# لهم (ل-ه-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%87%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Leim”, yarayı yumuşatmak için sürülen yağ ve benzeri yumuşatıcıdır

- Harfler: ل - ه - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَأَلْهَمَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%84%D9%92%D9%87%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَأَفْعَلَهَا | Hemen ona ilham etti | 1 | 1 | [91:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/ayet/91:8.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (2 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Fecr Yarık demektir
2. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لهم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md), [نفث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AB.md), [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md), [لقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [لفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi tek seferde yutmak, bütünüyle içine çekip sindirmek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi bilginin veya ahlaki idrak kabiliyetinin nefsin derinliğine doğrudan ve aracısız akıtılması |
| Çekirdek Özet 3 | İnsanın yaratılışında fıtri bir ayrım ve yöneliş kapasitesi olarak ahlaki bilincin deruni kabulü |
| Kritik Hata Riski | İlhamı yalnızca şairane veya mistik bir esriklik sayarak Kur'an'daki fıtri ve ontolojik ahlak idraki boyutunu dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| له | Bir şeye aniden kapılma, açgözlülükle yönelme, tüketici arzu veya alevlenme | م | Toplama, bütünüyle içine alma ve kuşatma niteliği taşıyan mim harfinin eklenmesiyle eylem; bir şeyi tek lokmada yutma, bütünüyle içine çekip yok etme ve kalbe doğrudan boca edilme anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dıştan gelen yönlendirici bir etkiyi ve boyun eğdirici sevk hareketini temsil eder. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçsel bir uyanışı, nefes gibi dolan ani ve gizli tecelliyi simgeler. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Bütünüyle içine alma, kuşatma, yutma ve derinliğe karışma hareketini verir. |
| لهم | Yönlendirici gücün içsel bir uyanışla nefse akması ve nefsin bunu bütünüyle içine çekmesi | Dışarıdan gelen yönlendirici bir etkinin (ilahi irade) deruni bir fısıltı ve nefes halinde bilince dolması, alıcının da bunu dirençsizce yutması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir lokmayı veya sıvıyı çiğnemeden, tek hamlede bütünüyle yutmak; süt emen yavrunun memedeki bütün sütü bir kerede çekip tüketmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cerîr beytinde ağza atılan şeyin tek seferde çiğnenmeden yutulmasını bu kökle tasvir eder: ما يُلْقَ في أَشداقِهِ تَلَهَّما |
| Erken Arapça kullanım | Hızlı koşan ata yeri tek seferde yutar gibi katettiği için فرس لهمّ denilmiş; her şeyi içine çekip yutan büyük ordu için de جيش لهام tabiri kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça لهم kökü, fiziksel planda bir şeyi tek seferde, çiğnemeden yutmak ve içine çekmek anlamına dayanır. Bu kök, Güney Sami / Arap sahasında özelleşmiş bir içselleştirme ve sindirme semantiği sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan l-h-m kökü yerine yutma ve içine alma eylemleri l-ʿ-m veya l-q-m gibi fonetik akrabalarıyla temsil edilirken, Arapçada boğaz/hırıltı harfi olan he harfinin etkisiyle bu yutma eylemi daha akıcı, gizli ve engelsiz bir içe çekişe dönüşmüştür. Kullanıcının Excel notunda ileri sürdüğü merhem (لأم kökünden) ilişkisi fonetik olarak hemzenin he harfine dönüşmesi zannına dayansa da klasik filoloji bu iki kökü müstakil tutar; لهم kökünün birincil ekseni yarayı kapatmak değil, dışarıdan gelen bir nesneyi veya manayı tek seferde bütünüyle içine çekip sindirmektir (iltiham).

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yutmak, içine çekmek, sindirmek | İltiham kökünden hareketle bir mananın kalbe doğrudan atılması ve kalbin onu tereddütsüz emmesi anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | [لقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%85.md) ve [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) kökleriyle semantik kesişim | Kuzey Sami dillerindeki lokma ve et/bütünleşme kökleriyle kavramsal akrabalık taşır; ancak l-h-m formu Arapçada özgünleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda doğrulanmış güvenilir bir kökdeş tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لهم | Anlamlı | Tek hamlede yutmak, içine çekmek | Bir şeyi bütünüyle içine almak; kalbe mananın dolması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [لمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [هلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%85.md) | Anlamlı | Çağırmak, bir araya getirmek | İnsanları bir eyleme veya yere davet etmek, gelmek. | Kur'an'da geçer; çağrı ve toplama yönü vardır. |
| [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) | Anlamlı | Başıboş bırakmak, terk etmek | Hayvanları veya işi gözetimsiz, kendi haline salmak. | Kur'an'da geçmez; kontrolsüz bırakma anlamı taşır. |
| [مله](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [مهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%84.md) | Anlamlı | Yavaş davranmak, mühlet vermek | Acele etmemek, sükunetle ve zamana yayarak hareket etmek. | Kur'an'da geçer; yavaşlık ve erteleme bildirir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لهم | Merkez | İçe akıtılan bilgi ve idrak | Bilginin veya ahlaki yönelimin kalbe tek hamlede, doğrudan ve fıtri olarak yerleşmesi. | İdrakin nefse doğrudan boca edilmesi ve nefsin bunu içselleştirmesi. |
| [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) | Komşu | Gizli ve süratli bildirim | Vahiy, peygamberlere elçi veya işaretle gelen kesin ve bağlayıcı ilahi buyruktur; ilham ise fıtrata yerleştirilen ahlaki melekeleri de içerir. | Vahiyde teşri ve tebliğ esastır; ilhamda deruni kabulleniş ve ahlaki duyuş öne çıkar. |
| [نفث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AB.md) | Komşu | Üflemek, kalbe bırakmak | Bir manayı ruha üflercesine gizlice fısıldamak; etki daha hafiftir. | İlham nefsin bütünüyle yutması iken nefes daha ziyade atma anını bildirir. |
| [قذف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%81.md) | Komşu | Fırlatmak, atmak | Bilginin veya mananın kalbe aniden ve dışarıdan çarpıcı bir güçle sokulması. | Güç ve baskınlık vurgusu vardır; ilhamda ise içselleştirme ve kabul daha belirgindir. |
| [لقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%86.md) | Komşu | Sözle öğretmek, ezberletmek | Dışarıdan sözlü olarak tekrar ettirip zihne yerleştirmek. | Dışsal ve sözel bir süreçtir; ilham gibi doğrudan kalbe akmaz. |
| [لفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%B8.md) | Zıt | Dışarı atmak, tükürmek | Ağızdaki veya içteki bir şeyi dışarı fırlatıp atmak. | İltiham bütünüyle yutmak iken lafz dışarı tükürmek ve çıkarmaktır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لهم | Tek hamlede yutmak, kalbe doğrudan bildirmek | Somut olarak bütünüyle içine çekmeyi, soyut olarak ilahi bildirimi içerir. | Kesin |
| Latince | inspirare, ingerere | İçe solumak, içine akıtmak | Ruhani veya zihni bir etkiyi içeri üflemeyi karşılar; yutma ve özümseme nüansı eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | to inspire, to instill, to engulph | İlham etmek, aşılamak, içine çekmek | Zihne fikir aşılama boyutunu verir; ancak kökün fıtri donanım ve bütünüyle yutma kök anlamını tam kapsamaz. | Güçlü |
| Almanca | eingeben, einflößen | İçe aktarmak, telkin etmek | Zihne doğrudan bir fikrin düşürülmesini ifade eder; fiziksel sindirme yönünü içermez. | Güçlü |
| Fransızca | inspirer, inculquer | Esinlemek, benimsetmek | Ahlaki veya sanatsal duyumu zihne sokmayı anlatır; ontolojik nefis inşasını kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, Oxford English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَأَلْهَمَهَا (Fiil - İf'âl) | Fıtri ahlak bilincinin ve idrak kabiliyetinin nefse doğrudan yerleştirilmesi | İnsanın yaratılışı, nefsin tezkiyesi ve ahlaki sorumluluğun temellendirildiği bağlam (Şems [91:8](https://lisan.digital/tr/ayet/91:8.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Bilgi kaynakları ve epistemoloji | İlhamın herkes için geçerli nesnel ve bağlayıcı bir bilgi kaynağı olup olamayacağı tartışması. | Subjektif sezgi ve deruni idrak; bağlayıcı şeri delil sayılmaması yönünde daralma. |
| Fıkıh | Hüküm çıkarma ve ictihad | Müctehidin kalbine doğan kanaat veya haram/helal tayininde ilhamın hüccet değeri. | Kişisel vicdani tatmin ile sınırlandırılmış; kamu hukukunda delil kabul edilmemiştir. |
| Tefsir | Şems Suresi 8. ayetin tevili | Nefse hem fücurun hem takvanın ilham edilmesinin cebir mi yoksa temyiz kabiliyeti mi olduğu. | İyiyi ve kötüyü birbirinden ayırt etme fıtratının insana doğuştan öğretilmesi. |
| Hadis | Ruha üfleme ve melek telkini | Meleğin kalbe dokunuşu (لمة الملك) ve Cebrail'in ruha üflemesi (نفث في الروع) rivayetleri. | Şeytani vesvesenin zıddı olarak kalbe doğan hayırlı ve ilahi telkin. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtri ahlak ve vicdan | Deruni temyiz mefhumu | İyilik ile kötülüğü akıl yürütmeden önce kalben hissettirme | Nefsin yaratılışında fıtri olarak iyiyi ve kötüyü tanıyıp ayırt edebilme kabiliyetidir. | Kesin |
| İlmi | Sezgi ve keşif epistemolojisi | İntüisyon (içgörü / ani sıçrama) | Hipotez ve teori üretiminde zihne aniden doğan kavrayış | Rasyonel birikimin ardından gelen ani sentez ve anlama sıçramasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Basiret ve stratejik öngörü | Hızlı kriz yönetimi ve feraset | Karar anında yöneticinin doğru seçeneği tereddütsüz kavraması | Kuralların yetersiz kaldığı kritik anlarda yöneticinin adil ve isabetli adımı sezmesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Teşebbüs ve risk algısı | İktisadi öngörü ve basiret | Belirsizlik ortamında doğru yatırım ve tasarrufu hissetme | Piyasadaki karmaşık işaretlerin içinde doğru tercihi hızla kavrama yeteneğidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Bir fonksiyona dışarıdan doğrudan başlangıç parametresi atanması (inital input / injection) | Sistemin ara işlemlere girmeden, doğrudan dış bir kaynaktan temel bir sınır ve yön değeri alarak çalışmaya başlaması gibi, nefse ahlaki yönelimin doğrudan yüklenmesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Doğuştan gelen ahlaki gramer (moral nativism) ve ahlaki sezgicilik | Bireyin karmaşık ahlaki durumları mantıksal çıkarsamalardan önce deruni bir duygu ve fıtri eğilimle doğrudan doğru ya da yanlış olarak kavramasıdır. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlhamı yalnızca edebiyatçıların, ressamların veya mistiklerin yaşadığı irrasyonel, duygusal ve serbest bir hayal akışı derekesine indirmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da ilham; bütün insanların nefsine yaratılış anında yerleştirilen, iyiyi ve kötüyü (takva ve fücur) ayırt etmeye yarayan evrensel ve ontolojik bir ahlaki bilinç donanımıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın ahlaki sorumluluğunu sadece dışsal vahiy veya toplumsal yasalara bağlayıp, içsel/fıtri ahlaki sorumluluğu ve vicdani hesabı yok saymak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın ahlak felsefesinin temeline fıtratı yerleştirir; insanın iyiliği ve kötülüğü dışarıdan öğrenmeden önce de derununda bunları tanıyacak ilahi bir donanıma sahip olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılışı, nefsin terbiyesi, tezkiye, fıtrat ve ahlaki sorumluluk eksenindeki ayetlerde belirleyicidir (özellikle Şems [91:7](https://lisan.digital/tr/ayet/91:7.md)-10). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın zihninin ahlak bakımından boş bir levha (tabula rasa) olduğu veya insanın ahlaki doğruları yalnızca toplumsal sözleşmeyle ürettiği yanılgısını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir şeyi tek lokmada, çiğnemeden bütünüyle yutmak ve bünyeye katmak.
- Soyut anlam: İlahi kaynaklı ahlaki ve ontolojik bilginin nefsin derinliklerine doğrudan boca edilmesi ve nefsin bunu fıtraten benimsemesi.
- Sistematik karşılık: İnsanın ahlaki karar mekanizmasına dışarıdan bir elçi olmadan doğrudan yerleştirilen temel ayırt etme ve yönelim yetisi.
- LaTeX modeli: $$N \leftarrow I(F, T)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $N$ insan nefsini, $I$ ilham operatörünü (içe doğrudan akıtma eylemini), $F$ fücur potansiyelini (sınırları çiğneme eğilimini), $T$ ise takva potansiyelini (korunma ve ahlaki sorumluluk bilincini) simgeler. Formül, nefsin bu iki zıt temayülü dışsal bir aracı olmaksızın doğrudan ilahi kaynaklı bir girdi olarak bünyesine aldığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%87%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Şems 91:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/ayet/91:8.md) — فَأَلْهَمَهَا

فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا

Meal (IK): Sonra da ona, hem kötülüğü hem de takvayı ilham edene,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Leim”, yarayı yumuşatmak için sürülen yağ ve benzeri yumuşatıcıdır. Melhem bu anlamdadır. Hemze elife dönüşmüştür. Nefs bir sorunla karşılaştığı zaman sıkıntıya girer. İlham ona melhem olur. Sıkıntılar beyinde çözülmüş olur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء واللام والميم معهما
ه ل م، ه م ل، ل ه م، مهل مستعملات م ل ه، ل م ه مهملان هلم: الهَلامُ: طعامٌ يُتَّخَذ من لحم العِجْل بجِلْدِهِ. والهِلِّمان: الشّيء الكثير .
وهَلُمَّ: كلمةُ دعوةٍ إلى شَيْء. التَّثنيةُ والجمعُ والوحدان، والتّأنيثُ والتّذكيرُ فيه سواءٌ، إلّا في لغة بني سعدٍ فإنّهم يَحملونَهُ على تَصريفِ الفِعْل، فيقولون: هلُمّا وهلُمُّوا ونحو ذلك.
همل: الهَمَلُ: السُّدَى، وما ترك اللهُ النّاسَ هَمَلاً، أي: سُدىً بلا ثَوابٍ وبلا عِقابٍ.
وإبلٌ هَوامِلُ مُسَيَّبةٌ لا تُرْعَى. وأمرٌ مُهْمَلٌ، أي: متروك.
لهم: لَهِمْتُ الشّيء. وقلّما يُقالُ إلاّ التَهَمْتُ، وهو ابتلا عُكَهُ بمّرةٍ، قال:
ما يُلْقَ في أَشداقِهِ تَلَهَّما
وقال: كذاك اللَّيْثُ يَلْتهم الذُّبابا وأُمُّ اللُّهَْم: الحُمَّى، ويقال: بل هو الموتُ، لأنّه يَلْتهُم كلَّ أَحَد.
وفَرَسٌ لِهَمٌّ: سابقٌ يَجْري أمامَ الخَيْل، لالتِهامِهِ الأَرْضَ، والجميع: لَهامِيمُ.
ورجلٌ لَهُومٌ، أي أكولٌ.
أَلْهَمَهُ اللهُ خيراً، أي: لَقَّنَهُ خيراً. ونَسْتَلْهِمُ اللَه الرَّشادَ.
وجَيْش لُهامٌ أي: يَغْتَمِرُ من يَدْخُلُه، أي: يُغَيَّبُه في وَسَطه.
مهمل: المَهْل - مجزوم : السَّكِينةُ والوَقار، تقول: مَهْلاً يا فلانُ، أي: رِفقاً وسُكُوناً، لا تَعْجَلْ ويجوزُ التًّثْقيلُ، كما قال:
فيا بْنُ آدمَ ما أَعْدَدْتَ في مَهَلٍ		للهِِ دَرُّكَ ما تأتي ومـا تَـذَرُ
وقال جميل في تخفيف مَهْل :
يقولون: مَهْلاً يا جميلُ، وإنّني		لأُقْسِمُ مالي عن بُثَيْنَة مِنْ مَهْلِِ
وأَمْهلتُه: أَنْظرتُه، ولم أعجله. ومَهَّلْتُه: أجّلته.
والمُهْلُ: خُثارة الزَّيت، ويقال: النُّحاس الذائب، ويقال: الصَّديدُ والقَيْحُ.
والمُهْلُ: الفِلِزُّ، وهو جواهر الأرض من الذَّهَب والفِضّة.
والمُهل: ما يَتَحاتُّ من الخُبْزة من رَمادٍ أو غيره إذا أُخْرِجَتْ من المَلَّةِ.
والمُهْلُ: ضَرْبٌ من القَطِرانِ، إلاّ أنّه ماء رقيق يُشبه الزّيت، وهو يَضْرِب إلى الصُّفْرة من مهاوته، وهو دَسِمٌ تُدْهَنُ به الإِبلُ في الشِّتاء، وسائرُ القَطِران لا يُدهنُ به، لأنّه يَقْتل.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve**اللام** ve**الميم** onlarla birlikte

**ه ل م**، **ه م ل**، **ل ه م**، **مهل** kullanılagelenlerdir; **م ل ه**، **ل م ه** ise ihmal edilmişlerdir. **هلم**: **الهَلامُ**: buzağı etinden, derisiyle birlikte yapılan bir yemektir. **الهِلِّمان**: çok olan şeydir.
Ve **هَلُمَّ**: bir şeye (çağırma) daveti kelimesidir. İkil, çoğul ve tekil; dişillik ve erkeklik onda eşittir; ancak Benî Sa‘d’ın dilinde, onu fiilin çekimine hamlederler; şöyle derler: **هلُمّا** ve **هلُمُّوا** ve bunun benzeri.

**همل**: **الهَمَلُ**: başıboşluk; Allah insanları **هَمَلاً** bırakmadı; yani: sevapsız ve azapsız başıboş.
Ve **إبلٌ هَوامِلُ**: salıverilmiş, otlatılmayan (develer). Ve **أمرٌ مُهْمَلٌ**: yani terk edilmiş.

**لهم**: **لَهِمْتُ** şeyi. Ve pek az denir; ancak **التَهَمْتُ** (denir); o, onu bir defada yutuvermandır. Dedi ki:
ما يُلْقَ في أَشداقِهِ تَلَهَّما
Ve dedi ki: كذلك **اللَّيْثُ** يَلْتهم **الذُّبابا** Ve **أُمُّ اللُّهَْم**: hummadır; ve denir ki: bilakis o ölümdür; çünkü o, her birini yutuverir.
Ve **فَرَسٌ لِهَمٌّ**: atların önünde koşup giden, önde giden (attır); onun yeri yutuvermesinden dolayı; ve hepsi: **لَهامِيمُ**.
Ve **رجلٌ لَهُومٌ**: yani çok yiyen.
**أَلْهَمَهُ اللهُ** خيراً: yani ona hayır telkin etti. Ve **نَسْتَلْهِمُ اللَه** الرَّشادَ.
Ve **جَيْش لُهامٌ**: yani içine gireni kaplar; yani onu ortasında kaybettirir.

**مهمل**: **المَهْل** - cezmedilmiş: sükûnet ve vakar. Dersin ki: **مَهْلاً** يا فلانُ; yani: yumuşaklık ve sakinlik (ile); acele etme. Ve teşdîd caizdir; nitekim dedi ki:
فيا بْنُ آدمَ ما أَعْدَدْتَ في مَهَلٍ		للهِِ دَرُّكَ ما تأتي ومـا تَـذَرُ
Ve Cemîl, **مَهْل**’in tahfîfinde dedi ki:
يقولون: مَهْلاً يا جميلُ، وإنّني		لأُقْسِمُ مالي عن بُثَيْنَة مِنْ مَهْلِِ
Ve **أَمْهلتُه**: ona mühlet verdim, onu acele ettirmedim. Ve **مَهَّلْتُه**: onu erteledim.
Ve **المُهْلُ**: zeytinin tortusu; ve denir ki: erimiş bakır; ve denir ki: irinli su ve cerahat.
Ve **المُهْلُ**: maden; o, yerin cevherleridir: altın ve gümüşten.
Ve **المُهل**: ekmeğin külden veya başkasından, **المَلَّةِ**’den çıkarıldığında dökülen şeydir.
Ve **المُهْلُ**: katrandan bir türdür; ancak o, yağa benzeyen ince bir sudur; onun koyuluğundan sarılığa çalar; ve o yağlıdır; kışın develer onunla yağlanır; katranın geri kalanı onunla yağlanmaz; çünkü o öldürür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

اللَهْمُ: الابتلاعُ. وقد لَهِمَهُ، إذا ابتلعه. واللُهْمومُ من النوق: الغزيرة اللبن. واللُهْمومُ: الجَوادُ من الناس والخيل. وقال:
لا تَحْسَبَنَّ بياضاً فيَّ مَنْقَصَةً		إنَّ اللَهاميمَ في أقرابها بَلَقُ
واللُهامُ: الجيشُ الكثير، كأنَّه يلتهم كلَّ شيء. واللُهَيْم: الداهيةُ، وكذلك أمُّ اللُهَيْمِ. وفرسٌ لِهَمٌ: سَبَّاقٌ، كأنَّه يلتهم الأرض. واللِهَمُّ أيضاً: العظيم. ورجلٌ لِهَمٌّ: كثير العطاء. وقول الشاعر:
لا هُمَّ لا أدري وأنت الداري
كُلُّ امرئٍ منك على مِقْدارِ
يريد اللَهُمَّ، والميم المشدَّدة في آخره عوضٌ من يا التي للنداء، لأنَّ معناه يا الله. والإلهامُ: ما يُلقى في الروع. يقال: ألْهَمَهُ الله. واسْتَلْهَمْتُ الله الصبر. والْتَهَمَ الفَصيلُ ما في الضرع، أي استوفاه.

##### Türkçe

**اللَهْمُ**: yutma. Ve onu **لَهِمَهُ**, onu yuttuğu zaman (denir). Ve develerden **اللُهْمومُ**: sütü bol olan. Ve **اللُهْمومُ**: insanlardan ve atlardan cömert olan. Ve dedi ki:
لا تَحْسَبَنَّ بياضاً فيَّ مَنْقَصَةً		إنَّ **اللَهاميمَ** في أقرابها بَلَقُ
Ve **اللُهامُ**: çok (kalabalık) ordu; sanki her şeyi yutuyor. Ve **اللُهَيْم**: musibet; ve yine **أمُّ اللُهَيْمِ**. Ve **فَرَسٌ لِهَمٌ**: çok hızlı koşan; sanki yeri yutuyor. Ve **اللِهَمُّ** da: büyük olan. Ve **رَجُلٌ لِهَمٌّ**: çok bağış veren. Ve şairin sözü:
لا هُمَّ لا أدري وأنت الداري
كُلُّ امرئٍ منك على مِقْدارِ
**اللَهُمَّ**’yı kasteder; ve sonundaki şeddeli **الميم** nida için olan **يا**’dan bir bedeldir; çünkü onun manası “ey Allah”tır. Ve **الإلهامُ**: kalbe atılan şey. Denir ki: “Allah ona **أَلْهَمَهُ الله**.” Ve “sabır için Allah’tan **اسْتَلْهَمْتُ الله**.” Ve **الْتَهَمَ** yavru deve memedeki şeyi; yani onu tamamen aldı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ل م
هلم ، همل ، لهم ، مهل : مستعملة .
هلم : عمرو عن أبيه : الهِلِمَّان الكثير من كلّ شيء وأنشد لكُثَيِّر المحارِبيّ :
قد مَنَعتْني البُرَّ وهي تلحَّانْ
وهو كثيْرٌ عندها هِلِمّانْ
وهي تُخَنذِي بالمقالِ البَنْيَانْ
قال : والبَنْبان : الرَّديء من المَنْطِق .
ورَوَى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي قال : الهَيْلَمان : المال الكثير ، يقال : جاء بالهَيْل والهَيْلَمان .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد في ( باب كَثْرة المال والخير يَقْدَم به الغائب أو يكون له ) : جاءَ فلانٌ بالهَيْل والهَيْلَمان ، بفتح اللام .
وقال ابن المظفَّر : هَلُمَّ : كلمةُ دعوةٍ إلى شيء ، الواحد والاثنان ، والجميع ، والتأنيث ، والتذكير فيه سواء ، إلاّ في لغة بني سعد فإنّهم يحملونه على تصريف الفِعل ، فيقولون : هَلُمَّا ، هَلُّمُّوا ؛ ونحو ذلك قال ابن السكيت ، قال : وإذا قال لك : هَلُمَّ إلى كذا ، قلت : إلاَمَ أهَلُمُّ ؛ وإذا قال لك : هَلمُّ كذا وكذا ، قلتَ : لا أَهَلُمُّه بفتح الألف والهاء : أي لا أُعْطِيكَه ، وهَلُمَّ بمعنى أَعطِ ؛ يدل عليه ما حدّثنا محمدُ بنُ إسحاق عن عمر بن شَبَّة قال : حدّثنا يحيى ، عن طلحة بن يحيى عن عائشة بنتِ طلحةَ ، عن عائشة أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يأتيها فيقول : هل من شيء ؟ فتقول : لا ، فيقول : إني صائم . قالت : ثم أتاني يوماً فقال : هل من شيء ؟ قلتُ حَيْسَة . قال : هَلُمِّيها ، فإني أصبحت صائماً ، فأكل . قلتُ : معنى هَلُمِّيها : أي هاتِيها أَعطنِيها .
ورَوَى مالكٌ عن العَلاء بن عبد الرحمن ، عن أبيه ، عن أبي هريرة ، عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال ( لَيُذَادَنَّ رِجالٌ عن حَوْضِي فأُنادِيهم : أَلاَ هَلُمَّ ألاَ هَلُمَّ ، فيقال : إنهم قد بَدَّلُوا ، فأقول : فَسُحْقاً ) .
وقال الزجاج : زعم سيبويه أنّ هَلُمّ ( ها ) ضُمَّتْ إليها ( لُمَّ ) وجُعِلتا كالكلمة الواحدة .
وأكثر اللغات أن يقال : هَلُمّ للواحد ، والاثنين ، والجماعة ، وبذلك نزل القرآن ، نحو قوله : ( وَالْقَآئِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ ) ( الأحزَاب : 18 ) و ) وُوِقُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ) ( الأنعَام : 150 ) .
قال : وفُتِحَتْ ) هَلُمَّ ( لأنها مُدْغمة كما فُتِحَتْ ( رُدَّ ) في الأمر ، ولا يجوز فيها ( هَلُمُّ ) بالضم كما يجوز ( رُدُّ ) لأنها لا تُصرَف .
قال : ومن العَرَب من يُثَنِّي ويجمع ، ويؤنث ، فيقول : هَلُمَّ ، هَلُمَّا ، هَلُمُّوا ، وللنساء : هَلْمُمْنَ .
وقال : ومعنى ) هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ ( أي هاتوا شهداءكم ، وقرِّبوا شُهَدَاءكم .
قلتُ : وسمعتُ أعرابياً دعا رجُلاً إلى طعامه ، فقال : هُلُمّ لك ، ومثله قول الله جلّ وعزّ : ( وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ ) ( يُوسُف : 23 ) .
وقال المُبَرِّد : بنو تميم يجعلون ) هَلُمَّ ( فِعْلاً صحيحاً ، ويجعلون الهاء زائدة فيقولون : هَلُمَّ يا رَجُل ، وللاثنين : هَلُمَّا ، وللجميع : هَلُمُّوا ، وللنساء هَلْمُمْنَ ؛ لأن المعنى المُمْنَ ، والهاء زائدة . قال : هَلُمَّ زَيْداً : هاتِ زيداً .
وقال ابن الأنباري : يقال للنساء : هَلُمْنَ وهَلْمُمْن .
قال وحكى أبو عَمْرو عن العرب : هَلُمِّينَ يا نِسوة . قال : والحجة لأصحاب هذه
اللغة أن أصل ( هَلُمَّ ) التصرف ، إذا كان من أَمَمْتُ أَؤُمُّ أَمَّاً ، فَعَمِلوا على الأصل ، ولم يلتفتوا إلى الزيادة ، وإِذا قال الرّجل للرّجل : هَلُمَّ ، فأراد أن يقول : لا أفعل ، قال : لا أهَلُّمُّ ولا أُهَلِمُّ ، ولا أَهَلِمُّ ، ولا أُهَلُمُّ قال : ومعنى هَلُمَّ : أقْبِل ، وأصله أُمَّ يا رَجل : أي اقصده ، فَضَمُّوا هَلْ إلى أُمَّ وجعلوهما حَرْفاً واحداً ، وأزالُوا أُمَّ عن التصرُّف ، وحَوَّلوا ضمة همزة أُمّ إلى اللام ، وأسقطوا الهمزة ، فاتصلت الميم باللام ، وهذا مذهبُ الفَرّاء ، يقال للرّجلين ، وللرّجال ، وللمؤنث : هَلُمّ ، وَوُحِّد هَلُمَّ ؛ لأنه مُزالٌ عن تصرُّف الفِعل ، وشُبِّه بالأدوات كقولهم : صَهْ ، ومَهْ ، وإيهٍ ، وإيهاً ، وكل حرفٍ من هذه لا يثنَّى ، ولا يُجمع ، ولا يؤنَّث .
وقال الليث : الهُلام : طعامٌ يُتَّخذ من لحم عِجْلٍ بجلده .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الهُلُم : ظِباء الجبال ، ويقال لها : اللُّهُم ، واحدها لَهْمُ ، قال : ويقال لها : الجُولان ، والثَّياتل ، والأبدان ، والعِنْبان ، والبَغابِغ .
لهم : قال الليث : يقال : لَهِمْتُ الشيءَ ، وقلَّ ما يقال إلا التَهَمْتُ : وهو ابتلاعُكَه بمرّة ، وقال جرير :
كذاك اللَّيثُ يَلتَهِم الذُّبابَا
وقال آخر :
ما يُلْقَ في أشداقِه تَلهَّمَا
قال : وأُمُّ اللُّهَيم هي الحُمَّى .
وقال شَمِر : أَمُّ اللُّهَيم : كنية المَوْت ، لأنّه يَلتَهِم كلَّ أحد .
وقال الليث : فَرَسٌ لِهَمٌّ ، ولِهْمِيم : سابقٌ يجري أمام الخيل لالتهامه الأرضَ ، والجميع لهَامِيم ، ورجُلٌ لَهُوم : أكول .
ويقال أَلْهَمَهُ الله خيراً : أي لقَّنه خيراً ، ونَسْتَلْهِمُ الله الرَّشاد .
وجيشٌ لُهام : يَغْتمِرُ من يَدْخُله : أي يُغيَّب مافي وَسَطه .
وقال الأصمعيّ : إبلٌ لهامِيم إذا كانت غِزاراً ، واحدتُها لُهْمُوم وكذلك إذا كانت كثيرة المشْي ، وقال الراعي :
لَهامِيمُ في الخرْقِ البعيدِ نِياطُهُ
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ إذا كَبُر الوعِل فهو لِهْمٌ ، وجمعه لُهُوم .
وقال غيره : يقال ذلك لِبَقر الوحْش أيضاً ، وأنشد :
وأصبح لِهْماً في لُهومٍ قَراهِبٍ
قال : والمِلْهَمُ : الكثيرُ الأكل .
ومَلْهَم ، وقُرَّان : قريتان من قُرى اليمامة معروفتان .
ويقال : أَلهَمَ الله فلاناً الرُّشد إلهاماً إذا ألقامه في رُوعِه فتلقاه بفَهْمه .
همل : قال الليث : الهَمَل : السُّدَى ، وما ترك الله الناسَ هَمَلاً : أي سُدًى : بلا ثواب ولا عِقاب .
وقال غيره : لم يَتركْهم سُدًى : بلا أَمرٍ ولا نَهْي ، ولا بيانٍ لما يحتاجون إليه .
وإبلٌ هَمَل ، واحدها هامل .
وقال ابن الأعرابيّ : إبلٌ هَمْلَى : مُهْملة .
ويقال : إبلٌ هوامل : مُسَيَّبة لا رَاعِيَة وأمرٌ مُهْمَل : متروك .
وقال الراجز :
إنَّا وَجَدْنا طَرَدَ الهوامِلِ
خيْراً من التَّأْنَانِ والمَسَائلِ
أراد : إنَّا وجَدْنا طَرْدَ الإبل المهمَلة وسَوْقَها سَلاًّ وسَرِقةً خيراً لنا من مسألة النَّاس والتَّباكي إليهم .
ثعلب ، عن سَلَمة ، عن الفرَّاء وعن ابن الأعرابيّ : اهتَمل الرجُلُ : إذا دَمْدَم بكلام لا يُفْهَمُ .
قلت : المعروف بهذا المعنى هَتْمَلَ يُهَتْمِلُ ، وهو رُباعيّ .
وقال الزجّاج : الهَمَل : بالنَّهار ، والنَّفَسُ باللَّيل .
وقال أبو عمرو : الهَمَل : اللِّيف إذا انتزِع ، الواحدة هَمَلة .
وفي ( النَّوادر ) : أرضٌ هُمَّال بين الناس : قد تحامتْها الحروب ؛ فلا يَعْمُرها أحد ، وشيء هُمّال : رَخوٌ .
ويقال : هَمَل دَمْعُه يَهمُل فهو هامِلٌ : إذا تتابع سَيَلانُه ، وانهمَل دمعُه فهو مُنْهَمِل .
مهل : قال ابن السكيت : يقال : مَهْلاً يا رجُل ، وكذلك للإثنين ، والجمع ، والأنثى ، وهي موحَّدة ، وإذا قيل : مَهْلاً ، قلت : لا مَهْلَ والله .
ويقال : ما مَهْلُ والله بمُغْنِيةٍ عنك شيئاً ، وأنشد لجامع بن مُرْخية الكلابيّ :
أقول لهُ ما جئتُ مَهْلاً
وما مَهْلٌ بواعظةِ الجَهُولِ
وقال الليث : المَهْلُ : السَّكينة والوقار : تقول : مَهْلاً يا فلان ، أي رِفْقاً وسُكوناً لا تَعْجَلْ ، ونحو ذلك كذلك ، ويجوز التثقيل ، وأَنشد :
فيابن آدمَ ما أَعدَدْتَ في مَهلٍ
للَّه دَرُّك ما تأتي وما تَذَرُ
وقال الله : ( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ ) ( الطّارق : 17 ) ، فجاء باللغتين : أي أنظِرْهم .
أبو عبيد : التمهُّل : التقدُّم .
وقال ابن الأعرابيّ : الماهِل : السَّريع ، وهو المتقدِّمُ ، وفُلانٌ ذو مَهَلٍ : أي ذو تقدُّم في الخير ، ولا يقال في الشَّرّ . وقال ذو الرِّمة :
كم فيهمُ مِنْ أَشمِّ الأنْفِ ذي مَهَلٍ
يأبى الظُّلامةَ منه الضَّيْغَم الضّارِي
أي ذي تقدُّم في الشَّرف والفَضْل .
وقال أبو سعيد : يقال : أخَذ فلانٌ على فُلان المُهْلَةَ : إذا تقدَّمه في سِنَ أو أدبٍ .
ويقال : خُذ المُهْلَة في أمْرِك : أي خُذ العدَّة ؛ وقال في قول الأعشى :
إلاَّ الّذين لهم فيما أَتَوْا مَهَلُ
قال : أراد المعرفة المتقدِّمة بالموضع .
وقال مَهَلُ الرَّجُلِ : أسلافُه الذين تقدَّموه يقال : قد تقدَّم مَهَلُك قبْلَك ، ورَحِم الله مَهَلَك .
أبو العبَّاس ، عن ابن الأعرابيّ ، رُوي عن عليّ بن أبي طالب ح أنه لما لَقي
الشُّراةَ قال لأصحابه : أقِلُّوا البِطْنَةَ وأَعذِبوا ، وإذا سِرْتُم فمهلاً مَهلاً : أي تقدُّماً .
قال أسامة الهذَلي :
لعَمري لقد أَمْهَلتُ في نَهْيِ خَالدٍ
عن الشام إمَّا يَعصِيَنَّك خالدُ
أمهلتُ : بالغتُ : يقول : إن عصاني فقد بالغتُ في نَهْيه .
ورُوي عن أبي بكر ح أنه أَوْصى في مَرَضه ، فقال : ادْفنوني في ثوبيَّ هَذَين ؛ فإنما هما للمُهْل والتُّراب .
قال أبو عُبيد ، قال أبو عُبيدة : المُهْل في هذا الحديث : الصَّديد والقيْح .
قال : والمُهْل في غير هذا : كلّ فِلِزَ أُذِيب ، قال : والفِلِزُّ : جواهرُ الأرض من الذّهب والفضّة والنُّحاس .
وسُئل ابن مسعود عن قول الله جلّ وعزّ : ( كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوجُوهَ ) ( الكهف : 29 ) فدعا بِفِضّةٍ فأَذابَها ، فجعلتْ تمَيَّعُ وتَلَوَّنُ ، فقال : هذا من أَشبهِ ما أَنتم راءُون بالمُهْل .
قال أبو عبيد : أراد تأويل هذه الآية .
وقال أبو عبيدة : والمُهْل في غير هذا : كلُّ شيء يَتحاتُّ عن الخُبْزَة من الرَّماد وغيره إذا أُخرِجَت من المَلَّة .
قال : وقال أبو عمرو : المُهْل في شيئين : هو في حديث أبي بكر : القَيْح والصَّديد ، وفي غيره : دُرْدِيُّ الزّيت ، لم يُعْرَف منه إلاّ هذا ، قال أبو عبيد : وقال الأصمعي : حدّثني رجل وكان فصيحاً أن أبا بكر قال : فإنّهما للمَهْلة والتراب بفتح الميم قال : وبعضهم يَكسِر الميم فيقول : لِلمهْلة .
قال الزّجاج في قوله تعالى : ( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ ) ( المعَارج : 8 ) .
قال : المُهْل : دُرْدِيُّ الزّيت هاهنا .
قلت : ومِثلُه قوله : ( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً ) ( الرَّحمان : 37 ) جمع الدهن .
قال أبو إسحاق في قوله : ( وَرْدَةً ( : أي يتلوَّن من الفَزَع الأكبر كما تتلوَّن من الدِّهان المختلفة . قال : ودليل ذلك قوله : ( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ ) ( المعَارج : 8 ) أي كالزّيت .
وقال الليث : المُهْل : ضَرْبٌ من القَطِران إلا أنه مَاهٍ رقيق شبيه بالزيت لمهاوَتِه يضرب إلى الصُّفرة ، وهو دَسِمٌ يُهْنَأُ به الإبل في الشّتاء .
قال : والقَطِران : الخاثر ، لا يُهْنأُ به .
وقال غيره : مَهَلْتُ البعيرَ : إذا طليتَه بالخضخاض ، فهو ممهول ، وقال أبو وَجْزة يصف ثوراً :
صافي الأدِيم هِجانٌ غَيرَ مَذْبَحِهِ
كأَنَّه بِدَم الْمَكْنَان مَمْهُولُ
شمر ، عن ابن شميل قال : المُهْل عندهم : المَلَّة إذا حميت جدّاً رأيتها تموجُ .
وقالت العامريّة : المُهْلُ عندنا : السُّمّ . والمُهْل : الصَّديد والدَّمُ يخرُج فيما زَعَم يونس . والمُهْل : النُّحاس الذائب ، وأنشد :
ونُطعِم من سَدِيف اللَّحْم شِيزَى
إذا ما الماءُ كالمَهْل الفَريغِ

##### Türkçe

ه ل م
**هلم** ، **همل** ، **لهم** ، **مهل** : kullanımdadır.

**هلم** : Amr, babasından: **الهِلِمَّان** her şeyden çok olan (şey)dir. Küثَيِّر المحارِبيّ için şu beyti okudu:
قد مَنَعتْني البُرَّ وهي تلحَّانْ
وهو كثيْرٌ عندها هِلِمّانْ
وهي تُخَنذِي بالمقالِ البَنْيَانْ
Dedi ki: **البَنْبان**: sözün kötüsü (kötü olanı)dır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti, dedi ki: **الهَيْلَمان**: çok maldır; “**الهَيْل** ve **الهَيْلَمان** ile geldi” denir.

Ebû ‘Ubeyd, ( “Gâibin getirdiği yahut kendisinde bulunan mal ve hayrın çokluğu” باب’ında ) Ebû Zeyd’den: “Falan **الهَيْل** ve **الهَيْلَمان** ile geldi” (lâmın fethasıyla).

İbnü’l-Muzaffar dedi ki: **هَلُمَّ**: bir şeye çağrı kelimesidir; bir, iki, hepsi; dişillik ve erkeklik onda eşittir; ancak Benî Sa‘d’ın dilinde, onu fiilin tasrifine hamlederler; “**هَلُمَّا**، **هَلُّمُّوا**” derler; buna benzer (şeyi) İbnü’s-Sikkît söyledi. Dedi ki: Sana “**هَلُمَّ** إلى كذا” derse, sen “إلاَمَ أَهَلُمُّ” dersin; sana “**هَلمُّ** كذا وكذا” derse, sen “لا أَهَلُمُّه” (elif ve hâ’nın fethasıyla) dersin: yani “onu sana vermem”; ve **هَلُمَّ** “ver” mânasınadır; buna, Muhammed b. İshâk’ın Ömer b. Şebbe’den rivayetle bize anlattığı delâlet eder: dedi ki: Yahyâ bize anlattı, Talha b. Yahyâ’dan, Âişe bint Talha’dan, Âişe’den: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ona gelir, derdi ki: “Bir şey var mı?” O da: “Hayır” derdi; o da: “Ben oruçluyum” derdi. Dedi ki: Sonra bir gün bana geldi, dedi ki: “Bir şey var mı?” Dedim: “**حَيْسَة**.” Dedi ki: “**هَلُمِّيها**; çünkü ben sabahladım oruçlu.” Sonra yedi. Dedim: **هَلُمِّيها**’nın mânası: yani “onu getir, onu bana ver”dir.

Mâlik, el-Alâ b. Abdurrahman’dan, babasından, Ebû Hureyre’den, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet etti, dedi ki: “Adamlar mutlaka benim havuzumdan uzaklaştırılacaktır; ben onlara seslenirim: ‘Dikkat edin, **هَلُمَّ** dikkat edin, **هَلُمَّ**’; denir ki: ‘Onlar değiştirdiler’; ben derim ki: ‘Uzaklık olsun!’”

Zeccâc dedi ki: Sîbeveyh, **هَلُمّ**’a **( ها )**’nın, ona da **( لُمَّ )**’nın bitiştirildiğini ve ikisinin tek kelime gibi kılındığını iddia etti.

Dillerin çoğu, bir için, iki için, cemaat için **هَلُمّ** denmesidir; Kur’an bununla indi; onun sözü gibi: **( وَالْقَآئِلِينَ لإِخْوَانِهِمْ )** ( الأحزَاب : 18 ) ve **( وُوِقُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ )** ( الأنعَام : 150 ).

Dedi ki: **( هَلُمَّ )** fetholundu; çünkü o idğamlıdır; emirde **( رُدَّ )**’in fetholunması gibi; onda zamme ile **( هَلُمُّ )** câiz değildir; **( رُدُّ )**’un câiz olması gibi; çünkü o tasrif edilmez.

Dedi ki: Arap’tan kimi tesniye eder, cem‘ eder, müennes yapar; “**هَلُمَّ**، **هَلُمَّا**، **هَلُمُّوا**” der; kadınlar için: **هَلْمُمْنَ**.

Dedi ki: **( هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ )**’un mânası: “Şahitlerinizi getirin ve şahitlerinizi yaklaştırın”dır.

Dedim: Bir bedevîyi işittim; bir adamı yemeğine çağırdı, dedi ki: “**هُلُمّ لك**”; bunun benzeri, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: **( وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ )** ( يُوسُف : 23 ).

Müberred dedi ki: Benû Temîm, **( هَلُمَّ )**’ı sahih bir fiil yapar; hâ’yı زائد kılar; “**هَلُمَّ** يا رَجُل” derler; iki için: **هَلُمَّا**; hepsi için: **هَلُمُّوا**; kadınlar için: **هَلْمُمْنَ**; çünkü mânası **المُمْنَ**’dır ve hâ زائد’dir. Dedi ki: “**هَلُمَّ** زَيْداً”: “Zeyd’i getir.”

İbnü’l-Enbârî dedi ki: Kadınlara “**هَلُمْنَ**” ve “**هَلْمُمْن**” denir.

Dedi ve Ebû ‘Amr’un Arap’tan naklettiğini aktardı: “**هَلُمِّينَ** يا نِسوة.” Dedi ki: Bu dilin sahipleri için hüccet şudur: **( هَلُمَّ )**’ın aslı tasriftir; eğer **أَمَمْتُ أَؤُمُّ أَمَّاً**’dan ise; asla göre amel ettiler, ziyadeye bakmadılar. Ve eğer adam adama “**هَلُمَّ**” derse, “yapmam” demek isterse, der ki: “لا أهَلُّمُّ ولا أُهَلِمُّ ، ولا أَهَلِمُّ ، ولا أُهَلُمُّ”. Dedi ki: **هَلُمَّ**’ın mânası: “yaklaş/gel”dir; aslı “**أُمَّ** يا رَجل”: yani “ona yönel”dir; **هَلْ**’i **أُمَّ**’a kattılar, ikisini tek harf kıldılar; **أُمَّ**’ı tasriften kaldırdılar; **أُمّ**’un hemzesinin dammesini lâm’a çevirdiler; hemzeyi düşürdüler; böylece mîm lâm’a bitişti. Bu, Ferrâ’nın mezhebidir. İki adama, erkeklere ve müennese: **هَلُمّ** denir; **هَلُمَّ** birlendi; çünkü fiilin tasrifinden kaldırılmıştır; “**صَهْ**، **مَهْ**، **إيهٍ**، **إيهاً**” gibi edatlara benzetilmiştir; bunların her biri tesniye edilmez, cem‘ edilmez, müennes edilmez.

Leys dedi ki: **الهُلام**: derisiyle birlikte buzağı etinden yapılan bir yemektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الهُلُم**: dağ ceylanlarıdır; onlara **اللُّهُم** da denir; tekili **لَهْمُ**’dur. Dedi ki: Onlara **الجُولان**، **الثَّياتل**، **الأبدان**، **العِنْبان**، **البَغابِغ** da denir.

**لهم** : Leys dedi ki: “**لَهِمْتُ** الشيءَ” denir; az denir, ancak “**التَهَمْتُ**” denir: o, onu bir defada yutmandır. Cerîr dedi ki:
كذاك اللَّيثُ يَلتَهِم الذُّبابَا
Bir başkası dedi ki:
ما يُلْقَ في أشداقِه تَلهَّمَا
Dedi ki: **أُمُّ اللُّهَيم**: hummadır.

Şemir dedi ki: **أَمُّ اللُّهَيم**: ölümün künyesidir; çünkü o, her birini yutar.

Leys dedi ki: **فَرَسٌ لِهَمٌّ** ve **لِهْمِيم**: atların önünde koşan, yeri yutması sebebiyle önde giden (attır); çoğulu **لهَامِيم**’dir. Ve **رجُلٌ لَهُوم**: çok yiyen.

“Allah ona hayır **أَلْهَمَهُ**”: yani ona hayrı telkin etti; “Allah’tan doğru yolu **نَسْتَلْهِمُ**.”

Ve **جيشٌ لُهام**: içine gireni kaplar: yani ortasında olanı gizler.

Asma‘î dedi ki: **إبلٌ لهامِيم**: bol sütlü olduklarında; tekili **لُهْمُوم**’dur; aynı şekilde çok yürüyüşlü olduklarında da. Râ‘î dedi ki:
لَهامِيمُ في الخرْقِ البعيدِ نِياطُهُ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوعِل** büyüdüğünde o **لِهْمٌ**’dur; çoğulu **لُهُوم**.

Başkası dedi ki: Bu, yaban sığırı için de söylenir. Şu beyit okundu:
وأصبح لِهْماً في لُهومٍ قَراهِبٍ
Dedi ki: **المِلْهَمُ**: çok yiyen.

Ve **مَلْهَم** ve **قُرَّان**: Yemâme köylerinden bilinen iki köydür.

“Allah falana doğruyu **أَلهَمَ** … **إلهاماً**”: onu onun gönlüne attığında; o da onu anlayışıyla kabul ettiğinde.

**همل** : Leys dedi ki: **الهَمَل**: başıboş (şey)dir. “Allah insanları **هَمَلاً** bırakmadı”: yani başıboş: sevap ve ceza olmaksızın.

Başkası dedi ki: Onları başıboş bırakmadı: emir ve nehiy olmaksızın ve ihtiyaç duydukları şeyin beyanı olmaksızın.

Ve **إبلٌ هَمَل**; tekili **هامل**.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **إبلٌ هَمْلَى**: ihmal edilmiş.

Ve “**إبلٌ هوامل**”: salıverilmiş, çobansız; ve **أمرٌ مُهْمَل**: terk edilmiş.

Râciz dedi ki:
إنَّا وَجَدْنا طَرَدَ الهوامِلِ
خيْراً من التَّأْنَانِ والمَسَائلِ
Şunu kastetti: Biz, ihmal edilmiş develeri kovalamayı ve onları sürmeyi; insanlardan istemekten ve onlara ağlayıp sızlamaktan bize daha hayırlı bulduk.

Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan ve İbnü’l-A‘râbî’den: **اهتَمل** الرجلُ: anlaşılmayan sözle homurdandıysa.

Dedim: Bu mânada bilinen **هَتْمَلَ يُهَتْمِلُ**’dir; o dörtlüdür.

Zeccâc dedi ki: **الهَمَل**: gündüzdedir; **النَّفَسُ** gecededir.

Ebû ‘Amr dedi ki: **الهَمَل**: koparıldığında lif; tekili **هَمَلة**.

**( النَّوادر )**’de: İnsanlar arasında **أرضٌ هُمَّال**: savaşların uzak durduğu; onu kimse imar etmez. Ve **شيء هُمّال**: gevşek.

Ve “**هَمَل** دمعُه يَهمُل فهو **هامِلٌ**”: akışı ardı ardına geldiyse. Ve “**انهمَل** دمعُه فهو **مُنْهَمِل**.”

**مهل** : İbnü’s-Sikkît dedi ki: “**مَهْلاً** يا رجُل” denir; ikiye, ceme, dişiye de böyledir; o birlenmiştir. Ve “**مَهْلاً**” denilince, sen “لا **مَهْلَ** والله” dersin.

Ve “ما **مَهْلُ** والله بمُغْنِيةٍ عنك شيئاً” denir. Câmi‘ b. Murhiyye el-Kilâbî için şu beyit okundu:
أقول لهُ ما جئتُ مَهْلاً
وما مَهْلٌ بواعظةِ الجَهُولِ

Leys dedi ki: **المَهْلُ**: sükûnet ve vakar. “**مَهْلاً** يا فلان” dersin: yani yumuşaklık ve sakinlik; acele etme. Bunun benzeri böyledir. Ağırlaştırma câizdir. Şu beyit okundu:
فيابن آدمَ ما أَعدَدْتَ في مَهلٍ
للَّه دَرُّك ما تأتي وما تَذَرُ
Allah dedi ki: **( كَيْداً فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ )** ( الطّارق : 17 ); iki dille geldi: yani onlara mühlet ver.

Ebû ‘Ubeyd: **التمهُّل**: öne geçmedir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الماهِل**: hızlıdır; o, öne geçen (kimsedir). Ve “Falan **ذو مَهَلٍ**”: yani hayırda öne geçiş sahibi; şerde söylenmez. Zü’r-Rumme dedi ki:
كم فيهمُ مِنْ أَشمِّ الأنْفِ ذي مَهَلٍ
يأبى الظُّلامةَ منه الضَّيْغَم الضّارِي
Yani şeref ve fazilette öne geçiş sahibi.

Ebû Sa‘îd dedi ki: “Falan, falana **المُهْلَةَ** aldı”: yaşta yahut edepte ona öne geçtiyse.

Ve “İşinde **المُهْلَة**’yi al”: yani hazırlığı al. A‘şâ’nın sözü hakkında:
إلاَّ الّذين لهم فيما أَتَوْا مَهَلُ
Dedi ki: Mekân hakkında önceden gelen bilgiyi kastetti.

Ve “**مَهَلُ** الرَّجُلِ”: onu önceleyen atalarıdır. “Senin **مَهَلُ**’ün senden önce geçti” denir; ve “Allah senin **مَهَلُ**’üne rahmet etsin.”

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet olundu ki, **الشُّراةَ** ile karşılaştığında ashabına dedi ki: “Karın tokluğunu azaltın ve (yemeği) tatlılaştırın; yürüdüğünüzde de **فمهلاً مَهلاً**”: yani öne geçişle.

Üsâme el-Hüzelî dedi ki:
لعَمري لقد أَمْهَلتُ في نَهْيِ خَالدٍ
عن الشام إمَّا يَعصِيَنَّك خالدُ
**أمهلتُ**: mübalağa ettim. Diyor ki: Eğer bana karşı gelirse, onu nehyetmede mübalağa ettim.

Ebû Bekir’den rivayet olundu ki, hastalığında vasiyet etti, dedi ki: “Beni şu iki elbisemle gömün; çünkü onlar **للمُهْل** ve toprağadır.”

Ebû ‘Ubeyd dedi ki; Ebû ‘Ubeyde dedi ki: Bu hadiste **المُهْل**: irin ve cerahattir.

Dedi ki: Bunun dışında **المُهْل**: eritilmiş her **فِلِزَ**’dir. Dedi ki: **الفِلِزُّ**: yerin cevherleri; altın, gümüş ve bakır.

İbn Mes‘ûd’a, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında soruldu: **( كَالْمُهْلِ يَشْوِى الْوجُوهَ )** ( الكهف : 29 ). Bir gümüş çağırdı, onu eritti; akıp yayılır ve renklenir oldu; dedi ki: Bu, sizin **المُهْل** ile gördüğünüz şeye en çok benzeyendir.

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Bu âyetin te’vilini kastetti.

Ebû ‘Ubeyde dedi ki: Bunun dışında **المُهْل**: **المَلَّة**’den çıkarıldığında, kül ve başkasından ekmek parçasından dökülen her şeydir.

Dedi ki: Ebû ‘Amr dedi ki: **المُهْل** iki şeydedir: Ebû Bekir hadîsinde o, irin ve cerahattir; bunun dışında o, zeytinin tortusudur; bundan başka ondan bilinmedi. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Asma‘î dedi ki: Bana bir adam anlattı, fasih idi: Ebû Bekir dedi ki: “Çünkü ikisi **للمَهْلة** ve toprağadır” (mîm’in fethasıyla). Dedi ki: Bazıları mîm’i kesreler, “**لِلمهْلة**” der.

Zeccâc, Allah تعالى’nın sözü hakkında: **( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ )** ( المعَارج : 8 ).
Dedi ki: Burada **المُهْل**: zeytinin tortusudur.

Dedim: Onun benzeri, onun sözü: **( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً )** ( الرَّحمان : 37 ): yağın toplanması.

Ebû İshâk, **( وَرْدَةً )** hakkında dedi ki: Yani en büyük korkudan renklenir; çeşitli yağlardan renklenmesi gibi. Dedi ki: Bunun delili onun sözü: **( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ )** ( المعَارج : 8 ): yani zeytin gibi.

Leys dedi ki: **المُهْل**: katrandan bir türdür; ancak o, su gibi ince, akışkanlığı sebebiyle zeytine benzer; sarılığa çalar; yağlıdır; kışın develer onunla yağlanır.

Dedi ki: **القَطِران**: koyu olandır; onunla yağlanılmaz.

Başkası dedi ki: “Deveyi **مَهَلْتُ**”: onu **الخضخاض** ile sıvadıysan; o da **ممهول**’dür. Ebû Vecze, bir boğayı vasfederken dedi ki:
صافي الأدِيم هِجانٌ غَيرَ مَذْبَحِهِ
كأَنَّه بِدَم الْمَكْنَان مَمْهُولُ

Şemir, İbn Şümeyl’den: dedi ki: Onların yanında **المُهْل**: çok kızdırıldığında **المَلَّة**’dir; onu dalgalanır görürsün.

Âmiriyye dedi ki: Bizim yanımızda **المُهْلُ**: zehirdir. Ve **المُهْل**: irin ve kandır; Yûnus’un iddiasına göre çıkar. Ve **المُهْل**: erimiş bakırdır. Şu beyit okundu:
ونُطعِم من سَدِيف اللَّحْم شِيزَى
إذا ما الماءُ كالمَهْل الفَريغِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب اللام والهاء وما يثلثهما)
(لهو)  اللام والهاء والحرف المعتلّ أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على شُغْل عن شَيءٍ بشيء، والآخر على نَبْذِ شيءٍ من اليد.
فالأوَّل اللَّهْو، وهو كلُّ شيءٍ شَغَلك عن شيء، فقد ألهاك.  ولَهَوتُ من اللَّهْو. ولَهِيتُ عن الشَّيء، إذا تركتَه لِغيره. والقياسُ واحدٌ وإنْ تَغيَّر اللفظُ أدنَى تغيُّر. ويقولون: إذا استأثَرَ الله تعالى بشيءٍ فالْهَ عنهُ، أي اتركْهُ ولا تشتغل به. وفي الحديث في البَلَل بعد الوُضوء: "الْهَ عنه". وكان ابنُ الزُّبَيرِ إذا سمِعَ صوتَ الرّعد لَهَىَ عن الحديث الذي يقول: تَرَكه وأعرَض عنه. وقد يُكنَى باللَّهو عن غيره. قال الله تعالى: ﴿لَوْ أرَدْنا أن نَتَّخِذَ لَهْواً﴾ [الأنبياء 17]. وقال الحسن وقَتادةُ: أراد باللَّهو المرأة. وقال قومٌ: أراد به الولد.
وأمَّا الأصل الآخر فاللُّهْوة، وهو ما يَطرحه الطّاحِن في ثُقْبَة الرَّحَى بيده، والجمع لُهىً، وبذلك سمِّي العَطاء لُهْوَة فقيل: هو كثير اللُّهَى. فأمَّا اللّهاة فهي أقصى الفمِ، كأنَّها شُبِّهَتْ بثُقْبةِ الرَّحَى، وسمِّيت لَهاةً لما يُلقَى فيها من الطَّعام.
(لهب)  اللام والهاء والباء أصلٌ صحيح، وهو ارتفاعُ لسان النَّار، ثم يقاسُ عليه ما يقاربه. من ذلك اللَّهب: لَهَب النَّار. تقول: التهبت التهاباً. وكلُّ شيءٍ ارتفع ضوؤُه ولمَعَ لمعاناً شديداً فإنَّه يقال فيه ذلك. قال:
رأيتَ مَهابةً وليوثَ غابٍ *** وتاجَ الملك يلتهبُ التهابا
ويقولون للعَطشان: لَهْبَان، وهذا على جهة الاستعارة، كأنَّ حرارةَ جوفه تَلتهب. ويقولون: اللَّهَب: الغُبار السَّاطع. فإن صحَّ فاستعارةٌ أيضاً. ويقال: فَرَسٌ مُلْهِبٌ، إذا أثارَ الغبار. وللفرس أُلْهُوب، اشتقَّ كلُّ هذا من الأوّل. قال امرؤ القيس:
فللزَّجْرِ ألهوبٌ وللسّاقِ دِرَّةٌ *** وللسَّوط منه وَقْعُ أخْرَجَ مُهْذِبِ([1])واللَّهَب واللُّهاب: اشتعال النّار، ويستعمل اللُّهاب في العَطَش، فأمَّا اللِّهب، وهو المَضيق بين الجبلين فليس من هذا، وأصله الصَّاد، وإنَّما هو لِصْب، فأُبدلت الصاد هاءً. وبنو لِهْبٍ: بطنٌ من العرب.
(لهث)  اللام والهاء والثاء كلمةٌ واحدة، وهي أنْ يَدْلَعَ الكلبُ لسانَه من العطش. قال الله تعالى: ﴿إنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ﴾ [الأعراف 176]، واللُّهَاث: حَرُّ العطَش. وهذا إنَّما هو مقيسٌ على ما ذكرناه من شأن الكلب.
(لهج)  اللام والهاء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على المثابرَة على الشَّيء وملازمتِه، وأصلٌ آخر يدلُّ على اختلاطٍ في أمرٍ.
يقال: لَهِجَ بالشَّيء، إذا أُغرِيَ به وثابَرَ عليه، وهو لَهِجٌ. والمُلْهِج: الذي لَهِجتْ فِصالُه برَضاعِ أمَّهاتِها فيَصْنَعُ لذلك أخِلّةً يشدُّها في خِلْفِ أمِّ الفصيل، لئلاَّ يَرتضِعَ الفصيل، لأنّ ذلك يؤلِمُ أنفه. وإيّاهُ أراد القائل([2]):
رَعَى بارِضَ الوَسميِّ حتَّى كأنَّما *** يَرَى بسَفَى البُهْمى أخِّلةَ مُلْهِجِ
وقولهم: هو فصيح اللَّهجة([3]) واللَّهَجَة: اللِّسانِ، بما ينطق به من الكلام. وسمِّيت لهجةً لأنّ كلاًّ يلهَجُ بلُغتِه وكلامه.
والأصل الآخَر قولُهم: لَهْوَجْتُ عليه أمرَه، إذا خلطتَه. وأصلهُ من اللَّبَن المُلْهَاجِّ، وهو الخاثر الذي يكاد يَرُوب. ويقولون: أمْرُهُم مُلْهاجٌّ. ومن الباب: لَهْوَجْتُ اللّحمَ، إذا لم تنضِجْه شيئاً، فكأنَّه مختلِطٌ بين النِّيِّ والنَّضيج. فأمَّا قولهم: لَهَّجْتُ القومَ، مثل لَهَّنْتُهم، فممكنٌ أن يكون من الإبدال، كأنَّ الجيمَ بدلٌ من النُّون.
(لهد)  اللام والهاء والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على إذلال ومُطامَنَة، من  ذلك لَهَّدْتُ الرّجُل، إذا دفَّعْتَه، فهو مُلَهَّدٌ ذَليل. واللَّهِيدُ: البعير يُصِيب جنبه الحِمْلُ الثَّقيل. وألهَدْت الرّجُلَ، إذا أمسكتَه وخلَّيتَ عليه آخَرَ يقاتلُه. وألْهَدْتُ بالرّجُل: أزْرَيتُ به.
(لهز([4]))  اللام والهاء والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على دَفْعٍ بيَدٍ أو غيرها أو رمي بوَتَر. قالوا: لهَزْتُ فلاناً: دفعتُه. ويقولون: اللّهْز: الضّرْب بجُمْع اليدِ([5]) في الصَّدر. ويقولون: لهَزَهُ القَتِير: فَشَا فِيه. ولَهزْتُه بالرُّمح في صَدرِه: طعنتُه. ولهَزَ الفَصِيلُ ضَرْعَ أمِّه، إذا ضَرَبه برأسِه عند الرَّضاع. ويقال: بعيرٌ ملهوزٌ، إذا كان قد وُسِم في لِهزِمَتِه. قال:
مَرَّتْ بِراكبِ مَلهوزٍ فقال لها ***	ضُرِّي الجميحَ ومَسِّيهِ بتعذيبِ([6])فأمّا قولُهم: فرسٌ ملهوزٌ، أي مُضَبَّر الخَلْق، فهو صحيحٌ على هذا القياس، كأنَّ لحمَه رُفِع مِن جوانبه حتَّى تداخَلَ. ودائرة اللاهِزِ: دائرةٌ في اللِّهزِمَة.
(لهس)  اللام والهاء والسين كلمةٌ تدلُّ على جِنْس من الإطعام. يقولون: لَهَسَ على الطَّعام: زاحَم حِرصاً. وما لَكَ عندي لَهْسَةٌ([7]) من طعام، أي لا كثير ولا قليل. قال ابن دريد: لَهَس الصبيُّ ثديَ أُمِّه: لطَعَه ولم يَمْصَصْه([8]).
(لهط)  اللام والهاء والطاء كلمةٌ. يقولون: لَهَطه بسهمٍ: رماه. ولَهَطَتِ المرأةَ فرجَها بالماء: ضَرَبَتْه.
(لهع)  اللام والهاء والعين كلماتٌ إن صحت تدلُّ على استرخاء وفَترة. من ذلك اللهِع من الرِّجال: المسترسل إلى كُلٍّ. يقال: لَهِعَ لهَاعَةً. وبه سُمِّي لَهِيعة. ويقال: هو الفاتر المُسترخِي. وقال بعضهم: تَلَهْيَعَ في كلامه: أفرَط.
(لهف)  اللام والهاء والفاء كلمةٌ تدلُّ على تحسُّر. يقال: تلهَّفَ على الشَّيء، ولهِفَ، إذا حزِن وتحسَّر. والملهوف: المظلومُ يستغيث.
(لهق)  اللام والهاء والقاف كلمتانِ متباينتان.
فالأولى اللَّهق([9]): الأبيض؛ والثَّور الأبيضِ لِهَاق. قال الهذليّ:
* لَِهاقٌ تَلأْلُؤهُ كالهِلالِ([10]) *
والكلمة الأخرى قولهم: تَلَهْوَقَ الرّجُل: أظْهَرَ سخاءً وليس بسخِيّ.
(لهم)  اللام والهاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ابتلاعِ شيء، ثم يقاس عليه. تقول العرب: التَهَم الشَّيء: التَقَمه. ومن هذا الباب الإلهام، كأنَّه شيءٌ أُلقِيَ في الرُّوع فالتَهَمَه. قال الله تعالى: ﴿فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا﴾ [الشمس 8]. والتَهَم الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: استوفاه. وفرسٌ لهِمٌّ: سَبَّاق، كأنَّه يلتهم الأرض. واللُّهَيْم: الدَّاهية، وكذلك أمُّ اللُّهيْم، وسمِّيت لعِظمها كأنَّها تَلْهَمُ ما تلقى. ويقولون للعظِيم الكافي: اللِّهَمّ ومن الباب اللُّهمُوم: الرّجُل الجَواد. وهذا على العِظَم والسَّعة.
(لهن)  اللام والهاء والنون كلمةٌ واحدة، اللُّهْنَةُ: ما يتعجَّله الرّجُل قبل غَدَائه. وقد تَلهَّن. ويقال بل اللُّهْنة: ما يُهديه الرّجلُ إذا قَدِم من سَفَره.
--------------ـــ
([1]) ديوان امرئ القيس 85 واللسان (لهب).
([2]) البيت للشماخ في ديوانه 14 واللسان (لهج) والمخصص (7: 41). ورواية الديوان: "خلا فارتعى الوسمى".
([3]) في الأصل: "اللهج"، صوابه من  اللسان والقاموس، وفي القاموس: "اللهجة ويحرك: اللسان". واقتصر في المجمل على "اللهجة" بسكون الهاء.
([4]) وردت هذه المادة في الأصل بعد مادة ( لهق) ، ورددتها إلى مكانها هنا طبقاً للترتيب وموافقة لما جاء في المجمل.
([5]) جمع اليد: قبضتها. وفي الأصل: "بجميع"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) للجميح بن الطماح الأسدي. المفضليات (1: 32) واللسان (لهز).
([7]) كذا ضبط في الأصل والمجمل بفتح اللام. وفي اللسان: "لهسة بالضم مثل لحسة، أي شيء"، ونحوه في القاموس.
([8]) في الأصل: "أطعمه ولم يمصعه"، صوابه من الجمهرة (3: 52) وفيها: "إذا لطعه بلسانه ولم يمصصه".
([9]) يقال بفتح الهاء وكسرها. كما أن اللهاق بفتح اللام وكسرها.
([10]) لأمية بن أبي عائذ الهذلي في ديوان الهذليين (2: 176) واللسان (لهق). وصدره: * حديد القناتين عبل الشوى *

ـ

##### Türkçe

(باب **اللام** و**الهاء** وما يثلثهما)
(**لهو**)  **اللام** ve**الهاء** ve illetli harf iki sahih asıldır: bunlardan biri, bir şeyi bir şey ile bir şeyden meşgul olmaya delâlet eder; diğeri ise, bir şeyi elden atmaya delâlet eder.
Birincisi **اللَّهْو**’dur; o, seni bir şeyden bir şey ile meşgul eden her şeydir; artık seni oyalamıştır. Ve **لَهَوتُ**: **اللَّهْو**’dandır. Ve **لَهِيتُ** عن **الشَّيء**: onu başkası için terk ettiğin zaman. Kıyas birdir, lafız en yakın bir değişme ile değişse bile. Ve derler ki: Allah Teâlâ bir şeyde tek başına tasarruf ederse, ondan **الْهَ** عنهُ; yani onu bırak ve onunla meşgul olma. Ve hadiste, abdestten sonra ıslaklık hakkında: "**الْهَ عنه**". İbnü’z-Zübeyr gök gürültüsünün sesini işittiğinde, söylediği hadisten **لَهَىَ**: onu terk etti ve ondan yüz çevirdi. Ve **اللَّهو** ile başkası kastedilerek kinaye yapılabilir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لَوْ أرَدْنا أن نَتَّخِذَ **لَهْواً**﴾ [الأنبياء 17]. Hasan ve Katâde dedi ki: **اللَّهو** ile kadını kastetti. Bir kavim dedi ki: onunla çocuğu kastetti.
Diğer asla gelince: **اللُّهْوة**; o, öğütücünün el ile değirmen taşının deliğine attığı şeydir; çoğulu **لُهىً**’dır. Ve bununla, bağışa **لُهْوَة** adı verildi; böylece “o, **اللُّهَى**’sı çoktur” denildi. **اللّهاة** ise ağzın en sonudur; sanki değirmen taşının deliğine benzetilmiştir; ve içine yiyecek atıldığı için **لَهاةً** diye adlandırılmıştır.

(**لهب**)  **اللام** ve**الهاء** ve**الباء** sahih bir asıldır; o, ateşin dilinin yükselmesidir; sonra ona yakın olan şeye kıyas edilir. Bundan: **اللَّهب**: ateşin alevi. Dersin ki: **التهبت** **التهاباً**. Ve ışığı yükselen ve şiddetli bir parlayışla parlayan her şey hakkında bu söylenir. Dedi ki:
رأيتَ مَهابةً وليوثَ غابٍ *** وتاجَ الملك يلتهبُ التهابا
Ve susamışa: **لَهْبَان** derler; bu, istiare yoluyla olur; sanki içinin harareti alevlenir. Ve derler ki: **اللَّهَب**: parlayan tozdur. Eğer sahihse, o da istiaredir. Ve “**فَرَسٌ مُلْهِبٌ**” denir; tozu kaldırdığı zaman. Ve at için **أُلْهُوب** vardır; bütün bunlar birinciden türetilmiştir. İmru’ul-Kays dedi ki:
فللزَّجْرِ ألهوبٌ وللسّاقِ دِرَّةٌ *** وللسَّوط منه وَقْعُ أخْرَجَ مُهْذِبِ([1])Ve **اللَّهَب** ve**اللُّهاب**: ateşin tutuşmasıdır; **اللُّهاب** susuzlukta kullanılır. **اللِّهب** ise—iki dağ arasındaki dar geçit—bundan değildir; aslı **الصَّاد**’dır; o ancak **لِصْب**’dır; **الصاد** **هاء**’ya çevrilmiştir. Ve **بنو لِهْبٍ**: Araplardan bir batındır.

(**لهث**)  **اللام** ve**الهاء** ve**الثاء** tek bir kelimedir; o, susuzluktan köpeğin dilini sarkıtmasıdır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿إنْ تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَثْ﴾ [الأعراف 176]. Ve **اللُّهَاث**: susuzluğun hararetidir. Bu, ancak köpeğin hâli hakkında zikrettiğimize kıyas edilmiştir.

(**لهج**)  **اللام** ve**الهاء** ve**الجيم** sahih bir asıldır; bir şeye sebat etmeye ve ona yapışıp kalmaya delâlet eder; ve başka bir asıl da bir işte karışıklığa delâlet eder.
Denir ki: **لَهِجَ** بالشَّيء: ona alıştırıldığı ve ona sebat ettiği zaman; o, **لَهِجٌ**’dir. Ve **المُلْهِج**: yavruları annelerinin süt emmesine **لَهِجتْ** olan kimsedir; bunun için, yavrunun annesinin arka memesine bağladığı bağlar yapar; ta ki yavru emmesin; çünkü bu, burnunu acıtır. Şairin kastettiği de odur([2]):
رَعَى بارِضَ الوَسميِّ حتَّى كأنَّما *** يَرَى بسَفَى البُهْمى أخِّلةَ مُلْهِجِ
Ve onların sözü: “o, **فصيح اللَّهجة**’dir”; ve **اللَّهَجَة**: dil; konuşmadan telaffuz ettiği şey bakımından. Ve “lehçe” diye adlandırıldı; çünkü herkes kendi dili ve konuşmasıyla **يلهَجُ** eder.
Diğer asıl, onların sözü: **لَهْوَجْتُ** عليه أمرَه: onu karıştırdığın zaman. Aslı, **اللَّبَن المُلْهَاجِّ**’dandır; o, neredeyse ekşiyip kesilecek olan koyu süttür. Ve derler ki: **أمْرُهُم مُلْهاجٌّ**. Ve babdan: **لَهْوَجْتُ** اللّحمَ: onu hiç pişirmediğin zaman; sanki çiğ ile pişmiş arasında karışık gibidir. “**لَهَّجْتُ** القومَ” sözüne gelince—**لَهَّنْتُهم** gibi—ibdâlden olması mümkündür; sanki **الجيم** **النُّون**’un bedelidir.

(**لهد**)  **اللام** ve**الهاء** ve**الدال** sahih bir asıldır; alçaltmaya ve bastırmaya delâlet eder. Bundan: **لَهَّدْتُ** الرّجُل: onu ittiğin zaman; o, **مُلَهَّدٌ** zelildir. Ve **اللَّهِيدُ**: yanına ağır yük isabet eden devedir. Ve **ألهَدْت** الرّجُلَ: onu tuttuğun ve üzerine onunla savaşacak başka birini saldığın zaman. Ve **ألْهَدْتُ** بالرّجُل: onu ayıpladım, küçülttüm.

(**لهز**([4]))  **اللام** ve**الهاء** ve**الزاء** sahih bir asıldır; el ile veya başkasıyla itmeye yahut kirişle atmaya delâlet eder. Dediler ki: **لهَزْتُ** فلاناً: onu ittirdim. Ve derler ki: **اللّهْز**: göğse elin yumruğuyla vurmadır([5]). Ve derler ki: **لهَزَهُ القَتِير**: onda yayıldı. Ve **لَهزْتُه** بالرُّمح في صَدرِه: onu mızrakla göğsünden dürttüm. Ve **لهَزَ** الفَصِيلُ ضَرْعَ أمِّه: emme sırasında başıyla vurduğu zaman. Ve “**بعيرٌ ملهوزٌ**” denir; **لِهزِمَتِه**’nde dağlanmış olduğu zaman. Dedi ki:
مَرَّتْ بِراكبِ مَلهوزٍ فقال لها ***	ضُرِّي الجميحَ ومَسِّيهِ بتعذيبِ([6])“**فرسٌ ملهوزٌ**” sözüne gelince; yani yaratılışı sıkı, derli toplu; bu kıyasa göre sahihtir: sanki eti yanlarından kaldırılmış da iç içe girmiş gibidir. Ve **دائرة اللاهِزِ**: **اللِّهزِمَة**’de bir dairedir.

(**لهس**)  **اللام** ve**الهاء** ve**السين** bir kelimedir; bir tür yedirmeye delâlet eder. Derler ki: **لَهَسَ** على الطَّعام: hırsla sıkışıp itişti. Ve “bende senin için yemekten bir **لَهْسَةٌ**([7]) yoktur”; yani ne çok ne az. İbn Düreyd dedi ki: **لَهَس** الصبيُّ ثديَ أُمِّه: onu yaladı ve onu emmedi([8]).

(**لهط**)  **اللام** ve**الهاء** ve**الطاء** bir kelimedir. Derler ki: **لَهَطه** بسهمٍ: onu okla attı. Ve **لَهَطَتِ** المرأةَ فرجَها بالماء: onu vurdu.

(**لهع**)  **اللام** ve**الهاء** ve**العين** kelimelerdir; sahihse gevşekliğe ve durgunluğa delâlet eder. Bundan: erkeklerden **اللهِع**: her şeye salıverilmiş olan. Denir ki: **لَهِعَ** **لهَاعَةً**. Ve bununla **لَهِيعة** adlandırıldı. Ve denir ki: o, gevşek, salıverilmiş olandır. Bazıları dedi ki: **تَلَهْيَعَ** في كلامه: aşırıya gitti.

(**لهف**)  **اللام** ve**الهاء** ve**الفاء** bir kelimedir; eseflenmeye delâlet eder. Denir ki: **تلهَّفَ** على الشَّيء, ve **لهِفَ**: üzüldüğü ve eseflendiği zaman. Ve **الملهوف**: zulme uğramış, yardım isteyen kimsedir.

(**لهق**)  **اللام** ve**الهاء** ve**القاف** birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi **اللَّهق**([9]): beyaz; ve beyaz öküz **لِهَاق**’tır. Hüzeli dedi ki:
* **لَِهاقٌ** تَلأْلُؤهُ كالهِلالِ([10]) *
Diğer kelime onların sözü: **تَلَهْوَقَ** الرّجُل: cömertlik gösterdi, hâlbuki cömert değildir.

(**لهم**)  **اللام** ve**الهاء** ve**الميم** sahih bir asıldır; bir şeyi yutmaya delâlet eder; sonra ona kıyas edilir. Araplar der ki: **التَهَم** الشَّيء: onu lokma gibi yuttu. Bu babdandır **الإلهام**; sanki o, kalbe atılmış bir şeydir de onu yutmuştur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا﴾ [الشمس 8]. Ve **التَهَم** الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: onu tamamen aldı. Ve “**فرسٌ لهِمٌّ**”: çok koşan; sanki yeri yutar. Ve **اللُّهَيْم**: felâket; aynı şekilde **أمُّ اللُّهيْم**; büyüklüğünden dolayı adlandırıldı; sanki karşılaştığı şeyi yutar. Ve büyük, yeterli olana: **اللِّهَمّ** derler. Ve babdandır **اللُّهمُوم**: cömert adam. Bu, büyüklük ve genişlik üzerinedir.

(**لهن**)  **اللام** ve**الهاء** ve**النون** tek bir kelimedir. **اللُّهْنَةُ**: kişinin öğle yemeğinden önce aceleyle yediği şeydir. Ve **تَلهَّن** etmiştir. Ve denir ki: bilakis **اللُّهْنة**: kişinin seferinden geldiğinde hediye ettiği şeydir.

--------------ـــ
([1]) İmru’ul-Kays divanı 85 ve el-Lisân (**لهب**).
([2]) Beyit Şemmâh’ındır; divanında 14 ve el-Lisân (**لهج**) ve el-Muhassas (7: 41). Divan rivayeti: "خلا فارتعى الوسمى".
([3]) Asılda: "**اللهج**"; doğrusu el-Lisân ve el-Kâmûs’tandır; el-Kâmûs’ta: "**اللهجة** ويحرك: **اللسان**". el-Mücmel’de yalnız "**اللهجة**" ile, **الهاء**’nın sükûnu ile yetindi.
([4]) Bu madde asılda (**لهق**) maddesinden sonra gelmiştir; onu burada tertibe göre ve el-Mücmel’de gelene uygun olarak yerine döndürdüm.
([5]) **جمع اليد**: onun yumruğu. Asılda: "بجميع"; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân’dadır.
([6]) Cümeyh b. et-Tammâh el-Esedî’nindir. el-Mufaddaliyyât (1: 32) ve el-Lisân (**لهز**).
([7]) Asılda ve el-Mücmel’de **اللام**’ın fethiyle böyle ضبط edilmiştir. el-Lisân’da: "**لهسة** بالضم مثل **لحسة**، أي شيء"; ve benzeri el-Kâmûs’ta.
([8]) Asılda: "أطعمه ولم يمصعه"; doğrusu el-Cemhere (3: 52)’dendir; onda: "إذا لطعه بلسانه ولم يمصصه".
([9]) **الهاء**’nın fethi ve kesriyle söylenir. Ayrıca **اللهاق** **اللام**’ın fethi ve kesriyledir.
([10]) Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî’nindir; Dîvânu’l-Hüzeliyyîn (2: 176) ve el-Lisân (**لهق**). Ve صدرُه: * حديد القناتين عبل الشوى *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الإلهام: إلقاء الشيء في الروع، ويختص ذلك بما كان من جهة الله تعالى، وجهة الملإ الأعلى. قال تعالى: ﴿فألهمها فجورها وتقواها﴾ [الشمس/8] وذلك نحو ما عبر عنه بلمة الملك، وبالنفث في الروع كقوله عليه الصلاة والسلام: (إن للملك لمة وللشيطان لمة) (عن ابن مسعود قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إن للشيطان لمة بابن آدم، وللملك لمة، فأما لمة الشيطان فإيعاد بالشر، وتكذيب بالحق، وأما لمة الملك فإيعاد بالخير، وتصديق بالحق، فمن وجد ذلك فليعلم أنه من الله، فليحمد الله، ومن وجد الأخرى فليتعوذ بالله من الشيطان الرجيم، ثم قرأ: ﴿الشيطان يعدكم الفقر ويأمركم بالفحشاء﴾ ) أخرجه الترمذي وقال: حسن غريب (عارضة الأحوذي 11/109) ؛ والنسائي)، وكقوله عليه الصلاة والسلام: (إن روح القدس نفث في روعي) (الحديث عن عبد الله بن مسعود عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (إن روح القدس نفث في روعي أن نفسا لن تموت حتى تستكمل رزقها، ألا فاتقوا الله وأجملوا في الطلب) أخرجه البغوي في شرح السنة 14/304، وانظر ص 373) وأصله من التهام الشيء، وهو ابتلاعه، والتهم الفصيل ما في الضرع، وفرس لهم: كأنه يلتهم الأرض لشدة عدوه.

##### Türkçe

- **الإلهام**: şeyin korkuya atılmasıdır; bu, Allah تعالى tarafından ve en yüce topluluk cihetinden olan şeye mahsustur. Allah تعالى dedi ki: ﴿فألهمها فجورها وتقواها﴾ [الشمس/8]. Bu, meleğin **لمة**si ile ve korkuya üfleme ile ifade edilene benzer; onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü gibi: (إن للملك لمة وللشيطان لمة) (İbn Mesud’dan: dedi ki: Resulullah صلى الله عليه وسلم dedi ki: (Şüphesiz şeytanın Âdemoğluyla bir **لمة**si vardır, meleğin de bir **لمة**si vardır; şeytanın **لمة**si ise şer ile vaat ve hak ile yalanlamadır; meleğin **لمة**si ise hayır ile vaat ve hak ile tasdiktir. Kim bunu bulursa bilsin ki o Allah’tandır; Allah’a hamd etsin. Kim ötekini bulursa Allah’a, kovulmuş şeytandan sığınsın. Sonra okudu: ﴿الشيطان يعدكم الفقر ويأمركم بالفحشاء﴾) Tirmizî çıkardı ve dedi ki: hasen garîb (عارضة الأحوذي 11/109); ve Nesâî), ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü gibi: (إن روح القدس نفث في روعي) (hadis: Abdullah b. Mesud’dan, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den dedi ki: (Şüphesiz **روح القدس** korkuma üfledi ki bir nefis, rızkını tamamlamadıkça asla ölmeyecektir; dikkat edin, Allah’tan sakının ve talepte güzel davranın) Beğavî, Şerhu’s-sünne’de 14/304’te çıkardı; ve s. 373’e bak). Aslı, şeyin **التهام**ından olup o, onu yutmasıdır; **التهم**: sütten kesilmemiş yavru, memedeki şeyi yuttu; **فرس لهم**: sanki koşusunun şiddetinden yeri yutuyor gibidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ل ه م
ألْهَمَه الله الخيرَ‏:‏ ألقاه في رُوعه‏.‏
والتهم الشيء‏:‏ ابتلعه‏.‏
قال‏:‏ ذبابٌ طار في لهوات ليث كذاك الليث يلتهم الذبابا والتهم الفصيل ما في ضرع أمّه‏:‏ اشتفّه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جواد يلتهم الأرض وفرس لهمٌ ولهمومٌ من اللهاميم‏.‏
وإبل لهاميم‏:‏ غزارٌ أو سراع‏.‏
قال الراعي‏:‏ لهاميم في الخرق البعيد نياطه وراء الذي قال الأدلاء تصبح وقوم لهاميم‏:‏ أسخياء‏.‏
وجيش لهام‏:‏ يغتمر من يدخله يغيّبه في وسطه‏.‏
ونزلت بهم أمّ اللهمي‏:‏ المنية لالتهامها الخلق‏.‏

##### Türkçe

ل ه م
**ألْهَمَه الله الخيرَ**: onu onun gönlüne bıraktı.
Ve **التهم الشيء**: onu yuttu.
Dedi:
“Bir sinek bir aslanın boğazına uçtu; işte böylece aslan sineği yutar.”
Ve **التهم الفصيل ما في ضرع أمّه**: onu (tamamen) emdi.
Ve mecazdan: **جواد يلتهم الأرض** ve **فرس لهمٌ** ve **لهمومٌ** (bunlar) **اللهاميم**’dendir.
Ve **إبل لهاميم**: bol (sütlü) yahut hızlı(lar).
Çoban dedi:
“Uzak yarıkta **لهاميم**; onun bağları, kılavuzların ‘sabah olursunuz’ dediğinin gerisinde.”
Ve **قوم لهاميم**: cömertler.
Ve **جيش لهام**: içine gireni kaplar; onu ortasında kaybettirir.
Ve **نزلت بهم أمّ اللهمي**: mahlûku yutmasından dolayı ölüm.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

اللَّهْمُ : الابْتِلاعُ . الليث : يقال لَهِمْتُ الشيءَ وقَلَّما يقال إِلاَّ الْتَهَمْت وهو ابتلاعُكه بمرّة قال جرير : ما يُلْقَ في أَشْداقِه تَلَهَّما و لَهِمَ الشيءَ لَهْماً و لَهَماً و تَلَهَّمَه و الْتَهَمَه : ابْتَلَعَه بمرّة . ورجل لَهِمٌ و لُهَمٌ و لَهُومٌ : أَكولٌ . و الـمِلْهَمُ : الكثيرُ الأَكْل . والْتَهَمَ الفصيلُ ما في الضرع : اسْتَوْفاه . و لَهِمَ الماءَ لَهْماً : جرعَه قال : جابَ لها لُقْمانُ في قِلاتِها ماءً نَقُوعاً لِصَدَى هاماتِها تَلْهَمُه لَهْماً بِجَحْفَلاتِها وجَيْشٌ لُهامٌ : كثير يَلْتَهِم كلَّ شيء ويَغْتَمِر مَنْ دخل فيه أَي يُغَيِّبهُ ويَسْتَغْرِقُه . و اللُّهامُ : الجيش الكثير كأَنه يَلْتَهِم كلَّ شيء . و اللُّهَيْمُ و أُمُّ اللُّهَيم : الحُمَّى كلاهما على التشبيه بالـمَنِيَّة . قال شمر : أُمُّ اللُّهَيْم كنية الموت لأَنه يَلْتَهِم كلَّ أَحد . و اللُّهَيْمُ : الداهية وكذلك أُمُّ اللُّهَيْم وأَنشد ابن بري : لَقُوا أُمَّ اللُّهَيْم فجَهَّزَتْهم غَشُوم الوِرْدِ نَكْنِيها الـمَنونا و اللِّهَمُّ من الرجال : الرَّغِيبُ الرأْي الكافي العظيمُ وقيل : هو الجوادُ والجمع لِهَمُّون ولا توصَف به النساء . وفرسٌ لِهَمٌّ على لفظ ما تقدم و لِهْمِيمٌ و لُهْمومٌ : جَوادٌ سابق يجري أَمام الخيل لالْتِهامِه الأَرض والجمع لَهامِيمُ . الجوهري : اللُّهْموم الجوادُ من الناس والخيل وقال : لا تَحْسَبَنَّ بَياضاً فِيَّ مَنْقَصةً إِنَّ اللَّهامِيمَ في أَقْرابِها بَلَقُ وفرس لِهَمٌّ مثل هِجَفَ : سَبّاق كأَنه يَلْتَهِم الأَرض . وفي حديث علي عليه السلام : وأَنتم لَهامِيمُ العرب جمع لُهْمومٍ الجواد من الناس والخيلِ وحكى سيبويه لِهْمِم وهو ملحق بزِهْلِقٍ ولذلك لم يُدْغَم وعليه وُجِّه قولُ غَيْلان : شَأْو مُدِلّ سابِق اللَّهامِمِ قال : ظهر في الجمع لأَنَّ مِثلَ واحد هذا لا يُدْغَم . و اللُّهْمومُ من الأَحْراحِ : الواسعُ . وناقة لُهْمومٌ : غَزيرة القَطْر . و اللُّهْمومُ من النوق : الغزيرةُ اللبن . وإِبلٌ لَهامِيمُ إِذا كانت . غزيرة واحدها لُهْمومٌ وكذلك إِذا كانت كثيرة المشي وأَنشد الراعي : لَهامِيمُ في الخَرْقِ البَعيدِ نِياطُه و اللِّهَمُّ : العظيم . ورجل لِهَمٌّ : كثير العطاء مثل خِضمّ . وعدَدٌ لُهْمومٌ : كثير وكذلك جيش لُهْمومٌ . وجمل لِهْمِيمٌ : عظيم الجوف . وبَحْرٌ لِهَمٌّ : كثير الماء . و أَلْهَمَه اللَّهُ خَيْراً : لَقَّنَه إِيّاه : و اسْتَلْهَمه إِيّاه : سأَله أَن يُلْهِمَه إِيّاه . و الإِلْهامُ : ما يُلْقى في الرُّوعِ . ويَسْتَلْهِمُ الله الرَّشادَ و أَلْهَمَ اللَّهُ فلاناً . وفي الحديث : أَسأَلك رحمةً من عندك تُلْهِمُني بها رُشْدي الإِلهامُ أَن يُلْقِيَ اللَّهُ في النفس أَمراً يَبْعَثُه على الفعل أَو الترك وهو نوع من الوَحْي يَخُصُّ الله به مَنْ يشاء مِنْ عباده . و اللِّهْمُ : الـمُسِنُّ من كل شيء وقيل : اللِّهْمُ الثور الـمُسِنّ والجمع من كل ذلك لُهومٌ قال صخرُ الغيّ يصف وَعِلاً : بها كان طِفلاً ثم أَسْدَسَ فاسْتَوى فأَصبَحَ لِهْماً في لُهومٍ قَراهِبِ وقول العجاج : لاهُمَّ لا أَدْرِي وأَنْتَ الداري كلُّ امْرىءٍ مِنْكَ على مِقْدارِ يريد اللَّهُمَّ والميم المشددة في آخره عوض من ياء النداء لأَنّ معناه يا الله . ابن الأَعرابي : الهُلُمُ ظِباء الجبال ويقال لها اللُّهُم واحدها لِهْمٌ ويقال في الجمع لُهومٌ أَيضاً قال : ويقال له الجُولان والثَّياتِل والأَبدانُ والعَنَبانُ والبَغابِغ . ابن الأَعرابي : إِذا كَبِرَ الوَعِلُ فهو لِهْمٌ وجمعُه لُهومٌ وقال غيره : يقال ذلك لبقر الوحش أَيضاً وأَنشد : فأَصبح لِهْماً في لُهومٍ قراهب و مَلْهَمٌ : أَرض قال طرفة : يَظَلُّ نِساءُ الحَيِّ يَعْكُفْنَ حَوْلَه يَقُلْنَ عَسِيبٌ مِنْ سَرارةِ مَلْهَما وقد ذكره التهذيب في الرباعي وسنذكره في فصل الميم

##### Türkçe

**اللَّهْمُ**: yutma.

Leys: **لَهِمْتُ** “şeyi yuttum” denir; pek az denir, ancak **الْتَهَمْت** (denir); o, onu bir defada yutmaktır. Cerîr dedi ki:

“Onun çenelerine atılan, **تَلَهَّما** olarak (yani) yutulur.”

Ve **لَهِمَ** “şeyi” **لَهْماً** ve **لَهَماً** (olarak) ve **تَلَهَّمَه** ve **الْتَهَمَه**: onu bir defada yuttu.

Ve adam **لَهِمٌ** ve **لُهَمٌ** ve **لَهُومٌ**: obur.

Ve **الـمِلْهَمُ**: çok yiyen.

Ve **الْتَهَمَ** “sütten kesilmemiş yavru” memedeki şeyi: onu tam olarak aldı.

Ve **لَهِمَ** “suyu” **لَهْماً**: onu yudumladı. Dedi ki:

“Lukmân onun için, çukurlarında, başlarının susuzluğuna (karşı) durgun bir su getirdi; onu dudaklarıyla **تَلْهَمُه** (yani) **لَهْماً** (olarak) yutar.”

Ve ordu **لُهامٌ**: çoktur; her şeyi **يَلْتَهِم** (yani) yutar ve içine gireni **يَغْتَمِر**; yani onu gizler ve onu kaplar.

Ve **اللُّهامُ**: çok ordu; sanki her şeyi yutar.

Ve **اللُّهَيْمُ** ve **أُمُّ اللُّهَيم**: humma; ikisi de **الـمَنِيَّة**ye (ölüme) benzetme üzerinedir. Şemmer dedi: **أُمُّ اللُّهَيْم** ölümün künyesidir; çünkü o, her birini yutar.

Ve **اللُّهَيْمُ**: musibet; ve aynı şekilde **أُمُّ اللُّهَيْم**. İbn Berrî şu beyti okudu:

“**أُمَّ اللُّهَيْم** ile karşılaştılar da onları hazırladı; suyun başına üşüşen (gibi) zorba; ona **الـمَنونا** (ölümü) künye yaparız.”

Ve erkeklerden **اللِّهَمُّ**: rağbet edilen görüş sahibi, yeterli, büyük; ve denildi ki: o, cömerttir. Çoğulu **لِهَمُّون**dur; kadınlar onunla nitelenmez.

Ve at **لِهَمٌّ**, yukarıda geçen lafız üzerinedir; ve **لِهْمِيمٌ** ve **لُهْمومٌ**: cömert, öne geçen; atların önünde koşar; yeri yutması sebebiyle. Çoğulu **لَهامِيمُ**dur.

Cevherî: **اللُّهْموم** insanlardan ve atlardan cömert olandır. Ve dedi ki:

“Bende bir beyazlığı eksiklik sanma; şüphesiz **اللَّهامِيمَ**in ayaklarında alaca vardır.”

Ve at **لِهَمٌّ**, **هِجَفَ** gibi: çok koşan; sanki yeri yutar.

Ali (a.s.) hadîsinde: “Siz, Arapların **لَهامِيمُ**siniz”; **لُهْمومٍ**un çoğuludur; insanlardan ve atlardan cömert olan.

Sîbeveyh **لِهْمِم**i rivayet etti; o, **زِهْلِقٍ**e ilhak edilmiştir; bu yüzden idğam edilmedi. Buna göre Ghaylân’ın sözü yönlendirildi:

“Öne geçen **اللَّهامِمِ**in, övünen bir yarış mesafesi.”

Dedi ki: cem‘de ortaya çıktı; çünkü bunun gibi bir tekil idğam edilmez.

Ve yaralardan **اللُّهْمومُ**: geniş olan.

Ve deve **لُهْمومٌ**: bol damlalı.

Ve develerden **اللُّهْمومُ**: sütü bol olan.

Ve **إِبلٌ لَهامِيمُ**: (develer) bol (sütlü) olduklarında; tekili **لُهْمومٌ**dur. Ve aynı şekilde çok yürüyüşlü olduklarında. Râ‘î şu beyti okudu:

“Uzak yarıkta, bağları **لَهامِيمُ**dür.”

Ve **اللِّهَمُّ**: büyük.

Ve adam **لِهَمٌّ**: çok bağışlayan; **خِضمّ** gibi.

Ve sayı **لُهْمومٌ**: çok; ve aynı şekilde ordu **لُهْمومٌ**.

Ve deve **لِهْمِيمٌ**: büyük karınlı.

Ve deniz **لِهَمٌّ**: suyu çok.

Ve “Allah ona hayır **أَلْهَمَه**”: onu ona telkin etti. Ve “onu **اسْتَلْهَمه**”: onu ona ilham etmesini istedi.

Ve **الإِلْهامُ**: içe atılan şey.

Ve “Allah’tan doğru yolu **يَسْتَلْهِمُ**”; ve “Allah falanı **أَلْهَمَ**”.

Hadîste: “Senden, katından bir rahmet isterim; onunla bana doğru yolumu **تُلْهِمُني**.” **الإِلهامُ**: Allah’ın nefse bir işi atmasıdır; onu yapmaya veya terk etmeye sevk eder; o, vahyin bir türüdür; Allah onu kullarından dilediğine tahsis eder.

Ve **اللِّهْمُ**: her şeyden yaşlı olan; ve denildi ki: **اللِّهْمُ** yaşlı boğadır. Bunların hepsinin çoğulu **لُهومٌ**dur. Sakhrü’l-Gayy bir dağ keçisini vasfederek dedi ki:

“Orada çocuktu; sonra altı yaşına girdi de olgunlaştı; böylece, boynuzları sert **لُهومٍ** içinde bir **لِهْماً** oldu.”

Ve ‘Accâc’ın sözü:

“**لاهُمَّ**; bilmem; sen bilensin; her kişi senden bir ölçü üzerinedir.”

**اللَّهُمَّ**’yı kasteder; sonundaki şeddeli mîm, nida yâsından bedeldir; çünkü manası “ya Allah”tır.

İbnü’l-A‘râbî: **الهُلُمُ** dağ ceylanlarıdır; onlara **اللُّهُم** denir; tekili **لِهْمٌ**dur; cem‘de **لُهومٌ** da denir. Dedi ki: ona **الجُولان** ve **الثَّياتِل** ve **الأَبدانُ** ve **العَنَبانُ** ve **البَغابِغ** denir.

İbnü’l-A‘râbî: Dağ keçisi büyüdüğünde o **لِهْمٌ**dur; çoğulu **لُهومٌ**dur. Başkası dedi ki: bu, yaban sığırına da söylenir. Ve şu beyti okudu:

“Böylece, boynuzları sert **لُهومٍ** içinde bir **لِهْماً** oldu.”

Ve **مَلْهَمٌ**: bir yer. Tarafe dedi ki:

“Kabilenin kadınları onun etrafında eğleşip durur; derler ki: ‘**مَلْهَما**’nın iç kısmından bir hurma salkımıdır.’”

Tehzîb onu rubâ‘îde zikretti; biz onu mîm faslında zikredeceğiz.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ل ه م * * اللَّهُمَّ * معناه يا الله والميم المُشددة في آخره عِوض من حرف النداء و * الإلْهامُ * ما يُلقى في الرُّوع يقال * ألْهَمَهُ * الله و * اسْتَلْهَمَ * الله الصبر

##### Türkçe

* ل ه م * * **اللَّهُمَّ** * manası “ey Allah”tır; sonundaki şeddeli **الميم** nida harfinden bedeldir. Ve * **الإلْهامُ** *: kalbe atılan şeydir; denir ki: Allah ona * **ألْهَمَهُ** *; ve Allah’tan sabrı * **اسْتَلْهَمَ** *.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( لَهِمَهُ ، كَسَمِعَهُ ، لَهْمًا ) ، بالفَتْح ، | ( ويَحَرَّكُ ، وتَلَهَّمَه والْتَهَمَهُ ) ، وقَلَّمَا يُقالُ | إلاَّ الْتَهَمَه ، أَيْ : ( ابْتَلَعَهُ بِمَرَّةٍ ) ، قال جَريرٌ : | % ( * ما يُلْقَ في أَشْدَاقِهِ تَلَهَّمَا * % ) % | ( ورَجُلٌ لَهِم ، كَكَتِفٍ ، وصُرَدٍ ، وصَبُورٍ ، | ومِنْبَرٍ ) ، أَيْ : ( أَكُولٌ ) . | | ( و ) رَجُلٌ لِهَمٌّ ، ( كَخِدَبٍّ : رَغِيبُ | الرَّأْيِ ) ، وقيل : ( جَوَادٌ عَظِيمٌ الكِفَايَةِ ، | ج : لِهَمُّونَ ) ، ولا يُوصَفُ به النِّساءُ . | | ( والبَحْرُ ) اللِّهَمُّ : ( العَظِيمُ ) الكَثِيرُ | المَاءِ . | | ( و ) اللِّهَمُّ : ( السَّابِقُ الجَوَادُ مِنَ الخَيْلِ |

| والنَّاسِ ) ، أَمَّا الجَوَادُ في النَّاسِ فَقَدْ تَقَدَّمَ ، | فهو تَكْرار ، وأما السَّبَّاقُ من الخَيْلِ فهو | الَّذي كأَنَّه يَلْتَهِمُ الأرضَ ، أي : يَلْتَقِمُها ، | ( كاللِّهْمِمِ ، واللِّهْمِيمِ ، بكَسْرِهِما ) ، | الأَوّل مُلْحَقٌ بِزِهْلِقٍ ، حَكَاهَا سِيبَوَيْهِ ، | ولِذَلكِ لم يُدْغَمْ ، وعَلَيْه وُجِّه قَولُ | غَيْلانَ : | % ( * شَأْوُ مُدِلٍّ سابِقِ اللَّهَامِمِ * % ) % | | وجَمْعُ الأَخِيرةِ : اللَّهَامِيمُ . | | وأَنْشَد الجَوْهَرِيُّ للمُغِيرَةِ بنِ حَبْنَاءَ | وكَانَ أَبْرَصَ : | % ( لا تَحْسَبَنَّ بَياضًا فِيَّ مَنْقَصَةً % | إنّ اللَّهَامِيمَ في أَقْرَابِها بَلَقُ ) % | | ( ويُضَمُّ ) أي : يُقالُ لُهْمُوم ، وعليه | اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ ، وأَنْشَدَ الشِّعَر المَذْكُورَ . | وفي حَدِيثِ عَلِيٍّ رَضِي الله تعَالَى عنه : |   أنتُم لَهَامِيمُ العَرَبِ   . جَمْع : لُهْمُومٍ : | الجَوادُ من النَّاسِ ومِنَ الخَيْلِ . | | ( و ) لِهَمُّ ( بنُ جَلْحَبٍ من ) بَنِي | ( جَدِيسٍ السَّابِقُ الجَوادُ ) . | | ( وأَمُّ اللُّهَيْمِ ، كَزُبَيْرٍ : الدَّاهِيَةُ ) ، نَقَلَه | الجَوْهَرِيُّ ، وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّيّ : | % ( لَقُوا اُمَّ اللُّهَيْمِ فَجَهَّزَتْهُم % | غَشُومُ الوِرْدِ تَكْنِيهَا المَنُونَا ) % | | ( و ) أَيضًا : ( الحُمَّى ) . | | ( و ) أَيضًا ( المِنِيَّةُ ) . وقال شَمِرٌ : أَمُّ | اللُّهَيْمِ : كُنْيَةُ المَوْتِ ؛ لأنه يَلْتَهِمُ كُلَّ | أَحَدٍ . وفي الأَسَاسِ : سُمِّيتِ المَنِيَّةُ اُمَّ | اللُّهَيْمِ لالْتِهامِها الخَلْقَ ، وهو مَجازٌ ، | ( كاللُّهَيْمِ ) ، كَزُبَيْرٍ أَيضًا ، نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ | وقال : هي الدَّاهِيَةُ . | | ( واللُّهْمُومُ ) ، بالضَّمِّ : ( النَّاقَةُ الغَزِيرَةُ ) | اللَّبَنِ ، نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ ، والجَمْعُ : لَهَامِيمُ . | | ( و ) أَيضًا : ( الجُرْحُ الوَاسِعُ ) ، كَذَا في | النُّسَخِ : بِضَمِّ الجِيمِ وآخِرُه حَاء ، وفي | أُخْرى : الخُرْج - بضَمِّ الخَاءِ وآخره |

| جيم - وكُلُّ ذلِك تَصْحِيفٌ ، والصَّوابُ : | الحِرْحُ الوَاسِعُ . | | ( و ) أَيضًا : ( جَهازُ المَرْأَةِ ) ، أَيْ : فَرْجُها ، | وهذا يَدُلُّ على أنَّ ما تَقَدَّمَ قَبلَه ليس | بتَصْحِيفٍ من النُّسَّاخِ بل هُوَ من المُصَنِّف . | | ( و ) أَيضًا : ( السَّحَابَةُ الغَزِيرَةُ القَطْرِ ) . | | ( و ) أَيضًا : ( العَدَدُ الكَثِيرُ ) . | | ( و ) أَيضًا : ( الجَيشُ العَظِيمُ ) ، يقال : | عَددٌ لُهْمُومٌ وجَيشٌ لُهْمُومٌ ، ( كاللُّهَامِ ، | كَغُرابٍ ) في المَعْنَى الأَخِير ، كَأَنَّه يَلْتَهِمُ | كُلَّ شَيْء . وفي الأساسِ : جَيْشٌ لُهامٌ : | يَغْتَمِر مَنْ دَخَله يُغَيِّبُه في وَسَطه ، وهو | مَجازٌ . | | ( و ) اللُّهْمُومُ : ( الكَثِيرُ الخَيْرِ ، كاللِّهَمِّ ) ، | كَخِدَبٍّ ، وهذا قد تَقَدَّم ، فهو تَكْرار . | | ( وأَلْهَمَه الله تَعالَى خَيْرًا : لَقَّنَه إيَّاهُ ) . | | والإلْهَامُ : ما يُلْقَى في الرُّوعِ | بِطَرِيقِ الفَيْضِ ، ويَخْتَصُّ بما من جِهَةِ اللهِ | والمَلأِ الأَعْلَى . ويقال : إيقاعُ شَيْءٍ في | القَلْبِ يَطْمَئِنُّ له الصَّدْرُ ، يَخُصُّ الله به | بَعْضَ أَصْفِيَائِه . | | ( واسْتَلْهَمَهُ إِيَّاهُ : سَأَلَهُ أَنْ يُلْهِمَهُ ) . | | ( واللِّهْمُ ، بالكَسْرِ : المُسِنُّ من الثَّوْرِ ) . | قال شَيْخُنا : الأَوْلَى والصَّوابُ : من | الثِّيرَانِ أو نَحْوِه ؛ لأَنَّ الثَّوْرَ مُفْرَدٌ لا اسْمُ | جِنْسٍ . | | ( و ) أَيضًا : المُسِنُّ مِنْ ( كُلِّ شَيْءٍ ، | ج : لُهُومٌ ) ، بالضَّمِّ . قال صَخْرُ الغَيِّ | يَصِفُ وَعْلاً : | % ( بِهَا كَانَ طِفْلاً ثم أَسْدَسَ فاسْتَوَى % | فأَصْبَحَ لِهْمًا في لُهُومٍ قَرَاهِبِ ) % | | وقال ابنُ الأَعْرابِيِّ : الهُلُمُ ظِباءُ | الجِبَالِ ، ويُقالُ لَهَا : اللُّهُمُ ، واحِدُها : | لِهْمٌ ، ويُقَالُ في الجَمْعِ : لُهُومٌ أَيضًا . وقال | أَيضًا : إذا كَبِرَ الوَعِلُ فهو : لِهْمٌ ، جَمْعُه : | لُهُومٌ ، وقال غَيرُه : يُقالُ ذَلِك لِبَقَرِ | الوَحْشِ أَيضًا . | | ( ومَلْهَمٌ ، كَمَقْعَدٍ : ع كَثِيرُ النَّخْلِ ) ، | وقد ذَكَره الأَزْهَرِيُّ في الرُّبَاعِيّ قال : |

| وهي قَرْيَةٌ باليَمَامَة . وقال السَّكُونِيّ : | لبني نُمَيْر على لَيْلَةٍ من مُرَّةَ ، وقال | غَيرُه : لِبَنِي يَشْكُرَ وأَخْلاطٍ من بَنِي بَكْرٍ ، | قال طَرَفَةُ : | % ( يَظَلُّ نِساءُ الحَيِّ يَعْكُفْنَ حَوْلَهُ % | يَقُلْنَ عَسِيبٌ من سَرَارَةِ مَلْهَمَا ) % | | وقال جَرِير : | % ( كَأَنَّ حُمُولَ الحَيِّ زُلْنَ بلَعْلَعٍ % | من الوَادِ والبَطْحَاءِ من نَخْل مَلْهَمَا ) % | | ( ويَوْمٌ مَلْهَمٍ : حَرْبٌ لِبَنِي تَمِيمٍ | وحَنِيفَةَ ) ، قال دَاودُ بنُ مُتَمِّمِ بنِ نُوَيْرَةَ : | % ( ويومٌ به حَرْبٌ بِمَلْهَمَ لم يكنْ % | ليقطعَ حتَّى يُدْرِكَ الذَّحْلَ ثَائِرُهْ ) % | | % ( لَدَى جَدْولِ النِّيرَيْنِ حتى تَفَجَّرتْ % | عليهِ نُحُورُ القومِ واحْمَرَّ خَاثِرُهْ ) % | | ( والْتَهَم ) الفَصِيلُ ( مَا فِي الضَّرْعِ : | استَوْفَاهُ ) ، وفي الأساس : اشْتَفَّه . | | ( والْتُهِمَ لَونُه ، بِضَمِّ التَّاءِ : تَغَيَّرَ ) . | | ( و ) يقال : ( لُهْمَةٌ من سَوِيقٍ ، | بالضَّمِّ ) ، أي : ( سُفَّةٌ مِنْهُ ) . | | ( و ) اللُّهَيْمُ ، ( كَزُبَيْرٍ : القِدْرُ الوَاسِعَةُ ) ، | لَمْ أَجِدْ مَنْ ذَكَره ، ولَعَلَّ الصَّواب | النَّهِيمُ بالنُّون ، فإنه هو الذي فَسَّرُوه بأنه | القِدْرُ الوَاسِعَة . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | المَلْهَمُ ، كَمقْعَدٍ : الأَكُولُ من | الرِّجَالِ . | | ولَهِمَ الماءَ ، كفَرِحَ ، لَهْمًا : جَرَعَهُ قال : | % ( * جَابَ لَهَا لُقْمانُ في قِلاتِها * % ) % | % ( * ماءً نَقُوعًا لِصَدَى هَامَاتِها * % ) % | % ( * تَلْهَمُهُ لَهْمًا بجَحْفَلاَتِها * % ) % |

| وإِبلٌ لَهَامِيمُ : سَرِيعَةُ المَشْيِ ، أو كَثِيرَتُه ، | قال الرَّاعِي : | % ( * لَهَامِيمُ في الخَرْقِ البَعِيدِ نِيَاطُهُ * % ) % | وجَمَلٌ لِهْمِيمٌ ، بالكَسْر : عَظِيمُ الجَوْفِ . | | وأَلْهَمُ ، كَأَحْمَدَ : بُلَيْدَةٌ على سَاحِلِ | بَحْرِ طَبَرِسْتَانَ ، بَيْنَها وبَيْن آمُلَ مَرْحَلَةٌ ، | قَالَه يَاقُوت . | | واللُّهَيْمَاءُ مُصَغَّرَةً مَمْدُودَةً ، مَاءٌ | لِبَنِي تَمِيم . |

##### Türkçe

| | ( **لَهِمَهُ** ، **كَسَمِعَهُ** ، **لَهْمًا** ) ، fetih ile, | ( ve harekelenir, ve **تَلَهَّمَه** ve **الْتَهَمَهُ** ) ، ve pek az denilir | ancak **الْتَهَمَه**; yani: ( onu bir defada yuttu ) ، Cerîr dedi: | % ( * ما يُلْقَ في أَشْدَاقِهِ تَلَهَّمَا * % ) % | ( ve **رَجُلٌ لَهِم** ، **كَكَتِفٍ** ، ve **صُرَدٍ** ، ve **صَبُورٍ** ، | ve **مِنْبَرٍ** ) ، yani: ( çok yiyen ) . | | ( ve ) **رَجُلٌ لِهَمٌّ** ، ( **كَخِدَبٍّ**: görüşe rağbetli ) ، ve denildi: ( cömert, büyük kifayet sahibi, | çoğulu: **لِهَمُّونَ** ) ، ve onunla kadınlar vasfedilmez. | | ( ve deniz ) **اللِّهَمُّ**: ( büyük ) çok | sulu. | | ( ve ) **اللِّهَمُّ**: ( atlardan ve | insanlardan önde giden cömert ) ، أما insanlarda cömert olan ise daha önce geçti, | o halde tekrar olur; ve أما atlardan çok yarışçı olan ise | sanki yeri yutuyor gibidir, yani: onu lokma gibi alıyor, | ( **كاللِّهْمِمِ** ، ve **اللِّهْمِيمِ** ، ikisinin kesresiyle ) ، | birincisi **زِهْلِقٍ**’e ilhak edilmiştir, onu Sîbeveyh hikâye etti, | ve bundan dolayı idğam edilmedi; ve onun üzerine yöneltildi Ghaylân’ın sözü: | % ( * شَأْوُ مُدِلٍّ سابِقِ اللَّهَامِمِ * % ) % | | ve sonuncunun çoğulu: **اللَّهَامِيمُ**. | | ve Cevherî, Mugîre b. Habnâ’ için inşâd etti | ve o alaca tenli idi: | % ( لا تَحْسَبَنَّ بَياضًا فِيَّ مَنْقَصَةً % | إنّ اللَّهَامِيمَ في أَقْرَابِها بَلَقُ ) % | | ( ve zamme edilir ) yani: **لُهْمُوم** denilir; ve bunun üzerine Cevherî iktisar etti, ve zikredilen şiiri inşâd etti. | Ali’nin hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun: |   أنتُم لَهَامِيمُ العَرَبِ   . **لُهْمُومٍ**’un çoğulu: | insanlardan ve atlardan cömert. | | ( ve ) **لِهَمُّ** ( b. Celhab, ) Benî | ( Cedîs’ten, önde giden cömert ) . | | ( ve **أَمُّ اللُّهَيْمِ** ، **كَزُبَيْرٍ**: musibet ) ، onu Cevherî nakletti; ve İbn Berrî inşâd etti: | % ( لَقُوا اُمَّ اللُّهَيْمِ فَجَهَّزَتْهُم % | غَشُومُ الوِرْدِ تَكْنِيهَا المَنُونَا ) % | | ( ve ) ayrıca: ( humma ) . | | ( ve ) ayrıca ( ölüm ) . Şemir dedi: **أَمُّ اللُّهَيْمِ**: ölümün künyesidir; çünkü o her | birini yutar. Ve **الأَسَاسِ**’ta: ölüm **اُمَّ اللُّهَيْمِ** diye adlandırıldı, mahlûku yutmasından dolayı; ve o mecazdır, | ( **كاللُّهَيْمِ** ) ، **كَزُبَيْرٍ** ayrıca; onu Cevherî nakletti | ve dedi: o musibettir. | | ( **واللُّهْمُومُ** ) ، zamme ile: ( sütü bol deve ) | onu Cevherî nakletti; ve çoğul: **لَهَامِيمُ**. | | ( ve ) ayrıca: ( geniş yara ) ، nüshalarda böyle: | cîm’in zammesiyle ve sonu hâ; ve diğerinde: **الخُرْج** - hâ’nın zammesiyle ve sonu | cîm - ve bütün bunlar tashîftir; ve doğru olan: | geniş **الحِرْحُ**. | | ( ve ) ayrıca: ( kadının cihazı ) ، yani: ferci, | ve bu, ondan önce geçen şeyin | nüshacıların tashîfi olmadığını, bilakis müelliften olduğunu gösterir. | | ( ve ) ayrıca: ( damlası bol bulut ) . | | ( ve ) ayrıca: ( çok sayı ) . | | ( ve ) ayrıca: ( büyük ordu ) ، denilir: | **عَددٌ لُهْمُومٌ** ve **جَيشٌ لُهْمُومٌ** ، ( **كاللُّهَامِ** ، | **كَغُرابٍ** ) son mânada; sanki | her şeyi yutuyor gibidir. Ve **الأساسِ**’ta: **جَيْشٌ لُهامٌ**: | içine gireni kaplar, onu ortasında kaybeder; ve o | mecazdır. | | ( ve ) **اللُّهْمُومُ**: ( hayrı çok olan, **كاللِّهَمِّ** ) ، | **كَخِدَبٍّ**; ve bu daha önce geçti, o halde tekrar olur. | | ( ve Allah Teâlâ ona hayır ilham etti: onu ona telkin etti ) . | | ve ilham: kalbe | feyiz yoluyla atılan şeydir; ve Allah tarafından | ve yüce melekût tarafından olana mahsustur. Ve denilir: bir şeyin | kalbe vaki kılınmasıdır ki göğüs ona itminan bulur; Allah bununla | bazı seçkin kullarını tahsis eder. | | ( ve **اسْتَلْهَمَهُ إِيَّاهُ**: ondan ona ilham etmesini istedi ) . | | ( ve **اللِّهْمُ** ، kesre ile: öküzden yaşlı olan ) . | Şeyhimiz dedi: evlâ ve doğru olan: | boğalardan veya benzerinden; çünkü öküz müfrettir, cins ismi | değildir. | | ( ve ) ayrıca: ( her şeyden yaşlı olan, | çoğulu: **لُهُومٌ** ) ، zamme ile. Sahr el-Gayy, bir dağ keçisini vasfederek dedi: | % ( بِهَا كَانَ طِفْلاً ثم أَسْدَسَ فاسْتَوَى % | فأَصْبَحَ لِهْمًا في لُهُومٍ قَرَاهِبِ ) % | | ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهُلُمُ** dağların ceylanlarıdır, | ve onlara **اللُّهُمُ** denilir; bir teki: | **لِهْمٌ**; ve cem‘de: **لُهُومٌ** da denilir. Ve dedi | ayrıca: dağ keçisi büyüdüğünde o: **لِهْمٌ**’dur, çoğulu: | **لُهُومٌ**; ve başkası dedi: bu, | yaban sığırına da denilir. | | ( ve **مَلْهَمٌ** ، **كَمَقْعَدٍ**: hurması çok yer ) ، | Ezherî onu rubâîde zikretti, dedi: |

Ve o, Yemâme’de bir köydür. **السَّكُونِيّ** dedi ki: Mürre’den bir gecelik mesafede Benî Nümeyr’indir; başkası dedi ki: Benî Yeşkür’ündür ve Benî Bekr’den karışık topluluklarındır. **طَرَفَةُ** dedi ki:
% ( Mahallenin kadınları onun çevresinde eğleşip dururlar %
ona derler ki: Melhemâ’nın Serâre’sinden bir **عَسِيب** ) %

**جَرِير** dedi ki:
% ( Sanki mahallenin yükleri La‘la‘da uzaklaştılar %
vadiden ve batḥâdan, Melhemâ’nın hurmalıklarından ) %

( Ve **مَلْهَمٍ** günü: Benî Temîm ve Hanîfe için bir savaştır ), **دَاودُ بنُ مُتَمِّمِ بنِ نُوَيْرَةَ** dedi ki:
% ( Ve onda Melhem’de bir savaş olan bir gün; onun öcünü alanı **الذَّحْلَ**e erişinceye dek kesip bitirmedi ) %

% ( **النِّيرَيْنِ** deresinin yanında; nihayet fışkırdı %
üzerine kavmin boğazları ve pıhtısı kızardı ) %

**( والْتَهَم )** yavru deve **( مَا فِي الضَّرْعِ : استَوْفَاهُ )**; ve **الأساس**’ta: **اشْتَفَّه**.

**( والْتُهِمَ لَونُه ، بِضَمِّ التَّاءِ : تَغَيَّرَ )**.

Ve denir: **( لُهْمَةٌ من سَوِيقٍ ، بالضَّمِّ )**; yani: **( سُفَّةٌ مِنْهُ )**.

Ve **اللُّهَيْمُ**; **( كَزُبَيْرٍ : القِدْرُ الوَاسِعَةُ )**; onu zikreden kimse bulmadım; belki doğru olan **النَّهِيمُ**’dir **النون** ile; çünkü onu, **القِدْرُ الوَاسِعَة** diye tefsir ettikleri odur.

[ ] Üzerine istidrâk olunanlardandır:

**المَلْهَمُ**; **كَمقْعَدٍ**: erkeklerden çok yiyen.

**ولَهِمَ الماءَ**; **كفَرِحَ**; **لَهْمًا**: onu yudumladı. Dedi ki:
% ( * Lokman onun için oyuklarında getirdi * % ) %
% ( * başların susuzluğuna (iyi gelen) durgun bir su * % ) %
% ( * onu çeneleriyle **لَهْمًا** olarak yutar * % ) %

Ve develer **لَهَامِيمُ**: yürüyüşü hızlı olan; yahut onun çok olanı. **الرَّاعِي** dedi ki:
% ( * Uzak yarıkta onun askıları **لَهَامِيمُ**dür * % ) %

Ve bir deve **لِهْمِيمٌ**, kesre ile: karın boşluğu büyük.

Ve **أَلْهَمُ**, **كَأَحْمَدَ**: Taberistan denizinin sahilinde bir kasabacıktır; onunla Âmül arasında bir merhale vardır; bunu **يَاقُوت** söyledi.

Ve **اللُّهَيْمَاءُ** küçültme olarak, uzatılmış: Benî Temîm’e ait bir sudur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

أَلْهَمَهُ اللّٰهُ لِلْخَيْرِ
4 أَلْهَمَهُ اللّٰهُ لِلْخَيْرِ ذ [God directed him by inspiration to that which was good, or to prosperity] (TA, art. وفق) ― -b2- أَلْهَمَهُ اِيَّاهُ He suggested it to him; (in the order of the words, he suggested to him it;) he put it into his mind.

اِلْتَهَمَ
8 اِلْتَهَمَ ذ He gulped.

لَاهُمَّ
لَاهُمَّ ذ and اللّٰهُمَّ: see اللّٰهُ.

##### Türkçe

**أَلْهَمَهُ اللّٰهُ لِلْخَيْرِ**
4 **أَلْهَمَهُ اللّٰهُ لِلْخَيْرِ** ذ [Allah onu, hayır olana yahut refaha, ilham ile yöneltti] (TA, md. **وفق**) ― -b2- **أَلْهَمَهُ اِيَّاهُ** Onu kendisine telkin etti; (kelimelerin dizilişinde, onu kendisine telkin etti;) onu zihnine koydu.

**اِلْتَهَمَ**
8 **اِلْتَهَمَ** ذ O, bir yudumda yuttu.

**لَاهُمَّ**
**لَاهُمَّ** ذ ve **اللّٰهُمَّ**: **اللّٰهُ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَهِمَ
لَهِمَ A ( n. ac. لَهْم 1 ,  لَهَم 4 ),
a.  Gulped, gobbled down.

تَلَاْهَمَ
تَلَاْهَمَ VI ,
a.  Inspired, enlightened, illumined ( God ).

b.  Made to gulp.

تَلَهَّمَ
تَلَهَّمَ V ,
a.  see I .

اِلْتَهَمَ
اِلْتَهَمَ VIII ,
a.  see I .

b.  [ pass ], Became changed ( colour ).

اِسْتَلْهَمَ
اِسْتَلْهَمَ X ,
a.  Prayed for inspiration.

لِهْم
لِهْم 2 , ( pl. لُهُوْم 27 ),
a.  Old, aged.

لَهِم
لَهِم 5 ,  لُهَم 9 ,
a.  Glutton.

لِهَمّ
لِهَمّ 12 ,
a.  Munificent.

b.  Ocean.

c.  Racer, winner ( horse. ).

مِلْهَم
مِلْهَم 20 ,
a.  see 5 .

لُهَاْم
لُهَاْم 24 ,
a.  Large army, host.

لَهِيْم
لَهِيْم 25 ,  لَهُوْم 26 ,
a.  see 5 .

أَلْهَمَ
N. Ag. أَلْهَمَ IV ,
a.  Inspirer.

أَلْهَمَ
N. P. أَلْهَمَ IV ,
a.  Inspired.

أَلْهَمَ
N. Ac. أَلْهَمَ IV , ( pl. اِلْهَامَات ),
a.  Inspiration, revelation.

b.  Instinct.

اِلْهَاهِيّ
اِلْهَاهِيّ
a.  Inspired, theopneustic; prophetic.

أَللَّهَيْم
أَللَّهَيْم ,
a.  أُمَّ اللُّهَيْم Misfortune, calamity; death.

اللَّهُمَّ
اللَّهُمَّ
a.  see under أَلَهَ

لِهْمِم
لِهْمِم ,  لِهْمِيْم
a.  see infra (a) , ( c ).

لُهْمُوْم
لُهْمُوْم
a.  Big camel.

b.  Wide wound.

c.  Rain-cloud.

d.  Much; many.

##### Türkçe

لَهِمَ
**لَهِمَ** A (mastar-ı akuzatif: **لَهْم** 1, **لَهَم** 4),
a. Yuttu, lokma lokma yuttu.

تَلَاْهَمَ
**تَلَاْهَمَ** VI,
a. İlham olundu, aydınlatıldı, nurlandırıldı (Allah tarafından).

b. Yutturuldu.

تَلَهَّمَ
**تَلَهَّمَ** V,
a. I’e bak.

اِلْتَهَمَ
**اِلْتَهَمَ** VIII,
a. I’e bak.

b. [edilgen], Değişmiş oldu (renk).

اِسْتَلْهَمَ
**اِسْتَلْهَمَ** X,
a. İlham için dua etti.

لِهْم
**لِهْم** 2, (çoğulu: **لُهُوْم** 27),
a. Yaşlı, ihtiyar.

لَهِم
**لَهِم** 5, **لُهَم** 9,
a. Obur.

لِهَمّ
**لِهَمّ** 12,
a. Cömert.

b. Okyanus.

c. Koşucu, kazanan (at).

مِلْهَم
**مِلْهَم** 20,
a. 5’e bak.

لُهَاْم
**لُهَاْم** 24,
a. Büyük ordu, kalabalık.

لَهِيْم
**لَهِيْم** 25, **لَهُوْم** 26,
a. 5’e bak.

أَلْهَمَ
İsm-i fâil: **أَلْهَمَ** IV,
a. İlham eden.

أَلْهَمَ
İsm-i mef‘ûl: **أَلْهَمَ** IV,
a. İlham olunmuş.

أَلْهَمَ
Mastar-ı akuzatif: **أَلْهَمَ** IV, (çoğulu: **اِلْهَامَات**),
a. İlham, vahiy.

b. İçgüdü.

اِلْهَاهِيّ
**اِلْهَاهِيّ**
a. İlham olunmuş, Tanrı esinli; peygamberî.

أَللَّهَيْم
**أَللَّهَيْم**,
a. **أُمَّ اللُّهَيْم**: Musibet, felaket; ölüm.

اللَّهُمَّ
**اللَّهُمَّ**
a. **أَلَهَ** maddesi altında bak.

لِهْمِم
**لِهْمِم**, **لِهْمِيْم**
a. Aşağıya bak: (a), (c).

لُهْمُوْم
**لُهْمُوْم**
a. Büyük deve.

b. Geniş yara.

c. Yağmur bulutu.

d. Çok; birçok.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

لهم
لَهِمَ - يَلْهَمُ - أَلْهَمَ - يُلْهِمُ
لَهِمَ - يَلْهَمُ + كائن + شيئاً: يشعر في نفسه أنه قد تلقى وحياً أو معلومة من الله أو من الملائكة كجواب أو حل لمسألة
أَلْهَمَ - يُلْهِمُ: على وزن " أفعل " من " لَهِمَ - يَلْهَمُ ": جعله " يَلْهَمُ " بشيء: أوحى أو ألقى في نفسه معلومة كجواب أو حل لمشكلة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نقل معلومات من كائن إلى آخر، من غير كلام أو نطق، بالرمز أو الإيحاء أو الإلهام أو الوسوسة "، وهي:
وَحَى - يَحِيْ، خَالَ - يَخَالُ، كَهَنَ - يَكْهَنُ (كَهَنَ - يَكْهُنُ)، حَلَمَ - يَحْلُمُ، لَهِمَ - يَلْهَمُ، وَسْوَسَ - يُوَسْوِسُ

لهم - ألهم
	﴿فألهمها فجورها وتقواها (8)﴾ الشمس
مختار الصحاح
● [لهم] ل ه م: اللَّهُمَّ معناه يا الله والميم المُشددة في آخره عِوض من حرف النداء و الإلْهامُ ما يُلقى في الرُّوع يقال ألْهَمَهُ الله و اسْتَلْهَمَ الله الصبر
الفرائد
ل هـ م
"فَأَلْهَمَهَا" فـي قولـه تعالـى :" فَأَلْهَمَهَا فُجـُورَهَا وَتَقْوَاهَا " (8) الشمس .
أَلْهم : ألقى في روعه، وألهمها أي ألقى في النفس البشرية، وهذا يختص بما كان من جهة الله تعالى، أو من جهة الملأ  الأعلى .
الراغب
لهم
- الإلهام: إلقاء الشيء في الروع، ويختص ذلك بما كان من جهة الله تعالى، وجهة الملإ الأعلى. قال تعالى: }فألهمها فجورها وتقواها﴿[الشمس/8] وذلك نحو ما عبر عنه بلمة الملك، وبالنفث في الروع كقوله عليه الصلاة والسلام: (إن للملك لمة وللشيطان لمة) (عن ابن مسعود قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (إن للشيطان لمة بابن آدم، وللملك لمة، فأما لمة الشيطان فإيعاد بالشر، وتكذيب بالحق، وأما لمة الملك فإيعاد بالخير، وتصديق بالحق، فمن وجد ذلك فليعلم أنه من الله، فليحمد الله، ومن وجد الأخرى فليتعوذ بالله من الشيطان الرجيم، ثم قرأ:﴾الشيطان يعدكم الفقر ويأمركم بالفحشاء{ ) أخرجه الترمذي وقال: حسن غريب (عارضة الأحوذي 11/109) ؛ والنسائي)، وكقوله عليه الصلاة والسلام: (إن روح القدس نفث في روعي) (الحديث عن عبد الله بن مسعود عن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (إن روح القدس نفث في روعي أن نفسا لن تموت حتى تستكمل رزقها، ألا فاتقوا الله وأجملوا في الطلب) أخرجه البغوي في شرح السنة 14/304، وانظر ص 373) وأصله من التهام الشيء، وهو ابتلاعه، والتهم الفصيل ما في الضرع، وفرس لهم: كأنه يلتهم الأرض لشدة عدوه.
مقاييس اللغة:
(لهم) اللام والهاء والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ابتلاعِ شيء، ثم يقاس عليه. تقول العرب: التَهَم الشَّيء: التَقَمه. ومن هذا الباب الإلهام، كأنَّه شيءٌ أُلقِيَ في الرُّوع فالتَهَمَه. قال الله تعالى: ﴿فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا﴾ [الشمس 8]. والتَهَم الفصيلُ ما في ضَرع أمِّه: استوفاه. وفرسٌ لهِمٌّ: سَبَّاق، كأنَّه يلتهم الأرض. واللُّهَيْم: الدَّاهية، وكذلك أمُّ اللُّهيْم، وسمِّيت لعِظمها كأنَّها تَلْهَمُ ما تلقى. ويقولون للعظِيم الكافي: اللِّهَمّ ومن الباب اللُّهمُوم: الرّجُل الجَواد. وهذا على العِظَم والسَّعة.
القاموس المحيط:
لَهِمَه، كسَمِعَه، لَهْماً ويُحَرَّكُ وتَلَهَّمَه والْتَهَمَهُ ابْتَلَعَهُ بِمَرَّةٍ. ورجلٌ لَهِمٌ، ككتِفٍ وصُرَدٍ وصَبورٍ ومِنْبَرٍ أكولٌ. وكخِدَبٍّ رَغيبُ الرَّأي، جوادٌ عظيمُ الكفايةِ ج لِهَمُّونَ، والبَحْرُ العظيمُ، والسابقُ الجوادُ من الخَيْلِ والناسِ، كاللِّهْمِمِ واللِّهْمِيمِ، بكسرِهما، ويُضَمُّ، وابنُ جَلْحَبٍ من جَديسٍ السابقُ الجوادُ. وأُمُّ اللُّهَيْمِ، كزُبَيْرٍ الداهيَةُ، والحُمَّى، والمَنيَّةُ، كاللُّهَيْمِ. واللُّهْمُومُ الناقةُ الغزيرةُ، والجُرْحُ الواسعُ، وجَهازُ المرأةِ، والسَّحابَةُ الغزيرَةُ القَطْرِ، والعَددُ الكثيرُ، والجَيْشُ العظيمُ،
كاللُّهامِ، كغُرابٍ، والكثيرُ الخيرِ، كاللِّهَمِّ. وألْهَمَهُ الله تعالى خيراً: لَقَّنه إيَّاهُ. واسْتَلْهَمَه إيَّاهُ: سَألَه أن يُلْهِمَهُ. واللِّهْمُ، بالكسر: المُسِنُّ من الثَّوْرِ وكلِّ شيءٍ ج: لُهومٌ. ومَلْهَمٌ، كمَقْعَدٍ: ع كثيرُ النَّخْلِ. ويومُ مَلْهَمٍ: حَرْبٌ لبَنيِ تَميمٍ وحنيفةَ. والْتَهَمَ ما في الضَّرْعِ: اسْتَوْفاهُ. والْتُهِمَ لونُهُ، بضم التاءِ: تَغَيَّرَ. ولُهْمَةٌ من سَويقٍ، بالضم: سُفَّةٌ منه. وكزُبيرٍ: القِدْرُ الواسِعَةُ.
تاج العروس:
( لهمه كسمعه لهما ) بالفتح ( ويحرك وتلهمه والتهمه ) وقلما يقال الا التهمه أي ( ابتلعه بمرة ) قال جرير * مايلق في أنشداقة تلهما * ( ورجل لهم ككتف وصرد وصبور ومنبر ) أي ( أكول و ) رجل لهم ( كخدب رغيب الرأى ) وقيل ( جواد عظيم الكفاية ج لهمون ) ولا يوصف به النساء ( والبحر ) اللهم ( العظيم ) الكثير الماء ( و ) اللهم ( السابق الجواد من الخليل والناس ) أما الجواد في فقد تقدم فهو تكرار وأما السباق من الخيل فهو الذى كانه يلتهم الارض أي يلتقمها كاللهمم واللهميم بكسرهما ) الاول ملحق بزهلق حكاها سيبويه ولذلك لم يدغم وعليه وجه قول غيلان * شأ ومدل سابق اللهامم * وجمع الاخيرة اللهاميم وأنشد الجوهرى للمغيرة بن حبناء وكان أبرص * لا تحسبن بياضا في منقصة * ان اللهاميم في أقرابها بلق ( ويضم ) أي يقال لهموم وعليه اقتصر الجوهرى أنشد الشعر المذكور وفى حديث على رضى الله تعالى عنه أنتم لهاميم العرب جمع لهموم الجواد من الناس ومن الخليل ( و ) لهم ( بن جلجب من ) بنى ( جديس السابق الجواد وأم اللهيم كزبير الداهية
) نقله الجوهرى وأنشد ابن برى * لقوا أم اللهيم فجهزتهم * غشوم الورد نكنيها المنونا ( و ) أيضا ( الحمى ) أيضا ( المنية ) وقال شمر أم اللهيم كنية الموت لانه يلتهم كل أحد وفى الاساس سميت المنية أم اللهيم لالتهامها الخلق وهو مجاز ( كاللهيم ) كزبير أيضا نقله الجوهرى وقال هي الداهية ( واللهموم ) بالضم ( الناقة الغزيزة ) اللبن نقله الجوهرى والجمع لها ميم ( و ) أيضا ( الجرح الواسع ) كذا في النسخ بضم الجيم وآخره حاء وفى أخرى الخرج بضم الخاء وآخره جيم وكل ذلك تصحيف والصواب الحرح الواسع ( و ) أيضا ( جهاز المرأة ) أي فرجها وهذا يدل على ان ما تقدم قبله ليس بتصحيف من النساخ بل هو من المصنف ( و ) أيضا ( السحابة الغزيز القطر و ) أيضا ( العدد الكثير و ) أيضا ( الجيش العظيم ) يقال عدد لهموم وجيش لهموم ( كاللهام كغراب ) في المعنى الاخير كأنه يلتهم كل شئ وفى الاساس جيش لهام يغتمر من دخله يغيبه في وسطه وهو مجاز ( و ) اللهموم ( الكثير الخير كاللهم ) كخدب وهذا قد تقدم فهو تكرار ( وألهمه الله تعالى خبر القنه اياه ) والالهام ما يلقى في الروع بطريق الفيض ويختص بما من جهة الله والملا الأعلى ويقال ايقاع شئ في القلب يطمئن له الصدر يخص الله به بعض أصفيائه ( واستلهمه اياه سأله أن يلهمه واللهم بالكسر المسن من الثور ) قال شيخنا الاولى والصواب من الثيران أو نحوه لان الثور مفرد لا اسم جنس ( و ) أيضا المسن من ( كل شئ ج لهوم ) بالضم قال صخرالغى يصف وعلا بها كان طفلا ثم أسدس فاستوى * فأصبح لهما في لهوم قراهب وقال ابن الاعرابي الهلم ظباء الجبال ويقال لها اللهم واحدها لهم ويقال في الجمع لهوم أيضا وقال أيضا إذا كبر الوعلى فهو لهم جمعه لهوم وقال غيرة يقال ذلك لبقر الوحش أيضا ( وملهم كمقعد ع كثير النخل ) وقد ذكره الازهرى في الرباعي قال وهى قرية باليمامة وقال السكوني لبنى نمير على ليلة من مرو قال غيرة لبنى يشكر واخلاط من بنى بكر قال طرقة يظل نساء الحى يعكفن حوله * يقلن عسيب من سرارة ملهما وقال جرير * كأن حمول الحى زلن بلعلع * من الواد والبطحاء من نخل ملهما ( ويوم ملهم حرب لبنى تميم وحنيفة ) قال داود بن متمم بن نويرة ويوم به حرب بملهم لم يكن * ليقطع حتى تدرك الدخل ثائره لدى جدول النيرين حتى تفجرث * عليه نحور القوم واحمر خاثره ( والتهم ) الفصيل ( مافى الضرع استوفاه ) وفى الاساس اشتفه ( والتهم لونه بضم التاء تغير و ) يقال ( لهمة من سويق بالضم ) أي
( سفة منه و ) اللهيم ( كزبير القدر الواسعة ) لم أجد من ذكره ولعل الصواب النهيم بالنون فانه هو الذي فسره بأنه القدر الواسعة * ومما يستدرك عليه الملهم كمقعد الاكول من الرجال ولهم الماء كفرح لهما جرعه قال جاب لها لقمان في قلاتها * ماء نقوى عالصدى هاماتها * تلهمه تلهمه لهما بجحفلاتها وابل لهاميم سريعة المشى أو كثيرته قال الراعى * لهاميم في الخرق البعيد نياطه * وجمل لهميم بالكسر عظيم الجوف وألهم كأحمد بليدة على ساحل بحر طبرستان بينها وبين آمل مرحلة قاله ياقوت واللهيماء مصغرة ممدودة ماء لبنى تميم

##### Türkçe

لهم
**لَهِمَ** - **يَلْهَمُ** - **أَلْهَمَ** - **يُلْهِمُ**
**لَهِمَ** - **يَلْهَمُ** + bir varlık + bir şeyi: kendi içinde, bir meseleye cevap veya bir meseleye çözüm olarak Allah’tan veya meleklerden bir vahiy yahut bir bilgi almış olduğunu hisseder.
**أَلْهَمَ** - **يُلْهِمُ**: **لَهِمَ** - **يَلْهَمُ**’dan “**أفعل**” vezninde: onu bir şey ile “**يَلْهَمُ**” kıldı: bir probleme cevap veya bir probleme çözüm olarak ona bir bilgiyi vahyetti yahut onu kendi içine attı.
Ve lafız, “bir varlıktan diğerine, söz veya telaffuz olmaksızın, remiz ile yahut ima ile yahut ilham ile yahut vesvese ile bilgi nakletme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَحَى** - **يَحِيْ**، **خَالَ** - **يَخَالُ**، **كَهَنَ** - **يَكْهَنُ** (**كَهَنَ** - **يَكْهُنُ**)، **حَلَمَ** - **يَحْلُمُ**، **لَهِمَ** - **يَلْهَمُ**، **وَسْوَسَ** - **يُوَسْوِسُ**

لهم - ألهم
	﴿**فألهمها فجورها وتقواها (8)**﴾ **الشمس**
مختار الصحاح
● [**لهم**] ل هـ م: **اللَّهُمَّ**’ın manası “ey Allah”tır; sonundaki şeddeli **الميم**, nida harfinden bir bedeldir. Ve **الإلْهامُ**, **الرُّوع**’a atılan şeydir; “Allah ona ilham etti” denir; ve “Allah’tan sabrı istemek” için **اسْتَلْهَمَ الله الصبر** denir.
الفرائد
ل هـ م
“**فَأَلْهَمَهَا**”, Yüce sözünde: “**فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا**” (8) **الشمس**.
**أَلْهم**: onun **رَوع**’una attı; ve “ona ilham etti” yani beşerî nefse attı; bu, Yüce Allah tarafından olan şeye yahut en yüce melekler topluluğu tarafından olana mahsustur.
الراغب
لهم
- **الإلهام**: şeyin **الروع**’a atılmasıdır; bu, Yüce Allah tarafından olan şeye ve en yüce melekler topluluğu cihetinden olana mahsustur. Yüce Allah dedi ki: ﴿**فألهمها فجورها وتقواها**﴾ [**الشمس/8**]. Ve bu, “meleğin **لمة**’si” ile ve “**الروع**’a üfleme” ile ifade edilene benzer; onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü gibi: (**إن للملك لمة وللشيطان لمة**) (İbn Mesud’dan: Allah’ın Resulü (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: (**إن للشيطان لمة بابن آدم، وللملك لمة، فأما لمة الشيطان فإيعاد بالشر، وتكذيب بالحق، وأما لمة الملك فإيعاد بالخير، وتصديق بالحق، فمن وجد ذلك فليعلم أنه من الله، فليحمد الله، ومن وجد الأخرى فليتعوذ بالله من الشيطان الرجيم، ثم قرأ: }الشيطان يعدكم الفقر ويأمركم بالفحشاء{**) bunu Tirmizî çıkardı ve “hasen garîb” dedi (**عارضة الأحوذي 11/109**) ; ve Nesâî), ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü gibi: (**إن روح القدس نفث في روعي**) (hadis, Abdullah b. Mesud’dan, Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem): (**إن روح القدس نفث في روعي أن نفسا لن تموت حتى تستكمل رزقها، ألا فاتقوا الله وأجملوا في الطلب**) bunu Begavî **شرح السنة** 14/304’te çıkardı, ve s. 373’e bak). Ve aslı, şeyin **التهام**’ındandır; o da onu yutmasıdır. Ve **الفصيل**, memede olanı **التهم** etti: onu tamamıyla aldı. Ve **فرس لهم**: sanki, koşusunun şiddetinden dolayı yeri yutuyor gibidir.
مقاييس اللغة:
(**لهم**) **اللام** ve **الهاء** ve **الميم**, sahih bir asıldır; bir şeyi yutmaya delalet eder; sonra bunun üzerine kıyas edilir. Araplar der: **التَهَم** şeyi: onu lokma olarak aldı. Ve bu babdandır **الإلهام**; sanki o, **الرُّوع**’a atılmış bir şeydir de onu yuttu. Yüce Allah dedi ki: ﴿**فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا**﴾ [**الشمس 8**]. Ve **الفصيل**, annesinin memesindeki şeyi **التَهَم** etti: onu tam aldı. Ve **فرسٌ لهِمٌّ**: çok süratli; sanki yeri yutuyor. Ve **اللُّهَيْم**: musibet; ve bunun gibi **أمُّ اللُّهيْم**; büyüklüğünden dolayı böyle adlandırıldı; sanki, atılanı yutuyor. Ve “büyük, kâfi” olana derler: **اللِّهَمّ**. Ve babdandır **اللُّهمُوم**: cömert adam. Bu, büyüklük ve genişlik üzerinedir.
القاموس المحيط:
**لَهِمَه**، **كسَمِعَه**، **لَهْماً** ve (harekesi) oynatılır; ve **تَلَهَّمَه** ve **الْتَهَمَهُ**: onu bir defada yuttu. Ve **رجلٌ لَهِمٌ**، **ككتِفٍ** ve **صُرَدٍ** ve **صَبورٍ** ve **مِنْبَرٍ**: çok yiyen. Ve **كخِدَبٍّ**: görüşü rağbet edilen; cömert; büyük kifayet sahibi; çoğulu **لِهَمُّونَ**. Ve büyük deniz. Ve atlardan ve insanlardan önde giden cömert; **كاللِّهْمِمِ** ve **اللِّهْمِيمِ** gibi; ikisinin kesresiyle; ve zamme de edilir. Ve **ابنُ جَلْحَبٍ**’ın, **جَديس**’ten, önde giden cömert (olduğu). Ve **أُمُّ اللُّهَيْمِ**، **كزُبَيْرٍ**: musibet; ve humma; ve ölüm; **كاللُّهَيْمِ** gibi. Ve **اللُّهْمُومُ**: sütü bol deve; ve geniş yara; ve kadının çeyizi; ve damlası bol bulut; ve çok sayı; ve büyük ordu; **كاللُّهامِ**، **كغُرابٍ** gibi; ve hayrı çok olan; **كاللِّهَمِّ** gibi. Ve Yüce Allah ona bir hayrı ilham etti: onu ona telkin etti. Ve **اسْتَلْهَمَه** onu: ona ilham etmesini ondan istedi. Ve **اللِّهْمُ** (kesre ile): öküzden ve her şeyden yaşlı olan; çoğulu: **لُهومٌ**. Ve **مَلْهَمٌ**، **كمَقْعَدٍ**: hurması çok (yer). Ve **يومُ مَلْهَمٍ**: Benî Temîm ve Hanîfe için bir savaş. Ve memede olanı **الْتَهَمَ**: onu tam aldı. Ve **الْتُهِمَ** rengi, **بضم التاءِ**: değişti. Ve **لُهْمَةٌ**’den, **سَويقٍ**’ten, zamme ile: ondan bir yudum. Ve **كزُبيرٍ**: geniş tencere.
تاج العروس:
(**لهمه كسمعه لهما**) fetih ile; (ve harekesi oynatılır; ve **تلهمه** ve **التهمه**) ve nadiren denir; ancak **التهمه** denir; yani (onu bir defada yuttu). Cerîr dedi:
* مايلق في أنشداقة تلهما *
(Ve **رجل لهم**، **ككتف** ve **صرد** ve **صبور** ve **منبر**) yani (çok yiyen). Ve **رجل لهم** (**كخدب**): görüşü rağbet edilen. Ve denildi ki: (cömert, büyük kifayet sahibi; çoğulu **لهمون**). Ve kadınlar bununla vasfedilmez. (Ve deniz) **اللهم**: (büyük), suyu çok. (Ve) **اللهم**: (at ve insanlardan önde giden cömert). Cömert olana gelince, daha önce geçti; o tekrar olur. Atların yarışçısı ise, sanki yeri yutuyor, yani onu lokma alıyor; **كاللهمم واللهميم** (ikisinin kesresiyle). Birincisi, **زهلق**’a ilhak edilmiştir; Sîbeveyh onu rivayet etti; bu yüzden idgam edilmedi. Ve bunun üzerine Geylân’ın sözüne bir vecih vardır:
* شأ ومدل سابق اللهامم *
Ve sonuncusunun çoğulu **اللهاميم**’dir. Cevherî, Mugîre b. Hubnâe’dan—o abraştı—şu beyti rivayet etti:
* لا تحسبن بياضا في منقصة * ان اللهاميم في أقرابها بلق *
(Ve zamme edilir) yani **لهموم** denir; Cevherî bununla yetindi; zikredilen şiiri rivayet etti. Ve Ali (radıyallahu teâlâ anh) hadisinde: “Siz Arapların **لهاميم**’isiniz”; **لهموم**’un çoğuludur; insanlardan ve atlardan cömert (olan). (Ve) **لهم**: (Benî) **جديس**’ten **بن جلجب**: önde giden cömert. Ve **أم اللهيم**، **كزبير**: musibet—Cevherî nakletti—ve İbn Berrî şu beyti rivayet etti:
* لقوا أم اللهيم فجهزتهم * غشوم الورد نكنيها المنونا *
(Ve) ayrıca (humma). Ayrıca (ölüm). Şemmer dedi: **أم اللهيم**, ölümün künyesidir; çünkü o, herkesi yutar. Ve **الأساس**’ta: ölüm, mahlûku yutmasından dolayı **أم اللهيم** diye adlandırıldı; bu mecazdır. (**كاللهيم**) **كزبير** gibi; Cevherî nakletti; ve “o musibettir” dedi. (Ve **اللهموم**) zamme ile: (sütü bol deve); Cevherî nakletti; bunun çoğulu **لها ميم**’dir. (Ve) ayrıca (geniş yara); nüshalarda böyle: **بضم الجيم** ve sonunda **حاء**; diğerinde **الخرج** **بضم الخاء** ve sonunda **جيم**; bunların hepsi tashiftir; doğrusu **الجرح الواسع**’dır. (Ve) ayrıca (kadının cihazı) yani ferci; bu, ondan önce geçenin, nüshacıların tashifi olmadığını; bilakis müelliften olduğunu gösterir. (Ve) ayrıca (damlası bol bulut). (Ve) ayrıca (çok sayı). (Ve) ayrıca (büyük ordu); “**عدد لهموم**” ve “**جيش لهموم**” denir. (**كاللهام كغراب**) son manada; sanki her şeyi yutuyor. Ve **الأساس**’ta: “**جيش لهام**: içine gireni örter, onu ortasında kaybeder”; bu mecazdır. (Ve) **اللهموم**: hayrı çok olan (**كاللهم**) **كخدب** gibi; bu daha önce geçti; o tekrar olur. (Ve Yüce Allah ona bir haberi ilham etti: onu ona telkin etti). Ve **الالهام**, feyiz yoluyla **الروع**’a atılan şeydir; Allah ve en yüce melekler topluluğu cihetinden olana mahsustur. Ve “göğsün onunla sükûn bulduğu bir şeyi kalbe vâki kılmak” denir; Allah bununla bazı seçkinlerini tahsis eder. (Ve **استلهمه** onu: ona ilham etmesini ondan istedi). Ve **اللهم** (kesre ile): öküzden yaşlı olan. Şeyhimiz dedi: evlâ olan, doğrusunun “öküzlerden” yahut benzeri olmasıdır; çünkü **الثور** müfred olup cins ismi değildir. (Ve) ayrıca her şeyden yaşlı olan; çoğulu **لهوم** zamme ile. Sahr el-Gayy, bir **وعل**’ı vasfederek dedi:
* وعلا بها كان طفلا ثم أسدس فاستوى * فأصبح لهما في لهوم قراهب
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهلم** dağ ceylanlarıdır; ve onlara **اللهم** denir; onun bir teki **لهم**’dir; ve cem‘de **لهوم** da denir. Ve ayrıca dedi: **الوعلى** büyüyünce o **لهم** olur; onun cem‘i **لهوم**’dur. Ve Gayre dedi: bu, yaban sığırına da söylenir. (Ve **ملهم**، **كمقعد**: hurması çok olan yer). Ezherî onu rubâîde zikretti; ve dedi ki: o, Yemâme’de bir köydür. Sükûnî dedi: Benî Numeyr’e, Merv’den bir gecelik mesafede. Gayre dedi: Benî Yeşkur’a ve Benî Bekr’den karışıklara. Tarafe dedi:
* يظل نساء الحى يعكفن حوله * يقلن عسيب من سرارة ملهما
Cerîr dedi:
* كأن حمول الحى زلن بلعلع * من الواد والبطحاء من نخل ملهما
(Ve **يوم ملهم**: Benî Temîm ve Hanîfe için bir savaş). Dâvûd b. Mutammim b. Nuveyre dedi:
* ويوم به حرب بملهم لم يكن * ليقطع حتى تدرك الدخل ثائره
* لدى جدول النيرين حتى تفجرث * عليه نحور القوم واحمر خاثره
(Ve **التهم**), (sütten kesilmemiş yavru) (memede olanı tam aldı). Ve **الأساس**’ta: onu emdi. (Ve **التهم** rengi, **بضم التاء**: değişti). Ve denir: (**لهمة من سويق بالضم**) yani (ondan bir yudum). (Ve) **اللهيم** (**كزبير**): geniş tencere; bunu zikreden bulmadım; belki doğrusu **النهيم**’dir, **بالنون**; çünkü o, “geniş tencere” diye tefsir edilendir. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الملهم**، **كمقعد**: erkeklerden çok yiyen. Ve suyu **لهم** etti, **كفرح**: onu bir yudumda içti. Câb dedi:
* قال جاب لها لقمان في قلاتها * ماء نقوى عالصدى هاماتها * تلهمه تلهمه لهما بجحفلاتها
Ve **ابل لهاميم**: yürüyüşü hızlı yahut çok olan. Râ‘î dedi:
* لهاميم في الخرق البعيد نياطه *
Ve **جمل لهميم** (kesre ile): büyük karınlı. Ve **ألهم**، **كأحمد**: Taberistan denizi sahilinde bir kasaba; onunla Âmul arasında bir merhale; Yâkût söyledi. Ve **اللهيماء** (küçültme, uzatılmış): Benî Temîm için bir su (kaynağı).
