# لمظ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%85%D8%B8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لمظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: لمظ

التَّلمُّظ والتمطُّق: التذَوُّقُ. واللمْظ والتلمُّظُ: الأَخذ باللسان ما يَبْقى في الفم بعد الأَكل، وقيل: هو تَتَبُّع الطُّعْم والتذوُّق، وقيل: هو تحريك اللسان في الفم بعد الأَكل كأَنه يَتَتَبَّع بقيّة من الطعام بين أَسنانه، واسم ما بقي في الفم اللُّماظةُ. والتمطُّق بالشفَتين: أَن تُضَمَّ إِحداهما بالأُخرى مع صوت يكون منهما، ومنه ما يستعمله الكَتَبة في كَتْبهم في الدّيوان: لَمَّظْناهم شيئاً يَتلمَّظُونه قبل حُلول الوقت، ويسمى ذلك اللُّماظة، واللُّماظة، بالضم: ما يَبقى في الفم من الطعام؛ ومنه قول الشاعر يصف الدنيا:
لُماظةُ أَيامٍ كأَحلامِ نائمٍ
وقد يُستعار لبقية الشيء القليل؛ وأَنشد: لُماظة أَيام. والإِلْماظُ الطعْن الضعيف؛ قال رؤبة:
يُحْذِيه طَعْناً لم يكن إِلْماظا
وما عندنا لَماظٌ أَي طعام يُتلمَّظُ. ويقال: لَمِّظْ فلاناً لُماظة أَي شيئاً يتلمَّظُه. الجوهري: لمَظَ يَلمُظُ، بالضم، لَمْظاً إِذا تَتَبَّع بلسانه بقيّةَ الطعام في فمه أَو أَخرج لسانه فمسح به شَفتيه، وكذلك التلمُّظُ. وتلمَّظَتِ الحيةُ إِذا أَخرجت لسانها كتلمُّظ الأَكل. وما ذُقت لَماظاً، بالفتح. وفي حديث التحْنِيكِ: فجعل الصبيُّ يتلمَّظ أَي يُدِيرُ لسانه في فيه ويحرِّكُه يتَتبَّع أَثر التمر، وليس لنا لَمَاظ أَي ما نَذُوقُه فنَتلمَّظُ به. ولَمَّظْناه: ذوَّقْناه ولَمَّجْناه. والتمَظَ الشيءَ: أَكله. ومَلامِظُ الإِنسان: ما حَوْلَ شَفَتَيْه لأَنه يَذُوقُ به. ولَمَظ الماءَ: ذاقَه بطَرف لسانه، وشرب الماء لَماظاً: ذاقه بطرَف لسانه. وأَلمَظَه: جعل الماء على شفته؛ قال الراجز فاستعاره للطعن: يُحْميه طعْناً لم يكن إِلْماظا
(* مقوله «يحميه» كذا في الأصل وشرح
القاموس بالميم، وتقدم يحذيه طعناً، وفي الاساس وأحذيته طعنة إِذا طعنته.)أَي يبالغ في الطعن لا يُلْمِظُهم إِياه.
واللَّمَظُ واللُّمْظةُ: بياض في جَحْفلة الفرس السُّفْلى من غير الغُرّة، وكذلك إِن سالت غُرَّتُه حتى تدخل في فمه فيَتَلَمَّظ بها فهي اللُّمظة؛ والفرس أَلْمَظُ، فإِن كان في العُليا فهو أَرْثَمُ، فإِذا ارتفع البياض إِلى الأَنف فهو رُثْمَةٌ، والفرس أَرْثَمُ، وقد الْمَظَّ الفرس الْمِظاظاً. ابن سيده: اللَّمَظ شيء من البياض في جَحفلة الدابّة لا يُجاوز مَضَمَّها، وقيل: اللُّمظة البياض على الشفتين فقط. واللُّمْظة: كالنُّكْتة من البياض، وفي قلبه لُمظة أَي نُكتة. وفي الحديث: النِّفاق في القلب لُمْظة سوداء، والإِيمانُ لُمظة بيضاء، كلما ازْداد ازْدادتْ. وفي حديث عليّ، كرّم اللّه وجهه: الإِيمان يَبْدُو لُمظةً في القلب، كلما ازداد الإِيمان ازدادت اللُّمظة، قال الأَصمعي: قوله لُمظة مثل النُّكْتة ونحوها من البياض؛ ومنه قيل: فرس أَلمظ إِذا كان بجَحْفلته شيء من بياض. ولَمَظه من حقِّه شيئاً ولمَّظه أَي أَعْطاه. ويقال للمرأَة: أَلْمِظِي نَسْجَكِ أَي أَصْفِقِيه. وأَلْمَظ البعير بذَنَبه إِذا أَدْخله بين رِجْليه. لمعظ: أَبو زيد: اللَّمْعَظُ الشَّهْوانُ الحَريصُ، ورجل لُمْعُوظ ولُمْعُوظة من قوم لمَاعِظةٍ، ورجل لَعْمَظة ولَمْعَظة: وهو الشَّرِهُ الحَريص.

### Türkçe

**التَّلمُّظ** ve **التمطُّق**: tatma. **اللمْظ** ve **التلمُّظُ**: yemekten sonra ağızda kalan şeyi dille almak; ve denildi ki: tadı izlemek ve tatmaktır; ve denildi ki: yemekten sonra ağız içinde dili hareket ettirmektir; sanki dişleri arasında yemekten bir kalıntıyı izliyormuş gibi. Ağızda kalanın adı **اللُّماظةُ**’dır.

**التمطُّق** dudaklarla: ikisinden bir ses olmak üzere, birini ötekine bitiştirmen (dudakları birbirine bastırman)dır. Ondandır ki kâtiplerin divanda yazılarında kullandıkları: “Onlara, vaktin gelmesinden önce, **يَتلمَّظُونه** (tatlanacakları) bir şey **لَمَّظْناهم** (tattık/ tattırdık).” Buna **اللُّماظة** denir.

**اللُّماظة** (ضم ile): ağızda yemekten kalan şeydir; ve ondandır şairin dünyayı vasfederek sözü:
لُماظةُ أَيامٍ كأَحلامِ نائمٍ

Ve az şeyin kalıntısı için de ödünç alınır; ve okuttu: “**لُماظة أَيام**.”

**الإِلْماظُ**: zayıf saplama (mızrak/ok darbesi); Rü’be dedi ki:
يُحْذِيه طَعْناً لم يكن إِلْماظا

Ve yanımızda **لَماظٌ** yoktur; yani **يُتلمَّظُ** (tatlanacak) yiyecek. Ve denir: “Falana bir **لُماظة** **لَمِّظْ**”; yani onu **يتلمَّظُه** (tatlayacağı) bir şey (ver).

Cevherî: **لمَظَ يَلمُظُ** (ضم ile) **لَمْظاً**: diliyle ağzındaki yemeğin kalıntısını izlediği zaman; yahut dilini çıkarıp onunla iki dudağını sildiği zaman; **التلمُّظُ** da böyledir. Yılan **تلمَّظَتِ**: yemenin **تلمُّظ**’u gibi dilini çıkardığı zaman. “Ben **لَماظاً** (فتح ile) tatmadım.”

**التحْنِيكِ** hadîsinde: “Bebek **يتلمَّظ** oldu”; yani ağzında dilini döndürür ve onu hareket ettirir, hurmanın izini takip eder. Ve bizim için **لَمَاظ** yoktur; yani onunla tatıp da **نَتلمَّظُ** edeceğimiz (tatlanacağımız) şey yoktur.

“Onu **لَمَّظْناه**”: ona tattırdık; ve ona **لَمَّجْناه**.

**التمَظَ** şeyi: onu yedi.

İnsanın **مَلامِظُ**’i: iki dudağının çevresidir; çünkü onunla tadar.

**لَمَظ** suyu: dilinin ucuyla tattı. “Suyu **لَماظاً** içti”: dilinin ucuyla tattı.

**أَلمَظَه**: suyu onun dudağı üzerine koydu; râciz dedi ki, onu saplamaya ödünç alarak:
يُحْميه طعْناً لم يكن إِلْماظا

(* “**يحميه**” sözü asılda ve Kâmûs şerhinde **الميم** ile böyledir; ve “**يحذيه طعناً**” geçti; ve Esâs’ta: “**وأحذيته طعنة**” yani onu sapladığım zaman.) Yani saplamada mübalağa eder; onlara onu **يُلْمِظُهم** etmez (hafifçe dokundurmaz).

**اللَّمَظُ** ve **اللُّمْظةُ**: atın alt dudağında, **الغُرّة** olmaksızın bir beyazlıktır; ve yine, eğer onun **غُرَّتُه** akıp da ağzına girince, onunla **يَتَلَمَّظ** ederse, o **اللُّمظة**’dir. At **أَلْمَظُ**’dur. Eğer (beyazlık) üstte olursa o **أَرْثَمُ**’dur. Beyazlık buruna yükselirse o **رُثْمَةٌ**’dir; at **أَرْثَمُ**’dur. Ve at **الْمِظاظاً** **الْمَظَّ** etmiştir.

İbn Sîde: **اللَّمَظ** binek hayvanının dudağında bir miktar beyazlıktır; onun **مَضَمَّ**’ını aşmaz. Ve denildi ki: **اللُّمظة** yalnızca iki dudak üzerindeki beyazlıktır.

**اللُّمْظة**: beyazlıktan bir nokta gibi; “Kalbinde bir **لُمظة** vardır”; yani bir nokta.

Hadîste: “Kalpte nifak, siyah bir **لُمْظة**’dir; iman ise beyaz bir **لُمظة**’dir; her ne zaman artarsa artar.”

Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: “İman kalpte bir **لُمظةً** olarak belirir; iman her ne zaman artarsa **اللُّمظة** artar.” Asmaî dedi ki: Onun “**لُمظة**” sözü, beyazlıktan **النُّكْتة** ve benzeri gibidir; bundan dolayı denildi: “At **أَلمظ**”; dudağında beyazlıktan bir şey olduğu zaman.

Onun hakkından bir şeyi **لَمَظه** ve **لمَّظه**: yani ona verdi.

Kadına denir: “**أَلْمِظِي** dokumanı”; yani onu çırp.

Deve **أَلْمَظ** etti kuyruğuyla: onu iki bacağı arasına soktuğu zaman.

**لمعظ**: Ebû Zeyd: **اللَّمْعَظُ** şehvetli, hırslı olandır. **لُمْعُوظ** bir adam ve **لُمْعُوظة** (bir kadın), **لمَاعِظةٍ** bir kavimdendir. Ve **لَعْمَظة** bir adam ve **لَمْعَظة**: o, obur hırslıdır.
