# لهد (ل-ه-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%87%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ل - ه - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدال واللام معهما
ه د ل، ل ه د، د ل ه مستعملات ه ل د، ل ده مهملان هدل: هَدَلَتِ الحَمامةُ تَهْدِلُ هديلاً. ويقالُ : هديلُها فرخُها والهَدَل: استرخاءٌ في المِشْفَر الأسفل. مِشْفَرٌ هادلٌ، وأَهْدَلُ، وشَفةٌ هَدْلاء: مُنقلبةٌ على الذَّقَنِ.
والتَهَدُّل: استرخاءُ جِلْدةِ الخُصْية ونحوها. قال
كأنّ خُصْيَيْهِ من التّهدُّلِ
ظرفُ عَجوزٍ فيه ثِنْتا حَنْظلِ
والهَدَالُ: ضربُ من الشّجر، ويُقال: كلُّ غُصْنٍ ينبت في أراكة أو طلحةٍ مستقيماً فهو هَدالة. كأنّه مُخالفٌ لغيره من الأغصان، وربما يُداوَى به من السِّحْر والجنون.
دهل: "لا دَهْلَ" بالنَّبطَية: لا تَخَفْ، قال بشّار يَهْجو الطِّرِمَاحَ: فقلتُ له:
لا دَهْلَ مِا لكَمْلِ بعـدمـا		مَلاَ نَيْفَقَ التُّبّانِ منه بعاذِرِ
لهد: اللَّهْدُ: الصّدْمُ الشَّديدُ في الصَّدْر.
والبَعيرُ اللَّهيدُ: الذي أصاب جنَبْهَ ُضَغْطَةٌ من حِمْلٍ ثَقيلٍ، فأَورثه داءً أفسد عليه رِئَتَهُ، فهو مَلْهودٌ. قال الكميت:
نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهيدَ من الكُـو		مِ ولم نَدْعُ من يُشِيطُ الجَزُورا
ورجلٌ مُلَهَّدٌ، أي: مُدَفَّعٌ من الذُّلِّ.
ولَهَدْتُ الرَّجلَ أَلْهَدُهُ لَهْداً، إذا دفعتُه فهو مَلْهُوٌد.
دله: الدَّلَهُ: ذَهابُ الفُؤاد من هَمٍّ، كما تُدَلَّهُ المرأةُ على وَلَدها إذا فَقَدَتْهُ، وما يُدَلَّهُ العَقْلُ من عِشقٍ أو غيره، يُقال: دُلِّهَ الرّجلُ تدليهاً.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الدال** و**اللام** معهما
ه د ل، ل ه د، د ل ه kullanımdadır; ه ل د، ل ده ihmâl edilmiştir. **هدل**: Güvercin **هَدَلَتِ**; **تَهْدِلُ** **هديلاً**. Ve denilir ki: onun **هديلُها**’sı yavrusudur; ve **الهَدَل**: alt dudakta gevşekliktir. **مِشْفَرٌ هادلٌ** ve **أَهْدَلُ**; ve **شَفةٌ هَدْلاء**: çeneye doğru dönmüş (katlanmış)tır.
Ve **التَهَدُّل**: husyenin derisinin ve benzerinin gevşemesidir. Dedi ki:
kânne خُصْيَيْهِ mine **التّهدُّلِ**
zarfُ عجوزٍ fîhi ثِنْتا حَنْظلِ
Ve **الهَدَالُ**: ağaçtan bir türdür; ve denilir: her dal ki bir **أراكة**’de veya **طلحةٍ**’da dosdoğru biterse o **هَدالة**’dır. Sanki o, diğer dallara aykırıdır; ve belki onunla sihirden ve delilikten tedavi olunur.

**دهل**: Nabatîce **"لا دَهْلَ"**: “korkma.” Beşşâr, **الطِّرِمَاحَ**’ı hicvederek dedi: Ben ona dedim ki:
**لا دَهْلَ** مِا لكَمْلِ بعـدمـا		مَلاَ نَيْفَقَ التُّبّانِ منه بعاذِرِ

**لهد**: **اللَّهْدُ**: göğüste şiddetli çarpma (vurma).
Ve **البَعيرُ اللَّهيدُ**: yanına ağır bir yükten bir baskı isabet eden, ona bir hastalık miras bırakan, onun akciğerini bozup ona zarar veren; o hâlde o **مَلْهودٌ**’dur. Kümeyt dedi:
نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهيدَ من الكُـو		مِ ولم نَدْعُ من يُشِيطُ الجَزُورا
Ve **رجلٌ مُلَهَّدٌ**: yani zillet yüzünden itilmiş (kakılmış).
Ve **لَهَدْتُ** adamı, onu **أَلْهَدُهُ** **لَهْداً**, eğer onu ittiysem; o hâlde o **مَلْهُوٌد**’dur.

**دله**: **الدَّلَهُ**: bir kederden dolayı gönlün gitmesidir; nitekim kadın, çocuğunu kaybettiğinde onun üzerine **تُدَلَّهُ** olur; ve aklın bir aşktan veya başkasından dolayı **يُدَلَّهُ** olması (da böyledir). Denilir: adam **دُلِّهَ**; **تدليهاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

لَهَدَهُ الحِمْلُ، أي أثقله. الأصمعيّ: لَهَدَ القومُ دوابَّهم، أي جَهَدوها وأحرثوها. قال جرير:
ولقد تَرَكْتُكَ يا فَرَزْدَقُ خاسئاًلمَّا كَبَوْتَ لدى الرِهانِ لَهيدا
أي حسيراً. ولَهَدَهُ لَهْداً، أي دفعه لِذله، فهو مَلْهودٌ. وكذلك لَهَّدَهُ، قال طرفة يذمُّ رجلاً:
بطيءٍ عن الداعي سَريعٍ إلى الخَناذَلولٍ بإجماعِ الرجالِ مُـلَـهَّـدِ
أي مُدَفَّع، وإنَّما شدِّد للتكثير. أبو زيد: ألْهَدْتُ به: أزْرَيْتُ به. أبو عمرو: ألْهَدْتُ به، إذا أمسكت أحد الرجلين وخلَّيت الآخر عليه وهو يقاتله. قال: فإن فَطَّنْتَ رجلاً بما صاحِبه يكلِّمه قال: والله ما قُلتها إلا أن تُلْهِدَ عليّ، أي تعينَ عليَّ. واللَهيدَةُ: الرِخْوة من العصائد، ليست بحَساءٍ فتحسى، ولا بغليظةٍ فتُلقم؛ وهي التي تجاوزُ حدَّ الحريقةِ والسخينةِ، وتَقْصُرُ عن العصيدة.

##### Türkçe

**لَهَدَهُ** yük, yani onu ağırlaştırdı. el-Asmaʿî: **لَهَدَ** kavim binek hayvanlarını, yani onları yordu ve onları sürüp koşturdu. Cerîr dedi:
ولقد تَرَكْتُكَ يا فَرَزْدَقُ خاسئاًلمَّا كَبَوْتَ لدى الرِهانِ لَهيدا
yani bitkin. Ve **لَهَدَهُ لَهْداً**: yani onu zilletinden dolayı itti; o hâlde o **مَلْهودٌ**dur. Ve bunun gibi **لَهَّدَهُ**; Tarafe bir adamı yererek dedi:
بطيءٍ عن الداعي سَريعٍ إلى الخَناذَلولٍ بإجماعِ الرجالِ مُـلَـهَّـدِ
yani itilmiş; ancak çokluk için şeddelendi. Ebû Zeyd: **ألْهَدْتُ به**: onunla ayıpladım. Ebû ʿAmr: **ألْهَدْتُ به**; bir adamın iki ayağından birini tutup ötekini onun üzerine serbest bıraktığın zaman, o da onunla dövüşürken. Dedi: Bir adamı, arkadaşının onunla konuştuğu şeyle fark ettirirsen, dedi: Vallahi onu ancak benim üzerime **تُلْهِدَ** etmen için söyledim; yani benim üzerime yardım edesin. Ve **اللَهيدَةُ**: asîdelerin yumuşağıdır; ne bir çorbadır ki içilsin, ne de kalındır ki lokma yapılsın; o, **الحريقة** ve **السخينة** sınırını aşan ve **العصيدة**den aşağı kalan şeydir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د ل
هدل ، دهل ، دله ، لهد : مستعملة .
هدل : قال الليث : هَدَلت الحمامةُ تَهدِل هَديلاً ، ويقال : هَدِيلُها : فرخها .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ قال : الهَدِيل يكون من شيئين : هو الذَّكَر من الحمام ، وهو صوتُ الحمام أيضاً .
قال : وقال أبو عمرو مثلَه في القولين جميعاً . .
قال : وسَمِعْتُهما جميعاً من العرب .
قال : وقال الأُمَويّ : يَزعُم الأعراب في الهَدِيل أنّه فَرْخٌ كان على عَهْد نُوحٍ فمات ضَيْعةً وعَطشاً ، قال : فيقولون : ليس من حَمامةٍ إلاّ وهي تَبْكي عليه .
قال الأمَويّ : وأنشدني ابن أبي وَجْزَة السَّعْدِيّ لِنُصَيْب :
فقلتُ : أتبْكي ذاتُ طوْقٍ تذكَّرَتْ
هَدِيلاً وقد أَوْدَى وما كان تُبَّعُ
يقول : ولم يكن خُلِق تُبَّع بَعْدُ
قال : ويقولون : صادَ الهَدِيلَ جارِحةٌ من جَوارح الطير ، وأنشد :
وما مَنْ تَهتفِين به لنصرٍ
بأقرب جابةً لكِ من هَدِيلِ
فمرّة يجعلونه الطائر نفسَه ، ومرّة يجعلونه الصوتَ .
وقال الليث : الهَدَل : استرخاء المِشْفَر الأسفل ، ومِشفرٌ هادِلٌ وأَهدَلُ ، وشَفَةٌ هَدْلاء : مُنْقَلَبةٌ على الذَّقَن .
قال : والتهدّل : استرخاء جلْدَة الخُصْية ، ونحو ذلك ، وأنشد :
كأنّ خُصْيَيْه من التَّهَدُّلِ
ظَرفُ عجوزٍ فيه ثِنْتَا حَنْظَلِ
والهَدَالُ : ضَربٌ من الشَّجَر ، ويقال : كلُّ غُصنٍ يَنبُت في أراكةٍ أو طَلْحَة مستقيماً فهو هَدَالة كأنّه مُخالِفٌ لسائِرها من الأغصان ، وربما داوَوْا به من السِّحْر والجُنون .
الحرّانيّ ، عن ابن السكّيت : يقال : هَدَلَ البعيرُ يَهدِل هَدْلا فهو أَهْدَل : إذا طال مِشْفَرُه ، وهو أن تأخُذَه القَرْحة فيهدِل مِشْفَرُه ، وقد هَدِل يَهدَل هَدَلاً : إذا كان طَويلَ المِشْفَر ، وذلك ممّا يُمدَح به ، وهو مِشْفَرٌ هَدِل ، وقال الراجز :
بكُلِّ شَعشاعٍ صُهابيَ هَدِلْ
وقال أبو عُبيد : هَدَلْتُ الشيءَ أهْدِلُهُ : أي أرسلتُه إلى أَسْفَل . والسحابُ إذا تَدَلَّى هَيْدَبُه فهو أهدَل . وقال الكميت :
بِتَهْتَانِ دِيمَتِه الأهْدَلِ
ويقال : تهدَّلتِ الثمارُ : إذا تدلّت ، فهي متهَدِّلة .
دهل : قال الليث : لاَ دَهْل بالنَّبطِيّة ؛ لا تَخَفْ وأنشد لبشّار :
فقلتُ له : لا دَهْلَ من قَمْل بعد ما
مَلاَ نَيفَقَ التُّبّان منه بِعاذِرِ
قلتُ : وليس لا دَهْل ولا قَمل من كلام العرب ، إنما هما من كلام النَّبَط ، يقولون للجَمَل قَمل وإنما تهكم بالطّرمّاح وجعله نبطيَّ النَّسَب ، ونفاه عن طيء . وقال اللِّحياني : مضى دَهْلٌ من الليل : أي ساعة .
وقال أبو عمْرو : الدَّهْل : الشيء اليسير .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الدَّاهِل المتحيِّر .
قلت : وأصله الدالِه فقلبه .
دله : قال الليث : الدَّلَه : ذهاب الفؤاد من همَ كما يُدَلَّه عقل الإنسان من عِشق أو غيره ، وقد دُلِّه عقلُه تَدْلِيهاً .
وقال أبو عبيد : رجل مُدَلَّه : إذا كان ساهِيَ القَلْب ، ذاهب العقل .
وقال غيرُه : رجلٌ مُدَلَّهٌ ومُتَلَّهٌ بمعنى واحد ، ورجلٌ دالِهٌ ودالهةٌ : ضعيف النَّفس .
لهد : قال الليث : اللَّهْدُ : الصَّدْمة الشديدة في الصدر . والبعير اللَّهِيد : الذي أصاب جَنْبَه
ضَغْطَهٌ من حِمْلٍ ثقيل فأوْرثَه داء أفسدَ عليه رِئَتَه ، فهو ملهود .
وقال الكميت :
نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهِيدَ من الكُوم ولم نَدْعُ مَنْ يُشِيطُ الجَزُورا
قلتُ : اللَّهيدُ من الإبل : الذي حُمِل عليه حِمْلٌ ثقيل فلَهَد ظَهْرَه أو جَنْبَه : أي ضغطه ، أو شدخه فوَرَّمَه ثمَّ لم يُوَقّ موضعُ اللَّهْدِ من الرحْل أو القتَب حتى دَبِرَ . وإذا أصابته لَهْدَةٌ من الحِمْل أُخْلِي ذلك الموَضعُ من بَدادِي القَتَب كيلا يضغطه الْحِمل فيزدادَ فساداً ، وإذا لم يُخْلَ عنه تقَيَّحت اللَّهْدَةُ فصارت دَبَرَة . ويقال لَهَدْتُ الرجلَ أَلْهَدُه لَهْداً : أي دَفَعتُه فهو ملهود ، ورجل مُلهَّد : إذا استُذِلَّ فدُفِّع تدفيعاً ، ونُحِّيَ عن مجالس ذَوِي الفضل ، ومنه قول طرَفة :
ذَليل بأَجماعِ الرِّجال مُلَهَّدِ
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : ألْهَدْتُ بالرجُل إلهاداً ، وأَحضنتُ به إحْضاناً إذا ازدريت به ، وأنشدنا :
تعلْم هداكَ اللهأنَّ ابنَ نَوْفَلٍ
بنا مُلْهِدٌ لو يَملكِ الضَّلْعَ ضالعُ
وقال ابن السكيت : اللهيدة : من أطعِمة الأعراب ، وهي التي تُجاوِز حدَّ الحرِيقة والسخِينَة ، وتقصُر عن العصيدة ، والسخينةُ : التي ارتفعتْ عن الحساء ، وثَقُلَتْ أنْ تُحْسَى .
وقال أبو عمرو : أَلْهَدْتُ بالرجل إلهاداً ، إذا أمسكْتَ إحدَى رِجلَيه ، وخلَّيت عليه رجلاً آخَر يُقاتله ، وكذلك إن فطَّنتَ رجلاً لمخاصمة صاحبه ولَحَنْتَ له ولقَّنتَه حُجَّتَه فقد ألهدْتَ به .
قال : واللَّهْد : داءٌ يأخُذ الإبل في صُدورِها ، وأنشد :
تَظلَعُ مِنْ لَهْدٍ بها وَلَهْدِ
شمر عن الهوَازِنيّ : رَجلٌ مُلَهدٌ : أي مستَضْعَفٌ ذَليل .

##### Türkçe

ه د ل
**هدل** ، **دهل** ، **دله** ، **لهد** : kullanımdadır.

**هدل** : Leys dedi: Güvercin **هَدَلت**; **تَهدِل** **هَديلاً**; ve denilir: onun **هَدِيلُها**’sı: onun yavrusudur.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: dedi ki: **الهَدِيل** iki şeyden olur: o, güvercinin erkeğidir; ve o, güvercinin sesi de olur.
Dedi: Ebû Amr da iki sözün hepsinde onun benzerini söyledi. .
Dedi: İkisini de Araplardan işittim.
Dedi: Ümevî dedi: Bedevîler **الهَدِيل** hakkında zannederler ki o, Nûh zamanında olan bir yavru idi; zayi olarak ve susuzluktan öldü; dedi: derler ki: hiçbir güvercin yoktur ki ona ağlamasın.
Ümevî dedi: İbn Ebî Vecze es-Sa‘dî bana Nusayb için inşad etti:
فقلتُ : أتبْكي ذاتُ طوْقٍ تذكَّرَتْ
هَدِيلاً وقد أَوْدَى وما كان تُبَّعُ
Der ki: ve **تُبَّع** henüz yaratılmış değildi.
Dedi: ve derler ki: bir yırtıcı kuş, kuşların yırtıcılarından bir yırtıcı, **الهَدِيل**’i avladı; ve inşad etti:
وما مَنْ تَهتفِين به لنصرٍ
بأقرب جابةً لكِ من هَدِيلِ
Bazen onu bizzat kuşun kendisi yaparlar, bazen onu ses yaparlar.

Leys dedi: **الهَدَل**: alt dudağın sarkmasıdır; ve **مِشفرٌ هادِلٌ** ve **أَهدَلُ**; ve **شَفَةٌ هَدْلاء**: çeneye doğru dönmüş (kıvrılmış)tır.
Dedi: ve **التهدّل**: husyenin derisinin sarkmasıdır ve bunun benzeri; ve inşad etti:
كأنّ خُصْيَيْه من التَّهَدُّلِ
ظَرفُ عجوزٍ فيه ثِنْتَا حَنْظَلِ
Ve **الهَدَالُ**: ağaçtan bir türdür; ve denilir: bir **أراكة**’de veya bir **طَلْحَة**’de dosdoğru biten her dal **هَدَالة**’dır; sanki o, dalların geri kalanına muhaliftir; ve belki onunla sihirden ve delilikten tedavi ederler.

Harrânî, İbn Sikkît’ten: denilir: deve **هَدَلَ**; **يَهدِل** **هَدْلا**; o halde o **أَهْدَل**’dır: dudağı uzadığı zaman; ve o, ona yara almasının onu almasıdır da dudağı sarkar; ve **هَدِل**; **يَهدَل** **هَدَلاً**: dudağı uzun olduğu zaman; ve bu, onunla övülen şeylerdendir; ve o, **مِشْفَرٌ هَدِل**’dir; ve râciz dedi:
بكُلِّ شَعشاعٍ صُهابيَ هَدِلْ
Ebû Ubeyd dedi: **هَدَلْتُ** şeyi, **أهْدِلُهُ**: yani onu aşağıya saldım. Ve bulut, saçakları sarktığı zaman o **أهدَل**’dır. Kümeyt dedi:
بِتَهْتَانِ دِيمَتِه الأهْدَلِ
Ve denilir: meyveler **تهدَّلتِ**: sarktığı zaman; o halde onlar **متهَدِّلة**’dir.

**دهل** : Leys dedi: Nabatîcede **لاَ دَهْل**; “korkma”; ve Beşşâr için inşad etti:
فقلتُ له : لا دَهْلَ من قَمْل بعد ما
مَلاَ نَيفَقَ التُّبّان منه بِعاذِرِ
Dedim: Ne **لا دَهْل** ne de **قَمل** Arapların sözündendir; ancak ikisi Nabatların sözündendir; deveye **قَمل** derler; ancak o, Tırimmâh ile alay etti, onu Nabatî nesebli yaptı ve onu Tayy’dan nefyetti. Lihyânî dedi: geceden **دَهْلٌ** geçti: yani bir saat.
Ebû Amr dedi: **الدَّهْل**: az şeydir.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi: **الدَّاهِل**: şaşkın olan (mütehayyir)dir.
Dedim: aslı **الدالِه**’dir; onu çevirdi.

**دله** : Leys dedi: **الدَّلَه**: kederden kalbin gitmesidir; tıpkı insanın aklının aşk veya başkası sebebiyle **يُدَلَّه** olması gibi; ve onun aklı **دُلِّه**; **تَدْلِيهاً**.
Ebû Ubeyd dedi: **رجل مُدَلَّه**: kalbi dalgın, aklı gitmiş olduğu zaman.
Başkası dedi: **رجلٌ مُدَلَّهٌ** ve **مُتَلَّهٌ** bir tek mânâdadır; ve **رجلٌ دالِهٌ** ve **دالهةٌ**: nefsi zayıf.

**لهد** : Leys dedi: **اللَّهْدُ**: göğüste şiddetli çarpmadır. Ve **البعير اللَّهِيد**: yanına ağır bir yükten bir basınç isabet eden, böylece ona bir hastalık miras bırakan, onun akciğerini bozandır; o halde o **ملهود**’dur.
Kümeyt dedi:
نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهِيدَ من الكُوم ولم نَدْعُ مَنْ يُشِيطُ الجَزُورا
Dedim: develerden **اللَّهيدُ**: üzerine ağır bir yük yüklenen, böylece sırtını veya yanını **لَهَد** eden: yani onu sıkan; yahut onu ezip şişiren; sonra da **اللَّهْدِ**’in yeri eğerden veya **القتَب**’den korunmadığı için yara olup kabuk bağlayana kadar (daber olana kadar) devam edendir. Ve yüktan bir **لَهْدَةٌ** ona isabet ettiği zaman, o yer **بَدادِي القَتَب**’den boşaltılır ki yük onu sıkmasın da bozulma artsın; ve eğer ondan boşaltılmazsa **اللَّهْدَةُ** irinlenir de **دَبَرَة** olur. Ve denilir: adamı **لَهَدْتُ**; **أَلْهَدُه** **لَهْداً**: yani onu ittim; o halde o **ملهود**’dur. Ve **رجل مُلهَّد**: zelil kılındığı, itile kakıla itildiği ve fazilet sahiplerinin meclislerinden uzaklaştırıldığı zaman; bununla Tarafe’nin sözü:
ذَليل بأَجماعِ الرِّجال مُلَهَّدِ
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: adam hakkında **ألْهَدْتُ**; **إلهاداً**; ve onunla **أَحضنتُ**; **إحْضاناً**: onu küçümsediğin zaman; ve bize inşad etti:
تعلْم هداكَ اللهأنَّ ابنَ نَوْفَلٍ
بنا مُلْهِدٌ لو يَملكِ الضَّلْعَ ضالعُ
İbn Sikkît dedi: **اللهيدة**: bedevîlerin yiyeceklerindendir; o, **الحرِيقة** ve **السخِينَة** haddini aşan, **العصيدة**’den geri kalan şeydir; ve **السخينةُ**: çorbadan yükselen ve içilecek kadar hafif olmayıp ağırlaşan şeydir.
Ebû Amr dedi: adam hakkında **أَلْهَدْتُ**; **إلهاداً**: iki ayağından birini tuttuğun ve üzerine başka bir adamı onu dövüşsün diye salıverdiğin zaman; ve aynı şekilde, bir adamı arkadaşının hasımlığına karşı uyardığın, ona üstü kapalı söyledin ve ona hüccetini telkin ettiğin zaman, onunla **ألهدْتَ** olursun.
Dedi: ve **اللَّهْد**: develeri göğüslerinde tutan bir hastalıktır; ve inşad etti:
تَظلَعُ مِنْ لَهْدٍ بها وَلَهْدِ
Şemmer, Hevâzinî’den: **رَجلٌ مُلَهدٌ**: yani zayıf düşürülmüş, zelil.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب اللام والهاء وما يثلثهما)
(لهو)  اللام والهاء والحرف المعتلّ أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على شُغْل عن شَيءٍ بشيء، والآخر على نَبْذِ شيءٍ من اليد.
فالأوَّل اللَّهْو، وهو كلُّ شيءٍ شَغَلك عن شيء، فقد ألهاك.  ولَهَوتُ من اللَّهْو. ولَهِيتُ عن الشَّيء، إذا تركتَه لِغيره. والقياسُ واحدٌ وإنْ تَغيَّر اللفظُ أدنَى تغيُّر. ويقولون: إذا استأثَرَ الله تعالى بشيءٍ فالْهَ عنهُ، أي اتركْهُ ولا تشتغل به. وفي الحديث في البَلَل بعد الوُضوء: "الْهَ عنه". وكان ابنُ الزُّبَيرِ إذا سمِعَ صوتَ الرّعد لَهَىَ عن الحديث الذي يقول: تَرَكه وأعرَض عنه. وقد يُكنَى باللَّهو عن غيره. قال الله تعالى: ﴿لَوْ أرَدْنا أن نَتَّخِذَ لَهْواً﴾ [الأنبياء 17]. وقال الحسن وقَتادةُ: أراد باللَّهو المرأة. وقال قومٌ: أراد به الولد.
وأمَّا الأصل الآخر فاللُّهْوة، وهو ما يَطرحه الطّاحِن في ثُقْبَة الرَّحَى بيده، والجمع لُهىً، وبذلك سمِّي العَطاء لُهْوَة فقيل: هو كثير اللُّهَى. فأمَّا اللّهاة فهي أقصى الفمِ، كأنَّها شُبِّهَتْ بثُقْبةِ الرَّحَى، وسمِّيت لَهاةً لما يُلقَى فيها من الطَّعام.
(لهب)  اللام والهاء والباء أصلٌ صحيح، وهو ارتفاعُ لسان النَّار، ثم يقاسُ عليه ما يقاربه. من ذلك اللَّهب: لَهَب النَّار. تقول: التهبت التهاباً. وكلُّ شيءٍ ارتفع ضوؤُه ولمَعَ لمعاناً شديداً فإنَّه يقال فيه ذلك. قال:
رأيتَ مَهابةً وليوثَ غابٍ *** وتاجَ الملك يلتهبُ التهابا
ويقولون للعَطشان: لَهْبَان، وهذا على جهة الاستعارة، كأنَّ حرارةَ جوفه تَلتهب. ويقولون: اللَّهَب: الغُبار السَّاطع. فإن صحَّ فاستعارةٌ أيضاً. ويقال: فَرَسٌ مُلْهِبٌ، إذا أثارَ الغبار. وللفرس أُلْهُوب، اشتقَّ كلُّ هذا من الأوّل. قال امرؤ القيس:
فللزَّجْرِ ألهوبٌ وللسّاقِ دِرَّةٌ *** وللسَّوط منه وَقْعُ أخْرَجَ مُهْذِبِ([1])واللَّهَب واللُّهاب: اشتعال النّار، ويستعمل اللُّهاب في العَطَش، فأمَّا اللِّهب، وهو المَضيق بين الجبلين فليس من هذا، وأصله الصَّاد، وإنَّما هو لِصْب، فأُبدلت الصاد هاءً. وبنو لِهْبٍ: بطنٌ من العرب.
(لهث)  اللام والهاء والثاء كلمةٌ واحدة، وهي أنْ يَدْلَعَ الكلبُ لسانَه من العطش. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ﴾ [الأعراف 176]، واللُّهَاث: حَرُّ العطَش. وهذا إنَّما هو مقيسٌ على ما ذكرناه من شأن الكلب.
(لهج)  اللام والهاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على المثابرَة على الشَّيء وملازمتِه، وأصلٌ آخر يدلُّ على اختلاطٍ في أمرٍ.
يقال: لَهِجَ بالشَّيء، إذا أُغرِيَ به وثابَرَ عليه، وهو لَهِجٌ. والمُلْهِج: الذي لَهِجتْ فِصالُه برَضاعِ أمَّهاتِها فيَصْنَعُ لذلك أخِلّةً يشدُّها في خِلْفِ أمِّ الفصيل، لئلاَّ يَرتضِعَ الفصيل، لأنّ ذلك يؤلِمُ أنفه. وإيّاهُ أراد القائل([2]):
رَعَى بارِضَ الوَسميِّ حتَّى كأنَّما *** يَرَى بسَفَى البُهْمى أخِّلةَ مُلْهِجِ
وقولهم: هو فصيح اللَّهجة([3]) واللَّهَجَة: اللِّسانِ، بما ينطق به من الكلام. وسمِّيت لهجةً لأنّ كلاًّ يلهَجُ بلُغتِه وكلامه.
والأصل الآخَر قولُهم: لَهْوَجْتُ عليه أمرَه، إذا خلطتَه. وأصلهُ من اللَّبَن المُلْهَاجِّ، وهو الخاثر الذي يكاد يَرُوب. ويقولون: أمْرُهُم مُلْهاجٌّ. ومن الباب: لَهْوَجْتُ اللّحمَ، إذا لم تنضِجْه شيئاً، فكأنَّه مختلِطٌ بين النِّيِّ والنَّضيج. فأمَّا قولهم: لَهَّجْتُ القومَ، مثل لَهَّنْتُهم، فممكنٌ أن يكون من الإبدال، كأنَّ الجيمَ بدلٌ من النُّون.
(لهد)  اللام والهاء والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على إذلال ومُطامَنَة، من  ذلك لَهَّدْتُ الرّجُل، إذا دفَّعْتَه، فهو مُلَهَّدٌ ذَليل. واللَّهِيدُ: البعير يُصِيب جنبه الحِمْلُ الثَّقيل. وألهَدْت الرّجُلَ، إذا أمسكتَه وخلَّيتَ عليه آخَرَ يقاتلُه. وألْهَدْتُ بالرّجُل: أزْرَيتُ به.
(لهز([4]))  اللام والهاء والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على دَفْعٍ بيَدٍ أو غيرها أو رمي بوَتَر. قالوا: لهَزْتُ فلاناً: دفعتُه. ويقولون: اللّهْز: الضّرْب بجُمْع اليدِ([5]) في الصَّدر. ويقولون: لهَزَهُ القَتِير: فَشَا فِيه. ولَهزْتُه بالرُّمح في صَدرِه: طعنتُه. ولهَزَ الفَصِيلُ ضَرْعَ أمِّه، إذا ضَرَبه برأسِه عند الرَّضاع. ويقال: بعيرٌ ملهوزٌ، إذا كان قد وُسِم في لِهزِمَتِه. قال:
مَرَّتْ بِراكبِ مَلهوزٍ فقال لها ***	ضُرِّي الجميحَ ومَسِّيهِ بتعذيبِ([6])فأمّا قولُهم: فرسٌ ملهوزٌ، أي مُضَبَّر الخَلْق، فهو صحيحٌ على هذا القياس، كأنَّ لحمَه رُفِع مِن جوانبه حتَّى تداخَلَ. ودائرة اللاهِزِ: دائرةٌ في اللِّهزِمَة.
(لهس)  اللام والهاء والسين كلمةٌ تدلُّ على جِنْس من الإطعام. يقولون: لَهَسَ على الطَّعام: زاحَم حِرصاً. وما لَكَ عندي لَهْسَةٌ([7]) من طعام، أي لا كثير ولا قليل. قال ابن دريد: لَهَس الصبيُّ ثديَ أُمِّه: لطَعَه ولم يَمْصَصْه([8]).
(لهط)  اللام والهاء والطاء كلمةٌ. يقولون: لَهَطه بسهمٍ: رماه. ولَهَطَتِ المرأةَ فرجَها بالماء: ضَرَبَتْه.
(لهع)  اللام والهاء والعين كلماتٌ إن صحت تدلُّ على استرخاء وفَترة. من ذلك اللهِع من الرِّجال: المسترسل إلى كُلٍّ. يقال: لَهِعَ لهَاعَةً. وبه سُمِّي لَهِيعة. ويقال: هو الفاتر المُسترخِي. وقال بعضهم: تَلَهْيَعَ في كلامه: أفرَط.
(لهف)  اللام والهاء والفاء كلمةٌ تدلُّ على تحسُّر. يقال: تلهَّفَ على الشَّيء، ولهِفَ، إذا حزِن وتحسَّر. والملهوف: المظلومُ يستغيث.
(لهق)  اللام والهاء والقاف كلمتانِ متباينتان.
فالأولى اللَّهق([9]): الأبيض؛ والثَّور الأبيضِ لِهَاق. قال الهذليّ:
* لَِهاقٌ تَلأْلُؤهُ كالهِلالِ([10]) *
والكلمة الأخرى قولهم: تَلَهْوَقَ الرّجُل: أظْهَرَ سخاءً وليس بسخِيّ.
(لهم)  اللام والهاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ابتلاعِ شيء، ثم يقاس عليه. تقول العرب: التَهَم الشَّيء: التَقَمه. ومن هذا الباب الإلهام، كأنَّه شيءٌ أُلقِيَ في الرُّوع فالتَهَمَه. قال الله تعالى: ﴿فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا﴾ [الشمس 8]. والتَهَم الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: استوفاه. وفرسٌ لهِمٌّ: سَبَّاق، كأنَّه يلتهم الأرض. واللُّهَيْم: الدَّاهية، وكذلك أمُّ اللُّهيْم، وسمِّيت لعِظمها كأنَّها تَلْهَمُ ما تلقى. ويقولون للعظِيم الكافي: اللِّهَمّ ومن الباب اللُّهمُوم: الرّجُل الجَواد. وهذا على العِظَم والسَّعة.
(لهن)  اللام والهاء والنون كلمةٌ واحدة، اللُّهْنَةُ: ما يتعجَّله الرّجُل قبل غَدَائه. وقد تَلهَّن. ويقال بل اللُّهْنة: ما يُهديه الرّجلُ إذا قَدِم من سَفَره.
--------------ـــ
([1]) ديوان امرئ القيس 85 واللسان (لهب).
([2]) البيت للشماخ في ديوانه 14 واللسان (لهج) والمخصص (7: 41). ورواية الديوان: "خلا فارتعى الوسمى".
([3]) في الأصل: "اللهج"، صوابه من  اللسان والقاموس، وفي القاموس: "اللهجة ويحرك: اللسان". واقتصر في المجمل على "اللهجة" بسكون الهاء.
([4]) وردت هذه المادة في الأصل بعد مادة ( لهق) ، ورددتها إلى مكانها هنا طبقاً للترتيب وموافقة لما جاء في المجمل.
([5]) جمع اليد: قبضتها. وفي الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) للجميح بن الطماح الأسدي. المفضليات (1: 32) واللسان (لهز).
([7]) كذا ضبط في الأصل والمجمل بفتح اللام. وفي اللسان: "لهسة بالضم مثل لحسة، أي شيء"، ونحوه في القاموس.
([8]) في الأصل: "أطعمه ولم يمصعه"، صوابه من الجمهرة (3: 52) وفيها: "إذا لطعه بلسانه ولم يمصصه".
([9]) يقال بفتح الهاء وكسرها. كما أن اللهاق بفتح اللام وكسرها.
([10]) لأمية بن أبي عائذ الهذلي في ديوان الهذليين (2: 176) واللسان (لهق). وصدره: * حديد القناتين عبل الشوى *

ـ

##### Türkçe

(**باب اللام والهاء وما يثلثهما**)

(**لهو**) **اللام** ve **الهاء** ve illetli harf iki sahih asıldır: bunlardan biri, bir şeyi bir şey ile bir şeyden meşgul etmeye delâlet eder; diğeri ise, bir şeyi elden atmaya delâlet eder.
Birincisi **اللَّهْو**’dur; o, seni bir şeyden bir şey ile meşgul eden her şeydir; artık seni oyalamıştır. Ve **لَهَوتُ**: **اللَّهْو**’dan. Ve **لَهِيتُ** عن **الشَّيء**: onu başkası için terk ettiğin zaman. Kıyas birdir, lafız en yakın bir değişme ile değişse bile. Ve derler ki: Allah Teâlâ bir şeyde tek başına tasarruf ederse, ondan **فالْهَ عنهُ**; yani onu bırak ve onunla meşgul olma. Ve abdestten sonra ıslaklık hakkında hadiste: “**الْهَ عنه**”. İbnü’z-Zübeyr gök gürültüsünün sesini işittiği zaman, söylediği hadisten **لَهَىَ**: onu terk etti ve ondan yüz çevirdi. Ve **اللَّهو** ile başkası kastedilerek kinaye yapılabilir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**لَوْ أرَدْنا أن نَتَّخِذَ لَهْواً**﴾ [الأنبياء 17]. Hasan ve Katâde dedi ki: **اللَّهو** ile kadını murad etti. Bir kavim dedi ki: onunla çocuğu murad etti.

Diğer asla gelince: **اللُّهْوة**; o, değirmenci’nin el ile değirmen taşının deliğine attığı şeydir; çoğulu **لُهىً**’dır. Bununla **العَطاء**’a **لُهْوَة** adı verildi; “o, **اللُّهَى**’sı çoktur” denildi. **اللّهاة** ise ağzın en sonudur; sanki değirmen taşının deliğine benzetilmiştir; içine yemekten atılan şey sebebiyle **لَهاةً** diye adlandırılmıştır.

(**لهب**) **اللام** ve **الهاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; o, ateşin dilinin yükselmesidir; sonra ona yakın olan şeye kıyas edilir. Bundan **اللَّهب**: ateşin **لَهَب**’i. Dersin ki: **التهبت** **التهاباً**. Işığı yükselen ve şiddetli bir parlayışla parlayan her şey hakkında bu söylenir. Dedi ki:
رأيتَ مَهابةً وليوثَ غابٍ *** وتاجَ الملك يلتهبُ التهابا
Ve susuza **لَهْبَان** derler; bu, istiare yoluyla olur; sanki içinin harareti alevlenir. Ve derler ki: **اللَّهَب**: parlayan tozdur. Eğer sahihse, o da istiaredir. Ve “**فَرَسٌ مُلْهِبٌ**” denir; tozu kaldırdığı zaman. Ve at için **أُلْهُوب** vardır; bütün bunlar birinciden türetilmiştir. İmru’ul-Kays dedi ki:
فللزَّجْرِ ألهوبٌ وللسّاقِ دِرَّةٌ *** وللسَّوط منه وَقْعُ أخْرَجَ مُهْذِبِ([1])
Ve **اللَّهَب** ve **اللُّهاب**: ateşin tutuşmasıdır; **اللُّهاب** susuzlukta kullanılır. **اللِّهب** ise—iki dağ arasındaki dar geçit—bundan değildir; aslı **الصَّاد**’dır; ancak o **لِصْب**’dır; **الصاد** **هاء**’ya çevrilmiştir. Ve **بنو لِهْبٍ**: Araplardan bir batındır.

(**لهث**) **اللام** ve **الهاء** ve **الثاء** tek bir kelimedir; o, köpeğin susuzluktan dilini sarkıtmasıdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**إنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ**﴾ [الأعراف 176]. Ve **اللُّهَاث**: susuzluğun hararetidir. Bu, ancak köpeğin hâli hakkında zikrettiğimize kıyas edilmiştir.

(**لهج**) **اللام** ve **الهاء** ve **الجيم** sahih bir asıldır; bir şeye sebat etmeye ve ona devamlı yapışmaya delâlet eder; ve başka bir asıl da bir işte karışıklığa delâlet eder.
**لَهِجَ** بالشَّيء denir: ona alıştırıldığı ve ona sebat ettiği zaman; o **لَهِجٌ**’dir. Ve **المُلْهِج**: yavruları annelerinin emmesine **لَهِجتْ** olan kimsedir; bunun için, yavrunun annesinin **خِلْف**’ine bağladığı **أخِلّةً** yapar; yavru emmesin diye; çünkü bu, burnunu acıtır. Şairin muradı da budur([2]):
رَعَى بارِضَ الوَسميِّ حتَّى كأنَّما *** يَرَى بسَفَى البُهْمى أخِّلةَ مُلْهِجِ
Ve onların “o, **فصيح اللَّهجة**’dir” sözü; **اللَّهَجَة**: dil; konuşmadan telaffuz ettiği şey ile. Her birinin kendi lügati ve kelâmı ile **يلهَجُ** olması sebebiyle **لهجةً** diye adlandırılmıştır.
Diğer asıl, onların “**لَهْوَجْتُ** عليه أمرَه” sözüdür: onu karıştırdığın zaman. Aslı **اللَّبَن المُلْهَاجِّ**’dandır; o, neredeyse kesilecek olan koyu süttür. Ve derler ki: “onların işi **مُلْهاجٌّ**’dır.” باب’dan: “**لَهْوَجْتُ** اللّحمَ” denir; onu hiç pişirmediğin zaman; sanki çiğ ile pişmiş arasında karışık gibidir. “**لَهَّجْتُ** القومَ” sözü ise—**لَهَّنْتُهم** gibi—ibdâlden olması mümkündür; sanki **الجيم**, **النُّون**’un bedelidir.

(**لهد**) **اللام** ve **الهاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; zillet ve alçalmaya delâlet eder. Bundan: “**لَهَّدْتُ** الرّجُل” denir; onu itip kakaladığın zaman; o, **مُلَهَّدٌ** zelildir. Ve **اللَّهِيدُ**: ağır yükün yanına isabet ettiği devedir. Ve “**ألهَدْت** الرّجُلَ” denir; onu tuttuğun ve üzerine onunla savaşacak bir başkasını saldığın zaman. Ve “**ألْهَدْتُ** بالرّجُل” (denir): onu ayıpladım.

(**لهز**([4])) **اللام** ve **الهاء** ve **الزاء** sahih bir asıldır; el ile veya başkasıyla itmeye yahut bir kirişle atmaya delâlet eder. Dediler ki: “**لهَزْتُ** فلاناً”: onu ittim. Ve derler ki: **اللّهْز**: göğse elin yumruğuyla vurmaktır([5]). Ve derler ki: **القَتِير** onu **لهَزَهُ**: onda yayıldı. Ve “**لَهزْتُه** بالرُّمح في صَدرِه” (denir): onu mızrakla göğsünden dürttüm. Ve **الفَصِيلُ** annesinin memesini **لهَزَ** (denir): emme sırasında başıyla ona vurduğu zaman. Ve “**بعيرٌ ملهوزٌ**” denir: **لِهزِمَتِه**’nde dağlanmış olduğu zaman. Dedi ki:
مَرَّتْ بِراكبِ مَلهوزٍ فقال لها ***	ضُرِّي الجميحَ ومَسِّيهِ بتعذيبِ([6])
“**فرسٌ ملهوزٌ**” sözleri ise, yani yaratılışı sıkılaştırılmış, bu kıyasa göre sahihtir; sanki eti yanlarından kaldırılmış da iç içe girmiştir. Ve **دائرة اللاهِزِ**: **اللِّهزِمَة**’de bir dairedir.

(**لهس**) **اللام** ve **الهاء** ve **السين** bir kelimedir; bir tür yedirmeye delâlet eder. Derler ki: “**لَهَسَ** على الطَّعام”: hırsla itişip kakıştı. Ve “benim yanımda yemekten bir **لَهْسَةٌ**([7]) yoktur” (denir): yani ne çok ne az. İbn Düreyd dedi ki: “**لَهَس** الصبيُّ ثديَ أُمِّه”: onu diliyle yaladı ve onu emmedi([8]).

(**لهط**) **اللام** ve **الهاء** ve **الطاء** bir kelimedir. Derler ki: “**لَهَطه** بسهمٍ”: onu attı. Ve “kadın, ferci’ni su ile **لَهَطَتِ**”: onu vurdu.

(**لهع**) **اللام** ve **الهاء** ve **العين**—sahihse—gevşeklik ve durgunluğa delâlet eden kelimelerdir. Bundan: erkeklerden **اللهِع**: her şeye salıverilmiş olan. “**لَهِعَ** **لهَاعَةً**” denir. Ve bununla **لَهِيعة** adlandırılmıştır. Ve “o, gevşek, salıverilmiş olandır” denir. Bazıları dedi ki: “**تَلَهْيَعَ** في كلامه”: aşırıya gitti.

(**لهف**) **اللام** ve **الهاء** ve **الفاء** bir kelimedir; pişmanlık duymaya delâlet eder. “**تلهَّفَ** على الشَّيء” ve “**لهِفَ**” denir: üzüldüğü ve pişmanlık duyduğu zaman. Ve **الملهوف**: mazlumdur; imdat ister.

(**لهق**) **اللام** ve **الهاء** ve **القاف** birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi **اللَّهق**([9]): beyaz; ve beyaz öküz **لِهَاق**’tır. Hüzeli dedi ki:
* لَِهاقٌ تَلأْلُؤهُ كالهِلالِ([10]) *
Diğer kelime onların “**تَلَهْوَقَ** الرّجُل” sözüdür: cömertlik gösterdi, hâlbuki cömert değildir.

(**لهم**) **اللام** ve **الهاء** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyi yutmaya delâlet eder; sonra ona kıyas edilir. Araplar der ki: “**التَهَم** الشَّيء”: onu lokma olarak aldı. Bu babdandır **الإلهام**; sanki o, kalbe atılmış bir şeydir de onu yutmuştur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا**﴾ [الشمس 8]. Ve **الفصيلُ** annesinin memesindeki şeyi **التَهَم**: onu tamamen aldı. Ve “**فرسٌ لهِمٌّ**”: çok koşan; sanki yeri yutar. Ve **اللُّهَيْم**: musibet; aynı şekilde **أمُّ اللُّهيْم**; büyüklüğü sebebiyle adlandırılmıştır; sanki karşılaştığı şeyi yutar. Ve büyük, yeterli olana **اللِّهَمّ** derler. Ve babdandır **اللُّهمُوم**: cömert adam. Bu, büyüklük ve genişlik üzerinedir.

(**لهن**) **اللام** ve **الهاء** ve **النون** tek bir kelimedir. **اللُّهْنَةُ**: kişinin öğle yemeğinden önce aceleyle aldığı şeydir. Ve **تَلهَّن** etmiştir. Ve denir ki: bilakis **اللُّهْنة**: kişinin seferinden geldiği zaman hediye ettiği şeydir.

--------------ـــ
([1]) İmru’ul-Kays divanı 85 ve Lisân (**لهب**).
([2]) Beyit Şemmâh’ındır; divanında 14 ve Lisân (**لهج**) ve el-Muḫaṣṣaṣ (7: 41). Divan rivayeti: “خلا فارتعى الوسمى”.
([3]) Asılda: “اللهج”; doğrusu Lisân ve Kâmûs’tandır; Kâmûs’ta: “اللهجة ويحرك: اللسان”. el-Mücmel’de yalnız “اللهجة” ile, **الهاء**’nın sükûnu ile yetinmiştir.
([4]) Bu madde asılda (**لهق**) maddesinden sonra gelmiştir; onu burada tertibe göre ve el-Mücmel’de gelene uygun olarak yerine döndürdüm.
([5]) **جمع اليد**: onun yumruğu. Asılda: “بجميع”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([6]) Cemîh b. et-Tammâh el-Esedî’nindir. el-Mufaḍḍaliyyât (1: 32) ve Lisân (**لهز**).
([7]) Asılda ve el-Mücmel’de **اللام**’ın fethiyle böyle ضبط edilmiştir. Lisân’da: “لهسة بالضم مثل لحسة، أي شيء”; benzeri Kâmûs’ta.
([8]) Asılda: “أطعمه ولم يمصعه”; doğrusu el-Cemhere (3: 52)’dendir; onda: “إذا لطعه بلسانه ولم يمصصه”.
([9]) **الهاء**’nın fethi ve kesriyle söylenir. Ayrıca **اللهاق** **اللام**’ın fethi ve kesriyledir.
([10]) Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nindir; Dîvânü’l-Hüzeliyyîn (2: 176) ve Lisân (**لهق**). صدرُه: * حديد القناتين عبل الشوى *

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَلهَدَ الرجلُ: ظَلَمَ وجارَ. وأَلْهَدَ به: أَزْرَى. وأَلْهَدْتُ به إِلهاداً وأَحْضَنْتُ به إِحْضاناً إِذا أَزْرَيتَ به؛ قال: تَعَلَّمْ، هَداكَ اللَّهُ، أَن ابنَ نَوْفَلٍ
بِنا مُلْهِدٌ، لو يَمْلِكُ الضَّلْعَ، ضالِعُ
والبعيرُ اللَّهِيدُ: الذي أَصابَ جَنْبَه ضَغْطَةٌ من حِمْل ثقيل فأَورثه داءً أَفسد عليه رِئَتَهُ، فهو مَلْهُود؛ قال الكميت: نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهِيدَ مِن الكُو
مِ، ولم نَدْعُ مَن يُشِيطُ الجَزُورا
واللَّهِيدُ من الإِبل: الذي لَهَدَ ظهرَه أَو جنبه حِمْل ثقيل أَي ضَغَطَه أَو شَدَخَه فَوَرِمَ حتى صارَ دَبِراً؛ وإِذا لُهِدَ البعيرُ أُخْلِيَ ذلك الموضعُ من بِدادَيِ القَتَبِ كي لا يَضْغَطَه الحِمل فيزداد فساداً، وإِذا لم يُخْلَ عنه تفتحت اللَّهْدَة فصارت دَبَرَة. ولَهَدَه الحِمْلُ يَلْهَدُه لَهْداً، فهو مَلْهُود ولَهِيدٌ: أَثقله وضَغَطه. واللَّهْدُ: انفراج يُصيبُ الإِبل في صدورها من صَدْمة أَو ضَغْطِ حِمْل؛ وقيل: اللَّهْدُ ورَمٌ في الفريصة من وعاء يُلِحُّ على ظهر البعير فَيَرِمُ. التهذيب: واللهد داء يأْخذ الإِبل في صدورها؛ وأَنشد: تَظْلَعُ من لَهْدٍ بها ولَهْد
ولَهَدَ القومُ دوابَّهم: جَهَدُوها وأَحْرَثوها؛ قال جرير: ولقد تَرَكتُكَ يا فَرَزدقُ خاسِئاً،
لمَّا كَبَوْتَ لدى الرِّهانِ لَهِيدا
أَي حَسِيراً. واللَّهْدُ: داء يصيبُ الناس في أَرجلهم وأَفخاذهم وهو كالانفراج. واللهد: الضرب في الثديين وأُصول الكَتِفَينِ. ولَهَدَه يَلْهَدُه لَهْداً ولَهَّده: غَمَزه؛ قال طرفة:
بَطِيءٍ عن الجُلَّى سَرِيعٍ إِلى الخَنَى
ذَلولٍ بإِجْماعِ الرجالِ مُلَهَّدِ
الليث: اللَّهْدُ الصدمة الشديدة في الصدر. ولَهَدَه لَهْداً أَي دفعه لذُلِّه، فهو ملهود؛ وكذلك لَهَّده؛ قال طرفة، وأَنشد البيت: ذَلُولٍ بإِجماعِ الرجالِ مُلَهَّدِ
أَي مُدَفَّع، وإِنما شدد للتكثير. الهوازني: رجل مُلَهَّد أَي مُسْتَضْعَفٌ ذليل. ويقال: لَهَدْتُ الرجل أَلهَدُه لهْداً أَي دفعته، فهو ملهود. ورجل مُلَهَّد إِذا كان يُدَفَّع تدفيعاً من ذُلِّه. وفي حديث ابن عمر: لو لقيتُ قاتِلَ أَبي في الحرم ما لَهَدْته أَي ما دفَعْتُه؛ واللَّهْد: الدَّفْعُ الشديد في الصدر، ويروى: ما هِدْته أَي حَرَّكْته. وناقة لَهِيدٌ: غَمَزَها حِمْلُها فَوَثَأَها؛ عن اللحياني. ولَهَدَ ما في الإِناءِ يَلْهَدُه لَهْداً: لَحِسَه وأَكله؛ قال عدي: ويَلْهَدْنَ ما أَغْنى الوَليُّ فلم يُلِثْ،
كأَنَّ بِحافاتِ النِّهاءِ المَزارِعا
لم يُلِثْ: لم يبطئ أَن ينبت. والنِّهاءُ: الغُدُر، فشبه الرياض (*
قوله «فشبه الرياض إلخ» كذا بالأصل.) بحافاتها المزارع. وأَلْهَدْتُ به إِلهاداً إِذا أَمْسَكْتَ أَحد الرجُلين وخَلَّيْتَ الآخرَ عليه وهو يقاتله. قال: فإِن فَطَّنْتَ رجلاً بِمُخاصَمة صاحبِه أَو بما صاحِبُه يُكَلِّمُه ولَحَنْت له ولقَّنْت حجته، فقد أَلهدت به؛ وإِذا فَطَّنْته بما صاحبه يكلمه قال: والله ما قلتها إِلا أَن تُلْهِدَ عليّ أَي تُعِين عليّ. واللَّهِيدةُ: من أَطعمة العرب. واللَّهِيدةُ: الرِّخْوة من العصائد ليست بحساء فَتُحْسى ولا غليظة فَتُلْتَقَم، وهي التي تجاوز حَدَّ الحَرِيقةِ والسَّخينةِ وتقْصُر عن العَصِيدة؛ والسخينة: التي ارتفعت عن الحساءِ وثَقُلت أَن تُحْسَى.

##### Türkçe

**أَلهَدَ** adam: zulmetti ve haksızlık etti. Ve **أَلْهَدَ به**: ayıpladı. Ve “**أَلْهَدْتُ به إِلهاداً** ve **أَحْضَنْتُ به إِحْضاناً**” (onunla) eğer onu ayıpladıysan; dedi ki:
تَعَلَّمْ، هَداكَ اللَّهُ، أَن ابنَ نَوْفَلٍ
بِنا مُلْهِدٌ، لو يَمْلِكُ الضَّلْعَ، ضالِعُ

Ve **والبعيرُ اللَّهِيدُ**: yanına ağır bir yükten bir basınç isabet eden, böylece ona bir hastalık miras bırakan, onun üzerine akciğerini bozup fesada uğratan; o da **مَلْهُود** olur; el-Kumeyt dedi ki:
نُطْعِمُ الجَيْأَلَ اللَّهِيدَ مِن الكُو
مِ، ولم نَدْعُ مَن يُشِيطُ الجَزُورا

Ve develerden **واللَّهِيدُ**: sırtını yahut yanını ağır bir yükün **لَهَدَ** ettiği, yani onu bastırdığı yahut ezip yaraladığı; böylece şişti, nihayet **دَبِراً** oldu; ve deve **لُهِدَ** edildiği zaman, o yer **بِدادَيِ القَتَبِ**’den boşaltılır ki yük onu bastırmasın da fesadı artsın; ve eğer ondan boşaltılmazsa **اللَّهْدَة** yarılır da **دَبَرَة** olur. Ve yük onu **لَهَدَه** eder, onu **يَلْهَدُه لَهْداً**; o da **مَلْهُود** ve **لَهِيدٌ** olur: onu ağırlaştırdı ve bastırdı.

Ve **اللَّهْدُ**: bir çarpma yahut bir yük basıncından, develerin göğüslerinde isabet eden bir yarılma/açılma; ve denildi ki: **اللَّهْدُ** fırîsada (kürek/omuz yanı etinde) bir şişliktir; devenin sırtına ısrarla yapışan bir kap/örtüden olur da şişer. **التهذيب**: ve **واللهد** develerin göğüslerinde alan bir hastalıktır; ve okudu:
تَظْلَعُ من لَهْدٍ بها ولَهْد

Ve kavim, bineklerini **لَهَدَ** etti: onları yordu ve onları aşırı çalıştırdı; Cerîr dedi ki:
ولقد تَرَكتُكَ يا فَرَزدقُ خاسِئاً،
لمَّا كَبَوْتَ لدى الرِّهانِ لَهِيدا
Yani: bitkin.

Ve **اللَّهْدُ**: insanların ayaklarında ve uyluklarında isabet eden bir hastalıktır; o, yarılma/açılma gibidir. Ve **واللهد**: memelerde ve iki kürek kemiğinin köklerinde vurmadır. Ve onu **لَهَدَه يَلْهَدُه لَهْداً** ve **لَهَّده**: onu sıktı/yoğurdu; Tarafa dedi ki:
بَطِيءٍ عن الجُلَّى سَرِيعٍ إِلى الخَنَى
ذَلولٍ بإِجْماعِ الرجالِ مُلَهَّدِ

El-Leys: **اللَّهْدُ** göğüste şiddetli çarpmadır. Ve onu **لَهَدَه لَهْداً** yani zilletinden dolayı onu itti; o da **ملهود** olur; aynı şekilde **لَهَّده**; Tarafa dedi ki, ve beyti okudu:
ذَلُولٍ بإِجْماعِ الرجالِ مُلَهَّدِ
Yani: itilmiş; ancak şeddeli kıldı, çokluk için.

El-Hevâzinî: **رجل مُلَهَّد** yani zayıf düşürülmüş, zelil. Ve denilir: “**لَهَدْتُ الرجل أَلهَدُه لهْداً**” yani onu ittim; o da **ملهود** olur. Ve **رجل مُلَهَّد**: zilletinden dolayı itile itile itilen olduğu zaman. İbn Ömer hadîsinde:
لو لقيتُ قاتِلَ أَبي في الحرم ما لَهَدْته
Yani: onu itmezdim; ve **اللَّهْد**: göğüste şiddetli itmedir; ve rivayet olunur: “ما هِدْته” yani onu hareket ettirmedim.

Ve **وناقة لَهِيدٌ**: yükü onu sıktı da onu ezdi/çökertti; el-Lihyânî’den. Ve kaptaki şeyi **لَهَدَ ما في الإِناءِ يَلْهَدُه لَهْداً**: onu yaladı ve yedi; ‘Adî dedi ki:
ويَلْهَدْنَ ما أَغْنى الوَليُّ فلم يُلِثْ،
كأَنَّ بِحافاتِ النِّهاءِ المَزارِعا
“**لم يُلِثْ**”: bitirmeye gecikmedi. Ve **النِّهاءُ**: su birikintileri; böylece bahçeleri
(*
قوله «فشبه الرياض إلخ» كذا بالأصل.)
kenarlarında ekinler varmış gibi benzetti.

Ve “**أَلْهَدْتُ به إِلهاداً**” (onunla) eğer iki adamdan birini tuttun da ötekini onun üzerine bıraktın, o da onunla dövüşüyorsa. Dedi ki: Şayet bir adamı, arkadaşının onunla çekişmesiyle yahut arkadaşının ona söylediği şeyle uyarır/ayıklar, ve ona üstü kapalı işaret eder ve delilini telkin edersen, muhakkak onunla **أَلهدت** etmiş olursun; ve eğer onu, arkadaşının ona söylediği şeyle uyarırsan, dedi ki: “Vallahi onu ancak bana karşı **تُلْهِدَ** etmen (bana karşı yardım etmen) sebebiyle söyledin.”

Ve **اللَّهِيدةُ**: Arapların yiyeceklerindendir. Ve **اللَّهِيدةُ**: **العصائد**’den yumuşak olanıdır; ne çorbadır ki içilsin, ne de kalındır ki lokma lokma yutulsun; o, **الحَرِيقةِ** ve **السَّخينةِ** haddini aşan ve **العَصِيدة**’den aşağı kalan şeydir; ve **السخينة**: çorbadan yükselen ve içilmesi ağırlaşan şeydir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

لهده الحمل، كمنعه يلهد لهدا فهو ملهود ولهيد: أثقله وضغطه. والبعير اللهيد: الذي أصاب جنبه ضغطة من حمل ثقيل فأورثه داء أفسد عليه رئته، فهو ملهود، قال الكميت:
  نطعم الجيال اللهيد من الكـو                      م ولم ندع من يشيط الجزورا وإذا لهد البعير أخلي ذلك الموضع من بدادي القتب كيلا يضغطه الحمل فيزداد فسادا، وإذا لم يخل عنه تفتحت اللهدة فصارت دبرة. لهد دابته: جهدها وأحرثها فهي لهيد، قال جرير:
  ولقد تركتك يا فرزدق خاسئا                      لما كبوت لدى الرهان لهيدا أي حسيرا. لهد الشيء: أكله أو لحسه، وعبارة اللحياني في النوادر: ولهد ما في الإناء يلهد لهدا: لحسه وأكله، قال عدي:
  ويلهدن ما أعنى الولي فلم يلتكأن بحافاتش النهاء المزارعا لهد فلانا لهدا ولهده، الأخير عن ابن القطاع، أي دفعه دفعة، لذله فهو ملهود، وقال الليث: اللهد الصدمة الشديدة في الصدر. وفي حديث ابن عمر رضي الله عنه لو لقيت قاتل أبي في الحرمما لهدته أي ما دفعته، ويروى ما هدته أي حركته. أو لهده: ضربه في أصول ثدييه أو أصول كتفيه، أو لهده لهدا: غمزه، كلهده تلهيدا فيهما، أي في الغمز والدفع قال طرفة:
  بطيء عن الجلى سريع إلى الخنى                      ذليل بإجماع الرجـال مـلـهـد واللهد: انفراجق يصيب الإبل في صدورها من صدمة ونحوها، كضغط حمل، قال:
  تظلع من لهد بها ولهد قيل: اللهد: ورم في الفريصة من وعاء يلح على ظهر البعير فيرم، وأنشد الأزهري:
  تظلع من لهد بها ولهد الأول الداء والثاني الإجهاد في الحرث. اللهد أيضا داء يصيب في أرجل الناس وأفخاذهم وهو كالانفراج. من المجاز: اللهد: الرجل الثقيل الجبس الذليل. وألهد الرجل: ظلم وجار. ألهد به إلهادا إذا أمسك أحد الرجلين وخلى الآخر عليه وهو يقاتله، قال: فإن فطنت رجلا بمخاصمة صاحبه أو بما صاحبه يكلمه ولحنت له ولقنت حجته فقد ألهدت به، وإذا فطنته بما صاحبه يكلمه قال والله ما قلتها إلا أن تلهد علي، أي تعين علي. كذا في اللسان. قال ابن القطاع: ألهد اللهيدة: صنعها من أطعمة العرب، وهي العصيدة الرخوة ليست بحساء فتحسى ولا غليظة فتلتقم، وهي التي تجاوز حد الحريقة والسخينة، وتقصر عن العصيدة، كذا في الصحاح. اللهاد، كغراب: الفواق، عن الصاغانيز ومما يستدرك عليه: قال الهوازني: رجل ملهد، أي كمعظم: مستضعف ذليل مدفع عن الأبواب. وناقة لهيد: غمزها حملها فوثأها. وألهدت به: قصرت به، قاله ابن القطاع. والألهاد: الأورام، عن الصاغاني.

##### Türkçe

**لهده** yükü; **كمنعه**: **يلهَد** **لهدا**; o hâlde o **ملهود** ve **لهيد**dir: onu ağırlaştırdı ve onu bastırdı. Ve **البعير اللهيد**: yanına ağır bir yükten bir basınç isabet eden, ona akciğerini bozup ona hastalık miras bırakan (deve)dir; o hâlde o **ملهود**dur. **الكميت** dedi ki:
  “Biz **الجيال اللهيد**i yığın(lar)dan yediririz ve **الجزورا**yı yakanı bırakmayız.”

Ve deve **لهد** edilince, o yer **بدادي القتب**den boşaltılır; ta ki yük onu bastırmasın da bozulması artsın. Ve eğer ondan boşaltılmazsa **اللهدة** yarılır da **دبرة** olur. **لهد** binitini: onu yordu ve onu aşırı çalıştırdı; o hâlde o **لهيد**dir. **جرير** dedi ki:
  “Ve andolsun seni, ey **فرزدق**, aşağılanmış bıraktım; yarış yanında sendeleyince **لهيدا** (olarak).”

Yani: bitkin. **لهد** şeyi: onu yedi yahut onu yaladı. Ve **اللحياني**’nin **النوادر**’deki ibaresi: “Ve kaptakini **لهد** etti; **يلهَد** **لهدا**: onu yaladı ve onu yedi.” **عدي** dedi ki:
  “Ve **الولي**’nin beni ilgilendirmediğini **يلهدن**; böylece **حافاتش النهاء المزارعا** ile dayanmazlar.”

**لهد** falanı **لهدا** ve **لهده**; sonuncusu **ابن القطاع**’tan: yani onu bir itişle itti; onu alçalttı; o hâlde o **ملهود**dur. Ve **الليث** dedi: **اللهد** göğüste şiddetli çarpma(dır). Ve **ابن عمر** hadîsinde (Allah ondan razı olsun): “Eğer babamın katiline Harem’de rastlasaydım, mutlaka onu **لهدته** ederdim”; yani mutlaka onu iterdim. Ve “**هدته**” diye de rivayet edilir: yani onu hareket ettirdim. Yahut **لهده**: onu iki memesinin köklerine yahut iki omzunun köklerine vurdu. Yahut **لهده** **لهدا**: onu sıktı; **كلهده تلهيدا** onlarda: yani sıkmada ve itmede. **طرفة** dedi ki:
  “Açık işten yavaş, çirkinliğe hızlı; erkeklerin ittifakıyla zelil, **ملهد**.”

Ve **اللهد**: develerin göğüslerinde bir çarpma ve benzeri şeyden—yük basıncı gibi—onlara isabet eden bir yarılma(dır). Dedi ki:
  “Onda **لهد** ve **لهد** sebebiyle topallar.”

Denildi: **اللهد**: devenin sırtına ısrarla (binen) bir kap/bağdan **الفريصة**de bir şişliktir; böylece şişer. **الأزهري** rivayet etti:
  “Onda **لهد** ve **لهد** sebebiyle topallar.”

Birincisi hastalık, ikincisi sürmede aşırı yorma(dır). **اللهد** ayrıca insanların ayaklarında ve uyluklarında isabet eden bir hastalıktır; o, yarılma gibidir. Mecazdan: **اللهد**: ağır, katı, zelil adam. Ve adam **ألهد** etti: zulmetti ve haksızlık etti. Onunla **ألهد** etti, **إلهادا**: iki bacaktan birini tutup ötekini onun üzerine salıverdiği zaman; o, onunla savaşırken. Dedi ki: “Eğer bir adamı, arkadaşının onunla konuştuğu şeyle yahut arkadaşının onunla konuştuğu şeyle, arkadaşının hasmıyla çekişmesinde sezdirir de ona ima eder ve onun delilini telkin edersen, muhakkak onunla **ألهدت** etmiş olursun. Ve onu, arkadaşının onunla konuştuğu şeyle sezdirince (o) dedi ki: ‘Vallahi onu ancak bana karşı **تلهد** edesin diye söyledim’; yani bana karşı yardım edesin diye.” **اللسان**’da böyledir. **ابن القطاع** dedi: **اللهيدة**yi **ألهد** etti: onu Arapların yiyeceklerinden yaptı; o, ne çorba olup içilir ne de kalın olup lokma alınır olan yumuşak **العصيدة**dir; o, **الحريقة** ve **السخينة** haddini aşan ve **العصيدة**den geri kalan (şey)dir; **الصحاح**’ta böyledir.

**اللهاد**; **كغراب**: **الفواق** (hıçkırık); **الصاغاني**’den. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الهوازني** dedi: **رجل ملهد**; yani **كمعظم**: zayıf düşürülmüş, zelil, kapılardan itilmiş. Ve **ناقة لهيد**: yükü onu sıktı da onu incitti. Ve onunla **ألهدت** ettim: onunla kısa kaldım; **ابن القطاع** söyledi. Ve **الألهاد**: şişlikler; **الصاغاني**’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

لَهَدَهُ
1 لَهَدَهُ ذ , (aor. لَهَدَ , L, K, inf. n. لَهْدٌ, L,) It (a load) oppressed him, (a camel, L,) by its weight, (S, L, K,) and squeezed him: (L:) it (a heavy load) squeezed it, (namely, a camel's back or side,) or bruised it so that it swelled, and became galled: in which case, a hollow is made at the proper place in the stuffed lining of the saddle, to prevent farther injury. (L.) ― -b2- لَهَدَ He jaded his beast of carriage, and rendered it emaciated, or lean, by journeying upon it. (S, L, K.) ― -b3- لَهَدَهُ, aor. لَهَدَ , L, K, inf. n. لَهْدٌ, L, and لَهْدَةٌ; Kr;) and ↓ لهّدهُ, (inf. n. تَلْهِيدٌ; TA;) but the latter denotes frequency of the action; (S, L;) He pushed, pushed away, or repelled, him: or pushed him violently upon the chest: (L:) or he pushed him, pushed him away, or repelled him, on account of his baseness, or despicableness: (S, L, K:) or he struck him in the breasts, (L,) or in the bases of the breasts, (K,) and in the bases of the shoulder-blades: (L, K:) or he pressed, or squeezed, him; syn. غَمَزَهُ. (L, K.)

2 لَهَّدَ see 1.

الهد بِهِ
4 الهد بِهِ ذ He instigated against him; and aided against him; and acted wrongfully, or injuriously, towards him. (JK.) ― -b2- الهد He did, or acted, wrong, wrongfully, unjustly, or injuriously; (L, K;) [as also الحد]. ― -b3- الهد بِهِ is said of a man, with respect to another, when the former withholds one of two men and leaves the other at liberty, fighting him. [The object is, app., the former of these two, as he is the injured one.] (AA, S, L, K.) ― -b4- It is also said of a man, with respect to another, when the former acquaints one of the men with the contention or dispute of the other, or with that which the other would say to him, and makes known to him a matter which he understands from him, but which is obscure to others, and informs him of the other's argument. [The object is, app., the latter of these two, as he is the injured one.] (AA, L.) ― -b5- Also, وَاللّٰهِ مَا قُلْتَهَا اِلَّا أَنْ تُلْهِدَ عَلَىَّ By God, thou saidst it not save that thou mightest aid against me, is said when a man has acquainted one of the two men with that which the other would say. [It is, app., said by the latter of these two, as he is the injured one.] (AA, S, L.) ― -b6- الهد He made, or prepared, the kind of food called لَهِيدَة. (IKtt.) ― -b7- الهد بِهِ, (inf. n. اِلْهَادٌ, L,) He held him in light estimation, or despised him: (S, L, K:) or he held his clemency, or forbearance, or intellect, (حِلْم,) in light estimation, or despised it; as also الحد به. (L, art. لحد.)

لَهْدٌ
لَهْدٌ ذ A certain disease which affects camels in the chest; (T:) an opening, or parting asunder, (اِنْفِرَاجٌ,) in the chest of a camel, [app., next to either, or both, of the arms,] by reason of a push. or collision, (L, K,) or the like, (K,) or by reason of the squeezing of a load: (L:) or (so in the L: in the K, and) a tumour in the فَريصَة [or portion of flesh between the shoulder-blade and the side], (L, K,) by reason of the pressure of a bag or the like upon the camel's back. (L.) ― -b2- Also, A certain disease, like an opening, or parting asunder, [app., in the part where the thighs unite,] (كَالاِنْفِرَاجِ,) which befalls men in the legs and thighs. (L, K)

لَهِيدٌ
لَهِيدٌ ذ A beast of carriage jaded, or fatigued, (S, L,) and rendered emaciated, or lean, by being ridden. (L.) ― -b2- A she-camel pressed, or squeezed, and having her flesh bruised, by her load. (Lh, L.) ― -b3- لَهِيدٌ and ↓ مَلْهُودٌ A camel oppressed by the weight of a load, and squeezed: having his back or side squeezed by a heavy load, or bruised so that it is swollen, and galled: having his side squeezed by a heavy load so that a disease has been the consequence, which has disordered his lungs. (L.)

لَهِيدَةٌ
لَهِيدَةٌ ذ A kind of food of the Arabs; (L;) thin عَصِيدَة; (S, L, K;) not thin so as to be supped, nor thick so as to be formed into mouthfuls; thicker than حَرِيقَة and سَخِينَة, but thinner than عَصِيدَة [properly so called]. (S, L.)

مَلْهُودٌ
مَلْهُودٌ ذ : see لَهِيدٌ. ― -b2- مَلْهُودٌ and ↓ مُلَهَّدٌ, but the latter denotes frequency of the action, A man pushed, pushed away, or repelled, on account of his baseness, or despicableness. (S, L.) See also لَهَدَهُ.

مُلَهَّدٌ
مُلَهَّدٌ ذ : see مَلْهُودٌ. ― -b2- Also, Base, or despicable, held weak, (El-Hawلzinee, L,) and frequently repelled from doors. (El-Hawلzinee, TA.)

##### Türkçe

**لَهَدَهُ**
1 **لَهَدَهُ** ذ, (muzâri‘ **لَهَدَ**, L, K, mastar ismi **لَهْدٌ**, L,) Onu (bir yük) ezdi, (bir deveyi, L,) ağırlığıyla, (S, L, K,) ve onu sıktı: (L:) onu (ağır bir yük) sıktı, (yani, bir devenin sırtını yahut yanını,) yahut onu, şişecek ve yara vuracak şekilde berteledi: bu durumda, daha fazla zararı önlemek için, semerin doldurulmuş astarında uygun yerde bir oyuk yapılır. (L.) ― -b2- **لَهَدَ** Binek hayvanını yordu ve onun üzerinde yolculuk etmekle onu zayıflattı, yahut cılızlaştırdı. (S, L, K.) ― -b3- **لَهَدَهُ**, muzâri‘ **لَهَدَ**, L, K, mastar ismi **لَهْدٌ**, L, ve **لَهْدَةٌ**; Kr;) ve ↓ **لهّدهُ**, (mastar ismi **تَلْهِيدٌ**; TA;) ancak ikincisi fiilin çokça tekrarını ifade eder; (S, L;) Onu itti, uzaklaştırdı yahut geri püskürttü: yahut onu göğsüne şiddetle itti: (L:) yahut onun alçaklığı yahut değersizliği sebebiyle onu itti, uzaklaştırdı yahut geri püskürttü: (S, L, K:) yahut onu göğüslerine, (L,) yahut göğüslerin diplerine, (K,) ve kürek kemiklerinin diplerine vurdu: (L, K:) yahut onu bastırdı yahut sıktı; eş anlamlısı **غَمَزَهُ**. (L, K.)

2 **لَهَّدَ** bkz. 1.

**الهد بِهِ**
4 **الهد بِهِ** ذ Ona karşı kışkırttı; ve ona karşı yardım etti; ve ona karşı haksızlıkla yahut zarar verici şekilde davrandı. (JK.) ― -b2- **الهد** Yanlış yaptı yahut yanlış davrandı; haksızlık etti yahut haksız davrandı; yahut zarar verici davrandı; (L, K;) [**الحد** da böyledir]. ― -b3- **الهد بِهِ**, bir adamın bir başkası hakkında, ilkinin iki adamdan birini alıkoyup ötekini serbest bırakarak onunla dövüştürdüğü zaman söylenir. [Maksat, görünüşe göre, bu ikisinden birincisidir; çünkü zarar gören odur.] (AA, S, L, K.) ― -b4- Yine, bir adamın bir başkası hakkında, ilkinin adamlardan birine ötekinin çekişmesini yahut tartışmasını, yahut ötekinin ona söyleyeceği şeyi bildirdiği; ve ondan anladığı fakat başkalarına kapalı olan bir işi ona açıkladığı; ve onu ötekinin delilinden haberdar ettiği zaman da söylenir. [Maksat, görünüşe göre, bu ikisinden ikincisidir; çünkü zarar gören odur.] (AA, L.) ― -b5- Yine, **وَاللّٰهِ مَا قُلْتَهَا اِلَّا أَنْ تُلْهِدَ عَلَىَّ** “Allah’a yemin olsun, onu ancak bana karşı yardım edesin diye söyledin” (sözü), bir adamın iki adamdan birine ötekinin söyleyeceği şeyi bildirdiği zaman söylenir. [Görünüşe göre, bu ikisinden ikincisi tarafından söylenir; çünkü zarar gören odur.] (AA, S, L.) ― -b6- **الهد** **لَهِيدَة** denilen yiyecek türünü yaptı yahut hazırladı. (IKtt.) ― -b7- **الهد بِهِ**, (mastar ismi **اِلْهَادٌ**, L,) Onu hafife aldı yahut küçümsedi: (S, L, K:) yahut onun yumuşak huyluluğunu yahut tahammülünü yahut aklını (**حِلْم**) hafife aldı yahut küçümsedi; **الحد به** de böyledir. (L, md. **لحد**.)

**لَهْدٌ**
**لَهْدٌ** ذ Develerde göğüste meydana gelen belirli bir hastalık; (T:) bir devenin göğsünde bir açılma yahut ayrılma (**اِنْفِرَاجٌ**), [görünüşe göre, kolların birinin yahut ikisinin yanında,] bir itme yahut çarpışma sebebiyle, (L, K,) yahut benzeriyle, (K,) yahut bir yükün sıkması sebebiyle: (L:) yahut (L’de böyledir: K’de de) **فَريصَة**’de [yahut kürek kemiği ile yan arasındaki et parçasında] bir şişlik, (L, K,) devenin sırtına bir çuvalın yahut benzerinin baskısı sebebiyle. (L.) ― -b2- Yine, bir açılma yahut ayrılma gibi olan belirli bir hastalık, [görünüşe göre, uylukların birleştiği yerde,] (**كَالاِنْفِرَاجِ**), insanların bacaklarında ve uyluklarında meydana gelir. (L, K)

**لَهِيدٌ**
**لَهِيدٌ** ذ Yük hayvanı; yorgun düşürülmüş yahut bitkin, (S, L,) ve binilmekle zayıflatılmış yahut cılızlaştırılmış. (L.) ― -b2- Yükü sebebiyle bastırılmış yahut sıkılmış ve eti berelenmiş dişi deve. (Lh, L.) ― -b3- **لَهِيدٌ** ve ↓ **مَلْهُودٌ** Yükün ağırlığıyla ezilmiş ve sıkılmış deve: sırtı yahut yanı ağır bir yükle sıkılmış, yahut şişmiş ve yara vurmuş olacak şekilde berelenmiş: yanı ağır bir yükle sıkılmış da bunun sonucu olarak bir hastalık meydana gelmiş ve bu, onun ciğerlerini bozmuş. (L.)

**لَهِيدَةٌ**
**لَهِيدَةٌ** ذ Arapların bir tür yiyeceği; (L;) ince **عَصِيدَة**; (S, L, K;) kaşıkla içilecek kadar ince değil, lokmalar hâline getirilecek kadar da kalın değil; **حَرِيقَة** ve **سَخِينَة**’den daha kalın, fakat (asıl adıyla) **عَصِيدَة**’den daha incedir. (S, L.)

**مَلْهُودٌ**
**مَلْهُودٌ** ذ: bkz. **لَهِيدٌ**. ― -b2- **مَلْهُودٌ** ve ↓ **مُلَهَّدٌ**, ancak ikincisi fiilin çokça tekrarını ifade eder, alçaklığı yahut değersizliği sebebiyle itilmiş, uzaklaştırılmış yahut geri püskürtülmüş adam. (S, L.) Ayrıca bkz. **لَهَدَهُ**.

**مُلَهَّدٌ**
**مُلَهَّدٌ** ذ: bkz. **مَلْهُودٌ**. ― -b2- Yine, alçak yahut değersiz; zayıf sayılan, (El-Hawلzinee, L,) ve kapılardan sıkça geri çevrilen. (El-Hawلzinee, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَهَدَ
لَهَدَ A ( n. ac. لَهْد 1 ),
a.  Jaded, exhausted. -

b.  Pushed, repelled.

لَهَّدَ
لَهَّدَ II ,
a.  see I (b) .

أَلْهَدَ
أَلْهَدَ IV ,
a.  III- treated.

b.  [ Bi &  'Ala ], Aided, abetted against.

c.  [ Bi ], Despised.

لَهْد
لَهْد 1 ,
a.  A disease, tumour.

لَهِيْد
لَهِيْد 25 ,
a.  Overburdened; jaded; jade.

لَهِيْدَة
لَهِيْدَة 25t ,
a.  A kind of broth.

لَهڤدَ
N. P. لَهڤدَ I ,
a.  see 25 .

لَهَّدَ
N. P. لَهَّدَ II ,
a.  Base, abject.

b.  Repelled.

لَهْذَب
لَهْذَب
a.  Fixed, stable.

##### Türkçe

لَهَدَ
**لَهَدَ** A (mastar-ı aslî: **لَهْد** 1),
a.  Yorgun düşmüş, bitkin. -

b.  İtmiş, geri püskürtmüş.

لَهَّدَ
**لَهَّدَ** II,
a.  I (b)’ye bak.

أَلْهَدَ
**أَلْهَدَ** IV,
a.  III- muamele edilmiş.

b.  [ **بِ** ve **عَلَى** ], aleyhine yardım etmiş, aleyhine desteklemiş.

c.  [ **بِ** ], hor görmüş.

لَهْد
**لَهْد** 1,
a.  Bir hastalık, ur.

لَهِيْد
**لَهِيْد** 25,
a.  Aşırı yüklenmiş; yorgun düşmüş; yorgun.

لَهِيْدَة
**لَهِيْدَة** 25t,
a.  Bir çeşit çorba.

لَهڤدَ
N. P. **لَهڤدَ** I,
a.  25’e bak.

لَهَّدَ
N. P. **لَهَّدَ** II,
a.  Alçak, zelil.

b.  Geri püskürtülmüş.

لَهْذَب
**لَهْذَب**
a.  Sabit, sağlam.
