الأخوة للأُمّ مرَّة ومرَّة على الإخوة والأخوات للأب والأمِّ . ودَلَّ قولُ الشاعر أنَّ الأبَ ، ليس من الكَلالة ، وأنَّ سائر الأولياء مِن العَصَبةِ بَعد الوَلَد كَلالة ، هو قولُه :
فإنّ أبا المرء أحْمَى له
ومَوْلَى الكَلالَة لا يَغضَبُ
أراد أنّ أبا المرء أغضَبُ له إذا ظُلم ، ومَوالي الكلالة ، وهم الإخوة والأعمام وبنو الأعمام وسائر القرابات ، لا يغضبون للمرء غَضَب الأب .
أبو عبيد عن أبي الجرّاح قال : إذا لم يكنْ ابن العَمِّ لَحّاً ، وكان رجلاً مِن العشيرة قالوا : هو ابنُ عَمِّي الكلالةُ ، وابن عَمَ كلاَلةً وابنَ عمِّي كلالةً .
قلت : وهذا يَدلُّ على أن العَصَبة وإن
بَعُدوا يُسَمَّوْن كلالة ، فافهمْه . وقد فسّرتُ لك مِن آيتَي الكلالة وإعرابهما ما تشتفي به ويزيل اللبس عنك فتدبره تجده كذلك إِن شاء الله .
قال الليث : الكليل : السيف الذي لا حدّ له ، ولسان كليل : ذو كلة وكلالة ، الكال : المعيي ، وقد كل يَكِلّ كلالاً وكلالةً .
وقال أبو عبيد : الكلة من السُّتُور : ما خِيط فصارَ كالبيت . وأنشد للبيد :
من كلِّ محفوفٍ يُظِلّ عصيّه
زوجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها
ثعلب عن ابن الأعرابي : الكلّة أيضاً : حالُ الإنسان ، وهي البِكْلة ؛ يقال : باتَ فلان بِكلَّة سَوْء أي بحال سَوْءِ . والكِلّة : مَصدَرُ قولك : سيفٌ كَلِيلُ بيِّن الكِلّة .
ويقال : ثقُل سَمعه وكلَّ بَصرُه وذَرا سِنُّه .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنّه قال : يقال : إنَّ الأسد يُهَلِّل أو يُكَلل ، وإنَّ النَّمِر يُكَلِّل ولا يُهَلِّل . قال : والمكلِّل : الذي يَحمِل فلا يرجع حتّى يَقع بِقرنه . والمهلِّل : الذي يَحْمِلُ على قِرْنه ثم يُحجِم فيرجع .
قال الجعديُّ :
بَكَرَتْ تلومُ وأمس ماكلّلتها
ولقد ضللت كذاك أيَّ ضلالِ
( ما ) صلةٌ . كلّلتها ، أي : عصَيتها .
يقال : كلّل فلانٌ فلاناً ، أي : لم يطعْه . وأصبحَ فلانٌ مُكِلاًّ : إذا صار ذوو قرابته كلاًّ عليه ، أي : عيالاً . وكللتُه بالحجارة ، أي : علوته بها ، قال :
وفرجُه بحصَى المَعْزاء مكلولُ
والكِلّة : الصُّوقعة ، وهي صُوفةٌ حمراء في رأس الهودج .
وقال الأصمعي : انكلّتْ المرأة فهي تَنكَلُّ انكَلالاً : إذا تبسَّمَتْ . وانْكَلَّ السحابُ بالبَرق : إذا تَبسَّم بالبرق .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الغمام المكَلَّلُ : السحابة تكون حَولَها قِطَعٌ مِن السَّحاب ، فهي مكلَّلة بهنَّ . وأنشد غيره لامرىء القيس :
أَصاحِ تَرَى بَرْقاً أريكَ ومَيضَه
كلَمْعِ اليَدَيْن في حَبِّي مكلل
قلت : ويقال : تأكلَ السَّيف تأكلاً وتأكل ، البرق تأكُّلاً : إذا تلألأ . وليس من هذا الباب .
وقال الليث : الإكليل : شِبه عِصابة مزيَّنة بالجواهر .
قال : والإكليل : منزلٌ من منازل القمر .
قلت : الإكليل : رأسُ بُرج العقرب . ورَقيبُ الثريّا من الأنواءِ هو الإكليل ، لأنه يطلُع بغُيوبها .
وقال الليث : كلَّل الرجلُ : إذا ذهبَ وتركَ عيالَه بمَضْيَعَة .
قال : وأما كُلٌّ فإِنّه اسمٌ يجمع الأجزاء .
ويقال في قولهم : كِلاَ الرَّجُلين ، إن اشتقاقَه من كَلَّ القوم ، ولكِنَّهم فرقوا بين التثنية والجميع بالتخفيف والتثقيل .
قلت : وقال غيره من النحويِّين : كلا وكلتا ليستا من باب كَلَّ . وأنا مفسِّر كلا وكلتا في الثلاثيِّ المعتلِّ من هذا الكتاب إن شاء الله تعالى .
وقال أبو الهيثم فيما أفادني عنه المنذريُّ : يقع كَلٌّ على اسم منكور موحَّد ، فيؤدِّي معنى الجماعة ، كقولهم : ما كل بيضاء شَحمةً ولا كل سوداء تمرةً ، وتمرةٌ جائزة أيضاً إذا كرَّرت ما في الإضمار .
وسئل أحمد بن يحيى عن قول الله عزّ وجل : ( للهفَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ) ( الحجر : 30 ) ، وعن توكيده بكلّهم ثم بأجمعين فقال : لما كانت كلهم تحتمل شيئين : مرةً اسماً ومرة توكيداً ، جاء بالتوكيد الذي لا يكون إلا توكيداً حَسْبُ .
وسئل المبرد عنها فقال : لو جاءت فسجد الملائكةُ احتمل أن يكون سجد بعضُهم ، فجاء بقوله : ( كلُّهم لإحاطة الأجزاء .
فقيل له : فأجمعون ؟ .
فقال : لو جاءت كلُّهم لاحتمل أن يكونوا سجدوا كلُّهم في أوقات مختلفاتٍ ، فجاءت أجمعون لتدلَّ أن السجود كان منهم كلِّهم في وقت واحد ، فدخلت كلُّهم للإِحاطة ودخلت أجمعون لسُرعة الطاعة .
وقال أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا كان الرجلُ فيه قِصَرٌ وغِلَظ مع شدة قيل : رجلٌ كُلكُلٌ وكُلاكِل وكَوَأْلَلٌ .
وأما الكَلْكَل فهو الصدر .
وقال الليث : الكلاكل : هي الجماعات كالكَراكر .
وأنشد قول العجاج :
حتى يحُلُّون الرُّبا الكلاكلا
وروي عن الأصمعيّ أنه قال : الكِلَّة : الصَّوقَعة ، وهي صُوفة حمراء في رأس الهودج .
سلمة عن الفراء : الكُلَّة : التأخير . والكَلَّة : الشَّفرة . والكِلّة : الحالُ حالُ الرجل .
ويقال : ذئب كليل : لا يَعدو على أحد . وباتَ بِكلّة سَوءٍ ، أي : بحال سَوء .
لك : قال الليث : اللَّكُّ : صِبغٌ أحمرُ يُصبَغ به جلودُ المِعْزَى للخِفاف ، وهو مُعَرَّب .
قال : واللُّكّ : ما يُنحت من الجلد الملكوك فتُشدُّ به السَّكاكين في نُصُبها ، وهو مُعَرَّبٌ أيضاً .
أبو عبيد : اللَّكالِك من الجمال : العظيم ، حكاه عن الفراء .
وأنشد غيره :
أرسلتُ فيها مُقرَماً لُكالِكا
من الذَّريحيَّات جعداً آركا
أبو عبيد عن الأصمعي : اللَّكيك : الصلب من اللحم ، والدَّخيس مثلُه .
وقال الليث : اللَّكيك : المكتنز . يقال : فرسٌ لكيك الخَلْق واللحم ، وعسكرٌ لكيك . وقد التكَّتْ جماعتهم لِكاكاً ، أي : ازدحمت ازدحاماً .
وقال غيره : ناقةٌ لُكِّيَّة : شديدة اللحم وقد لُكَّ لحمُها لَكاً فهو ملكوك .
وأنشد :
إلى عُجَايات له ملكوكة
في دُخُس دُرم الكُعوبِ آثْنان
والْتَكّ الوِردُ التكاكاً ، إذا ازدحَمَ . واللَّكُّ : الضغط ، يقال لكه لَكّاً .

### Türkçe

**باب الكاف واللام**
**كل** , **لك**: ikisi de kullanımdadır.

**كل**: Ebü’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الكَلُّ**: puttur.
Ve **الكَلُّ**: insanlardan ruhu ağır olan (kimse)dir.
Ve **الكَلُّ**: yetimdir.
Ve **الكَلُّ**: vekildir.
Ve **كَلَّ** adam: yorulduğu zaman. Ve **كَلَّ**: tevekkül ettiği zaman.

Leys dedi: **الكَلّ**: ne çocuğu ne babası olan adam; ve gerçekten **كلَّ يَكلُّ كلالةً**.
Ve **الكَلُّ**: yetimdir.
Ve inşad etti:

Malını yiyici, **الكَلِّ**in, gençliğinden önce,
**الكَلِّ**in kemiği sağlam değilse

Dedi: ve **الكَلّ**: sahibine yük ve ağırlık olan kimsedir.
Allah azze ve celle dedi: ( **وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاهُ** ) (النمل: 76), yani: bakmakla yükümlü olunan (kimse).

Dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin “**الكَلُّ**: puttur” sözüyle murad ettiği:
Allah azze ve celle’nin sözü: ( **ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْدًا مَّمْلُوكًا** ) (النحل: 75); onu, taptıkları put için bir misal yaptı; o hiçbir şeye güç yetiremez; o, efendisine karşı **كلٌّ**dur; çünkü göçtüğünde onu taşır ve yer değiştirdiğinde onu bir yerden bir yere nakleder. Allah dedi: Bu **الكَلّ** put ile adaleti emreden kimse eşit olur mu? (Bu) istifhamdır; manası azarlamadır; sanki dedi: **الكَلّ** put ile yaratıcı (olan)ı—cel celâluhu—eşit tutmayın.

Hadiste geldi: ( **نُهي عن تقصيص القبور وتكليلها** ), Debrî, ‘Abdürrezzâk’tan, o Yahyâ b. el-‘Alâ’dan, o el-Ahvâs b. Hakîm’den, o Râşid b. Sa‘d’dan rivayet etti.
Debrî dedi: Becelî’den, onun şöyle dediğini nakletti: **التكليل**: onları, **الكِلَل** gibi bir bina ile yükseltmektir; o da kabirlerin üzerine yapılan savâmi‘ ve kubbelerdir.

Allah azze ve celle dedi: ( **وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَو امْرَأَةٌ** ) (النساء: 12), âyet.
Arap dili ehli **الكلالَة**’nin tefsirinde ihtilaf etti. Münzir bana, Hüseyin b. Fehm’den, o Seleme’den, o Ebû ‘Ubeyde’den haber verdi: o dedi ki: **الكلالة**; kendisine çocuk yahut baba yahut kardeş ve bunun benzeri mirasçı olmayan herkes; Ahfeş dedi.
Münzirî bana, Ebû Tâlib’den, o babasından, o Ferrâ’dan haber verdi: o dedi ki: **الكلالة**: baba ve çocuk hariç olan şeydir.
Dedi: Ebü’l-‘Abbâs’ı şöyle derken işittim: akrabalıktan **الكلالة**: baba ve çocuk hariç olan şeydir; onları **كلالة** diye adlandırdılar; çünkü ölü(nün) nesebi etrafında en yakın en yakına doğru dolaşmaları sebebiyle; “nesep onu kuşattı” (**تكلّله النّسَبُ**) denir: onu kuşattığı zaman.
Dedi: Onu bir defa şöyle derken işittim: **الكلالة**; iki ucu düşen kimsedir; ikisi babası ve çocuğudur; böylece **كَلاًّ** ve **كلالةً** oldu; yani: asıl üzerine (yük olan) bakıma muhtaç (kimse) oldu.
Der ki: iki taraftan düştü de onların üzerine bakıma muhtaç oldu.
Dedi: onu ondan ezber olarak yazdım.

Dedim: Câbir hadisi sana **الكلالة**’yi ve onun vâris olduğunu açıklar; çünkü der ki: “Ölüme yaklaşacak derecede bir hastalıkla hastalandım; sonra Peygamber’e (صلى الله عليه وسلم) geldim ve dedim ki: Ben, bana ancak **كلالَة** mirasçı olan bir adamım”; muradı: ne babası vardır ne çocuğu.

Allah azze ve celle, Nisa sûresinde **الكلالة**’yi iki yerde zikretti:
Birincisi: Yüce sözüdür: ( **وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَو امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ** ) (النساء: 12).
Onun sözü: ( **يُورَثُ** ) “**وُرِثَ يُورَثُ**”tendir; “**أُورثَ يُورَثُ**”ten değildir.
Ve ( **كلالةً** )’yi hâl olarak nasb etti; mana: Nesebi vârisleri tarafından kuşatılmış halde bir adam ölürse; yani ne babası vardır ne çocuğu; ve onun anne tarafından bir erkek kardeşi yahut kız kardeşi vardır; o ikisinden her birine altıda bir; böylece ölüyü burada **كلالةً** yaptı; o, miras bırakan (kimsedir); Câbir hadisinde ise vâristir.
Öyleyse her kim ölür de ne babası vardır ne çocuğu, o, vârislerinin **كلالة**sidir.
Ve her vâris ki bir ölüye baba değildir ve onun çocuğu da değildir, o, miras bıraktığının **كلالة**sidir.
Bu, Arapça bakımından düzgündür; tenzîl ve sünnete uygundur; ilim ehline onu bilmek gerekir ki, ondan ihtiyaç duydukları şey kendilerine karışmasın.

İkinci yer: Allah azze ve celle’nin kitabında **الكلالة** hakkında sözü: ( **يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِى الْكَلَالَةِ إِن امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ** ) (النساء: 176), âyet; böylece burada **الكلالة**’yi baba ve anne tarafından kız kardeş, ve baba ve anne tarafından erkek kardeşler yaptı; tek kız kardeşe ölünün bıraktığının yarısını, iki kız kardeşe üçte ikiyi, erkek kardeşler ve kız kardeşlere aralarında bütün malı—erkeğe iki dişinin payı gibi—yaptı. Ve ilk âyette anne tarafından erkek kardeş ve kız kardeşe üçte biri; ikisinden her birine altıda biri yaptı. Böylece iki âyetin sevki, **الكَلالة**’nin bir defa anne tarafından kardeşleri, bir defa da baba ve anne tarafından erkek ve kız kardeşleri kapsadığını beyan etti. Şairin sözü delalet etti ki baba, **الكَلالة**’den değildir; ve çocuk(lar)dan sonra asabeden olan diğer veliler **كلالة**dır; o, şu sözüdür:

Şüphesiz kişinin babası onun için daha koruyucudur,
Ve **الكَلالَة**nin mevlâsı öfkelenmez

Muradı: kişi zulme uğradığında babası onun için daha çok öfkelenir; **الكَلالة**nin mevlâları—onlar erkek kardeşler, amcalar, amca oğulları ve diğer akrabalar—kişi için babanın öfkesi gibi öfkelenmezler.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû’l-Cerrâh’tan: Eğer amca oğlu yakın (lahh) değilse ve aşiretten bir adam ise derler ki: o, benim **الكلالةُ** amca oğlumdur; ve “amca oğlu **كلاَلةً**” ve “benim amca oğlum **كلالةً**”.
Dedim: Bu, asabe uzak olsalar da **كلالة** diye adlandırıldıklarına delalet eder; onu anla. Ve sana **الكلالة** âyetlerinden ve ikisinin i‘rabından, onunla içinin ferahlayacağı ve senden karışıklığı giderecek şeyi açıkladım; onu düşün, onu öyle bulursun, inşallah.

Leys dedi: **الكليل**: keskinliği olmayan kılıçtır. Ve **لسان كليل**: **كلة** ve **كلالة** sahibi. **الكال**: yorgun düşüren (şey/kimse). Ve gerçekten **كل يَكِلّ كلالاً وكلالةً**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: perdelerden **الكلة**: dikilip de ev gibi olan şeydir. Lebîd’den inşad etti:

Her bir çevresi sarılmış (şey)den, değneklerini gölgeleyen,
Üzerinde bir **كِلّةٌ** ve onun **قِرامُها**sı olan bir çift

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الكلّة** ayrıca: insanın hâlidir; o da **البِكْلة**’dir; denir ki: “Falan, **بِكلَّة سَوْء** ile geceledi”, yani kötü bir hâl ile. Ve **الكِلّة**: “**سيفٌ كَلِيلُ**” sözünün masdarıdır; **الكِلّة**si açık (olan).
Ve denir: işitmesi ağırlaştı, gözü **كلَّ** oldu, dişi döküldü.

Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den: o dedi ki: denir: aslan **يُهَلِّل** yahut **يُكَلل**; ve kaplan **يُكَلِّل** eder, **يُهَلِّل** etmez. Dedi: **المكلِّل**: yüklenip de boynuzuyla düşene kadar dönmeyen (hayvan)dır. Ve **المهلِّل**: boynuzuna yüklenip sonra çekinip geri dönen (hayvan)dır.
C‘adî dedi:

Sabahladı kınar; dün onu **ماكلّلتها** (kılmadım),
Ve gerçekten ben de öylece, ne sapkınlık sapıttım

( **ما** ) zâiddir. **كلّلتها**: yani ona karşı geldin.
Denir: falan, falanı **كلّل** etti; yani ona itaat etmedi. Ve falan **مُكِلاًّ** sabahladı: akrabaları ona **كلاًّ** olduğu zaman; yani: (ona) bakıma muhtaç (kimseler) oldu. Ve onu taşla **كللتُه**; yani onun üzerine onunla çıktım; (şu söz) dedi:

Ve yarığı, keçi taşlığı çakılıyla **مكلولُ**

Ve **الكِلّة**: **الصُّوقعة**’dır; o, hevdicin başında kırmızı bir yün parçasıdır.
Asma‘î dedi: kadın **انكلّتْ**; o, **تَنكَلُّ انكَلالاً**: tebessüm ettiği zaman. Ve bulut, şimşekle **انْكَلَّ**: şimşekle tebessüm ettiği zaman.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **الغمام المكَلَّلُ**: etrafında bulut parçaları bulunan buluttur; o, onlarla kuşatılmıştır. Ve başkası İmruü’l-Kays’tan inşad etti:

Ey dost, sana gösterdiğim bir şimşek görür müsün ve parıltısını,
İki elin parıltısı gibi, bir **حَبِّي** içinde **مكلل**

Dedim: denir: kılıç **تأكلاً وتأكل** ile parladı; şimşek **تأكُّلاً**: parıldadığı zaman. Ve bu bâbdan değildir.

Leys dedi: **الإكليل**: mücevherlerle süslenmiş bir tür baş bağı gibidir.
Dedi: ve **الإكليل**: ayın menzillerinden bir menzildir.
Dedim: **الإكليل**: Akrep burcunun başıdır. Ve Süreyyâ’nın anva’ından onun gözcüsü **الإكليل**’dir; çünkü onun batışıyla doğar.

Leys dedi: adam **كلَّل** etti: gidip de bakıma muhtaçlarını bir zayiata bıraktığı zaman.
Dedi: Amma **كُلٌّ** ise, parçaları toplayan bir isimdir.
Ve onların “**كِلاَ الرَّجُلين**” sözünde: onun iştikakı **كَلَّ القوم**’dandır; fakat onlar tesniye ile cem‘ arasında hafifletme ve ağırlaştırma ile ayırdılar.
Dedim: Nahivcilerden başkası dedi: **كلا** ve **كلتا**, **كَلَّ** bâbından değildir. Ben, bu kitabın üçlü illetli kısmında **كلا** ve **كلتا**’yı açıklayacağım, inşallah تعالى.

Münzirî’nin bana ondan aktardığı üzere Ebû’l-Heysem dedi: **كَلٌّ**, nekre tekil bir isim üzerine vâki olur; böylece cemaat manasını eda eder; onların “Her beyaz yağ değildir ve her siyah hurma değildir” sözleri gibi; ve “hurma” da câizdir; eğer zamirde olanı tekrar edersen.

Ahmed b. Yahyâ’ya Allah عزّ وجلّ’in sözü soruldu: ( **فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ** ) (الحجر: 30); ve onun “**كلّهم**” ile sonra “**أجمعين**” ile te’kidi hakkında; dedi: “**كلهم**” iki şeyi ihtimal ettiğinden—bir defa isim, bir defa te’kid—yalnız te’kid olan te’kidi getirdi; yeter.
Müberred’e onun hakkında soruldu; dedi: “Melekler secde etti” gelseydi, onların bir kısmının secde etmiş olması ihtimalini taşırdı; bu yüzden ( **كلُّهم** ) sözü geldi; parçaları kuşatmak için.
Ona denildi: peki “**أجمعون**”?
Dedi: “**كلُّهم**” gelseydi, onların hepsinin farklı vakitlerde secde etmiş olmaları ihtimalini taşırdı; “**أجمعون**” geldi ki secdenin onların hepsinden tek bir vakitte olduğunu göstersin. Böylece “**كلُّهم**” kuşatma için girdi; “**أجمعون**” itaatin sürati için girdi.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: Adamda kısalık ve kalınlık, şiddetle birlikte olursa denir: adam **كُلكُلٌ** ve **كُلاكِل** ve **كَوَأْلَلٌ**.
Amma **الكَلْكَل** ise göğüstür.
Leys dedi: **الكلاكل**: **الكَراكر** gibi cemaatlerdir.
Ve ‘Accâc’ın sözünü inşad etti:

Ta ki yüksek yerleri, **الكلاكلا** (olarak) çözerler

Asma‘î’den rivayet edildi: o dedi ki: **الكِلَّة**: **الصَّوقَعة**’dır; o, hevdicin başında kırmızı bir yün parçasıdır.
Seleme, Ferrâ’dan: **الكُلَّة**: geciktirmedir. Ve **الكَلَّة**: bıçak ağzıdır. Ve **الكِلّة**: hâl; adamın hâli.
Ve denir: **ذئب كليل**: kimseye saldırmaz. Ve “**بِكلّة سَوءٍ** ile geceledi”; yani kötü bir hâl ile.

**لك**: Leys dedi: **اللَّكُّ**: kırmızı bir boyadır; onunla keçi derileri mestler için boyanır; o, mu‘arrebdir.
Dedi: ve **اللُّكّ**: **الجلد الملكوك**tan yontulan şeydir; onunla bıçaklar saplarına bağlanır; o da mu‘arrebdir.
Ebû ‘Ubeyd: develerden **اللَّكالِك**: iri (olan); Ferrâ’dan nakletti.
Ve başkası inşad etti:

İçinde, iri bir soyluyu **لُكالِكا** gönderdim,
Züreyhiyyât’tan, kıvırcık, **آركا**

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **اللَّكيك**: etten sert olan; **الدَّخيس** de onun gibidir.
Leys dedi: **اللَّكيك**: dolgun (olan). Denir: yaratılışı ve eti dolgun at; ve dolgun ordu. Ve onların topluluğu **التكَّتْ**: **لِكاكاً**; yani sıkışarak kalabalıklaştı.
Başkası dedi: **ناقةٌ لُكِّيَّة**: eti şiddetli; ve onun eti **لُكَّ** edildi: **لَكاً**; o, **ملكووك**tur.
Ve inşad etti:

**ملكوكة** olan, onun için **عُجَايات**a doğru,
Topukları dolgun, **آثْنان** (olan) bir **دُخُس دُرم** içinde

Ve su başı **الْتَكّ** etti: **التكاكاً**; sıkıştığı zaman. Ve **اللَّكُّ**: bastırmadır; denir: onu **لكه لَكّاً**.
