# لمظ (ل-م-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%85%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ل - م - ظ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الظّاء والّلام والميم معهما
ظ ل م، ل م ظ يستعملان فقط
ظلم:
تقول: لَقِيتُه أوَّلَ ذي ظَلَمٍ، وهو إذا كان أوَّلَّ شيءٍ سَدَّ بَصَرَكَ في الرُؤية، ولا يُشْتَقُّ منه فعلٌ، ويقالُ: لقِتيُه أَدْنَى ظَلَمٍ.
والظَّلْمُ: الثَّلْجُ، ويقال الماءُ الجاري على الأسنان من صَفاء اللَّوْنِ لا من الرِّيقِ، قال كعْب:
تَجْلُو عوارِضَ ذي ظَلْمٍ إذا ابتَسَمَتْ
ويقال: الظَّلْمُ ماءُ البَرَد، ويقال: الظَّلْم صَفاءُ الأسنان وشِدَّةُ ضوئها، قال:
إذا ما رَنَا الرّائي إليها بطَرْفِه		غرُوبَ ثَناياها أَضاءَ وأَظْلَما
والظَّليمُ: الذَكَّرُ من النَّعام، والجيمع الظِّلْمانُ، والعَدَدُ أظْلِمةٌ.
والظُّلْمُ: أخذُكَ حقَّ غَيْرك.
والظُّلامةُ: مَظْلَمتُكَ تطلُبُها عند الظّالم.
وظَلَّمتُه تظليماً إذا أنْبَأْتُه إنّه ظالم.
وظُلِمَ فلانٌ فاظَّلَمَ، أي احتَمَلَ الظُّلْم بطِيب نفسه، افتَعَلَ وقياسه اظتَلَم فشُدَّدَ وقُلِبَتْ التاءُ طاءً فأُدغِمَت الظاء في الطاء، وإن شِئْتَ غلَّبْتَ الظاء كما غَلَّبْتَ الطاء.
وإذا سُئِلَ السَّخِيُّ ما لا يجِدُ يقال هو مظلُومٌ، قال زهيرك
ويُظْلَمُ أحياناً فيَظَّلِمُ
أي يَحْتَمِل الظُّلْمَ كَرَماً لا قَهْراً.
وظُلِمَت الأرض: لم تُحْفَر قطُّ ثم حُفِرَتْ، قال النابغة: والنُّؤيُ كالحَوْض في المظلومة الجَلَدِ وظُلِمَتِ الناقَةُ: نُحِرَتْ من غير داءٍ ولا كِبَرٍ.
والظُّلْمةُ: ذَهابُ النُّور، وجمعُه الظُّلَمُ، والظَّلامُ اسم للظُّلْمة، لا يُجمَعُ، يُجْرَى مُجْرَى المصدر كما لا يجمع نظائره نحو السواد والبياض.
وليلةٌ ظَلْماءُ ويَومٌ مظلم: شديد الشَّرِّ.
وأَظْلَمَ فلانٌ علينا البيت: إذا أسمَعَك ما تكرَهْ.
والظُّلْمُ: الشِّرْك، قال اللَّه -عزَّ وجلَّ-: "إن الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عظيم".
لمظ:
اللَّمْظُ: ما تَلَمَّظُ به بِلِسانِكَ عل أَثَر الأكل، وهو الأخْذُ باللِّسان مما يَبْقَى في الفَم والأسنان، واسمُ ذلك الشيءِ لُماظةٌ، قال:
لُماظةُ أَيّامٍ كأحلامِ نائَمَ
وفي الحديث: "النِّفاق في القَلْب لُمْظةٌ سَوْداءُ يعني النُّقطة.
واللَّمْظُ: البياضُ في جَحْفَلةِ الفَرَس فإذا جاوَزَ إلى الأَنْف فهو أَرْثَمُ.

##### Türkçe

باب **الظّاء** ve**الّلام** ve**الميم** onlarla birlikte

**ظ ل م**، **ل م ظ** yalnızca kullanılırlar

**ظلم**:
dersin ki: Onunla **أوَّلَ ذي ظَلَمٍ**’de karşılaştım; o, eğer görmede gözünü örten ilk şey olursa; ondan bir fiil türetilmez; ve denilir: Onunla **أَدْنَى ظَلَمٍ**’de karşılaştım.
Ve **الظَّلْمُ**: kar’dır; ve denilir: tükürükten değil, rengin saflığından dolayı dişlerin üzerinde akan su; Ka‘b dedi ki:
**تَجْلُو عوارِضَ ذي ظَلْمٍ إذا ابتَسَمَتْ**
Ve denilir: **الظَّلْمُ** dolu suyu’dur; ve denilir: **الظَّلْم** dişlerin saflığı ve ışıklarının şiddetidir; dedi ki:
**إذا ما رَنَا الرّائي إليها بطَرْفِه		غرُوبَ ثَناياها أَضاءَ وأَظْلَما**
Ve **الظَّليمُ**: devekuşunun erkeğidir; cem‘i **الظِّلْمانُ**’dır; ve sayı (tekil sayım) **أظْلِمةٌ**’dir.
Ve **الظُّلْمُ**: senin, başkasının hakkını almandır.
Ve **الظُّلامةُ**: zalimin yanında talep ettiğin mazlumiyetindir.
Ve **ظَلَّمتُه** onu **تظليماً** (tazlîm) ettim: ona, onun zalim olduğunu haber verdiğim zaman.
Ve falan kimse **ظُلِمَ** de **اظَّلَمَ**; yani, gönül hoşluğuyla zulmü yüklendi; (bu) **افتَعَلَ**’dır ve kıyası **اظتَلَم**’dır; sonra şeddelendi ve **التاءُ** **طاءً**’a çevrildi; böylece **الظاء** **الطاء** içinde idğam edildi; ve istersen **الظاء**’ı galip kıldın, tıpkı **الطاء**’ı galip kıldığın gibi.
Ve cömertten, bulamadığı bir şey sorulduğu zaman “o mazlumdur” denilir; Züheyr dedi ki:
**ويُظْلَمُ أحياناً فيَظَّلِمُ**
yani, zorla değil, kerem olarak zulmü yüklenir.
Ve yer **ظُلِمَت**: asla kazılmamıştı, sonra kazıldı; Nâbiga dedi ki: **والنُّؤيُ كالحَوْض في المظلومة الجَلَدِ** ve dişi deve **ظُلِمَت**: ne hastalıktan ne de yaşlılıktan olmaksızın boğazlandı.
Ve **الظُّلْمةُ**: nurun gitmesidir; onun cem‘i **الظُّلَمُ**’dır; ve **الظَّلامُ** **الظُّلْمة** için bir isimdir; cem‘ edilmez; **السواد** ve **البياض** gibi benzerleri cem‘ edilmediği gibi, masdarın yürütüldüğü tarz üzere yürütülür.
Ve **ليلةٌ ظَلْماءُ** ve **يَومٌ مظلم**: şerrin şiddetlisidir.
Ve falan kimse bize evi **أَظْلَمَ**: sana hoşlanmadığın şeyi işittirdiği zaman.
Ve **الظُّلْمُ**: şirktir; Allah -azze ve celle- dedi ki: “**إن الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عظيم**”.

**لمظ**:
**اللَّمْظُ**: yemenin ardından dilinle **تَلَمَّظُ** ettiğin şeydir; o, ağızda ve dişlerde kalan şeyden dil ile almadır; o şeyin adı **لُماظةٌ**’dir; dedi ki:
**لُماظةُ أَيّامٍ كأحلامِ نائَمَ**
Ve hadiste: “Kalpte nifak, siyah bir **لُمْظةٌ**’dir” yani nokta.
Ve **اللَّمْظُ**: atın dudağında beyazlıktır; eğer buruna geçerse o **أَرْثَمُ**’dur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

لَمظَ يَلْمُظُ بالضم لَمْظاً، إذا تتبَّعَ بلسانه بقيَّةَ الطعام في فمه، أو أخرجَ لسانَه فمسح به شفتيه. وكذلك التَلَمُّظُ. يقال: تَلَمَّظَتِ الحيَّةُ إذا أخرجَتْ لسانها كَتَلَمُّظ الآكل. واللُماظَةُ بالضم: ما يبقى في الفم من الطعام. ومنه قول الشاعر يصف الدُنيا:
لُماظَةُ أيامٍ كأحلامِ نائم
وقولهم: ما ذقت لَماظاً بالفتح، أي شيئاً. ويقال أيضاً: شرب الماء لَماظاً، إذا ذاقه بطرَف لسانه. قال ابن السكيت: التَمَظَ الشيءَ، أي أكله. واللُمْظَةُ بالضم، كالنُكْتَةُ من البياض، وفي الحديث: "الإيمان يَبدو اللمْظَة في القلب". واللُمْظَةُ في الفرس: بياضٌ في جَحْفَلَتِهِ السفلى. والفرسُ ألْمَظُ. وقد الْمَظّ الفرسُ المِظاظاً.

##### Türkçe

لَمَظَ يَلْمُظُ, damme ile, لَمْظاً: dilini kullanarak ağzındaki yemeğin artığını takip ettiği zaman; yahut dilini çıkarıp onunla iki dudağını sildiği zaman. Aynı şekilde **التَلَمُّظُ** da böyledir. Denir ki: yılan, yiyenin **تَلَمُّظ**’u gibi dilini çıkardığı zaman **تَلَمَّظَتِ الحيَّةُ**.

**اللُماظَةُ** damme ile: ağızda yemekten kalan şey. Ondandır; şairin dünyayı vasfederek sözü:
لُماظَةُ أيامٍ كأحلامِ نائم

Ve onların sözü: fetha ile **ما ذقت لَماظاً**; yani bir şey. Yine denir: suyu, dilinin ucu ile tattığı zaman **شرب الماء لَماظاً**. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **التَمَظَ الشيءَ**; yani onu yedi.

**اللُمْظَةُ** damme ile: beyazlıktan bir nokta gibi. Hadiste: "İman, kalpte **اللمْظَة** olarak belirir." Ve atta **اللُمْظَةُ**: onun alt dudağında bir beyazlıktır. At **ألْمَظُ**dur. Ve at, **المِظاظاً** olarak **الْمَظّ** etti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ظ ل م
ظلم ، لمظ : ( مستعملة ) .
( ظلم ) : سلمة عن الفراء في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَإِذَآ أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُواْ ) ( البقرة : 20 ) فيه لغتان : أَظْلَمَ . وظَلِم . بغير ألف .
وقال أبو عبيد : في ليالي الشهر بعد الثلاثِ البيضِ ثَلاثٌ دُرَعٌ وثَلاثُ ظُلَمٌ ، قال : والواحدةُ من الدُّرَع ، والظُّلَمِ دَرْعاء وظَلْماء .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم وعن أبي العباس المبرّد أنهما قالا : واحدةُ الدُّرَعِ والظُّلمِ دُرْعَةٌ وَظُلْمة ، قلت : وهذا الذي قالاه هو القِياسُ الصحيحُ ، ويجمع الظُّلَمةُ ظُلَمٌ وظُلْمات وظُلُمات .
وقال الليث : الظُّلْمةُ ذَهابُ النور ، وجمعه الظلَم ، قال : والظَّلامُ اسم لذلك ، ولا يُجمع ، يَجْرِي مَجرى المصدر كما لا يجمع نظائرُه نحو السواد والبياض . قال : وليلة ظَلماءُ ، ويوم مُظلم شديدُ الشر ، وأَظلم فلان علينا البيتَ : إذا أسمعك ما تكره ، قلت : أَظلم يكون لازِماً وواقعاً ، وكذلك أيضاً يكون بالمعنيين أَضاء السراجُ بنفسه بمعنى ضاء ، وأَضاء السراجُ الناسَ ، وأَضأْتُ السراجَ فأَضاء وضاء ، ويقال : ظلمه يظلمه ظَلماً وظُلماً فالظَّلْم مصدرٌ حقيقي ، والظُّلمُ الاسم يَقوم مقام المصدر ، ومن أمثال العرب في الشَّبهِ : من أَشْبَهَ أباه فما ظَلَم .
قال الأصمعي : ما ظَلَم أي ما وَضَع الشَّبَه في غير موضعه ، قال : وأصل الظُّلم وَضعُ الشيء في غير موضعه .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَاكِن كَانُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ ) ( النحل : 118 ) قال ما نَقَصُونا شيئاً بما فعلوا ولكن نَقَصُوا أنفسهم ، قال : والعرب تقول ظَلَمَ فلانٌ سِقَاءه إذا سقاه قبل أن يُخْرَجَ زُبْدُهُ .
وقال أبو عبيد : إذا شُرِبَ لَبَنُ السِّقاء قبل أن يَبْلُغ الرُّؤوبَ فهو المظلومُ والظَّليمةُ ، يقال : ظَلَمْتُ القومَ إذا سَقَاهم اللَّبن قبل إدْراكِه .
قلت : هكذا رُوِيَ لنا هذا الحرف عن أبي عبيد : ظَلَمْتُ القومَ ، وهو وَهْمٌ .
أخبرني المنذريّ عن أبي العباس أحمد بن يحيى وعن أبي الهيثم أنهما قالا : يقال : ظَلَمْتُ السِّقاءَ وظَلمت اللبنَ إذا شَرِبته أو سَقيتَه قبل إدراكِهِ وإخراج زُبدته .
وقال ابن السكيت : ظَلمْت وَطْبِي القومَ أي سقَيْته قبل رُؤوبه وأنشد شمر :
وقائلةٍ ظَلمتُ لكم سِقائي
وهل يَخْفَى على العَكدِ الظليمُ
وقال الفراء يقال : ظلَم الوادي إذا بَلغ الماءُ منه مَوْضعاً لم يكن ناله فيما خَلا وَلاَ بَلَغه قبلَ ذلك ، وأنشدني بعضهم يصف سَيْلاً :
يَكادُ يَطْلعُ ظُلْماً ثم يَمنعُه
عن الشَّواهِق فالوادي به شَرِقُ
قال ويقال : لَهو أَظلم من حَيَّةٍ ، لأنها تَأْتِي الجُحْرَ لم تَحْفرْه فتسكنه ، قال ويقولون : ما ظَلمك أَنْ تفعل ، قال : والأرضُ المظلومةُ التي لم ينلْها المطرُ ، قال : وقال رجل لأبي الجرَّاح : أَكلْتُ طعاماً فاتَّخَمْتُه فقال أبو الجراح : ما ظلمك أن تَقِيءَ قال : وأنشدني بعضهم :
قالتْ له مَيٌّ بأَعلى ذي سَلَمْ
ألا تَزُورُنا إن الشَّعْبُ أَلَمّ
قال بَلى يَامَيُّ واليومُ ظَلَمْ
قال الفراء : هم يقولون : معناه حَقّاً وهو مَثَلٌ .
قال : ورأيتُ أنهُ لا يَمنعني يَوْمٌ فيه عِلَّةٌ تمنعُ .
أبو عبيد عن أبي زيد يقول : لَقِيتُه أَدْنَى ظَلَمٍ أي لَقيته أوَّلَ شيء ، قال : وإنه لأَوَّلُ ظَلَم لقيته إذا كان أَوَّلَ شيء سَدَّ بصَرَك بِليل أو نهار ، ومثله لقيته أوَّلَ وَهْلَةٍ ، وَأَوَّلَ صَوْكٍ ، وبَوْكٍ .
قالَ : وَقالَ الأمَوي : أدْنى ظَلَمٍ أي القريب .
قلت : وكان ابن الأعرابي يقول : في قوله : قال : بَلَى يا مَيُّ واليوم ظَلَم ، أي حقاً يقيناً ، وَأُراه قولَ المفَضَّل وهو شبيهٌ بقول من قال في : لا جَرَم ، أيْ حقّا ، يُقيمه مُقامَ اليمين ، وللعرب أَلفاظٌ في الأَيمان لا تُشْبهها كقولهم عَوْضُ لا أفعلُ ذلك ، وجَيْرِ لا أفعلُ ذلك .
وقال ابن السكيت في قول النابغة :
إلاَّ أَوارِيَّ لأياً ما أُبَيِّنها
والنُّؤْيُ كالحوض بالمظلومَة الجلَدِ
قال النُّؤْيُ الحاجزُ حول البيت من تراب فَشَبَّه داخل الحاجز بالحوض ، بالمظلومة يَعني أَرْضاً مَرُّوا بها في بَرِّيّة فتحوَّضوا
حوضاً سَقْوا فيه المِهارَ ، وليستْ بموضع تحويض يقال : ظلمت الحوضَ إذا عمِلتَه في موضع لا تُعمل فيه الحياضُ ، قال : وأصل الظُّلمِ وَضع الشيء في غير مَوضعه ، ومنه قوله : واليومَ ظُلْم أي واليومَ وضع الشأن في غير موضعه ، ومنه قول ابن مُقبل :
هُرْتُ الشَّقاشِق ظَلاَّمون للجُزَر
أي وضعوا النَّحر في غير مَوضعه ، وظَلم السَّيلُ الأرض إذا خَدَّد فيها من غير مُوْضعِ تَخديد وأنشد للحُوَيدِرَة :
ظَلَم البطاحَ بها انْهِلالُ حرِيصةٍ
فَصَفا النطافُ بها بُعَيْدَ المُقْلَعَ
قال : وظَلمتُ سِقائي أي سقيتهم إياه قبل أن يروب وأنشد :
وصاحبِ صِدْق لم تَنلني أذاتُه
وفي ظلْمي له عامداً أجْرُ
قال : هكذا سمعت العرب تنشده : وفي ظَلْمي بنصب الظاء .
قال : والظُّلمُ الاسم والظَّلم بالفتحِ العملُ ، وقال الأصمعي في قول زهير :
ويُظلم أَحْياناً فَيَظَّلم
أي يُطلبُ منه في غير موضع الطلب .
وقال الليث : الظَّلْم يقال هو الثَّلْجُ ويقال هو الماء الذي يَجرِي على الأسنان من اللون لا من الريق ، قال كعب بن زهير :
تَجْلو عَوارِضَ ذي ظَلْم إذا ابتَسَمَتْ
كأَنهُ مَنْهَلٌ بالرّاح مَعْلولُ
وقال الآخر :
إلى شَنْبَاءَ مُشْرَبَةِ الثَّنايا
بماءِ الظَّلْم طيِّبةِ الرُّضابِ
قال : يحتمل أن يكون المعنى بماءِ الثَّلج .
قال شمر : الظَّلْم بياض الأسنان كأنه يعلوه سواد ، والغُروب ماء الأسنان ، وقال الكميت : ثم أنشد البيت .
وقول الله جلّ ثناؤه : ( الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَمْ يَلْبِسُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ ) ( الأنعام : 82 ) .
قال ابنُ عبَّاس وجماعةُ أهل التفسير : لم يُغَطُّوا إيمانهم بشرك ، رَوى ذلك حُذيفة وابن مسعود وسلمان ، وتأَوَّلوا فيه قول الله جلّ وعزّ حكاية عن لُقمان : ( تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ ) ( لقمان : 13 ) والظُّلْمُ الميْل عن القَصد ، وسمعتُ العرب تقول : الْزَمْ هذا الصوبَ ولا تَظْلِم منه شيئاً ، أي لا تَجُرْ عنه .
وقال الباهلي في كتابه : أرض مظلومة إذا لم تُمْطَرْ ، ويُسَمَّى ترابُ لَحْدِ القبرِ ظَلِيماً لهذا المعنى وأنشد :
فأَصْبحَ في غَبْرَاءَ بَعْدَ إشاحةٍ
على العَيْش مَرْدودٍ عليها ظَلِيمُها
يَعْني حُفْرةَ القَبْر ، يُرَدُّ تُرابُها عليه بعد دَفْنِ الميتِ فيها ، والظَّلِيمُ الذَّكر من النَّعام وجمعه الظُّلْمَانُ والعَددُ ثلاثةُ أَظْلِمَةٍ .
قال الليث : الظُّلامَة اسم مَظْلِمَتك التي تَطلبها عِند الظالم ، يقال : أخذها منه ظُلامَة ، ظَلَّمْتُه تَظْليماً إذا نَبَّأْتَه أنه ظَالمٌ ، ويقال : ظُلِمَ فلان فاظَّلَمَ ، معناه أنه احْتمل الظُّلْمَ بِطيبِ نَفْسٍ ، وهو قادر على الامتناع منه ، وهو افتعال ، وأصله اظْتَلَمَ فَقُلِبَتِ التاء ظاء ثم أُدغِمَتْ الظاء فيها ، والسَّخِيُّ إذا كُلِّفَ ما لا يَجِدُه مَظْلُومٌ أو سُئِل ما لا يُسْأَل مِثله فاحْتمله فهو مُظَّلمٌ ، وهو قوله : قد يُظلم أحياناً فَيَظَّلِمُ . وقال غيره : ظَلَمَ الحِمارُ الأتانَ إذا كَامَها ، وقد حَمَلَتْ ، وهو يَظْلِمها ظَلْماً ، وأنشد أبو عمرو الشاعر يصف أُتُناً :
ابَنَّ عَقَاقاً ثمَ يَرْمَحْنَ ظَلْمَةً
إباءً وفيه صَوْلَةٌ وذَمِيلُ
وقال ابن الأعرابي : وَجَدْنا أرضاً تَظَالمُ مِعْزاها ، أي تَتَنَاطَحُ من النَّشَاطِ والشِّبع . ويقال : أَظْلَمَ الثَّغْرُ إذا تلألأ عليه كالماء الرقيق من شدة رَفيفه ومنه قول الشاعر :
إذا ما اجْتَلى الرانِي إليْها بِطَرْفِه
غُرُوبَ ثَناياها أَضَاءَ وأَظْلَما
أضاءَ أي أَصاب ضَوْءاً ، وأَظْلَمَ أصاب ظَلْماً ، والمتَظَلِّم الذي يشكو رَجُلاً ظَلَمه ، والمتظَلِّم أيضاً الظالم ومنه قول الشاعر :
نَقِرُّ ونَأبَى نَخْوَةَ المتظَلِّمِ
أي نَأبَى كِبْر الظالم ، ويقال : تظَلَّم فُلان إلى الحاكم مِن فلان فَظَلّمَهُ تَظليماً أي أنْصَفَه من ظَالِمِه وأعانَهُ عليه .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي :
إذا نفحات الجود أفْنينَ مالَه
تَظَلُّم حتى يُخْذَل المتظلِّمُ
قال : أي أغار على الناس حتى يَكثُرَ مالُه . قلت : جعل التظلم ظُلماً ، لأنه إذا أغار على الناس فقد ظَلمهم ، قال : وأنشد لجابر الثعلبي :
وعمرُو بنُ همامٍ صفعنا جبينَه
بشنعاء تَنْهَى نخْوةَ المتظلِّم
قلت : يريد به نخوة الظالم .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : ومِن غَريب الشَّجَر الظِّلَمُ واحدها ظَلْمَةٌ وهو الظِّلاَّمُ والظَلاَم والظَّالمُ .
وقال الأصمعي : هو شَجَرٌ له عَساليجُ طوال وتَنْبَسِط حتى تَجوزَ حَدَّ أصلِ شَجَرها فمنها سمِّيت ظِلاَماً .
وقال ابن الأعرابي : الظَّلَمةُ المانعون أهلَ الحقوق حقوقَهم .
يقال : ما ظَلَمك عن كذا أي ما مَنَعَك . وقال غيره : الظُّلْمُ الظَّلَمةُ في المعاملة .
وفي الحديث : ( إذا أتيتم على مَظْلُومٍ فأغِذُّوا السير ) قلت : المظْلُوم البَلَدُ الذي لم يُصِبْه غَيْثٌ ولا رِعْيَ فيه للرِّكَابِ .
وقال ابن شميل عن المؤرج : سمعت أعرابياً يقول لصاحبه : أَظْلَمِي وأَظْلَمَك ،
فَعَلَ الله به ، أيّ الأظلَمُ مِنِّي ومِنْك .
وقوله تعالى : ( لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُواْ ) ( البقرة : 150 ) إلا أن يقولوا ظُلماً وباطلاً ، كقول الرجل : ما لي عِنْدَك حقٌ إلا أن تقول الباطل .
وقوله : ( إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَنفُسِهِمْ ) ( النساء : 97 ) أي تتوفاهم في خلال ظُلْمهم .
وقوله : ( فَظَلَمُواْ بِهَا ) ( الأعراف : 103 ) ، أي بالآيات التي جاءتهم ؛ لأنهم لمَّا كفروا بها فقد ظلموا ، ويقع الظلم على الشرك .
قال الله : ( وَلَمْ يَلْبِسُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ ) ( الأنعام : 82 ) أي بشركٍ .
ومنه قول لقمان : ( تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ ) ( لقمان : 13 ) ( أَجْمَعِينَ فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ إِنَّ فِى ذالِكَ لاََيَةً ) ( النمل : 52 ) أي بكفرهم وعصيانهم ، ومن جَعَل مع الله شريكاً فقد عَدَل عن الحق إلى الباطل ، فالكافر ظالم لهذا الشأن .
ومنه حديث ابن زِمْل : لزِمُوا الطريقَ فَلم يَظْلِمُوه أي لم يَعْدِلوا عنه .
وحديث أم سلمة : أن أبا بكر وعمر ثَكَما الأمرَ فلم يظلما عنه ، أي لم يعدلا عنه . يقال : أخذ في طريقٍ فما ظَلَمَ يميناً ولا شِمالاً ، أي ما عدل ، والمسْلِمُ ظالمٌ لنفسه لِتَعَدِّيه الأمور المفترضة عليه .
ومنه قوله : ( رَبَّنَا ظَلَمْنَآ أَنفُسَنَا ) ( الأعراف : 23 ) ويكون الظلم بمعنى النقصان ، وهو راجع إلى المعنى الأول .
قال الله تعالى : ( وَمَا ظَلَمُونَا ) ( البقرة : 57 ) أي ما نَقَصُونا بفعلهم من مِلْكنا شيئاً ولكن نَقَصُوا أنفسهم وبَخَسُوها حقَّها قال : وفي الحديث : إنَّه دُعِيَ إلى طَعَام وإذا البيتُ مُظلَّم فانصرفَ ولم يَدْخل المَظَّلمُ المزوَّقُ مأخوذ من الظَّلْمِ وهو الماء الذي يجري على الثَّغْر .
وقال بعضهم : الظَّلْم مُوهَةُ الذهب والفضة ، قلت : لا أعرفه .
لمظ : أبو عبيد : التَّمَطقُ والتَّلَمُّظُ والتَّذَوُّقُ ، وقد يقال في التَّلمظ : إنه تحريكُ اللسانِ في الفم بعد الأكل كأنه يَتَتَبَّعُ بقيةً من الطعام بين أسنانه ، والتَّمَطُّقُ بالشفَتين أي تضم إحداهما بالأخرى مع صوتٍ يكون منهما .
أبو زيد : ما عندنا لَماظٌ أي طعام يُتَلَمَّظُ .
ومنه ما يستعمله الكتبة في كتبهم وفي الديوان : قد لَمظْناهم أي أعطيناهم شيئاً يتلمظونه قبل حلول الوقت ويُسمى ذلك اللُّماظة .
ويقال : لَمِّظْ فلاناً لُماظَةً أي شيئاً يَتَلَمَّظُهُ .
وفي حديث علي رضي الله عنه : الإيمان يبدو لُمْظَةً في القلب ، كلما ازداد الإيمان ازدادت اللُّمْظةُ .
قال أبو عبيد : وقال الأصمعيّ : قوله :
لُمْظَة هي مثل النُّكْتة أو نحوها من البياض ، ومنه قِيلَ : فرسٌ أَلمَظُ إذا كان بجَحْفَلته شيءٌ من البياض .
وقال غيره : فإذا ارتفع البياض إلى الأنف فهي رُثْمَةٌ والفرس أَرْثَمُ انتهى .

##### Türkçe

ظ ل م
**ظلم** , **لمظ** : (kullanılan).

(**ظلم**) : Selme, el-Ferrâ’dan, Allah جلَّ وعزَّ’in sözü hakkında: ( **وَإِذَآ أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُواْ** ) (el-Bakara: 20): onda iki lugat vardır: **أَظْلَمَ**. Ve **ظَلِم**. ألف’sız.

Ebû Ubeyd dedi: Ayın gecelerinde, üç **البيض**’den sonra üç **دُرَع** ve üç **ظُلَم** vardır; dedi: **الدُّرَع**’dan ve **الظُّلَم**’den bir tanesi **دَرْعاء** ve **ظَلْماء**’dır.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den ve Ebû’l-Abbâs el-Müberred’den haber verdi ki ikisi şöyle demişler: **الدُّرَع**’ın ve **الظُّلم**’ün bir tanesi **دُرْعَة** ve **ظُلْمة**’dir. Dedim: Bu ikisinin söylediği, doğru القياس’tır; ve **الظُّلَمة** toplanır: **ظُلَم** ve **ظُلْمات** ve **ظُلُمات**.

Leys dedi: **الظُّلْمة** nurun gitmesidir; onun cem‘i **الظلَم**’dır. Dedi: **الظَّلام** bunun için bir isimdir ve cem‘ edilmez; السواد ve البياض gibi benzerleri cem‘ edilmediği gibi, masdarın yürüdüğü yerden yürür. Dedi: **ظَلماء** bir gece; ve şerri şiddetli **مُظلم** bir gün. Ve “Falan bize evi **أَظلم** etti”: sana hoşlanmadığını işittirdiği zaman. Dedim: **أَظلم** lâzım ve vâki‘ olur; ve yine iki manayla olur: “**أَضاء** kandil, kendi kendine” yani **ضاء** manasında; ve “**أَضاء** kandil insanları”; ve “Ben kandili **أَضأْتُ** de o **أَضاء** ve **ضاء**.” Ve denir: **ظلمه يظلمه ظَلماً وظُلماً**; böylece **الظَّلْم** hakiki bir masdardır; ve **الظُّلم** isimdir, masdarın yerini tutar. Arapların benzerlikteki darb-ı mesellerindendir: “Kim babasına benzerse, **فما ظَلَم**.”

Asma‘î dedi: “**ما ظَلَم**” yani benzerliği yerinden başka yere koymadı. Dedi: **الظُّلم**’ün aslı, şeyi yerinden başka yere koymaktır.

Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında dedi: ( **وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَاكِن كَانُو** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 **اْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ** ) (en-Nahl: 118): “Bize yaptıklarıyla bizden bir şeyi eksiltmediler; fakat kendilerini eksilttiler.” Dedi: Araplar “Falan **سِقَاء**’ını **ظَلَمَ**” der; onu, köpüğü çıkarılmadan önce suladığı zaman.

Ebû Ubeyd dedi: **السِّقاء**’ın sütü, **الرُّؤوب**’a ulaşmadan içilirse o **المظلوم** ve **الظَّليمة**’dir. Denir: “Kavmi **ظَلَمْتُ**”: sütü olgunlaşmasına erişmeden onlara içirdiğim zaman.

Dedim: Bu harf bize Ebû Ubeyd’den böyle rivayet edildi: “**ظَلَمْتُ القومَ**”; o ise bir vehimdir.

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan ve Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki ikisi şöyle demişler: Denir: “**ظَلَمْتُ السِّقاءَ** ve **ظَلمت اللبنَ**”: onu içtiğin yahut olgunlaşmasına erişmeden ve köpüğünü çıkarmadan önce içirdiğin zaman.

İbnü’s-Sikkît dedi: “Kavme **وَطْبِي**’mi **ظَلمْتُ**” yani onu, **رُؤوب**’undan önce içirdim. Ve Şemmer şu beyti okudu:

وقائلةٍ ظَلمتُ لكم سِقائي
وهل يَخْفَى على العَكدِ الظليمُ

Ferrâ dedi: Denir: “Vadi **ظلَم**”: su ondan, daha önce erişmediği ve ondan önce ulaşmadığı bir yere ulaştığı zaman. Ve bana birisi, bir seli vasfederken şu beyti okudu:

يَكادُ يَطْلعُ ظُلْماً ثم يَمنعُه
عن الشَّواهِق فالوادي به شَرِقُ

Dedi: Ve denir: “O, bir yılandan daha **أَظلم**’dir”; çünkü o, kazmadığı bir deliğe gelir de orada oturur. Dedi: Ve derler: “Sana yapman için ne **ظَلمك**?” Dedi: **الأرضُ المظلومة** yağmurun erişmediği yerdir. Dedi: Bir adam Ebû’l-Cerrâh’a: “Bir yemek yedim de onu tıka basa yedim” dedi; Ebû’l-Cerrâh dedi: “Kusman için seni ne **ظلمك**?” Dedi: Ve bana birisi şu beyti okudu:

قالتْ له مَيٌّ بأَعلى ذي سَلَمْ
ألا تَزُورُنا إن الشَّعْبُ أَلَمّ
قال بَلى يَامَيُّ واليومُ ظَلَمْ

Ferrâ dedi: Onlar derler ki manası “hakikaten”dir; ve o bir meseldir.

Dedi: Ve gördüm ki, içinde bir illet bulunan bir gün beni men etmez; (o illet) men eder.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “Onu **أَدْنَى ظَلَمٍ**’de gördüm” der; yani onu ilk şeyde gördüm. Ve “O, gördüğüm ilk **ظَلَم**’dır”: gece yahut gündüz, ilk şey olarak görüşünü kapatan şey olduğu zaman. Bunun benzeri: “Onu ilk **وَهْلَةٍ**’de gördüm” ve “ilk **صَوْكٍ**” ve “**بَوْكٍ**.”

Dedi: Ve Emevî dedi: “**أدْنى ظَلَمٍ**” yani yakın.

Dedim: İbnü’l-A‘râbî şöyle derdi: “Beli ya Meyy, ve bugün **ظَلَم**” sözünde; yani hakikaten, kesinlikle. Ve onu Mufaddal’ın sözü görüyorum; bu, “**لا جَرَم**” hakkında “hakikaten” diyenin sözüne benzer; onu yemin makamına ikame eder. Arapların yeminlerde, onlara benzemeyen lafızları vardır; onların sözü gibi: “**عَوْضُ** bunu yapmam” ve “**جَيْرِ** bunu yapmam.”

İbnü’s-Sikkît, Nâbiga’nın sözü hakkında:

إلاَّ أَوارِيَّ لأياً ما أُبَيِّنها
والنُّؤْيُ كالحوض بالمظلومَة الجلَدِ

Dedi: **النُّؤْيُ** evin etrafındaki topraktan engeldir; böylece engelin içini havuza benzetti. “**بالمظلومة**” ile, çorak bir yerde uğradıkları bir araziyi kasteder; orada bir havuz yaptılar; onda tayları suladılar; ve o, havuz yapılacak bir yer değildir. Denir: “Havuzu **ظلمتُ**”: onu, havuzların yapılmadığı bir yerde yaptığın zaman. Dedi: **الظُّلم**’ün aslı, şeyi yerinden başka yere koymaktır. Ve ondan: “Ve bugün **ظُلْم**” sözü; yani bugün işi yerinden başka yere koymadır. Ve ondan İbn Mukbil’in sözü:

هُرْتُ الشَّقاشِق ظَلاَّمون للجُزَر

Yani boğazlamayı yerinden başka yere koydular. Ve sel, yeri **ظَلم** eder: onda, yarma yeri olmaksızın yarıklar açtığı zaman. Ve Huveydire’ye ait olarak şu okundu:

ظَلَم البطاحَ بها انْهِلالُ حرِيصةٍ
فَصَفا النطافُ بها بُعَيْدَ المُقْلَعَ

Dedi: “**ظَلمتُ سِقائي**” yani onu, **يروب** olmadan önce onlara içirdim. Ve şu okundu:

وصاحبِ صِدْق لم تَنلني أذاتُه
وفي ظلْمي له عامداً أجْرُ

Dedi: Arapların onu böyle inşad ettiğini işittim: “**وفي ظَلْمي**” ظاء’nın nasbıyla.

Dedi: **الظُّلم** isimdir; ve fetha ile **الظَّلم** amel (iş)tir. Asma‘î, Züheyr’in sözü hakkında:

ويُظلم أَحْياناً فَيَظَّلم

Yani ondan, talebin yeri olmayan bir yerde talep olunur.

Leys dedi: **الظَّلْم** denir; o **الثَّلْج**’dir. Ve denir: O, tükürükten değil, renkten olmak üzere dişlerin üzerinde akan sudur. Ka‘b b. Züheyr dedi:

تَجْلو عَوارِضَ ذي ظَلْم إذا ابتَسَمَتْ
كأَنهُ مَنْهَلٌ بالرّاح مَعْلولُ

Ve başkası dedi:

إلى شَنْبَاءَ مُشْرَبَةِ الثَّنايا
بماءِ الظَّلْم طيِّبةِ الرُّضابِ

Dedi: Mana, **بماءِ الثَّلج** olmak ihtimalini taşır.

Şemmer dedi: **الظَّلْم** dişlerin beyazlığıdır; sanki onun üzerinde bir siyahlık vardır. Ve **الغُروب** dişlerin suyudur. Ve Kümeyt dedi; sonra beyti okudu.

Allah جلّ ثناؤه’nun sözü: ( **الَّذِينَ ءَامَنُواْ وَلَمْ يَلْبِسُو** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 **اْ إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ** ) (el-En‘âm: 82).

İbn Abbâs ve tefsir ehlinin bir cemaati dedi: İmanlarını şirk ile örtmediler. Bunu Huzeyfe, İbn Mes‘ûd ve Selmân rivayet etti. Ve onda, Allah جلّ وعزّ’in Lokman’dan hikâye olarak sözüne te’vil ettiler: ( **تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ** ) (Lokman: 13). Ve **الظُّلْم** kasıttan meyildir. Ve Arapların şöyle dediğini işittim: “Bu yöne yapış ve ondan hiçbir şeyi **تَظْلِم** etme”; yani ondan sapma.

Bâhilî kitabında dedi: Yağmur yağmayan yere **أرض مظلومة** denir. Ve bu mana için, kabrin **لَحْد**’inin toprağına **ظَلِيماً** denir. Ve şu okundu:

فأَصْبحَ في غَبْرَاءَ بَعْدَ إشاحةٍ
على العَيْش مَرْدودٍ عليها ظَلِيمُها

Yani kabrin çukuru: ölü onda defnedildikten sonra toprağı onun üzerine geri döndürülür. Ve **الظَّلِيم** devekuşunun erkeğidir; cem‘i **الظُّلْمَان**’dır. Ve sayı: üç **أَظْلِمَةٍ**.

Leys dedi: **الظُّلامَة** zalimin yanında talep ettiğin **مَظْلِمَة**’nin ismidir. Denir: Onu ondan bir **ظُلامَة** olarak aldı. “Onu **ظَلَّمْتُه** **تَظْليماً**”: ona zalim olduğunu haber verdiğim zaman. Ve denir: “Falan zulme uğradı da **اظَّلَمَ** etti”; manası: zulmü, ondan kaçınmaya gücü yettiği halde, gönül hoşluğuyla yüklendi. Bu, ifti‘âldir; aslı **اظْتَلَمَ** idi; sonra تاء, ظاء’ya çevrildi; sonra ظاء ona idğam edildi. Ve cömert, bulamadığı bir şeyle yükümlü kılınırsa **مَظْلُوم**’dur; yahut benzeri sorulmayan bir şey kendisinden istenir de onu yüklenirse o **مُظَّلم**’dir. Bu, şu sözdür: “**قد يُظلم أحياناً فَيَظَّلِمُ**.” Başkası dedi: Eşek, dişi eşeği **ظَلَمَ** eder: onu aştığı zaman; hâlbuki o hamile olmuştur; ve onu **ظَلْماً** ile **يَظْلِمها**. Ebû Amr, bir dişi eşeği vasfeden şairin şu beytini okudu:

ابَنَّ عَقَاقاً ثمَ يَرْمَحْنَ ظَلْمَةً
إباءً وفيه صَوْلَةٌ وذَمِيلُ

İbnü’l-A‘râbî dedi: “Biz, keçileri **تَظَالمُ** eden bir arazi bulduk”; yani canlılık ve tokluktan birbirleriyle boynuzlaşıyorlar. Ve denir: “**أَظْلَمَ الثَّغْرُ**”: şiddetli parıltısından, üzerinde ince su gibi parıldadığı zaman. Ve ondan şairin sözü:

إذا ما اجْتَلى الرانِي إليْها بِطَرْفِه
غُرُوبَ ثَناياها أَضَاءَ وأَظْلَما

“**أضاءَ**” yani bir ışığa isabet etti; ve “**أَظْلَمَ**” bir **ظَلْم**’a isabet etti. Ve **المتَظَلِّم**, kendisine zulmeden bir adamdan şikâyet eden kimsedir. Ve **المتظَلِّم** aynı zamanda zalimdir; ondan şairin sözü:

نَقِرُّ ونَأبَى نَخْوَةَ المتظَلِّمِ

Yani zalimin kibirlenmesini reddederiz. Ve denir: “Falan, falandan hâkime **تظَلَّم** etti; hâkim de onu **فَظَلّمَهُ تَظليماً** etti”: yani onu zaliminden insafa getirdi ve ona karşı yardım etti.

Münzirî bana Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi:

إذا نفحات الجود أفْنينَ مالَه
تَظَلُّم حتى يُخْذَل المتظلِّمُ

Dedi: Yani insanlara baskın yapar; ta ki malı çoğalsın. Dedim: **التظلم**’i **ظُلماً** kıldı; çünkü insanlara baskın yaparsa onlara zulmetmiş olur. Dedi: Câbir es-Se‘lebî’ye ait olarak şu okundu:

وعمرُو بنُ همامٍ صفعنا جبينَه
بشنعاء تَنْهَى نخْوةَ المتظلِّم

Dedim: Bununla zalimin kibirlenmesini kasteder.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Ağaçların garibinden **الظِّلَم** vardır; onun bir tanesi **ظَلْمَة**’dir; o da **الظِّلاَّم** ve **الظَلاَم** ve **الظَّالم**’dır.

Asma‘î dedi: O, uzun dalları olan bir ağaçtır; ve yayılır; ta ki ağacının kökünün sınırını aşar; bundan dolayı **ظِلاَماً** diye isimlendirildi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الظَّلَمة** hak sahiplerini haklarından men edenlerdir.

Denir: “Seni şundan ne **ظَلَمك**?” yani seni ne men etti. Başkası dedi: **الظُّلْم** muamelede **الظَّلَمة**’dir.

Hadiste: ( “Bir **مَظْلُوم**’a uğradığınızda yürüyüşü hızlandırın” ) Dedim: **المظْلُوم**, yağmur isabet etmeyen beldedir; ve binekler için onda otlak yoktur.

İbn Şümeyl, el-Muerric’den: Bir bedevîyi, arkadaşına şöyle derken işittim: “**أَظْلَمِي وأَظْلَمَك**”; Allah ona bunu yapsın; yani benden ve senden hangisi daha **أظلَم**?

Yüce Allah’ın sözü: ( **لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُواْ** ) (el-Bakara: 150): ancak zulüm ve bâtıl olarak söylemeleri; adamın sözü gibi: “Senin yanında benim bir hakkım yoktur; ancak bâtılı söylemen müstesna.”

Ve sözü: ( **إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِى** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 **أَنفُسِهِمْ** ) (en-Nisâ: 97): yani onları, zulümleri esnasında vefat ettirir.

Ve sözü: ( **فَظَلَمُواْ بِهَا** ) (el-A‘râf: 103): yani kendilerine gelen âyetlerle; çünkü onlara küfrettiklerinde zulmetmiş oldular. Ve zulüm, şirke de vâki‘ olur.

Allah dedi: ( **وَلَمْ يَلْبِسُو** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 **اْ إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ** ) (el-En‘âm: 82): yani şirk ile.

Ve ondan Lokman’ın sözü: ( **تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ** ) (Lokman: 13). ( **أَجْمَعِينَ فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خَاوِيَةً بِمَا ظَلَمُو** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 **اْ إِنَّ فِى ذالِكَ لاََيَةً** ) (en-Neml: 52): yani küfürleri ve isyanları sebebiyle. Kim Allah ile bir ortak kılarsa, haktan bâtıla meyletmiş olur; böylece kâfir, bu işte zalimdir.

Ve ondan İbn Ziml hadisi: “Yola yapıştılar da onu **فَلم يَظْلِمُوه**”: yani ondan sapmadılar.

Ve Ümmü Seleme hadisi: Ebû Bekir ve Ömer işi sağlamlaştırdılar da ondan **فلم يظلما عنه**: yani ondan sapmadılar. Denir: Bir yola girdi de sağa ve sola **فما ظَلَمَ**: yani sapmadı. Ve Müslüman, üzerine farz kılınmış işleri aşması sebebiyle nefsine zalimdir.

Ve ondan sözü: ( **رَبَّنَا ظَلَمْنَآ أَنفُسَنَا** ) (el-A‘râf: 23). Ve zulüm, eksiltme manasında da olur; ve o, birinci manaya döner.

Allah تعالى dedi: ( **وَمَا ظَلَمُونَا** ) (el-Bakara: 57): yani fiilleriyle mülkümüzden bize bir şeyi eksiltmediler; fakat kendilerini eksilttiler ve haklarını noksanladılar. Dedi: Ve hadiste: “O, bir yemeğe davet edildi; ev **مُظلَّم** idi; döndü ve süslü **المَظَّلم**’e girmedi.” Bu, **الظَّلْم**’den alınmıştır; o, **الثَّغْر** üzerinde akan sudur.

Bazıları dedi: **الظَّلْم**, altın ve gümüşün **مُوهَة**’sidir. Dedim: Onu bilmiyorum.

**لمظ** : Ebû Ubeyd: **التَّمَطقُ** ve **التَّلَمُّظُ** ve **التَّذَوُّقُ**; ve **التَّلمظ** hakkında denebilir: O, yemekten sonra ağızda dili hareket ettirmektir; sanki dişleri arasında yemekten bir kalıntıyı takip eder. Ve **التَّمَطُّقُ** dudaklarla olur; yani birini ötekine, onlardan çıkan bir sesle birlikte bitiştirirsin.

Ebû Zeyd: “Bizde **لَماظ** yoktur” yani **يُتَلَمَّظُ** edilen yiyecek yoktur.

Ve ondan, kâtiplerin yazılarında ve divanda kullandıkları: “Onları **لَمظْناهم**” yani vakit girmeden önce onlara, **يتلمظونه** edecekleri bir şey verdik; ve buna **اللُّماظة** denir.

Ve denir: “Falana bir **لُماظَةً** **لَمِّظْ** et” yani onun **يَتَلَمَّظُهُ** edeceği bir şey.

Ali رضي الله عنه hadîsinde: “İman, kalpte bir **لُمْظَةً** olarak belirir; iman arttıkça **اللُّمْظةُ** artar.”

Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: Onun sözü: **لُمْظَة**; o, beyazlıktan bir **النُّكْتة** yahut ona benzer bir şey gibidir. Ve ondan denildi: “Bir at **أَلمَظُ**”: **جَحْفَلته**’sinde beyazlıktan bir şey olduğu zaman.

Başkası dedi: Beyazlık buruna yükselirse o **رُثْمَةٌ**’dir; ve at **أَرْثَمُ**’dur. Bitti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب اللام والميم وما يثلثهما)
(لما)  اللام والميم والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهي اللَّمَى، وهي سُمرةٌ في باطن الشَّفَة، وهو يُستحسَن([1]). وامرأةٌ لمياءُ. قال ذو الرُّمَّة:
لَمياء في شَفَتيْها حُوَّةٌ لَعَس *** وفي اللِّثاثِ وفي أنيابها شَنبُ([2])يقال ظلٌّ ألمَى: كثيفٌ أسود. وممّا* شذَّ عن هذا اللُّمَةُ: التِّرْب، ويقال الأصحاب.
(لمأ)  اللام والميم والهمزة كلمتانِ تدُلاَّنِ على الاشتمال. يقولون: ألمأْت بالشَّيء، إذا اشتملتَ عليه فذهبتَ به. ويقال: تلمَّأَتْ عليه الأرضُ، إذا استوَتْ عليه. فأما قولهم: التُمِئَ لونُه، فيمكن أن يكون مِن هذا، ويمكن أن يكون من الإبدال، كأنَّ الهمزة بدل من العين، والأصل التُمِع.
(لمج)  اللام والميم والجيم. يقال: ما ذَاق لمَاجا، أي مَأْكَلا. ولَمَجَ الشَّيءَ: طَعِمَه. قال لبيد:
* يلمجُ البارِضَ([3]) *
(لمح)  اللام والميم والحاء أصلٌ يدلُّ على لَمْع شيء. يقال: لَمَح البرقُ والنّجمُ لَمْحاً، إذا لَمَعا. قال:
أُراقِب لمحاً من سُهيلٍ كأنَّه *** إذا ما بدا من آخِرِ اللَّيل يطرفُ([4])ورأيت لَمْحة البَرْق. ويقولون: "لأُرِينَّك لمحاً باصراً"، أي أمراً واضِحاً([5]).
(لمز)  اللام والميم والزاء كلمةٌ واحدة، وهي اللَّمْز، وهو العَيب. يقال لَمَزَ يَلمِزُ لَمْزاً. قال الله تعالى: ﴿وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ في الصَّدَقاتِ﴾ [التوبة 58]. ورجل لَمَّازٌ ولُمَزَة، أي عَيَّاب.
(لمس)  اللام والميم والسين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تطلُّبِ شيء ومَسيسِه أيضاً. تقول: تلمّست الشّيءَ، إذا تطلَّبْتَه بيدك. قال أبو بكر بن دريد: اللّمس أصلُه باليد ليُعرَف مَسُّ الشّيء، ثم كثُرَ ذلك حتَّى صار كلُّ طالب مُلتمِساً([6]). ولَمَسْت([7])، إذا مَسِسْتَ. قالوا: وكلُّ مَاسٍّ لامس. قال الله سُبحانه: ﴿أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاءَ﴾ [النساء 43، المائدة 6]، قال قومٌ: أُريد به الجماع. وذهَبَ قوم إلى أنَّه المَسيس، وأنَّ اللَّمْس والملامَسة يكون بغير جماع. وأنشدوا([8]):
لَمَسْتُ بكفِّي كفّه أبْتَغِي الغِنَى ***	ولم أدرِ أنَّ الجودَ من كفِّه يُعدِي([9])وهذا شعرٌ لا يحتجُّ به. واللّمَاسَة([10]): الطَّلِبةُ والحاجة. ويقال: "لا يَمنَع يدَ
لامِس"، إذا لم تكن فيه منفعة ولا له دِفاع. قال:
* ولولاهمُ لم تَدفَعُوا كفَّ لامِسِ *
(لمظ)  اللام والميم والظاء أصيلٌ يدلُّ على نُكتةِ بَياض. يقال: به لُمْظة، أي نُكتةُ بياضٍ. وفي الحديث: "إنَّ الإيمانَ يبدو لُمْظَةً في القَلب، كلَّما ازداد الإيمان ازدادت اللُّمْظة". واللُّمْظة بالفَرَس: بياضٌ يكون بإحدى جَحفَلَتَيه. فأمَّا التلمُّظُ فإخراج بعضِ اللِّسان. يقال: تَلَمَّظَ الحيّةُ، إذا أخرج لسانَه كتلمُّظِ الآكلِ. وإنَّما سمِّي تلمُّظاً لأنَّ الذي يبدو من اللسان فيه يسيرٌ، كاللُّمظة. ويقولون: شَرِب الماء لَمَاظاً، إذا ذاقه بطرَف لسانِه.
(لمع)  اللام والميم والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إضاءةِ الشيءِ بسُرعة، ثم يقاس على ذلك ما يَجري مَجراه. من ذلك: لمَعَ البرقُ وغيرُه، إذا أضاء، فهو لامعٌ. ولَمَع السّيفُ وما أشبَهَ ذلك. ويقال للسَّرابِ يَلْمَعٌ. كأنَّه سمِّي بحركته ولمَعانه. ويشبَّه به الرّجُل الكَذَّاب. قال الشَّاعر:
إذا ما شكوت الحُبَّ كَيمَا تثيبَنِي *** بوُدِّيَ قالت إنَّما أنتَ يَلْمَعُ([11])ويقال: ألْمَعَتِ النّاقةُ، إذا رفعَت ذنبها فعُلم أنَّها لاقح. قال الأعشى:
* مُلْمِعٍ([12]) *
وقال بعضهم: كلُّ حاملٍ اسودَّتْ حلمةُ ثَديِها فهي مُلْمِع. وإنَّما هذا أنَّه يستدَلُّ بذلك على حَمْلها، فكأنَّها قد أبانت عن حالها، كالشيء اللامع. واللِّماع: جمع لُمْعة، وهي البُقعة من الكَلأ. ويقولون - وليس بذلك الصحيح- إنَّ اللُّمعة([13]): الجماعةُ من النّاس. واللَّمَّاعة: الفَلاة. قال:
ولمَّاعةٍ ما بِها من عَلاَمٍ *** ولا أَمَراتٍ ولا نِهْيِ ماءٍ([14])واللَّمَّاعة: العُقاب، لأنها تُلمِع بأجنحتها. فأمَّا قولهم: التمعتُ الشَّيءَ، إذا اختلستَه، فمحمولٌ على ما قلناه من الخفّة والسُّرعة. وكذلك ألْمَعَتْ به المنيَّةُ: ذهبت به. والألمعيُّ: الرّجُل الذي يظُنُّ الظنَّ فلا يكادُ يَكْذِب. ومعنى ذلك أنَّ الغائبات عن عينه كاللاَّمعة، فهو يراها. قال:
الألمعيُّ الذي يظنّ لكَ الظـ ***	ـنَّ كأنْ قَدْ رأى وقد سَمِعا([15])(لمق)  اللام والميم والقاف ثلاثُ كلماتٍ لا تنقاس ولا تتقارب. فالأوَّل اللَّمْق، يقال لَمَقَه بيده، إذا ضربَه. والكلمة الثانية اللَّمْق، وهو المَحْو، يقال لَمَقَه، إذا محاه. قال يونس: سمعتُ أعرابياً يذكر مُصدِّقاً لهم قال: "فلَمَقه* بعد ما نَمَقَه"، كأنَّه محا كتاباً قد كان كتبه. والكلمة الثالثة: اللَّمَاق، يقال: ما ذُقت لَمَاقاً. قال:
كبرقٍ لاَحَ يُعجِبُ مَن رآهُ *** وما يُغْني الحوائمَ من لَمَاقِ([16])(لمك)  اللام والميم والكاف كلمةٌ واحدة. يقال تَلمَّكَ الشَّيءَ، مثل تلمَّجَ، كأنَّه يتذوَّقُه. يقال: ما ذُقت لمَاكاً، أي شيئاً، كقولهم: ما ذقت لمَاجاً، وأصله أن يلوِيَ البعير لَحْيَيه. قال:
فلمَّا رآنِي قد حَمَمتُ ارتحالَه	 *** تلَمَّكَ لو يُجدِي عليه التَّلمُّكُ([17])
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "وهي يستحسن"، وأثبت ما في المجمل.
([2]) ديوان ذي الرمة 5 واللسان (حوا، لعس، شنب).
([3]) البيت بتمامه كما في الديوان 15 طبع 1881 واللسان (لمج، برض، رجل):
يلمج البارض لمجا في الندى *** من مرابيع رياض ورجل
 ([4]) البيت لجران العود في ديوانه 14 والحيوان (3: 52/ 5: 598) والبيان (4: 40).
([5]) وكذا في اللسان، لكن في المجمل: "أي نظراً بتحديق شديد".
([6]) الجمهرة (3: 50).
([7]) يقال لمس يلمس، من بابي ضرب ونصر.
([8]) بدله في المجمل: "واحتج الشافعي بقول القائل".
([9]) البيت مما اختاره أبو تمام في الحماسة (2: 288)، وهو بيتين ثانيهما:
فلا أنا منه ما أفاد ذوو الغنى *** أفدت وأعداني فأتلفت ما عندي
          وفي عيون الأخبار (1: 344): "دخل شاعر على المهدي فامتدحه فأمر له بمال، فلما قبضه فرقه على من حضر، وقال…". وأنشد البيتين، برواية: "وما خلت أن الجود"، و "وأعداني فبددت". وفي الأغاني (18: 94) أن ذلك الشاعر الذي دخل على المهدي هو عبد الله بن سالم الخياط، وأن المهدي أمر له بخمسين ألف درهم.
([10]) اللماسة، بضم اللام وفتحها.
([11]) أنشده في المجمل واللسان (لمع).
([12]) قطعة من بيت له في ديوانه 8 واللسان (لوع)، وهو:
ملمع لاعة الفؤاد إلى جحـ *** ـش فلاه عنها فبئس الفال
 ([13]) في الأصل: "لأن اللمعة". وفي المجمل: "ويقال اللمعة: الجماعة من الناس".
([14]) العلام: جمع علامة. والأمرات: جمع أمرة، وهي العلم.
([15]) البيت لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (لمع).
([16]) لنهشل بن حرى في اللسان (لمق) وإصلاح المنطق 432 برواية: "ولا يشفى".
([17]) أنشده في اللسان (حمم، لمك).

ـ

##### Türkçe

(لام ve **الميم** ve onları üçleyen şeyin bâbı)

(**لما**)  **اللام** ve **الميم** ve illetli harf tek bir kelimedir; o da **اللَّمَى**’dır; o, dudağın iç tarafında bir esmerliktir ve o beğenilir. Ve **لمياء** kadın. **ذو الرُّمَّة** dedi:
لَمياء في شَفَتيْها حُوَّةٌ لَعَس *** وفي اللِّثاثِ وفي أنيابها شَنبُ
Denilir: **ظلٌّ ألمَى**: yoğun siyah. Ve bundan* bu **اللُّمَةُ** şâz oldu: **التِّرْب**; ve denilir: **الأصحاب**.

(**لمأ**)  **اللام** ve **الميم** ve **الهمزة** iki kelimedir; kuşatmaya delâlet ederler. Derler: **ألمأْت بالشَّيء**; yani onu kuşattığın ve onunla gittiğin zaman. Ve denilir: **تلمَّأَتْ عليه الأرضُ**; yani onun üzerinde düzleştiği zaman. Amma onların sözü: **التُمِئَ لونُه**; bu, bundan olabilir; ve ibdâlden olabilir; sanki **الهمزة** **العين**’den bedeldir; asl ise **التُمِع**’dir.

(**لمج**)  **اللام** ve **الميم** ve **الجيم**. Denilir: **ما ذَاق لمَاجا**; yani yenilecek bir şey. Ve **لَمَجَ الشَّيءَ**: onu tattı. **لبيد** dedi:
* يلمجُ البارِضَ *

(**لمح**)  **اللام** ve **الميم** ve **الحاء** bir asıldır; bir şeyin parlamasına delâlet eder. Denilir: **لَمَح البرقُ والنّجمُ لَمْحاً**; yani parladıkları zaman. Dedi:
أُراقِب لمحاً من سُهيلٍ كأنَّه *** إذا ما بدا من آخِرِ اللَّيل يطرفُ
Ve şimşeğin **لَمْحة**’sini gördüm. Ve derler: "**لأُرِينَّك لمحاً باصراً**"; yani açık bir iş.

(**لمز**)  **اللام** ve **الميم** ve **الزاء** tek bir kelimedir; o da **اللَّمْز**’dir; o, ayıptır. Denilir: **لَمَزَ يَلمِزُ لَمْزاً**. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ في الصَّدَقاتِ﴾. Ve **لَمَّاز** erkek ve **لُمَزَة**; yani ayıplayıcı.

(**لمس**)  **اللام** ve **الميم** ve **السين** tek bir asıldır; bir şeyi aramaya ve ona dokunmaya da delâlet eder. Dersin: **تلمّست الشّيءَ**; yani onu elinle aradığın zaman. **أبو بكر بن دريد** dedi: **اللّمس**’in aslı, şeyin dokunuşunu bilmek için el iledir; sonra bu çoğaldı; nihayet her arayan **مُلتمِساً** oldu. Ve **لَمَسْت**; yani dokunduğun zaman. Dediler: her dokunan **لامس**’tır. Allah Sübhânehû dedi: ﴿أَوْ لاَمَسْتُمُ النِّسَاءَ﴾؛ bir kavim dedi: onunla cima murad edildi. Ve bir kavim, onun dokunma olduğunu; ve **اللَّمْس** ile **الملامَسة**’nin cima olmaksızın olacağını söyledi. Ve inşâd ettiler:
لَمَسْتُ بكفِّي كفّه أبْتَغِي الغِنَى ***	ولم أدرِ أنَّ الجودَ من كفِّه يُعدِي
Ve bu, kendisiyle hüccet getirilmeyen bir şiirdir. Ve **اللّمَاسَة**: istek ve ihtiyaç. Ve denilir: "**لا يَمنَع يدَ لامِس**"; yani onda fayda yoksa ve onun için savunma yoksa. Dedi:
* ولولاهمُ لم تَدفَعُوا كفَّ لامِسِ *

(**لمظ**)  **اللام** ve **الميم** ve **الظاء** sahih bir asıldır; beyazlık noktacığına delâlet eder. Denilir: onda **لُمْظة** var; yani beyazlık noktacığı. Ve hadiste: "İman kalpte **لُمْظَةً** olarak belirir; iman her arttıkça **اللُّمْظة** arttı." Ve atta **اللُّمْظة**: iki **جَحفَلَتَيه**’inden birinde olan bir beyazlıktır. Amma **التلمُّظ** ise dilin bir kısmını çıkarmaktır. Denilir: **تَلَمَّظَ الحيّةُ**; yani yiyenin **تلمُّظ**’u gibi dilini çıkardığı zaman. Ancak ona **تلمُّظاً** adı verildi; çünkü dilden görünen şey onda azdır; **اللُّمظة** gibi. Ve derler: **شَرِب الماء لَمَاظاً**; yani onu dilinin ucu ile tattığı zaman.

(**لمع**)  **اللام** ve **الميم** ve **العين** sahih bir asıldır; şeyin süratle aydınlanmasına delâlet eder; sonra bunun üzerine, onun mecrasında yürüyen şey kıyas edilir. Bundan: **لمَعَ البرقُ** ve başkası; yani aydınladığı zaman; o hâlde o **لامع**’dır. Ve **لَمَع السّيفُ** ve buna benzer şey. Ve seraba **يَلْمَعٌ** denilir. Sanki hareketi ve parlamasıyla adlandırıldı. Ve onunla yalancı erkek benzetilir. Şair dedi:
إذا ما شكوت الحُبَّ كَيمَا تثيبَنِي *** بوُدِّيَ قالت إنَّما أنتَ يَلْمَعُ
Ve denilir: **ألْمَعَتِ النّاقةُ**; yani kuyruğunu kaldırdığı zaman; böylece onun gebe olduğu bilinir. **الأعشى** dedi:
* مُلْمِعٍ *
Ve bazısı dedi: her hamile ki memesinin ucu karardıysa o **مُلْمِع**’dir. Ancak bu, onun hamline bununla delil getirilmesidir; sanki o hâlini açığa vurmuştur; parlayan şey gibi. Ve **اللِّماع**: **لُمْعة**’nın cem‘idir; o da otlaktan bir parçadır. Ve derler —bu sahih değildir—: **اللُّمعة**: insanlardan bir topluluk. Ve **اللَّمَّاعة**: çöl. Dedi:
ولمَّاعةٍ ما بِها من عَلاَمٍ *** ولا أَمَراتٍ ولا نِهْيِ ماءٍ
Ve **اللَّمَّاعة**: kartaldır; çünkü kanatlarıyla parıldar. Amma onların sözü: **التمعتُ الشَّيءَ**; yani onu aşırdığın zaman; bu, dediğimiz hafiflik ve sürat üzerine hamledilmiştir. Ve كذلك: **ألْمَعَتْ به المنيَّةُ**: onu götürdü. Ve **الألمعيُّ**: zanneder de neredeyse yalan söylemeyen erkek. Bunun mânası: gözünden gaip olanlar parlayan şeyler gibidir; o hâlde onları görür. Dedi:
الألمعيُّ الذي يظنّ لكَ الظـ ***	ـنَّ كأنْ قَدْ رأى وقد سَمِعا

(**لمق**)  **اللام** ve **الميم** ve **القاف** ölçüye gelmeyen ve birbirine yaklaşmayan üç kelimedir. Birincisi **اللَّمْق**: **لَمَقَه بيده** denilir; yani onu vurduğu zaman. İkinci kelime **اللَّمْق**: o, silmedir; **لَمَقَه** denilir; yani onu sildiği zaman. **يونس** dedi: bir bedevîyi, kendilerine bir tasdik ediciyi anarken işittim; dedi ki: "**فلَمَقه بعد ما نَمَقَه**"; sanki yazmış olduğu bir yazıyı silmiş gibi. Üçüncü kelime: **اللَّمَاق**; denilir: **ما ذُقت لَمَاقاً**. Dedi:
كبرقٍ لاَحَ يُعجِبُ مَن رآهُ *** وما يُغْني الحوائمَ من لَمَاقِ

(**لمك**)  **اللام** ve **الميم** ve **الكاف** tek bir kelimedir. Denilir: **تَلمَّكَ الشَّيءَ**; **تلمَّجَ** gibi; sanki onu tadıyordur. Denilir: **ما ذُقت لمَاكاً**; yani bir şey; onların sözü gibi: **ما ذقت لمَاجاً**. Ve aslı, devenin iki çenesini bükmesidir. Dedi:
فلمَّا رآنِي قد حَمَمتُ ارتحالَه	 *** تلَمَّكَ لو يُجدِي عليه التَّلمُّكُ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ل م ظ
لمظ الرجل يلمظ وتلمّظ إذا تتّبع بلسانه بقيّة الطعام بعد الأكل أو مسح به شفتيه واسم تلك البقية‏:‏ اللماظة وألقى لماظة من فيه وما تلمّظت اليوم بشيء أي ما ذقت شيأ وما ذقت اليوم لماظاً ولمّظه كذا‏:‏ أذاقه إياه وشرب الماء لماظاً بالكسر‏:‏ ذاقه بطرف لسانه‏.‏
وفرس ألمظ‏:‏ في جحفلته بياض فإن جاوز إلى الأنف فهو‏:‏ أرثم وبه لمظة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تلمّظت الحيّة‏:‏ أخرجت لسانها‏.‏
وتلمّظ بذكره‏.‏
قال رجل من بني حنيفة‏:‏ فدع عربيّاً لا تلمّظ بذكره فألأم منه حين ينسب عائبه لقد كان متلافاً وصاحب نجدة ومرتفعاً عن جفن عينيه حاجبه وما زالت الدّنيا يخون نعيمها وتصبح بالأمر العظيم تمخّض لماظة أيام كأحلام نائم يذعذع من لذّاتها المتبرّض المتبلّغ‏.‏
وعنده لمظةٌ من سمنٍ‏:‏ يسيرٌ تأخذه بإصبعك كالجوزة‏.‏
وألمظ الفوق وتر القوس‏.‏
ولمظه من حقّه‏:‏ أعطاه شيأ قليلاص منه‏.‏

##### Türkçe

ل م ظ
**لمظ** adam **يلمظ** ve **تلمّظ** ettiğinde: yemekten sonra yemeğin artığını diliyle takip ettiğinde yahut onunla iki dudağını sildiğinde; ve o artığın adı: **اللماظة**’dır. Ve ağzından bir **لماظة** attı. Ve “Bugün hiçbir şeyle **تلمّظت** etmedim” yani hiçbir şey tatmadım. Ve “Bugün bir **لماظاً** tatmadım.” Ve onu şöyle **لمّظه**: onu ona tattırdı. Ve suyu kesre ile **لماظاً** olarak içti: onu dilinin ucuyla tattı.

Ve **ألمظ** bir at: üst dudağında beyazlık vardır; eğer buruna geçerse o: **أرثم**’dur; ve onda bir **لمظة** vardır.

Mecazdan: yılan **تلمّظت** etti: dilini çıkardı.

Ve onun zikriyle **تلمّظ** etti.

Benî Hanîfe’den bir adam dedi:
“Öyleyse bir Arabı bırak; onun zikriyle **تلمّظ** etme; çünkü ondan daha aşağılık, ayıplayanı nisbet edildiğinde.
Gerçekten o, çok telef edici idi ve yiğitlik sahibi idi; ve iki göz kapağının üzerinden kaşı yükselmiş idi.
Ve dünya, nimetini hainlik etmekten geri kalmadı; ve büyük iş ile sabahlar, **لماظة**’yi doğurur: uyuyan birinin rüyaları gibi günler; onun lezzetlerinden, azık edinmiş, geçinmiş olan sarsılır.”

Ve onun yanında yağdan bir **لمظةٌ** vardır: parmağınla aldığın, ceviz gibi, az bir şey.

Ve **ألمظ** etti: okun gezini, yayın kirişini.

Ve onun hakkından onu **لمظه** etti: ondan az bir şey verdi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّلمُّظ والتمطُّق: التذَوُّقُ. واللمْظ والتلمُّظُ: الأَخذ باللسان ما يَبْقى في الفم بعد الأَكل، وقيل: هو تَتَبُّع الطُّعْم والتذوُّق، وقيل: هو تحريك اللسان في الفم بعد الأَكل كأَنه يَتَتَبَّع بقيّة من الطعام بين أَسنانه، واسم ما بقي في الفم اللُّماظةُ. والتمطُّق بالشفَتين: أَن تُضَمَّ إِحداهما بالأُخرى مع صوت يكون منهما، ومنه ما يستعمله الكَتَبة في كَتْبهم في الدّيوان: لَمَّظْناهم شيئاً يَتلمَّظُونه قبل حُلول الوقت، ويسمى ذلك اللُّماظة، واللُّماظة، بالضم: ما يَبقى في الفم من الطعام؛ ومنه قول الشاعر يصف الدنيا:
لُماظةُ أَيامٍ كأَحلامِ نائمٍ
وقد يُستعار لبقية الشيء القليل؛ وأَنشد: لُماظة أَيام. والإِلْماظُ الطعْن الضعيف؛ قال رؤبة:
يُحْذِيه طَعْناً لم يكن إِلْماظا
وما عندنا لَماظٌ أَي طعام يُتلمَّظُ. ويقال: لَمِّظْ فلاناً لُماظة أَي شيئاً يتلمَّظُه. الجوهري: لمَظَ يَلمُظُ، بالضم، لَمْظاً إِذا تَتَبَّع بلسانه بقيّةَ الطعام في فمه أَو أَخرج لسانه فمسح به شَفتيه، وكذلك التلمُّظُ. وتلمَّظَتِ الحيةُ إِذا أَخرجت لسانها كتلمُّظ الأَكل. وما ذُقت لَماظاً، بالفتح. وفي حديث التحْنِيكِ: فجعل الصبيُّ يتلمَّظ أَي يُدِيرُ لسانه في فيه ويحرِّكُه يتَتبَّع أَثر التمر، وليس لنا لَمَاظ أَي ما نَذُوقُه فنَتلمَّظُ به. ولَمَّظْناه: ذوَّقْناه ولَمَّجْناه. والتمَظَ الشيءَ: أَكله. ومَلامِظُ الإِنسان: ما حَوْلَ شَفَتَيْه لأَنه يَذُوقُ به. ولَمَظ الماءَ: ذاقَه بطَرف لسانه، وشرب الماء لَماظاً: ذاقه بطرَف لسانه. وأَلمَظَه: جعل الماء على شفته؛ قال الراجز فاستعاره للطعن: يُحْميه طعْناً لم يكن إِلْماظا
(* مقوله «يحميه» كذا في الأصل وشرح
القاموس بالميم، وتقدم يحذيه طعناً، وفي الاساس وأحذيته طعنة إِذا طعنته.)أَي يبالغ في الطعن لا يُلْمِظُهم إِياه.
واللَّمَظُ واللُّمْظةُ: بياض في جَحْفلة الفرس السُّفْلى من غير الغُرّة، وكذلك إِن سالت غُرَّتُه حتى تدخل في فمه فيَتَلَمَّظ بها فهي اللُّمظة؛ والفرس أَلْمَظُ، فإِن كان في العُليا فهو أَرْثَمُ، فإِذا ارتفع البياض إِلى الأَنف فهو رُثْمَةٌ، والفرس أَرْثَمُ، وقد الْمَظَّ الفرس الْمِظاظاً. ابن سيده: اللَّمَظ شيء من البياض في جَحفلة الدابّة لا يُجاوز مَضَمَّها، وقيل: اللُّمظة البياض على الشفتين فقط. واللُّمْظة: كالنُّكْتة من البياض، وفي قلبه لُمظة أَي نُكتة. وفي الحديث: النِّفاق في القلب لُمْظة سوداء، والإِيمانُ لُمظة بيضاء، كلما ازْداد ازْدادتْ. وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه: الإِيمان يَبْدُو لُمظةً في القلب، كلما ازداد الإِيمان ازدادت اللُّمظة، قال الأَصمعي: قوله لُمظة مثل النُّكْتة ونحوها من البياض؛ ومنه قيل: فرس أَلمظ إِذا كان بجَحْفلته شيء من بياض. ولَمَظه من حقِّه شيئاً ولمَّظه أَي أَعْطاه. ويقال للمرأَة: أَلْمِظِي نَسْجَكِ أَي أَصْفِقِيه. وأَلْمَظ البعير بذَنَبه إِذا أَدْخله بين رِجْليه. لمعظ: أَبو زيد: اللَّمْعَظُ الشَّهْوانُ الحَريصُ، ورجل لُمْعُوظ ولُمْعُوظة من قوم لمَاعِظةٍ، ورجل لَعْمَظة ولَمْعَظة: وهو الشَّرِهُ الحَريص.

##### Türkçe

**التَّلمُّظ** ve **التمطُّق**: tatma. **اللمْظ** ve **التلمُّظُ**: yemekten sonra ağızda kalan şeyi dille almak; ve denildi ki: tadı izlemek ve tatmaktır; ve denildi ki: yemekten sonra ağız içinde dili hareket ettirmektir; sanki dişleri arasında yemekten bir kalıntıyı izliyormuş gibi. Ağızda kalanın adı **اللُّماظةُ**’dır.

**التمطُّق** dudaklarla: ikisinden bir ses olmak üzere, birini ötekine bitiştirmen (dudakları birbirine bastırman)dır. Ondandır ki kâtiplerin divanda yazılarında kullandıkları: “Onlara, vaktin gelmesinden önce, **يَتلمَّظُونه** (tatlanacakları) bir şey **لَمَّظْناهم** (tattık/ tattırdık).” Buna **اللُّماظة** denir.

**اللُّماظة** (ضم ile): ağızda yemekten kalan şeydir; ve ondandır şairin dünyayı vasfederek sözü:
لُماظةُ أَيامٍ كأَحلامِ نائمٍ

Ve az şeyin kalıntısı için de ödünç alınır; ve okuttu: “**لُماظة أَيام**.”

**الإِلْماظُ**: zayıf saplama (mızrak/ok darbesi); Rü’be dedi ki:
يُحْذِيه طَعْناً لم يكن إِلْماظا

Ve yanımızda **لَماظٌ** yoktur; yani **يُتلمَّظُ** (tatlanacak) yiyecek. Ve denir: “Falana bir **لُماظة** **لَمِّظْ**”; yani onu **يتلمَّظُه** (tatlayacağı) bir şey (ver).

Cevherî: **لمَظَ يَلمُظُ** (ضم ile) **لَمْظاً**: diliyle ağzındaki yemeğin kalıntısını izlediği zaman; yahut dilini çıkarıp onunla iki dudağını sildiği zaman; **التلمُّظُ** da böyledir. Yılan **تلمَّظَتِ**: yemenin **تلمُّظ**’u gibi dilini çıkardığı zaman. “Ben **لَماظاً** (فتح ile) tatmadım.”

**التحْنِيكِ** hadîsinde: “Bebek **يتلمَّظ** oldu”; yani ağzında dilini döndürür ve onu hareket ettirir, hurmanın izini takip eder. Ve bizim için **لَمَاظ** yoktur; yani onunla tatıp da **نَتلمَّظُ** edeceğimiz (tatlanacağımız) şey yoktur.

“Onu **لَمَّظْناه**”: ona tattırdık; ve ona **لَمَّجْناه**.

**التمَظَ** şeyi: onu yedi.

İnsanın **مَلامِظُ**’i: iki dudağının çevresidir; çünkü onunla tadar.

**لَمَظ** suyu: dilinin ucuyla tattı. “Suyu **لَماظاً** içti”: dilinin ucuyla tattı.

**أَلمَظَه**: suyu onun dudağı üzerine koydu; râciz dedi ki, onu saplamaya ödünç alarak:
يُحْميه طعْناً لم يكن إِلْماظا

(* “**يحميه**” sözü asılda ve Kâmûs şerhinde **الميم** ile böyledir; ve “**يحذيه طعناً**” geçti; ve Esâs’ta: “**وأحذيته طعنة**” yani onu sapladığım zaman.) Yani saplamada mübalağa eder; onlara onu **يُلْمِظُهم** etmez (hafifçe dokundurmaz).

**اللَّمَظُ** ve **اللُّمْظةُ**: atın alt dudağında, **الغُرّة** olmaksızın bir beyazlıktır; ve yine, eğer onun **غُرَّتُه** akıp da ağzına girince, onunla **يَتَلَمَّظ** ederse, o **اللُّمظة**’dir. At **أَلْمَظُ**’dur. Eğer (beyazlık) üstte olursa o **أَرْثَمُ**’dur. Beyazlık buruna yükselirse o **رُثْمَةٌ**’dir; at **أَرْثَمُ**’dur. Ve at **الْمِظاظاً** **الْمَظَّ** etmiştir.

İbn Sîde: **اللَّمَظ** binek hayvanının dudağında bir miktar beyazlıktır; onun **مَضَمَّ**’ını aşmaz. Ve denildi ki: **اللُّمظة** yalnızca iki dudak üzerindeki beyazlıktır.

**اللُّمْظة**: beyazlıktan bir nokta gibi; “Kalbinde bir **لُمظة** vardır”; yani bir nokta.

Hadîste: “Kalpte nifak, siyah bir **لُمْظة**’dir; iman ise beyaz bir **لُمظة**’dir; her ne zaman artarsa artar.”

Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “İman kalpte bir **لُمظةً** olarak belirir; iman her ne zaman artarsa **اللُّمظة** artar.” Asmaî dedi ki: Onun “**لُمظة**” sözü, beyazlıktan **النُّكْتة** ve benzeri gibidir; bundan dolayı denildi: “At **أَلمظ**”; dudağında beyazlıktan bir şey olduğu zaman.

Onun hakkından bir şeyi **لَمَظه** ve **لمَّظه**: yani ona verdi.

Kadına denir: “**أَلْمِظِي** dokumanı”; yani onu çırp.

Deve **أَلْمَظ** etti kuyruğuyla: onu iki bacağı arasına soktuğu zaman.

**لمعظ**: Ebû Zeyd: **اللَّمْعَظُ** şehvetli, hırslı olandır. **لُمْعُوظ** bir adam ve **لُمْعُوظة** (bir kadın), **لمَاعِظةٍ** bir kavimdendir. Ve **لَعْمَظة** bir adam ve **لَمْعَظة**: o, obur hırslıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ل م ظ * * لَمَظَ * من باب نصر و * تَلَمَّظَ * إذا تتبع بلسانه بقية الطعام في فمه وأخرج لسانه فمسح به شفتيه و * اللُّمْظَةُ * بالضم كالنكتة من البياض وفي الحديث ﴿الإيمان يبدو لمظة في القلب﴾

##### Türkçe

* ل م ظ * * **لَمَظَ** * (babı) **نصر**’dan ve * **تَلَمَّظَ** *: ağzındaki yemeğin kalıntısını diliyle takip ettiği, dilini çıkardığı ve onunla iki dudağını sildiği zaman. Ve * **اللُّمْظَةُ** * (lâmın zammıyla): beyazlıktan bir nokta gibi. Ve hadiste: ﴿İman kalpte bir **لمظة** olarak belirir﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

لمظ يلمظ لمظا من حد نصر، إذا تتبع بلسانه بقية اللماظة، بالضم، اسم لبقية الطعام في الفم بعد الأكل. ولمظ: إذا أخرج لسانه فمسح به شفتيه. أو لمظ: إذا تتبع الطعم وتذوق وتمطق، كتلمظ، في الكل. ومعنى التمطق بالشفتين: أن يضم إحداهما بالأخرى مع صوت يكون منهما، وفي حديث التحنيك: فجعل الصبي يتلمظ أي يدير لسانه في فيه ويحركه يتتبع أثر التمر.
 ولمظ فلانا من حقه شيئا: أعطاه، كلمظ تلميظا، وهو مجاز. ويقال: ماله لماظ، كسحاب، أي شيء يذوقه فيتلمظ به. وفي الصحاح: ما ذقت لماظا، أي شيئا ويقال أيضا: شربه، أي الماء لماظا: إذا ذاقه بطرف لسانه، وكذلك لمظ الماء لمظا.
 وملامظك: ما حول شفتيك، لأنه يذوق بها. وألمظه: جعل الماء على شفته. قال الراجز فاستعاره للطعن:
  نحذيه طعنا لم يكن إلماظا أي يبالغ في الطعن لا يلمظهم إياه.
 وألمظ عليه: ملأه غيظا. وقال أبو عمرو: يقال للمرأة: ألمظى نسجك، أي صفقي، وفي اللسان: أصفقيه. واللمظة بالضم: بياض في جحفلة الفرس السفلى، من غير الغرة، وكذلك إن سالت غرته حتى تدخل في فمه، فيتلمظ بها، فهي اللمظة.
 كاللمظ، محركة، والفرس ألمظ، فإن كانت في العليا فأرثم، كما سيأتي في موضعه.
 أو اللمظة: البياض في الشفتين فقط.
 وفي المحكم: اللمظ: شيء من البياض في جحفلة الدابة لا يجاوز مضمها.
 واللمظة: النكتة السوداء في القلب. يقال: في قلبه لمظة.
 ومن المجاز: اللمظة: اليسير من السمن تأخذه بإصبعك كالجوزة. نقله الزمخشري وابن عباد.
 واللمظة: هنة من البياض بيد الفرس أو برجله على الأشعر، نقله ابن عباد.
 واللمظة: النقطة من البياض ضد. وفي الحديث: النفاق في القلب لمظة سوداء، والإيمان لمظة بيضاء، كلما ازداد الإيمان ازدادت اللمظة. قال الأصمعي: قوله: لمظة، مثل النكتة ونحوها من البياض. ومن المجاز: تلمظت الحية، إذا أخرجت لسانها كتلمظ إلى كل، نقله الجوهري.
 والمتلمظ، بالفتح، أي على صيغة المفعول: المتبسم. يقال: إنه لحسن المتلمظ.
 وقال ابن عباد: يقال: قيد بعيره المتلمظة، وهو أن يقرن بين يديه حتى يمس الوظيف الوظيف، نقله الصاغاني.
 والتمظه: طرحه في فمه سريعا، كذا في العباب. ونقل الجوهري عن ابن السكيت: التمظ الشيء، أي أكله، ومثله في الأساس. والتمظ بحقه: ذهب به. والتمظ بالشيء: التف، نقله الصاغاني والتمظ بشفتيه: ضم إحداهما على الأخرى مع صوت يكون منهما.

  والمظ الفرس المظاظا، كاحمر احمرارا: صار ألمظ.
 والتلماظ، كسنمار: من لا يثبت على مودة أحد، عن ابن عباد.
 قال: و التلماظة، بهاء، من النساء: الثرثارة المهذارة، أي الكثيرة الكلام.
 ومما يستدرك عليه: اللماظة، بالضم: بقية الشيء القليل، وهو مجاز. ومنه قول الشاعر يصف الدنيا:
  لماظة أيام كأحلام نائم والإلماظ: الطعن الضعيف، وهو مجاز أيضا. ولمظه تلميظا: ذوقه، كلمجه.
 وألمظ البعير بذنبه: إذا أدخله بين رجليه.
 وألمظ القوس: شد وترها. ويقال: ما زال فلان يتلمظ بذكره، وهو مجاز.
 وقال أبو عمرو: المتلمظة: مقعد الاستيام، وهو رئيس الركاب والملاحين، كما في التكملة، وسبق مثل ذلك في م ل ط، ولا أدري أيهما أصح.
 واللماظة، بالفتح: الفصاحة وطلاقة اللسان، وهو مجاز.

##### Türkçe

**لمظ** **يلمظ** **لمظا** ( **من حد نصر** ): **إذا تتبع بلسانه بقية اللماظة**; **اللماظة** (zamme ile): yemekten sonra ağızda kalan yemeğin artığı için isimdir. Ve **لمظ**: dilini çıkarıp onunla iki dudağını sildiği zaman. Yahut **لمظ**: tadı takip edip tattığı ve dudaklarını şapırdattığı zaman; **كتلمظ**; hepsinde. Ve iki dudakla **التمطق**’ın manası: ikisinden bir ses olmak üzere, birini ötekine bitiştirmesidir. Ve **حديث التحنيك**’te: “Derken çocuk **يتلمظ** oldu” yani ağzında dilini döndürür ve onu hareket ettirir; hurmanın izini takip eder.

**ولمظ فلانا من حقه شيئا**: ona verdi; **كلمظ تلميظا**; bu mecazdır. Ve denir: “Onun **لماظ**’ı yoktur” ( **كسحاب** ) yani onunla **يتلمظ** edeceği, tadacağı bir şey. Ve **الصحاح**’ta: “Ben **لماظا** tatmadım” yani bir şey. Ve ayrıca denir: “Onu içti” yani suyu **لماظا**: dilinin ucuyla tattığı zaman; ve yine suyu **لمظ** **لمظا**.

Ve **ملامظك**: iki dudağının çevresinde olan şeydir; çünkü onunla tadar. Ve **ألمظه**: suyu onun dudağı üzerine koydu. **الراجز** dedi; onu mızraklamaya ödünç aldı:
نحذيه طعنا لم يكن إلماظا
yani mızraklamada mübalağa eder; onu onlara **يلمظهم** etmez.

Ve **ألمظ عليه**: onu öfkeyle doldurdu. Ve Ebû Amr dedi: kadına denir: “**ألمظى** dokumanı” yani alkışla; **اللسان**’da: “Onu alkışla.” Ve **اللمظة** (zamme ile): atın alt dudağında, **الغرة**’den olmayan bir beyazlıktır; ve yine, eğer onun **غرته**’si akıp ağzına girinceye kadar olursa, onunla **يتلمظ** eder; işte o, **اللمظة**’dir.

**كاللمظ** (harekeli); ve at **ألمظ**’dur. Eğer üstte olursa, **أرثم**’dur; ileride yerinde geleceği üzere.

Yahut **اللمظة**: yalnız iki dudaktaki beyazlıktır.

Ve **المحكم**’de: **اللمظ**: binek hayvanının alt dudağında bir beyazlık şeyidir; onun kapanma yerine geçmez.

Ve **اللمظة**: kalpteki siyah noktadır. Denir: “Onun kalbinde **لمظة** vardır.”

Ve mecazdan: **اللمظة**: parmağınla ceviz gibi aldığın az bir iç yağı. Bunu Zemahşerî ve İbn Abbâd nakletti.

Ve **اللمظة**: atın elinde yahut ayağında, kıllı olanın üzerinde bir beyazlık parçasıdır; İbn Abbâd nakletti.

Ve **اللمظة**: beyazlıktan olan nokta; zıddı. Ve hadiste: “Kalpte nifak, siyah bir **لمظة**’dir; iman, beyaz bir **لمظة**’dir; iman arttıkça **اللمظة** artar.” Asmaî dedi: onun sözü **لمظة**: **النكتة** gibi ve benzeri beyazlıktan olan şeydir. Ve mecazdan: **تلمظت الحية**: dilini çıkardığı zaman; **كتلمظ**; “yemeye” ( **إلى كل** ) diye; Cevherî nakletti.

Ve **المتلمظ** (fetha ile), yani mef‘ûl sigası üzere: tebessüm eden. Denir: “O, **المتلمظ**’u güzel olandır.”

Ve İbn Abbâd dedi: denir: “Devesini **المتلمظة** ile bağladı”; o, iki ön ayağı arasında birleştirmesidir; ta ki **الوظيف** **الوظيف**’e değsin; Sâgânî nakletti.

Ve **التمظه**: onu ağzına çabucak atmasıdır; **العباب**’da böyle. Ve Cevherî, İbn Sikkît’ten nakletti: **التمظ** şeyi: yani onu yedi; **الأساس**’ta da benzeri. Ve **التمظ بحقه**: onunla gitti. Ve **التمظ بالشيء**: sarıldı; Sâgânî nakletti. Ve **التمظ بشفتيه**: ikisinden bir ses olmak üzere, birini ötekine bitiştirdi.

Ve at **المظ** **المظاظا** ( **كاحمر احمرارا** ): **ألمظ** oldu.

Ve **التلماظ** ( **كسنمار** ): hiç kimsenin sevgisi üzerinde sebat etmeyen; İbn Abbâd’dan.

Dedi: ve **التلماظة** ( **بهاء** ile), kadınlardan: geveze, çok konuşan; yani sözü çok olan.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **اللماظة** (zamme ile): az şeyin artığı; bu mecazdır. Ondan şairin, dünyayı vasfederek sözü:
لماظة أيام كأحلام نائم
Ve **الإلماظ**: zayıf mızraklama; bu da mecazdır. Ve onu **لمظه تلميظا**: onu tattı; **كلمجه**.

Ve **ألمظ البعير بذنبه**: kuyruğunu iki bacağı arasına soktuğu zaman.

Ve **ألمظ القوس**: onun kirişini gerdi. Ve denir: “Falan, onun zikriyle **يتلمظ** etmeyi sürdürdü”; bu mecazdır.

Ve Ebû Amr dedi: **المتلمظة**: **مقعد الاستيام**’dır; o, binekçilerin ve gemicilerin reisidir; **التكملة**’de olduğu gibi; bunun benzeri **م ل ط**’da geçti; hangisi daha sahih, bilmiyorum.

Ve **اللماظة** (fetha ile): fesahat ve dilin akıcılığıdır; bu mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

لَمَظَ
1 لَمَظَ ذ , (S, K,) aor. لَمُظَ , (S,) inf. n. لَمْظٌ, (S, M,) He sought leisurely and gradually, with his tongue, after the remains of the food in his mouth, (S, K, TA,) after eating: (TA:) and he put forth his tongue, and wiped with it his lips: (S, K:) as also ↓ تلمّظ, (S, K,) in both senses: (K:) you say also الحَيَّةُ ↓ تلمّظت (tropical:) The serpent put forth its tongue, (S, K, TA,) like as the eater puts it forth and wipes with it his lip: (S, TA:) or the former verb and ↓ the latter signify he took with his tongue what remained in the mouth after eating: (M:) or he sought leisurely and gradually after the taste, and tasted time after time: (M, K:) or ↓ the latter signifies he tasted time after time; as also تمطّق: or he moved about his tongue in his mouth after eating, as though seeking leisurely and gradually after some remains of the food between his teeth; whereas تمطّق signifies he smacked his lips: (T:) or ↓ تلمّظ signifies he sought leisurely and gradually, with his tongue, after the remains of the food between his teeth after eating: or he put forth his tongue, and wiped with it his lips. (Mgh.) [Hence the saying بِذِكْرِهِ ↓ مَا زَالَ فُلَانٌ يَتَلَمَّظُ (tropical:) [Such a one ceased not to busy his tongue with mentioning him, or it]. (TA.) -A2- لَمَظَ المَآءَ, inf. n. لَمْظٌ, He tasted the water with the extremity of his tongue. (TA.) -A3- See also 2, in two places.

لمّظهُ
2 لمّظهُ ذ , inf. n. تَلْمِيظٌ; (TA;) or ↓ لَمَظَهُ; (M as quoted in the TT [being there written without teshdeed; and both seem to be correct;]) He gave him something to taste; he fed him with something whereby to content or divert, him [so as to allay the craving of his stomach] before the morning-meal; syn. ذَوَّقَهُ and لَمَّجَهُ, (M, TA,) both of which are alike. (TA.) You say also, لَمِّظْ فُلَانًا لُمَاظَةً [Give thou to such a one, to eat,] something which he may taste time after time, or after eating which he may move about his tongue in his mouth as though seeking leisurely and gradually after some remains thereof between his teeth. (T.) ― -b2- And [hence,] لمّظهُ, (M, K,) inf. n. as above; (TA;) and ↓ لَمَظَهُ; (M, K;) (tropical:) He gave to him (M, K, TA) somewhat (M, TA) of his right, or due. (M, K, TA.)

المظهُ
4 المظهُ ذ He put the water upon the edge of his lips, (M,) or upon his lips, or lip. (K, accord. to different copies.) ― -b2- And hence اِلْمَاظٌ is used to signify (tropical:) The act of piercing, or thrusting, feebly [with a spear or the like]. (M, * TA.)

5 تَلَمَّظَ see 1, in six places.

التمظهُ
8 التمظهُ ذ He ate it: (ISk, S, M, A:) or he threw it quickly into his mouth. (O, K.)

المظّ
9 المظّ ذ , inf. n. اِلْمِظَاظٌ, He (a horse) had a لُمْظَة, or whiteness upon his lower lip. (S, K.)

لَمَظٌ
لَمَظٌ ذ : see لُمْظَةٌ, in two places.

لُمْظَةٌ
لُمْظَةٌ ذ A whiteness in the lower lip of a horse, (S, M, K,) not being a part of the [whiteness termed] غُرَّة; (M;) as also ↓ لَمَظٌ: (M, K:) also the former, a غُرَّة which descends so that it enters into the mouth of a horse, and so that he removes with it what has remained in his mouth after eating: and ↓ the latter, somewhat white in the lip of a beast of carriage, not passing beyond the place where the lip closes: (M:) or the former, a whiteness upon both the lips, only. (M, K.) Also, Somewhat of whiteness in the fore leg of a horse, or in his hind leg, upon the أَشْعَر [or hair which surrounds the hoof.] (Ibn- 'Abbلd, K.) And A small spot (As, T, S, M, K) of white: (As, T, S, K:) and contr. of black, in the heart. (K.) It is said in a trad., that faith begins like a لُمْظَة in the heart; (T, S;) and as faith increases, so the latter increases. (T.) And that hypocrisy in the heart is a black لمظة, and faith is a white لمظة; and as either increases, so the لمظة increases. (M. TA.) ― -b2- Also, (tropical:) A small quantity of clarified butter, which one takes with the finger, (K, TA,) like a walnut: mentioned by Z and Ibn-'Abbلd. (TA.)

لَمَاظٌ
لَمَاظٌ ذ A thing which one tastes, (K, TA), and with which one moves about the tongue in the mouth. (TA.) You say, مَا لَهُ لَمَاظٌ He has not anything to taste, (K, TA,) &c. (TA.) And مَا ذُقْتُ لَمَاظًا I have not tasted anything. (S) And شَرِبَ المَآءَ لَمَاظًا He tasted the water with the extremity of his tongue. (S, M, K. *) [See also what next follows.]

لُمَاظَةٌ
لُمَاظَةٌ ذ What remains in the mouth, (S, M, K,) of food, (S, M,) after eating: (TA:) or something which one may taste time after time, or after eating which one may move about his tongue in his mouth as though seeking leisurely and gradually after some remains thereof between his teeth. (T.) [See also what next precedes.] ― -b2- Also, A remain, remainder, or residue, of something little in quantity. (TA.)

أَلْمَظُ
أَلْمَظُ ذ A horse having a لُمْظَة, or whiteness, upon his lower lip: when it is upon the upper lip. he is termed أَرْثَمُ: (S, K:) or a horse whose lower lip is white. (Mgh.)

مَلَامِظُ
مَلَامِظُ ذ The part around the lips of a man: (M, K:) because he tastes therewith. (M.)

مُتَلَمَّظٌ
مُتَلَمَّظٌ ذ The part of the face by which smiling is expressed; syn. مُتَبَسَّمٌ. (K. TA) [in the CK, erroneously, مُتَبَسِّم.]) You say, اِنَّهُ لَحَسَنُ المُتَلَمَّظِ [Verily he is goodly in respect of the part of the face by which smiling is expressed]. (TA.)

##### Türkçe

لَمَظَ
1 **لَمَظَ** ذ , (S, K,) muzari‘si **لَمُظَ** , (S,) mastarı **لَمْظٌ**, (S, M,) O, yedikten sonra ağzındaki yemeğin kalıntılarını diliyle ağır ağır ve yavaş yavaş aradı: (TA:) ve dilini çıkardı ve onunla dudaklarını sildi: (S, K:) her iki mânâda da ↓ **تلمّظ** gibi: (S, K,) (K:) ayrıca **الحَيَّةُ** ↓ **تلمّظت** dersin (mecazen:) Yılan dilini çıkardı, (S, K, TA,) tıpkı yiyenin onu çıkarıp onunla dudağını silmesi gibi: (S, TA:) yahut önceki fiil ile ↓ sonraki, yedikten sonra ağızda kalan şeyi diliyle aldı mânâsına gelir: (M:) yahut o, tadı ağır ağır ve yavaş yavaş aradı ve defalarca tattı: (M, K:) yahut ↓ sonraki, defalarca tattı mânâsına gelir; **تمطّق** da böyledir: yahut yedikten sonra, dişlerinin arasında yemeğin bazı kalıntılarını ağır ağır ve yavaş yavaş arıyormuş gibi, ağzında dilini dolaştırdı; hâlbuki **تمطّق** dudak şapırdattı mânâsına gelir: (T:) yahut ↓ **تلمّظ** şu mânâya gelir: yedikten sonra dişlerinin arasında yemeğin kalıntılarını diliyle ağır ağır ve yavaş yavaş aradı: yahut dilini çıkardı ve onunla dudaklarını sildi. (Mgh.) [Bundan dolayı şu söz söylenir: بِذِكْرِهِ ↓ **مَا زَالَ فُلَانٌ يَتَلَمَّظُ** (mecazen:) [Falanca, onu (yahut onu) anmakla dilini meşgul etmeyi bırakmadı]. (TA.) -A2- **لَمَظَ** **المَآءَ**, mastarı **لَمْظٌ**, Suyun tadına dilinin ucu ile baktı. (TA.) -A3- 2’ye de bak, iki yerde.

لمّظهُ
2 **لمّظهُ** ذ , mastarı **تَلْمِيظٌ**; (TA;) yahut ↓ **لَمَظَهُ**; (TT’de nakledildiği üzere M; [orada şeddesiz yazılmıştır; ve ikisi de doğru görünür;]) Ona tadacak bir şey verdi; sabah yemeğinden önce [midesinin arzusunu yatıştırmak için] onu doyuracak yahut oyalayacak bir şeyle onu besledi; eş anlamlısı **ذَوَّقَهُ** ve **لَمَّجَهُ**, (M, TA,) ikisi de birbirine benzer. (TA.) Ayrıca, **لَمِّظْ فُلَانًا لُمَاظَةً** dersin [Falancaya, yiyecek olarak,] defalarca tadabileceği bir şey, yahut yedikten sonra dişlerinin arasında ondan bazı kalıntıları ağır ağır ve yavaş yavaş arıyormuş gibi ağzında dilini dolaştıracağı bir şey ver. (T.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] **لمّظهُ**, (M, K,) mastarı yukarıdaki gibi; (TA;) ve ↓ **لَمَظَهُ**; (M, K;) (mecazen:) Ona (M, K, TA) hakkından yahut alacağından (M, TA) bir miktar verdi. (M, K, TA.)

المظهُ
4 **المظهُ** ذ Suyu dudaklarının kenarına koydu, (M,) yahut dudaklarının üzerine, yahut dudağına. (K, farklı nüshalara göre.) ― -b2- Ve bundan dolayı **اِلْمَاظٌ** şu mânâda kullanılır: (mecazen:) Zayıfça delme yahut (mızrak ve benzeriyle) zayıfça saplama fiili. (M, * TA.)

5 **تَلَمَّظَ**: 1’e bak, altı yerde.

التمظهُ
8 **التمظهُ** ذ Onu yedi: (ISk, S, M, A:) yahut onu çabucak ağzına attı. (O, K.)

المظّ
9 **المظّ** ذ , mastarı **اِلْمِظَاظٌ**, O (bir at) alt dudağında bir **لُمْظَة** yahut beyazlık vardı. (S, K.)

لَمَظٌ
**لَمَظٌ** ذ : **لُمْظَةٌ**’ye bak, iki yerde.

لُمْظَةٌ
**لُمْظَةٌ** ذ Bir atın alt dudağında bir beyazlık, (S, M, K,) [**غُرَّة** diye adlandırılan beyazlığın] bir parçası olmaksızın; (M;) ↓ **لَمَظٌ** da böyledir: (M, K:) ayrıca birincisi, bir atın ağzına girecek şekilde inen bir **غُرَّة**; öyle ki onunla yedikten sonra ağzında kalanı giderir: ve ↓ ikincisi, binek hayvanının dudağında, dudağın kapandığı yeri aşmayan bir miktar beyazlık: (M:) yahut birincisi, yalnızca iki dudağın üzerinde bir beyazlık. (M, K.) Ayrıca, Bir atın ön bacağında yahut arka bacağında, **أَشْعَر** üzerinde [yahut tırnağı çevreleyen kıl üzerinde] bir miktar beyazlık. (Ibn- 'Abbلd, K.) Ve Küçük bir benek (As, T, S, M, K) beyaz: (As, T, S, K:) ve kalpte siyahın zıddı. (K.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: iman kalpte bir **لُمْظَة** gibi başlar; (T, S;) iman arttıkça, o da artar. (T.) Ve kalpte nifak siyah bir **لمظة**’dir, iman ise beyaz bir **لمظة**’dir; hangisi artarsa, **لمظة** de artar. (M. TA.) ― -b2- Ayrıca, (mecazen:) Bir kimsenin parmağıyla aldığı, ceviz gibi, az bir miktar sade yağ. (K, TA,) Z ve Ibn-'Abbلd tarafından zikredilmiştir. (TA.)

لَمَاظٌ
**لَمَاظٌ** ذ Bir kimsenin tadına baktığı, (K, TA), ve onunla ağzında dilini dolaştırdığı şey. (TA.) **مَا لَهُ لَمَاظٌ** dersin: Onun tadacak hiçbir şeyi yoktur, (K, TA,) vb. (TA.) Ve **مَا ذُقْتُ لَمَاظًا**: Hiçbir şey tatmadım. (S) Ve **شَرِبَ المَآءَ لَمَاظًا**: Suyun tadına dilinin ucu ile baktı. (S, M, K. *) [Ayrıca, hemen sonra gelen şeye de bak.]

لُمَاظَةٌ
**لُمَاظَةٌ** ذ Yedikten sonra, (TA:) ağızda kalan, (S, M, K,) yiyecekten, (S, M,) şey: yahut bir kimsenin defalarca tadabileceği bir şey, yahut yedikten sonra dişlerinin arasında ondan bazı kalıntıları ağır ağır ve yavaş yavaş arıyormuş gibi ağzında dilini dolaştıracağı bir şey. (T.) [Ayrıca, hemen önce gelene de bak.] ― -b2- Ayrıca, Az miktarlı bir şeyin kalanı, artığı yahut tortusu. (TA.)

أَلْمَظُ
**أَلْمَظُ** ذ Alt dudağında bir **لُمْظَة** yahut beyazlık bulunan at: üst dudakta olursa ona **أَرْثَمُ** denir: (S, K:) yahut alt dudağı beyaz olan at. (Mgh.)

مَلَامِظُ
**مَلَامِظُ** ذ İnsanın dudaklarının çevresindeki kısım: (M, K:) çünkü onunla tadar. (M.)

مُتَلَمَّظٌ
**مُتَلَمَّظٌ** ذ Yüzün, gülümsemenin ifade edildiği kısmı; eş anlamlısı **مُتَبَسَّمٌ**. (K. TA) [CK’de yanlışlıkla **مُتَبَسِّم**.]) **اِنَّهُ لَحَسَنُ المُتَلَمَّظِ** dersin: [Şüphesiz o, gülümsemenin ifade edildiği yüz kısmı bakımından güzeldir]. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَمَظَ
لَمَظَ U ( n. ac. لَمْظ 1 ),
a.  Rolled the tongue about; licked up, tasted.

b.  [ acc. &  Min ], Paid a part of ( his debt ).

c.  see II (b) .

لَمَّظَ
لَمَّظَ II ,
a.  see I (b) .

b.  Gave to eat.

أَلْمَظَ
أَلْمَظَ IV
a.  [ 'Ala ], Irritated.

b.  Tasted ( water ).

تَلَمَّظَ
تَلَمَّظَ V ,
a.  see I (a) .

اِلْتَمَظَ
اِلْتَمَظَ VIII
a.  [ Bi ], Smacked the lips.

b.  Took, seized.

c.  Gobbled up.

اِلْمَظَّ
اِلْمَظَّ IX ,
a.  Was white-lipped .  لُمْظَة 3t ,  4 , White spot ( on a horse's lower lip ).

أَلْمَظُ
أَلْمَظُ 14 ,
a.  White in the lower lip ( horse ).

لَمَاْظ
لَمَاْظ 22 ,
a.  Morsel, taste.

لُمَاْظَة
لُمَاْظَة 24t ,
a.  Remains of food in the mouth; remainder.

مَلَاْمِظُ
مَلَاْمِظُ 44 ,
a.  The parts round the mouth.

تَلَمَّظَ
N. P. تَلَمَّظَ V ,
a.  Smiling.

##### Türkçe

**لَمَظَ**
**لَمَظَ** U (mast. isim **لَمْظ** 1),
a. Dili dolaştırdı; yalayıp topladı, tattı.

b. [mef‘ûl & **مِن**], (borcunun) bir kısmını ödedi.

c. II (b)’ye bak.

**لَمَّظَ**
**لَمَّظَ** II,
a. I (b)’ye bak.

b. Yedirdi.

**أَلْمَظَ**
**أَلْمَظَ** IV
a. [**عَلَى**], tahriş etti.

b. (suyu) tattı.

**تَلَمَّظَ**
**تَلَمَّظَ** V,
a. I (a)’ya bak.

**اِلْتَمَظَ**
**اِلْتَمَظَ** VIII
a. [**بِ**], dudak şapırdattı.

b. Aldı, ele geçirdi.

c. Tıkınırcasına yuttu.

**اِلْمَظَّ**
**اِلْمَظَّ** IX,
a. Beyaz dudaklı oldu. **لُمْظَة** 3t, 4, (atın) alt dudağında beyaz benek.

**أَلْمَظُ**
**أَلْمَظُ** 14,
a. Alt dudakta beyaz (at).

**لَمَاْظ**
**لَمَاْظ** 22,
a. Lokma, tat.

**لُمَاْظَة**
**لُمَاْظَة** 24t,
a. Ağızda kalan yemek artığı; artık.

**مَلَاْمِظُ**
**مَلَاْمِظُ** 44,
a. Ağzın çevresindeki kısımlar.

**تَلَمَّظَ**
Özel isim **تَلَمَّظَ** V,
a. Gülümseme.
