# لهب — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%A8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%87%D8%A8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%A8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: لهب

ه ل ب
هلب ، هبل ، لهب ، بله ، بهل : مستعملات .
هلب : قال ابن شميل يقال : إنه لَيَهلِبُ الناسَ بلسانه : إذا كان يَهجُوهم ويَشْتُمهُم ، يقال : هو هَلاّبٌ : أي هَجّاء ، ورجلٌ مُهلَّب : أي مَهْجُوّ .
وقال الليث : الهُلْب : ما غَلُظ من الشّعر ، كشَعر ذَنَبِ الناقة .
ورجلٌ أهلبُ : إذا كان شعرُ أخْدَعَيه وجَسَدِه غلاظاً .
فرسٌ مَهلوب : قد هُلِبَ ذنَبُه : استُؤصِلَ جَزّاً .
ويقال : هَلَبَتْنا السماء : إذا بلّتهم بشيء من ندًى أو نحوِ ذلك .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابي قال : الهَلُوب : المرأة التي تَقرُب من زوجها وتُحبُّهُ ، وتتباعَدُ من غيره وتُقصِيه .
قال : وكذلك إذا كان لها صديق فأَحَبَّتْه وأَطَاعته ، وعَصَتْ غيرَه وأقْصَتْه .
قال : وروي عن عمر أنه قال : رحم الله الهَلُوب ، يعني الأولى ، ولَعَن الله الهَلُوب ، يعني الأخرى .
وقال ابن الأعرابي : الهَلُوب الصِّفة المحمودة أُخِذتْ من اليوم الهَلاّب : إذا كان مَطَرُه سَهلاً لَيِّنا دائماً غير مُؤْذٍ .
قال : والصِّفَةُ المذْمُومَةُ : أُخِذتْ من اليوم الهَلاّب : إذا كان مَطرُه ذا رعْد وبَرْق وأهوال وهَدْمٍ للمنازل .
أبو عبيد : الهَلاّب : الرّيح مع المَطَر .
وقال أبو زبيد :
أَحَسَّ يوماً مِن المُشْتاةِ هَلاّبا
وهَلَبَتْنا السماءُ تهلِبُنا هَلْبا .
وقال المازنيّ : ذَنَب أهلبُ : أي مُنقطع ، وأنشد :
وأنهُمُ قد دَعَوْا دَعْوَةً
سَيَتْبَعُها ذَنَبٌ أَهلَبُ
أي منقطع عنكم ، كقوله : الدنيا ولَّتْ حَذَّاءَ : أي منقطعة .
قال : والأهلَب : الذي لا شَعَر عليه .
أبو عبيد ، عن الأموي : أتيتُه في هُلْبة الشّتاء : أي في شدّة بَرْدِه .
شمر ، عن أبي يزيد الغَنَوي قال : في الكانون الأوّل الصِّنُّ والصَّنَّبْر والمَرْقِيُّ في
القبْر ، وفي الكانون الثاني هَلاّبٌ ومُهلِّب وهُلَيْب ، قال : وهي أيّام شديداتُ البَرْد : ثلاثةٌ في كانونَ الأول ، وثلاثةٌ في كانونَ الآخر ، قال : وهَلاّب ومُهلَّب وهُليب يَكنَّ في هُلْبة الشّهر ، وهُلْبَةُ الشَّهر آخره .
وقال غيره : يقال هُلْبة الشّتاء وهُلُبَّتُه بمعنى واحد . ومن أيام الشتاء هالِبُ الشَّعَر ومُدحْرِجُ البَعَر .
وقال شمر : وفي الحديث : ( والسماء تَهلُبُني ) أي تَبلُّني وتُمطِرني وقد هَلَبتْنا السماءُ ، إذا أَمْطَرت بجود .
أبو عُبَيدة . الهُلاَبةُ غُسالَة السَّلا ، وهي في الحِوَلاء ، والحِوَلاء : رأسُ السَّلا ، وهي غِرْسٌ كَقدْر القارُورة تراها خضراءَ بعد الولد ، تُسَمَّى هُلاَبة السِّقْي ، ويقال : أَهْلَب في عُدْوه إهلاباً ، وأَلهبَ إلهَاباً ، وعَدْوهُ ذو أَهَاليب .
وقال خَليفة الحصيني : تقول : رَكِب كلٌّ منهم أُهلُوباً من الثَّناء ، أي فَنّاً ، وهي الأهاليب . وقال أبو عبيدة هي الأساليب ، واحدها أسلوب .
وروى شمر عن بعضهم أنه قال : لأن يمتلىء ما بين عانَتِي إلى هُلْبَتي .
قال . والهُلْبة ما فوق العانة إلى قريب من أسفل البطن .
والأهلَب : الكثيرُ شَعَر الرّأسِ والجَسَد . ووقَعنا في هُلْبةٍ هلْباءَ ، أي في داهية دَهياء ، مثل هُلْبة الشّتاء .
هبل : ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهُبْلة : الثُّكْلَة ، والهُبْلة : القَتْلة ، واللُّهُبة : إشراق اللّون من الجَسَد .
وقال الليث : الهَبَل كالثُّكْل ، وهَبِلَتْه أُمُّه وثَكِلَتْه .
وقال أبو الهيثم : فَعِل يَفْعَل : إذا كان متعدّياً فمصدَرُه فَعْل إلاّ ثلاثة أحرف : هَبِلَتْه أمّه هبَلاً ، وعَمِلْت الشيءَ عمَلا ، وزكِنْتُ الخَبَر زَكَناً ، أي عَلِمته .
وقال الليث : الهِبِلُّ : الشيخ الكبير والمُسِنّ من الإبل ، وأنشد :
أنا أبو نَعامةَ الشيخُ الهِبِلُّ
أبو عبيد ، عن الأصمعي : الهِبَلُّ : الثقيل .
وقال الليث : المَهْبِل : موضعُ الوَلد من الرَّحِم وقيل : المَهْبِل : أقصَى الرَّحم .
وقال شمر : المَهْبِل : البَهْوُ بين الوَرِكَين حيث يَجثم الولدُ ، شُبِّه بمَهْبِل الجبَل ، وهو الهُوَّة الذاهبةُ في الأرض .
وقال الهذليّ :
لاتَقِه المَوْتَ وقِيَّاتُه
خُطَّ له ذلك في المَهبِلِ
وقال أوس بن حَجَر في مهبِل ما بين الجَبَلَيْن :
فأَبصَرَ أَلْهاباً من الطَّوْدِ دُونه
يرَى بين رأسَيْ كل نِيقَيْنِ مَهبَلاَ
وقال ابن الأعرابي : قال أبو زياد : المَهبِل : حيث يَنظُفُ فيه أبو عُمَير بأَرُونِه ، وأنشد بيت الهذليّ .
وقال بعضهم : المَهبِل : ما بين الغَلَقين ، أحدُهما فمُ الرَّحم ، والآخر موضع العُذْرة .
وقال الليث : الهَبّال : المحتال ، والصيَّاد يَهتَبِل الصيدَ : أي يغتَنِمه ، وسمعتُ كلمةً فاهتبلتُها : أي اغتَنمْتُها .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهَبالةُ : الغنيمة ، وأنشد :
فلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً
أَوْساً أُوَيْسُ مِنَ الهَبالهْ
وهُبَل : اسمُ صَنَم عبدَتْه قُرَيش .
وفي حديث أهلِ الإفك : والنساءُ يومَئذٍ لم يُهَبِّلْهُنَّ اللحمُ ، معناه : لم يكثر عليهنَّ الشَّحمُ واللَّحم . ويقال : أصبَح فلانٌ مُهَبَّلاً : وهو المُهَبِّجُ الذي كأنه تورَّم من انتفاخِه ، ومنه قولُ أبي كبير : فشَبّ غير مهبّل .
أخبرنا المنذريّ ، عن ثعلب ، عن ابن الأعرابي : يقال : ماله هابل ولا آبل : فالهابلُ : المحتال ، والآبل : الحَسَنُ الرِّعْية للإبل ، والهَبُّلِيُّ والأبُّلِيُّ : الراهب .
وفي حديث أبي ذَرّ وذكرِه ليلة القدر . قال : فاهتبلتُ غَفْلَتَه ، وقلت : أيُّ ليلة هي ؟ أي تَحيّنْتُ غفْلَتَه وافترصْتُها ، واحتلْتُ لها حتى وجدتُها ، كالرجل يطلب الفرصة في الشيء .
وقال الكميت :
وقالتْ لي النفسُ : اشعَبِ الصّدْعَ واهتَبِلْ
لإحدى الهَنَاتِ المُضْلِعاتِ اهتبالَها
أي استعدَّ لها واحْتَلْ ، قاله أبو عبيد . ورجلٌ مُهتَبِلٌ وهبّال .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابي قال : الهابل : الكثير اللَّحم والشَّحم ، ومنه قولُ عائشة : والنساء لم يُهَبِّلْهُنَّ اللَّحْمُ .
بهل : قال الليث : الأبهل شجرةٌ يقال لها : أيُّ الأبرُس قال : وليس الأبهل بعربيّة مَحْضة .
قال : والباهل : المتردِّد بلا عمل ، والراعي بلا عَصاً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الباهل : الذي لا سِلاَح معه ، وناقة باهِلٌ : مُسَيَّبَةٌ ، وتكون التي لا صِرَار عليها ، ونحو ذلك قال أبو عبيد . وحدثني بعضُ أهل العلم أن دُرَيدَ بن الصِّمَّة أراد أن يُطلِّق امرأته ، فقالت : أتُطلِّقني وقد أطعَمْتُكَ مَأْدُومِي ، وأبثَثْتُك مَكْتومِي ، وأتيتك باهِلاً غير ذات صِرار ؟ . قال : جعلتْ هذا مثلاً لمالِهَا ، وأنها أباحتْ له مالَها .
وقال الليث : أَبهَلَ الراعي إبلَه : إذا تركها ، وأَبهَلها من الحَلَب .
قال : ورجل بُهلُول : حَيِيٌّ كريم ، قال : ويقال : امرأةٌ بُهلول .
أبو عبيد ، عن الأصمعي قال : البُهلول : الضَّحَّاك من الرجال .
شمر ، عن أبي عمرو الشيباني قال : البَهْل : الشيء اليسير الحقير ، وأنشد :
وذو اللُّبّ للبَهْل الحقير عَيُوفُ
أبو عبيد ، عن الأموي : البَهْل : المال القليل . اللِّحياني : هو الضَّلال بن بهلَلِ ،
مأخوذ من الإبهال : وهو الإهمال ، وبَهْلَل الوالي رعيّتَه ، واستبْهلها : إذا أَهمَلها .
وقال النابعة :
وشَيْبان حيثُ استَبهَلتْها السواحِلُ
أي أهمَلها ملوك الحيرة ، وكانوا على ساحل الفُرات قال الشاعر في إبل أُبْهِلَتْ :
إذا استُبهِلتْ أو فَضَّها العبدُ حَلَّقَتْ
بسرْبِكَ يوْمَ الوِرْد عَنْقاءُ مُغرِبُ
يقول : إذا أُبهِلَتْ هذه الإبل ، ولم تُصَرَّ أنفَدَت الجيرانُ ألْبانَها ، فإذا أرادت الشرْبَة لم تكنْ في أخلافِها من اللبن ما يُشترَى به ماءٌ لِشُربها واسْتَبهلَ فلانٌ الحرْبَ : إذا احتلبها بلا صِرار .
وقال ابن مُقبل في الحرب :
فاستَبهل الحرْبَ من حَرّانَ مُطَّرِدٍ
حتى يَظَلَّ على الكَفّين مَوْهوناً
أراد بالحرَّان الرُّمْح . والعرب تقول : مَهْلاً وبَهلاً .
قال الشاعر :
فقلت له : مَهلاً وبَهلاً فلم يَتُبْ
بقوْلٍ وأضْحَى النفسُ محتمِلا ضِغْنا
ثعلب ، عن ابن الأعرابي ، وعن سلمة عن الفراء قال : اهتبل الرجلُ : إذا كَذَب ، واهتَبَلَ : إذا غَنِمَ ، واهتَبل : إذا ثَكِل .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : المبَاهِيل : الإبلُ التي لا صِرَارَ عليها ، وهي المُبْهَلَة .
وقال أبو عمرو في البُهَّل مثله ، واحدُها باهل .
وقال الكسائيّ : الباهل : التي لا سِمَة عليها .
ويقال : باهَلْتُ فلاناً : أي لاعَنْتُه ، وعليه بَهْلةُ الله وبُهْلةُ الله : أي لعْنة الله . وابتَهل فلانٌ في الدّعاء : إذا اجتهدَ . ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتُ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ ) ( آل عِمرَان : 61 ) : أي يجتهِد كلٌّ منا في الدُّعاء ، ولَعْن الكاذِب مِنَّا .
قال أبو بكر : قال قومٌ : المْبتهِل معناه في كلام العَرب : المُسَبِّح الذاكرُ لله ، واحتَجُّوا بقول نابغة بني شَيْبَان :
أَقْطَعُ اللّيلَ آهةً وانْتِحابَا
وابتهالاً لله أيَّ ابتهالِ
قال : وقال قومٌ : المُبتهِل : الدّاعي . وقيل في قوله : ( ثُمَّ نَبْتَهِلْ ( : ثم نَلتعِنْ . قال : وأنشدَنا ثعلب عن ابن الأعرابيّ :
لا يتَأَدّوْنَ في المَضِيق وإنْ
نادَى مُنادٍ كيْ يَنزلوا نَزَلوا
لا بدّ في كَرَّةِ الفوارسِ أَنْ
يُترَكَ في مَعْرَكٍ لهم بَطَلُ
مُنعفِرُ الوجهِ فيه جائفةٌ
كما أَكَبَّ الصَّلاةَ مُبْتَهِلُ
أراد كما أَكَبَّ في الصلاةِ مُسَبِّح
أخبرنا المُنذريِّ قال : أخبرني الحرّانيّ أنه سمع ابن السّكيت قال : يقال : تباهَل القوم : إذا تلاعنوا ، ويقال : عليه بَهْلةُ الله : أي لعنةُ الله . ومُبتهِلاً : أي مجتهداً في الدُّعاء : ويقال : هو الضَّلاَل بنَ بَهْلَل بالباء كأنّه المُبهَل المُهْمَل بنُ ثَهْلَل .
بله : قال الليث : البَلَه : الغَفْلة عن الشّرّ .
وفي الحديث : ( أكثر أهل الجنّة البُلْه ) ، الواحد أبلَه : وهو الغافل عن الشرّ . قلت : البَلَه في كلام العرب على وجوه : يقال : عيشٌ أَبْلَه ، وشبابٌ أبله : إذا كان ناعماً ، ومنه قولُ رؤبة :
بعد غُدانِيِّ الشبابِ الأبْلَهِ
يريد الناعم ، ومنه : أُخِذَ بُلَهْنِيَةِ العَيش : وهو نَعْمَتهُ وغَفْلَتُه . والأَبلَه : الرجل الأحمَق الذي لا تمييزَ له ، وامرأةٌ بَلْهاء .
وقال ابن شميل : ناقةٌ بَلهاء : وهي التي لا تَنْحَاشُ من شيءٍ مكانةً ورزَانةً ، كأنها حَمْقاء ، ولا يقال : جملٌ أبلَه .
والأبلَه : الذي طُبِع على الخير ، فهو غافِلٌ عن الشرّ لا يعرفه .
ومنه الحديث الذي جاء : ( أكثرُ أهل الجنة البُله ) .
وقال ابن شميل : الأبلَه : الذي هو مَيّتُ الداء ، يُرادُ أن شرَّه ميّت لا يَنْبَه له .
وقال أحمد بن حَنْبل في تفسير قوله : استراحَ البُلْه ، قال : هم الغافلون عن الدنيا وأهلها وفسَادِهم وغِلِّهم ، فإذا جاءوا إلى الأمر والنهي فهمُ العقلاء الفقهاء .
وقال ابنُ شميل : البَلَه : حُسْن الخُلق ، وقلة الفِطْنة لِمَداقّ الأمور .
وقال القُتَيْبِيُّ في تفسير البُلْه الذي جاء في الحديث : البُلْه : هم الذين غَلَبَتْ عليهم سلامةُ الصُّدور ، وحُسْنُ الظنّ بالناس ، وأنشد :
ولقد لَهَوْتُ بطِفْلةٍ مَيّالةٍ
بلهاءَ تُطلِعُني على أَسْرَارها
أراد أنها غِرٌّ لا دهاء لها ، فهي تُخبِرُني بسِرّها ، ولا تفْطُن لما في ذلك عليها ، وأنشد غيره في صفة امرأة :
بَلهاء لم تُحفَظْ ولم تُضَيَّعِ
يقول : لم تُحفظ لعَفافِها ولم تُضَيَّع ، مما يقُوتُها ويَصونها ، فهي ناعمة عَفِيفة .
وقال الليث : التَّبَلُّه : تَطَلُّبُ الدابة الضالة والعرَب تقول : فلان يتبلّه في سيره إذا تعَسَّف طريقاً لا يهْتَدِي فيه ولا يستقيم على صَوْبه .
قال لبيد :
عَلِهَتْ تَبلَّهُ من نِهاءٍ صعائدٍ
والرواية المعروفة : عَلِهتْ تبَلّدُ .
وقال الليث : بَلْهَ : كلمةٌ بمعنى أَجَلْ ، وأنشد :
بَلْهَ أني لم أَخُنْ عهداً ولم
أقترِفْ ذنباً فتجْزيني النِّقَمْ
وقال أبو بكر الأنباريّ : في بَلْهَ ثلاثة أقوال : قال جماعة من أهل اللغة : بلهَ معناها على ، وقال الفراء : مَن خَفَضَ بها جَعَلها بمنزلة على وما أشبهها من حروف الخفض ، وذكر ما قاله الليث أنها بمعنى أَجَلْ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَعَدَدْتُ لعبادي الصالحين ما لاعينٌ رَأَتْ ، ولا أُذُن سَمِعتْ ، ولا خطر على قلبِ بشَر ، بله ما أطلَعْتُهم عليه ) .
وقال أبو عبيد : قال الأحمر وغيُره : بله معناه كيف ما أطْلعتُهم عليه .
وقال الفراء : معناه كيف ودَعَ ما أَطْلعتهم عليه .
وقال كعب بنُ مالك يصفُ السيوفَ :
تَذَرُ الجماجِمَ ضاحياً هاماتُها
بَلْهَ الأكُفِّ كأنها لم تُخلَقِ
قال أبو عبيد : الأكُفّ يُنشَد بالخفض والنّصب : النصب على معنى دَعْ الأكفَّ .
وقال أبو زُبيد :
حمَّالُ أَثقالِ أَهْلِ الوُدّ آوِنةً
أُعْطيهُمُ الجَهدَ مِني بلهَ ما أَسَعُ
أي أعطيهم مالا أجِد إلا بجَهْدٍ ، معناه فَدعْ ما أحِيطُ به وأَقْدِر عليه .
لهب : قال الليث : اللَّهَب : اشتعال النار الذي قد خَلَص من الدُّخان .
قال : واللَّهبان : توقُّد الجَمْر بغير ضِرام ، وكذلك لَهبان الحرِّ في الرَّمضاء وأنشد :
لَهَبانٌ وقَدَتْ حُزَّانُه
يَرْمَضُ الجُنْدَبُ منه فيصِرّ
أبو عبيد ، عن أبي عبيدة : اللَّهْبَة : العَطش ، وقد لَهِبَ يلهب لَهَباً ، وهو رجل لَهْبَان ، وامرأة لَهْبَى .
وقال الليث : ألهبْتُ النارَ فالتهبَتْ وتلهَّبَتْ .
واللِّهْب : وجه من الجبل كالحائط لا يُستطاع ارتقاؤه ، وكذلك لِهبٌ أفُق السماء ، والجميع اللُّهوب .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : اللِّهب : مَهواةُ ما بين كلِّ جبلين .
قال : والنَّفْنَفُ : نحو منه .
وقال اللَّيث اللِّهْب : الغُبار الساطع .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : إذا اضطَرَم جَرْيُ الفَرَس : قيل : أَهْذب إهْذاباً ، وأَلهبَ إلهابَاً .
وقال الليث : يقال للفَرَس الشديد الجَرْي المِثيرِ للغُبار : مُلهِب ، وله أَلُهُوب .
وقال امرؤ القيس :
فلِلزَّجْر أُلْهُوبٌ وللسّاق دِرَّةٌ
وقال غيره : أَلهبَ البرقُ إلهاباً ، وإلهابُه : تَدارُكه حتى لا يكونَ بين البَرْقتين فُرْجة .
واللِّهابة : وادٍ بناحية الشواجن فيه رَكايا عَذبةٌ يخترِقه طريق بَطنِ فَلْج ، كأنها جمع لِهْب . وبنو لِهْب : حيٌّ من العَرَب يقال لهم : اللِّهبِيّون ، وهم أهلُ زَجْرٍ وعيافة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : المِلْهَبُ : الرائع الجمال ، والملهب : الكثيرُ الشَّعر من الرجال .

### Türkçe

ه ل ب
**هلب** , **هبل** , **لهب** , **بله** , **بهل**: kullanımdadırlar.

**هلب**: İbn Şümeyl dedi ki: “Şöyle denir: ‘O, diliyle insanları mutlaka **يَهلِبُ**’”: onları hicvedip sövdüğü zaman. Denir: “O, **هَلاّبٌ**dur”: yani hicivci. Ve “**مُهلَّب** bir adam”: yani hicvedilmiş.

Leys dedi ki: **الهُلْب**: kıldan kalın olan şeydir; dişi devenin kuyruğunun kılı gibi.

Ve **أهلب** bir adam: iki **أخْدَع**’ının ve bedeninin kılı kalın olduğu zaman.

**مَهلوب** bir at: kuyruğu **هُلِبَ** edilmiştir; kırkıp kökünden giderilmiştir.

Ve denir: “Gök bize **هَلَبَتْ**”: onları bir şeyden, çiğden yahut bunun benzerinden ıslattığı zaman.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الهَلُوب**: kocasına yaklaşan, onu seven; başkasından uzaklaşan ve onu dışlayan kadındır.

Dedi ki: Aynı şekilde, eğer onun bir dostu olur da onu sever ve ona itaat eder; başkasına isyan eder ve onu dışlarsa.

Dedi ki: Ömer’den rivayet olundu ki şöyle dedi: “Allah **الهَلُوب**’a rahmet etsin”; yani birincisini. “Ve Allah **الهَلُوب**’a lanet etsin”; yani ötekisini.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الهَلُوب** övülen sıfattır; **اليوم الهَلاّب**’dan alınmıştır: yağmuru kolay, yumuşak, sürekli, eziyet vermeyen olduğu zaman.

Dedi ki: Yerilen sıfat ise: **اليوم الهَلاّب**’dan alınmıştır: yağmuru gök gürültüsü, şimşek, dehşetler ve evleri yıkma ile olduğu zaman.

Ebu Ubeyd: **الهَلاّب**: yağmurla birlikte rüzgârdır.

Ebu Zübeyd dedi ki:
“Bir gün kışın **هَلاّبا**sını hissetti”

Ve “Gök bize **هَلَبَتْ**; bizi **تهلِبُ** eder, **هَلْبا**.”

Mâzenî dedi ki: **ذَنَب أهلبُ**: yani kopuk. Ve okudu:
“Ve onların bir çağrı çağırdıklarını,
Onu **ذَنَبٌ أَهلَبُ**’un izleyeceğini”

Yani sizden kopuk; şu sözü gibi: “Dünya **حَذَّاءَ** olarak dönüp gitti”: yani kopuk.

Dedi ki: **الأهلَب**: üzerinde kıl olmayan kimsedir.

Ebu Ubeyd, Ümeyyî’den: “Ona kışın **هُلْبة**’sinde geldim”: yani onun soğuğunun şiddetinde.

Şemmer, Ebu Yezîd el-Ğanevî’den: dedi ki: Birinci **الكانون**’da **الصِّنُّ** ve **الصَّنَّبْر** ve **المَرْقِيُّ** kabirdedir; ikinci **الكانون**’da ise **هَلاّبٌ** ve **مُهلِّب** ve **هُلَيْب** vardır. Dedi ki: Bunlar şiddetli soğuk günlerdir: birinci **كانون**’da üç, öteki **كانون**’da üç. Dedi ki: **هَلاّب** ve **مُهلَّب** ve **هُليب** ayın **هُلْبة**’sinde olur; **هُلْبَةُ الشَّهر** onun sonudur.

Başkası dedi ki: **هُلْبة الشّتاء** ve **هُلُبَّتُه** bir mânâdadır. Kış günlerinden: **هالِبُ الشَّعَر** ve **مُدحْرِجُ البَعَر**.

Şemmer dedi ki: Hadiste: “(Ve gök beni **تَهلُبُني**)” yani beni ıslatır ve bana yağmur yağdırır. Ve “Gök bize **هَلَبتْ**”: cömertçe yağmur yağdırdığı zaman.

Ebu Ubeyde: **الهُلاَبةُ**: **السَّلا**’nın yıkantısıdır; o **الحِوَلاء**’dadır. Ve **الحِوَلاء**: **السَّلا**’nın başıdır. Ve o, şişe miktarı gibi bir **غِرْس**’tir; doğumdan sonra onu yeşil görürsün; **هُلاَبة السِّقْي** diye adlandırılır. Ve denir: “Koşusunda **أَهْلَب** etti, **إهلاباً**; ve **أَلهبَ** etti, **إلهَاباً**; ve onun koşusu **ذو أَهَاليب**’dir.”

Halîfe el-Husaynî dedi ki: Şöyle dersin: “Onların her biri övgüden bir **أُهلُوباً** bindi”: yani bir tür; bunlar **الأهاليب**’dir. Ebu Ubeyde dedi ki: O, **الأساليب**’dir; bir tanesi **أسلوب**.

Şemmer, bazılarından rivayet etti ki o şöyle dedi: “Benim iki **عانَة**’m ile **هُلْبَتي** arası dolsun da.”

Dedi: **الهُلْبة**: **العانة**’nın üstünden karnın alt tarafına yakına kadardır.

Ve **الأهلَب**: başın ve bedenin kılı çok olandır. Ve biz **هُلْبةٍ هلْباءَ** içine düştük: yani büyük bir felâkete; **هُلْبة الشّتاء** gibi.

**هبل**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الهُبْلة**: evlât acısı çeken kadındır; ve **الهُبْلة**: öldürülmüşlerdir; ve **اللُّهُبة**: bedenden rengin parlamasıdır.

Leys dedi ki: **الهَبَل** evlât acısı gibidir; “Annesi onu **هَبِلَتْه** ve onu kaybetti.”

Ebu’l-Heysem dedi ki: **فَعِل يَفْعَل**: geçişli olduğu zaman, onun mastarı **فَعْل**’dır; ancak üç harf (fiil) müstesna: “Annesi onu **هَبِلَتْه**: **هبَلاً**”; “Şeyi yaptım: **عمَلا**”; “Haberi bildim: **زَكَناً**”: yani onu bildim.

Leys dedi ki: **الهِبِلُّ**: büyük ihtiyar ve develerden yaşlı olan. Ve okudu:
“Ben Ebu Na‘âme’yim; ihtiyar **الهِبِلُّ**”

Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **الهِبَلُّ**: ağırdır.

Leys dedi ki: **المَهْبِل**: rahimde çocuğun yeri; ve denildi ki: **المَهْبِل**: rahmin en ucu.

Şemmer dedi ki: **المَهْبِل**: iki kalça arasındaki boşluktur; çocuk orada çöker. Dağın **مَهْبِل**’ine benzetildi; o, yere giden çukurdur.

Hüzeli dedi ki:
“Ölümden sakınma; onun sakınmaları,
O, **المَهبِلِ**’de ona yazılmıştır”

Evs b. Hacer, iki dağ arasındaki **مهبِل** hakkında dedi ki:
“Onun önünde dağdan **أَلْهاباً** gördü;
Her iki yüksek tepenin başı arasında bir **مَهبَلاَ** görür”

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Ebu Ziyâd dedi: **المَهبِل**: Ebu Umeyr’in **أَرُون**’u ile içinde temizlendiği yerdir. Ve Hüzeli’nin beytini okudu.

Bazıları dedi ki: **المَهبِل**: iki **الغَلَق** arasındaki şeydir; ikisinden biri rahmin ağzı, diğeri **العُذْرة**’nın yeridir.

Leys dedi ki: **الهَبّال**: hilekârdır. Ve avcı avı **يَهتَبِل** eder: yani onu ganimet bilir. “Bir söz işittim de onu **فاهتبلتُها**”: yani onu ganimet bildim.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الهَبالةُ**: ganimettir. Ve okudu:
“Mutlaka sana bir ok ucu saplayacağım,
Evs; **أُوَيْسُ** **مِنَ الهَبالهْ**”

Ve **هُبَل**: Kureyş’in taptığı bir putun adıdır.

**حديث أهل الإفك**’te: “Kadınlar o gün **يُهَبِّلْهُنَّ** et (olmamıştı).” Mânâsı: üzerlerinde yağ ve et çoğalmamıştı. Ve denir: “Falan **مُهَبَّلاً** olarak sabahladı”: o, şişkinliğinden sanki şişmiş olan **المُهَبِّجُ**’dir. Ve ondan Ebu Kebîr’in sözü: “**غير مهبّل** olarak gençleşti.”

Bize Münzirî haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den: denir: “Onun ne **هابل**i var ne **آبل**i.” **فالهابل**: hilekâr; **والآبل**: develere iyi bakan. Ve **الهَبُّلِيُّ** ve **الأبُّلِيُّ**: rahiptir.

Ebu Zerr hadîsinde ve onun Kadir gecesini anmasında: dedi ki: “Onun gafletini **فاهتبلتُ** ve dedim: Hangi gecedir?” yani onun gafletini kolladım ve onu fırsat bildim; onu buluncaya kadar ona hile yaptım; tıpkı bir adamın bir işte fırsat araması gibi.

Kümeyt dedi ki:
“Nefis bana dedi: yarığı birleştir ve **اهتَبِلْ** et;
Ağırlaştıran kusurlardan birine, onun **اهتبالَها**sına”

Yani ona hazırlan ve hile yap; bunu Ebu Ubeyd söyledi. Ve **مُهتَبِلٌ** ve **هبّال** bir adam.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الهابل**: eti ve yağı çok olandır; ondan Âişe’nin sözü: “Kadınları et **يُهَبِّلْهُنَّ** etmemişti.”

**بهل**: Leys dedi ki: **الأبهل**: bir ağaçtır; ona “**أيُّ الأبرُس**” denir. Dedi ki: **الأبهل** saf Arapça değildir.

Dedi ki: **الباهل**: işsiz dolaşandır; ve asâsız çobandır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الباهل**: yanında silah olmayan kimsedir. Ve **باهِلٌ** bir dişi deve: salıverilmiş; ve üzerinde **صِرَار** olmayan olur; bunun benzeri, Ebu Ubeyd dedi. Ve bana ilim ehlinden bazıları anlattı ki: Düreyd b. es-Sımme karısını boşamak istedi; o da dedi ki: “Beni boşuyor musun; hâlbuki sana **مَأْدُومِي**’yi yedirdim, sana **مَكْتومِي**’yi açtım, sana **باهِلاً** olarak, **غير ذات صِرار** olarak geldim?” Dedi: Bunu malı için bir mesel yaptı; ve malını ona helâl kıldığını (kastetti).

Leys dedi ki: Çoban develerini **أَبهَلَ** eder: onları bıraktığı zaman; ve onları sağmadan **أَبهَل** eder.

Dedi ki: **بُهلُول** bir adam: hayâlı, cömerttir. Dedi ki: “**بُهلول** bir kadın” da denir.

Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **البُهلول**: erkeklerden çok gülen kimsedir.

Şemmer, Ebu Amr eş-Şeybânî’den: dedi ki: **البَهْل**: az, değersiz şeydir. Ve okudu:
“Akıl sahibi, değersiz **للبَهْل** için tiksinen (kimsedir)”

Ebu Ubeyd, Ümeyyî’den: **البَهْل**: az maldır. Lihyânî: o, **الضَّلال بن بهلَلِ**’dir; **الإبهال**’dan alınmıştır; o da ihmal etmektir. Ve vali, halkını **بَهْلَل** etti; ve onları **استبْهل** etti: onları ihmal ettiği zaman.

Nâbiğa dedi ki:
“Ve Şeybân; sahillerin onu **استَبهَلتْها** ettiği yerde”

Yani Hîre kralları onu ihmal etti; onlar Fırat sahilinde idiler. Şair, **أُبْهِلَتْ** edilmiş develer hakkında dedi ki:
“Eğer **استُبهِلتْ** edilirse yahut köle onun **فَضَّ**’ını yaparsa,
Senin süründe, suya varış gününde, batıya giden bir anka kuşu (gibi) uçar”

Diyor ki: Bu develer **أُبهِلَتْ** edilirse ve burunları bağlanmazsa, komşular onun sütlerini tüketir; içiş istediği zaman, memelerinde, onun içmesi için su satın alınacak süt bulunmaz. Ve “Falan savaşı **استَبهل** etti”: onu **صِرَار**sız sağdığı zaman.

İbn Mukbil savaş hakkında dedi ki:
“Harân’dan koşan bir mızrakla savaşı **فاستَبهل** etti,
Ta ki iki avuç üzerinde zayıf kalıncaya dek”

**الحرَّان** ile mızrağı kastetti. Ve Araplar şöyle der: “**مَهْلاً** ve **بَهلاً**.”

Şair dedi ki:
“Ona dedim: **مَهلاً** ve **بَهلاً**; fakat tevbe etmedi
Bir sözle; ve nefis kin taşıyarak sabahladı”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; ve Seleme’den, Ferrâ’dan: dedi ki: Adam **اهتبل** etti: yalan söylediği zaman. Ve **اهتَبَلَ**: ganimet elde ettiği zaman. Ve **اهتَبل**: evlât acısı çektiği zaman.

Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **المبَاهِيل**: üzerinde **صِرَار** olmayan develerdir; onlar **المُبْهَلَة**’dir.

Ebu Amr, **البُهَّل** hakkında bunun benzerini söyledi; bir tanesi **باهل**’dir.

Kisâî dedi ki: **الباهل**: üzerinde **سِمَة** olmayan (deve)dir.

Ve denir: “Falanla **باهَلْتُ**”: yani onunla karşılıklı lânetleştim. Ve “Onun üzerinde Allah’ın **بَهْلةُ**’si ve Allah’ın **بُهْلةُ**’si vardır”: yani Allah’ın laneti. Ve “Falan duada **ابتَهل** etti”: gayret ettiği zaman. Ondan Allah’ın (azze ve celle) sözü: “( **ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتُ اللَّهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ** ) (Âl-i İmrân: 61)”: yani her birimiz duada gayret eder; ve bizden yalancı olana lanet (olsun).

Ebu Bekir dedi ki: Bir kavim dedi: **المْبتهِل**’in mânâsı Arapların sözünde: Allah’ı tesbih eden, zikreden kimsedir. Ve Nâbiğa Benî Şeybân’ın sözüyle delil getirdiler:
“Geceyi bir inleme ve ağlayışla keserim,
Ve Allah’a **ابتهالاً** ile; ne **ابتهالِ**!”

Dedi: Bir kavim de dedi: **المُبتهِل**: dua edendir. Ve “( **ثُمَّ نَبْتَهِلْ** )” hakkında denildi: sonra birbirimize lanet edelim. Dedi: Sa‘leb bize, İbnü’l-A‘râbî’den okuttu:
“Darlıkta ağırdan almazlar; eğer
Bir çağıran ‘insinler’ diye çağırsa inerler.
Süvarilerin dönüşünde mutlaka
Onlar için bir savaş yerinde bir yiğit bırakılır:
Yüzü topraklanmış; onda bir yara vardır;
Tıpkı namaza kapanmış bir **مُبْتَهِلُ** gibi”

“Namazda tesbih eden gibi”yi kastetti.

Bize Münzirî haber verdi: Harrânî bana haber verdi ki İbnü’s-Sikkît’i işitirken: denir: “Kavim **تباهَل** etti”: birbirlerine lanetleştikleri zaman. Ve denir: “Onun üzerinde Allah’ın **بَهْلةُ**’si vardır”: yani Allah’ın laneti. Ve “**مُبتهِلاً**”: yani duada gayret eden. Ve denir: O, **الضَّلاَل بنَ بَهْلَل**’dir; **الباء** ile; sanki o, **المُبهَل المُهْمَل**’dir; **ثَهْلَل**’in oğlu.

**بله**: Leys dedi ki: **البَلَه**: şerden gaflettir.

Hadiste: “(Cennet ehlinin çoğu **البُلْه**’tur)”; bir tanesi **أبلَه**: o, şerden gafil olandır. Dedim: **البَلَه** Arapların sözünde türlü yüzler üzeredir: denir: “**عيشٌ أَبْلَه**” ve “**شبابٌ أبله**”: yumuşak (rahat) olduğu zaman. Ondan Rü’be’nin sözü:
“**الشبابِ الأبْلَهِ**’in sabahından sonra”

Yumuşağı kasteder. Ve ondan: “Onun hayatın **بُلَهْنِيَة**’siyle alındı”: o, onun nimeti ve gafletidir. Ve **الأَبلَه**: ayırt etmesi olmayan ahmak adamdır. Ve **بَلْهاء** bir kadın.

İbn Şümeyl dedi ki: **بَلهاء** bir dişi deve: o, bir şeyden, vakar ve ağırlık sebebiyle ürküp kaçınmaz; sanki ahmaktır. Ve “**أبلَه** bir erkek deve” denmez.

Ve **الأبلَه**: hayır üzerine yaratılmış olandır; o, şerden gafildir, onu bilmez.

Ondan gelen hadis: “(Cennet ehlinin çoğu **البُله**’tur).”

İbn Şümeyl dedi ki: **الأبلَه**: hastalığı ölü olandır; onun şerrinin ölü olduğu, ona dikkat edilmediği kastedilir.

Ahmed b. Hanbel, “**استراحَ البُلْه**” sözünün tefsirinde dedi ki: Onlar, dünyadan ve onun ehlinden, onların bozukluğundan ve kinlerinden gafil olanlardır; emir ve nehye geldikleri zaman ise onlar akıllı fakihlerdir.

İbn Şümeyl dedi ki: **البَلَه**: güzel ahlâk ve işlerin inceliklerine karşı anlayışın azlığıdır.

Kuteybî, hadiste gelen **البُلْه**’ün tefsirinde dedi ki: **البُلْه**: göğüslerin selâmeti ve insanlara güzel zan onlara galip gelenlerdir. Ve okudu:
“Gerçekten ben, meyilli bir küçük kızla eğlendim;
**بلهاء**; bana sırlarını açar”

Onun, hilesi olmayan saf (kız) olduğunu kastetti; bana sırrını haber verir; bunda kendisine karşı olanı fark etmez. Ve başkası, bir kadının sıfatında okudu:
“**بَلهاء**; ne korunmuş ne de zayi edilmiş”

Diyor ki: iffeti için korunmadı ve onu geçindiren ve koruyan şey bakımından zayi edilmedi; o, yumuşak, iffetlidir.

Leys dedi ki: **التَّبَلُّه**: kaybolmuş binek hayvanını aramaktır. Ve Araplar der: “Falan, yürüyüşünde **يتبلّه** eder”: içinde yol bulamadığı ve doğrultusunda dosdoğru gitmediği bir yolu zorladığı zaman.

Lebîd dedi ki:
“**تَبلَّهُ** etti; yükselen sert bir susuzluktan”

Meşhur rivayet: “**تبَلّدُ** etti”dir.

Leys dedi ki: **بَلْهَ**: “evet” mânâsında bir kelimedir. Ve okudu:
“**بَلْهَ** ki ben bir ahdi bozmadım ve
Bir günah işlemedim de intikamlar beni cezalandırsın”

Ebu Bekir el-Enbârî dedi ki: **بَلْهَ** hakkında üç söz vardır: Dil ehlinden bir cemaat dedi: **بلهَ**’nin mânâsı “üzerine”dir. Ferrâ dedi: Onunla cer yapan, onu “üzerine” ve ona benzeyen cer harfleri menzilesine koyar. Ve Leys’in dediğini zikretti: onun “evet” mânâsında olduğu.

Peygamberin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: “(Salih kullarıma, gözün görmediği, kulağın işitmediği, bir beşerin kalbine gelmeyen şeyi hazırladım; **بله** onlara bildirdiğim şeyi).”

Ebu Ubeyd dedi ki: Ahmer ve başkası dedi: **بله**’nin mânâsı: “Onlara bildirdiğim şey nasıl (da)!”dır.

Ferrâ dedi: Mânâsı: “Nasıl; ve onlara bildirdiğim şeyi bırak!”tır.

Ka‘b b. Mâlik kılıçları vasfederken dedi ki:
“Kafataslarını açıkta bırakır; başları,
**بَلْهَ** avuçları; sanki yaratılmamış gibidir”

Ebu Ubeyd dedi ki: **الأكُفّ** cer ile ve nasb ile okunur: nasb, “avuçları bırak” mânâsı üzerinedir.

Ebu Zübeyd dedi ki:
“Dostluk ehlinin yüklerini zaman zaman taşıyan;
Onlara benden gayreti veririm; **بلهَ** gücüm yettiği şeyi”

Yani onlara, ancak güçlükle bulduğum şeyi veririm; mânâsı: “Benim kuşattığım ve güç yetirdiğim şeyi bırak!”

**لهب**: Leys dedi ki: **اللَّهَب**: dumanından arınmış olan ateşin tutuşmasıdır.

Dedi ki: **اللَّهبان**: alevsiz olarak korun tutuşmasıdır; aynı şekilde kızgın kumda sıcağın **لَهبان**’ı. Ve okudu:
“**لَهَبانٌ**; onun engebeleri tutuştu;
Çekirge ondan yanar da ötüşür”

Ebu Ubeyd, Ebu Ubeyde’den: **اللَّهْبَة**: susuzluktur. Ve **لَهِبَ** eder; **يلهَب**; **لَهَباً**. Ve o, **لَهْبَان** bir erkektir; ve **لَهْبَى** bir kadındır.

Leys dedi ki: Ateşi **ألهبْتُ** ettim; o da **فالتهبَتْ** ve **تلهَّبَتْ**.

**اللِّهْب**: dağdan bir yüzdür; duvar gibi; ona tırmanmak mümkün olmaz. Aynı şekilde göğün ufkunun **لِهبٌ**’i; çoğulu **اللُّهوب**.

Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: **اللِّهب**: her iki dağ arasındaki uçurumdur.

Dedi ki: **النَّفْنَفُ**: ondan bir tür gibidir.

Leys dedi: **اللِّهْب**: yükselen tozdur.

Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: Atın koşuşu alevlenip şiddetlendiği zaman denir: **أَهْذب** etti, **إهْذاباً**; ve **أَلهبَ** etti, **إلهابَاً**.

Leys dedi ki: Şiddetli koşan, tozu kaldıran ata denir: **مُلهِب**; ve onun **أَلُهُوب**’u vardır.

İmru’ul-Kays dedi ki:
“Azarlamanın bir **أُلْهُوبٌ**’u vardır; ve bacağın bir kamçısı”

Başkası dedi ki: Şimşek **أَلهبَ** etti, **إلهاباً**; ve onun **إلهابُه**: peş peşe gelmesidir; iki şimşek arasında bir aralık olmayıncaya kadar.

**اللِّهابة**: Şevâcin tarafında bir vadidir; içinde tatlı kuyular vardır; **بَطنِ فَلْج** yolu onu yarar; sanki **لِهْب**’in cem‘idir. Ve **بنو لِهْب**: Araplardan bir kabiledir; onlara **اللِّهبِيّون** denir; onlar **زَجْر** ve **عيافة** ehlidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **المِلْهَبُ**: güzelliği hayran bırakan kimsedir. Ve **الملهب**: erkeklerden kılı çok olandır.
