# لوم (ل-و-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%88%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Dilin arka tarafı, dil kemiği demektir

- Harfler: ل - و - م
- Kur'an'da: 14 geçiş · 12 ayet · 11 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (11)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَلُومًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/siga/%D9%85%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Kınanan | 2 | 2 | [17:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/17:29.md) |
| [مَلُومِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/siga/%D9%85%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | مَفْعُولِينَ | Kınananlar | 2 | 2 | [23:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/23:6.md) |
| [مُلِيمٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/siga/%D9%85%D9%8F%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%85%D9%8C.md) | مُفْعِلٌ | Kınarken kınanan | 2 | 2 | [37:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/37:142.md) |
| [اللَّوَّامَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8E%D9%91%D9%88%D9%8E%D9%91%D8%A7%D9%85%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | الْفَعَّالَةِ | Kınayan | 1 | 1 | [75:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/75:2.md) |
| [بِمَلُومٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/siga/%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8D.md) | بِمَفْعُولٍ | Kınanan ile | 1 | 1 | [51:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/51:54.md) |
| [تَلُومُونِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | تَفْعُلُونِي | Beni kınamayın | 1 | 1 | [14:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/14:22.md) |
| [لَائِمٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/siga/%D9%84%D9%8E%D8%A7%D8%A6%D9%90%D9%85%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Kınayan | 1 | 1 | [5:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/5:54.md) |
| [لَوْمَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/siga/%D9%84%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | فَعْلَةَ | Kınamak | 1 | 1 | [5:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/5:54.md) |
| [لُمْتُنَّنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/siga/%D9%84%D9%8F%D9%85%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | فَعَلْتُنَّنِي | Beni kınadınız | 1 | 1 | [12:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/12:32.md) |
| [وَلُومُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَافْعُلُوا | Ve kınayın | 1 | 1 | [14:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/14:22.md) |
| [يَتَلَاوَمُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَتَفَاعَلُونَ | Birbirlerini kınarlar | 1 | 1 | [68:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/68:30.md) |

## Mücavir kökler — 61 mücavir (90 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hemen onu lokmaladı
2. [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dhl hayvanı avlamak için kazıyarak yapılmış tuzak demektir
3. [صرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sarh (sad,ha)” kente hakim yüksek tepe demektir
4. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sağ yandır
5. [حوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Balık demektir
6. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
7. [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların boyunları
8. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
9. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Büyük akarsu
10. [حسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hasir(ha,sin) : Susuz kalmış, çorak yer demektir
11. [سجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
12. [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kulp, bağ demektir
13. [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Nebiz köpük demektir
14. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Küçük
15. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğille, İç gömlek demektir
16. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
17. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bisat kilim demektir
18. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zeyl etek denektir
19. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Temel demektir
20. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ordu demektir
21. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sunv’a” tas demektir
22. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
23. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
24. [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehd düz, sert yer demektir
25. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Salata, doğranmış sebze demektir
26. [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
27. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Murar acı bir ağacın adıdır
28. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
29. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
30. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Önce
31. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
32. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
33. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
34. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
35. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
36. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
37. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
38. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
39. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
40. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dane, inek yavrusuna denir
41. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
42. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · El ve kol demektir
43. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
44. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
45. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
46. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
47. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
48. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Tasma kayış demektir
49. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
50. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beraber
51. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur
52. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
53. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
54. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Veli arka demektir
55. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Uhur ense demektir
56. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
57. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
58. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Zalimler
59. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
60. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Şey

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%88%D9%85/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لوم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84.md), [عتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8.md), [ذمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kusur, eksiklik veya gecikme sebebiyle muhataba dönüp onu duraksatarak yüzüne karşı kusurunu sayıp dökmek, yermek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi kusuruyla yüzleşmesi, sorumluluğu başkasına atma çabasının boşa çıkması ve hak edilmiş kınanmaya maruz kalış |
| Çekirdek Özet 3 | Vicdani ve ahlaki otodenetim mekanizması; dış kınamadan iç muhasebeye (نفس لوامة) evrilen sorumluluk bilinci |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir sözlü azarlama veya dedikodu düzeyinde kınama sayıp, failin kendi eylemiyle kınanmayı hak ediş (sayrûret) boyutunu ve içsel vicdani hesaplaşmayı gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لو | Bir yöne eğilme, kıvrılma, dönme, duraksama ve geri çevrilme; bu çekirdek [لوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%8A.md) kökünde bükme ve sarma, [لوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B0.md) kökünde bir yere sığınarak dönme, [لوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AD.md) kökünde bir görünüp çekilerek yönelme, [لون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%86.md) kökünde bir halden diğerine dönüşme anlamlarında belirgindir | م | Toplama, tutma ve ağzı kapama imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle soyut dönme ve duraksama hareketi; bir kimsenin eksikliğini toplayıp yüzüne vurma, faili kendi kusuru üzerinde durdurup içsel olarak sıkıştırma ve kınama (لوم) anlamına daralmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, sevk etme, sınır çizme ve muhatabı bir hedefe doğru dürtme |
| و | Çengel, çadır kazığı | İki durumu birbirine bağlama, sabitleme, fail ile yaptığı iş arasında irtibat kurma |
| م | Su | Toplanma, içe çekilme, kuşatma ve birikme |
| لوم | Çoban değneğinin sevk ediciliğiyle çengelin sabitleyiciliğinin birleşip içe toplanması | Muhatabın işlediği fiilin çengelle kendisine bağlanarak üvendire gibi yüzüne vurulması, failin kendi kusuru karşısında duraksatılarak iç muhasebeye ve kınanmaya sevk edilmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir işi ağırdan alma, duraksama, bekleme (تلوم); kişinin bir kusur veya eksiklik sebebiyle durdurulup sözle geri çevrilmesi ve yutkunarak, duraksayarak kusurunun yüzüne sayılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Antere bir beytinde cömertliği sebebiyle aşırı harcama yapıp kınanmaya maruz kalan kimseyi tasvir ederken bu kökün tef'îl babındaki türevini kullanır: رَبِذٍ يَدَاهُ بِالقِدَاحِ إِذَا شَتَا / هَتَّاكِ غَايَاتِ التِّجَارِ مُلَوَّمِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairlerinden Ma'kıl b. Huveylid el-Hüzelî kınanmayı hak etme durumunu ifade ederken şöyle der: حَمِدْتُ اللهَ أَنْ أَمْسَى رَبِيعٌ / بِدَارِ الهُونِ مَلْحِيّاً مُلَامَا |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça لوم kökü, merkezi Sami dil grubunda doğrudan ahlaki veya sözel kınama, gecikme ve kusur isnat etme alanı ile temsil edilir. Batı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan l-w-m kökünün kınama anlamında yaygın kullanımı sınırlı olup, kökün arkaik katmanında yer alan duraksama, homurdanma veya dille ses çıkarma hareketinin Arapçada عتب ve عذل gibi anlamları karşılayacak şekilde geliştiği görülür. İbranicede bu anlam alanı daha çok l-w-n (homurdanma, sızlanma, şikâyet etme) köküyle karşılanırken, Arapça l-w-m kökü hem nesnel bir duraksamayı ve gecikmeyi (تلوم) hem de bu duraksamaya yol açan ahlaki eksikliğin sözel olarak muhataba yöneltilmesini (لوم) içine alacak biçimde semantik bir genişleme göstermiştir. Kökün Afro-Asyatik kökenindeki ses taklidi (mırıldanma, homurdanma, içe doğru konuşma) çekirdeği, klasik Arapçada failin yaptığı yanlış sebebiyle kendi içine dönmesi veya toplum tarafından ayıplanması biçiminde soyutlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | تلوم ve لوم | Duraksama, bir yerde oyalanma fiziksel hareketinden; kusurlu davranışı durdurup kişinin yüzüne kusurunu vurma ve azarlama anlamına semantik geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice l-w-n (şikâyet, homurdanma) ile semantik yakınlık | Dudak ve ağız içi homurdanma hareketinin Arapçada vâv-mîm çatısıyla ahlaki kınamaya ve ayıplamaya dönüşmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrulanabilir doğrudan bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لوم | Anlamlı | Kınamak, duraksatmak | Bir kusurundan ötürü muhatabı yermek, azarlamak; bir yerde bekleyip oyalanmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [لمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D9%88.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız bir üçlü kök olarak işlenmemiştir | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| [ولم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%85.md) | Anlamlı | Bir araya toplamak, düğün yemeği vermek | Dağınık unsurları bağlayıp bir araya getirmek; evlilik ziyafeti (velime) vermek | Hedef kökle zıt veya doğrudan anlam bağı zayıftır; Kur'an'da geçmez |
| ومل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez; mühmel |
| [ملو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A.md) | Anlamlı | Zaman sürmek, mühlet vermek | Bir süre boyunca yaşamak, genişlik ve mühlet içinde olmak; günün uzaması | Hedef kökün duraksama anlamıyla zaman/mühlet bağlamında örtüşür; Kur'an'da geçmez |
| [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) | Anlamlı | Mal sahibi olmak, zenginleşmek | İnsanın sahip olduğu, biriktirdiği ve tasarruf ettiği iktisadi değer (mal) | Toplama ve elde tutma yönüyle لوم kökündeki tutma unsuruyla uzak akrabadır; Kur'an'da geçer |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لوم | Merkez | Kınama ve yerme | Yapılan bir hatanın sorumluluğunu doğrudan failin yüzüne vurarak onu duraksatma ve utandırma | Kusur isnadıyla birlikte failin kendi vicdanında kınanacak hale gelmesi durumunu da içerir |
| [عذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%84.md) | Komşu | Nasihat yollu kınama | لوم köküne göre daha çok öğüt, vazgeçirme ve şefkat tonu barındıran kınama | Muhatabın iyiliği için yapılan, azarlamadan ziyade ıslah gayesi güden sitem |
| [عتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8.md) | Komşu | Sitem ve kırgınlık bildirme | Dostlar arasındaki sevgiye dayalı kırgınlığı ve beklentiyi dile getirme | Sevginin devamını arzulayan, hoşnutsuzluğu giderip rızaya dönmeyi amaçlayan nazik kınama |
| [ذمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85.md) | Komşu | Zemmetme, aşağılama | Ahlaki veya toplumsal planda bir kusuru sebebiyle birini alçaltma ve yerme | لوم failin duraksayıp hesap vermesine odaklanırken [ذمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85.md) kalıcı bir lekeleme ve değersizleştirmeyi hedefler |
| [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) | Zıt | Övgü ve şükürle anma | İyilik ve güzelliği isteyerek yapan faili kemal sıfatlarıyla yüceltme ve övme | Kınamanın tam karşıtı olarak kusurun değil yetkinliğin ilan edilmesidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لوم | Kusuru yüzüne vurarak yerme | Failin fiilinden ötürü hesaba çekilmesi, kınanmayı hak etmesi ve iç muhasebeye yönelmesi | Kesin |
| Latince | Blasphemare, increpare, reprehendere | Azarlamak, geri çevirmek, kınamak | Reprehendere fiili kökteki tutma ve geri çekme hareketini tam karşılarken, içsel vicdani sızlama boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Blame, reproach, censure | Suçlamak, kınamak, sitem etmek | Blame sorumluluk yüklemeyi, reproach ise duygusal sitemi karşılar; kökteki nefsin kendi kendini sorgulaması anlamını tek başına veremez | Kesin |
| Almanca | Tadeln, vorwerfen | Kınamak, kusurunu önüne koymak | Vorwerfen eylemin muhatabın önüne atılmasını tam yansıtır; ahlaki duraksama ve sayrûret boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | Blâmer, reprocher | Ayıplamak, kınamak | Kamusal veya ahlaki yergiyi karşılar; Kur'an'daki kendini sürekli kınayan nefis derinliğini dışarıda bırakır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَلُوم / مَلُومِينَ | Doğrudan kınanan, ayıplanan kişi | Haddi aşma, cimrilik veya israf sonucu toplum ve Allah nezdinde ayıplanma bağlamı; İsrâ [17:29](https://lisan.digital/tr/ayet/17:29.md), Mü'minûn [23:6](https://lisan.digital/tr/ayet/23:6.md) |
| مُلِيم | Kınanmayı bizzat hak etmiş olan (sayrûret) | Kişinin kendi tercihiyle kınanacak duruma düşmesi, kınanacak iş yapması bağlamı; Sâffât [37:142](https://lisan.digital/tr/ayet/37:142.md), Zâriyât [51:40](https://lisan.digital/tr/ayet/51:40.md) |
| اللَّوَّامَة | Kendi kusurlarını sürekli sorgulayan ve kınayan iç ses | Kıyamet günü öncesinde insanın vicdani otodenetim ve ahlaki uyanış mekanizması; Kıyâme [75:2](https://lisan.digital/tr/ayet/75:2.md) |
| لَائِم / لَوْمَة | Dışarıdan yönelen baskıcı toplumsal ayıplama | Hak yolda yürüyen müminlerin kınayıcıların dedikodusundan ve baskısından çekinmemesi bağlamı; Mâide [5:54](https://lisan.digital/tr/ayet/5:54.md) |
| تَلُومُونِي / التَّلَاوُم | Karşılıklı suçlama ve sorumluluğu üzerinden atma çabası | Şeytanın ahirette insanları yüzüstü bırakması ve bahçe sahiplerinin dünyadaki pişmanlığı bağlamı; İbrâhîm [14:22](https://lisan.digital/tr/ayet/14:22.md), Kalem [68:30](https://lisan.digital/tr/ayet/68:30.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb, irade ve ceza sorumluluğu | Şeytanın ve günahkârların ahirette birbirini kınaması bağlamında kulun fiillerindeki ahlaki ve ontolojik sorumluluğu | Kınamanın ancak iradi fiillere taalluk edeceği, cebir altında kınamanın anlamsız olacağı vurgusu |
| Fıkıh | Hukuki ve ahlaki meşruiyet sınırları | Meşru kılınan ilişkilerde kişilerin kınanmaktan berî olması (غَيْرُ مَلُومِينَ) ve ta'zir cezalarının kınama derecesi | Hukukun izin verdiği alanın ayıplamadan muaf tutulması ve ayıplamanın tazir basamağı sayılması |
| Tefsir | Nefis mertebeleri ve içsel tekamül | النَّفْسُ اللَّوَّامَةُ terkibinde nefsin emmâre ile mutmainne arasındaki sorgulayıcı, günaha pişman olan uyanık mertebesi | Kınamanın yıkıcı bir azarlama değil, arınmaya ve tekamüle götüren yapıcı bir iç muhasebe olarak ele alınması |
| Hadis | Hakta sebat ve riyadan uzak durma | Allah yolunda kınayıcının kınamasından korkmama ilkesi ve emr-i bi'l-ma'rûf ifasında toplumsal baskıya direnç | Toplumsal yerginin müminin istikametini bozamayacağı ahlaki cesaret boyutu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ahlak ve takva | Vicdani muhasebe mekanizması | İnsanı günahtan vazgeçirip tevbeye yöneltme | Nefsin kendini kınaması ilahi huzurda aklanmanın ön koşulu olan ahlaki bir uyarıcıdır | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve tenkit faaliyeti | Bilimsel özeleştiri ve hakem denetimi | Hatalı hipotez ve çıkarımları ayıklama | Bilimsel süreçte üretilen bilginin yöntem ve veri açısından kusurlarının ortaya konması | Güçlü |
| Siyasi | Kamuoyu baskısı ve hesap verebilirlik | Sivil denetim ve muhalefet eleştirisi | İktidarın keyfiliğini toplumsal kınama ile sınırlama | Yöneticilerin meşruiyet sınırını aşması halinde kınanma (ملوم) korkusuyla dengelenmesi | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı ve harcama dengesi | Tüketim dengesizliğinin yaptırımı | İsraf ve cimriliği önleyerek orta yolu koruma | İsrâ 29'da belirtildiği gibi eli büsbütün açmanın veya sıkmanın insanı kınanmış (ملوم) duruma düşürmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Negatif geri besleme ve hata düzeltme döngüsü | Kontrol sistemlerinde çıktının hedeften sapması durumunda sistemin kendini durdurup parametreleri yeniden ayarlaması gibi, kınama da ahlaki sapmayı düzelten bir iç geri besleme sinyalidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ahlaki otodenetim ve sosyal yaptırım teorisi | Bireyin içselleştirdiği normlar üzerinden kendi benliğini yargılaması (süper-ego muhasebesi) ve toplumun sapma gösteren davranışa uyguladığı formel olmayan ahlaki yaptırım | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca başkaları hakkında arkadan konuşma, boş dedikodu veya psikolojik olarak yıpratıcı haksız bir suçlama hissine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; dışarıdan gelen haksız dedikoduya aldırmamayı (لَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ), failin bizzat kendi fiiliyle kınanmayı hak etmesini (مُلِيم), insanın başkasını suçlamayı bırakıp kendini kınamasını ve nihayet içsel tekamülün basamağı olan uyanık vicdanı (النَّفْسُ اللَّوَّامَةُ) kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök daraltıldığında, Kur'an'ın ahlak teorisindeki en hayati kavramlardan biri olan nefsin kendi kendini sorgulaması ve sorumluluk bilinci zedelenir; kınama yalnızca başkalarının yaptığı bir düşmanlık gibi algılanarak bireysel özeleştiri mekanizması devre dışı kalır |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın ahlaki ve hukuki sorumluluğunun sınırlarını çizer; suçun ve günahın faturasını dış etkenlere veya şeytana kesme kolaycılığını yıkarak faili doğrudan kendi iradesiyle yüzleştirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret hesaplaşması ve şeytanın itirafı sahnelerinde (İbrâhîm [14:22](https://lisan.digital/tr/ayet/14:22.md)), iktisadi ahlak ve ifrat-tefrit dengesi ayetlerinde (İsrâ [17:29](https://lisan.digital/tr/ayet/17:29.md)), nefis mertebeleri ve kıyamet bilincinde (Kıyâme [75:2](https://lisan.digital/tr/ayet/75:2.md)) ve dava ahlakı ile toplumsal baskıya direnç ayetlerinde (Mâide [5:54](https://lisan.digital/tr/ayet/5:54.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Suçu ve günahı sürekli dış güçlere, çevreye veya şeytana yükleyen kaderci kaçışı engeller; şeytanın dahi ahirette 'Beni kınamayın, kendinizi kınayın' diyeceğini ilan ederek sorumluluğun bireyselliğini kesinleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kusur sebebiyle muhatabın önüne geçip onu duraksatmak, yüzüne kusurlarını dökerek yermek ve yutkunarak konuşmak.
- Soyut anlam: Failin işlediği kusurlu fiil sebebiyle ahlaki kınanmayı bizzat hak etmesi, dışsal kınamalardan arınarak kendi içine dönük vicdani otodenetim ve tevbe sürecini başlatması.
- Sistematik karşılık: Ahlaki ve hukuki sistemde dışsal sosyal yaptırım ile içsel vicdani denetim arasındaki köprü; hatayı düzelten geri besleme mekanizması.
- LaTeX modeli: $$L(a) = \Delta(a, a^*) \cdot \delta_i \implies S \to \{S_{\text{int}}, S_{\text{ext}}\}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $a$ failin gerçekleştirdiği fiili, $a^*$ olması gereken ahlaki veya hukuki ideal ölçüyü temsil eder. $\Delta(a, a^*)$ ideal ölçüden meydana gelen sapma miktarını gösterir. $\delta_i$ fiilin failin kendi iradesiyle gerçekleştiğini gösteren katsayıdır; irade yoksa kınama doğmaz. Sapma ile iradenin çarpımı kınama potansiyelini $L(a)$ doğurur. Bu potansiyel sistemi $S$ iki yönde tetikler: dışsal toplumsal kınama ($S_{\text{ext}}$) ve insanın kendi nefsini hesaba çektiği içsel vicdani geri besleme döngüsü ($S_{\text{int}}$). Böylece kökün hem nesnel sorumluluğu hem de nefsin kendini kınaması dinamiği sembolik olarak ifade edilmiş olur.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%88%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/5:54.md) — لَوْمَةَ · لَائِمٍ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; içinizden her kim, dininden dönerse; Allah’ın sevdiği ve onların da O’nu sevdikleri, mü’minlere karşı alçak gönüllü, kafirlere karşı zorlu bir kavim getirir. Allah yolunda cihad ederler, hiç bir yerenin yermesinden korkmazlar. Bu, Allah’ın bir lütfudur. O’nu dilediğine verir. Allah; Vasi’dir, Alim’dir.

### [Yusuf 12:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/12:32.md) — لُمْتُنَّنِي

قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ

Meal (IK): Kadın dedi ki: İşte beni, onun için ayıpladığınız budur. Onu kendime ram etmek istedim, ama o iffetinden çekindi. Eğer istediğimi yapmazsa; andolsun ki, zindana atılacak ve zillete uğrayanlardan olacaktır.

### [İbrahim 14:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/14:22.md) — تَلُومُونِي · وَلُومُوا

وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): İş olup bitince; şeytan dedi ki: Gerçekten Allah, size sözün doğrusunu söylemişti. Ben de size söz verdim, ama caydım. Sizi zorlayacak hiç bir gücüm de yoktu. Yalnız ben sizi çağırdım, siz de geldiniz. O halde beni kınamayın, kendinizi kınayın. Artık ben sizi kurtaramam, siz de beni kurtaramazsınız. Esasen daha önce, beni Allah’a ortak koşmanızı kabul etmemiştim. Doğrusu zalimlere elim bir azab vardır.

### [İsra 17:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/17:29.md) — مَلُومًا

وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا

Meal (IK): Ve elini boynuna bağlı kılma, onu büsbütün de açıp durma. Yoksa kaybedenlerden ve kınananlardan olursun.

### [İsra 17:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/17:39.md) — مَلُومًا

ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا

Meal (IK): Bunlar, Rabbının sana vahyettiği hikmettendir. Allah ile beraber bir başka ilah edinme. Yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.

### [Müminun 23:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/23:6.md) — مَلُومِينَ

إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ

Meal (IK): Sadece eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları müstesnadır. Doğrusu onlar; bunun için de kınanacak değildirler.

### [Saffat 37:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/37:142.md) — مُلِيمٌ

فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ

Meal (IK): Yenilgiye uğramışken, bir balık yutmuştu onu.

### [Zariyat 51:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/51:40.md) — مُلِيمٌ

فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ

Meal (IK): Sonunda onu da, ordularını da yakalayıp denize attık. O, kınanacak işler yapıp durmaktaydı.

### [Zariyat 51:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/51:54.md) — بِمَلُومٍ

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ

Meal (IK): Onlardan yüz çevir. Artık sen, kınanacak değilsin.

### [Kalem 68:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/68:30.md) — يَتَلَاوَمُونَ

فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَلَاوَمُونَ

Meal (IK): Şimdi birbirlerini yermeye başladılar.

### [Mearic 70:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/70:30.md) — مَلُومِينَ

إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ

Meal (IK): Ancak eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları müstesna. Doğrusu onlar, bunun için kınanacak değildirler.

### [Kıyamet 75:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/ayet/75:2.md) — اللَّوَّامَةِ

وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ

Meal (IK): Nedamet çeken nefse yemin ederim.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Dilin arka tarafı, dil kemiği demektir. Başkasını yermek anlamında yutkunarak konuşmadır.
Kınamak anlamındadır. Bu kök ifal babınan gelince başındaki hemze tadiye için değil sayruret içindir. Yani kınayan kimsenin kınanan durumuna düşmesidir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الّلام والميم و و ا ي ء معهما
ل و م، م ل و، م و ل، و ل م، ل م ي، م ل ي، م ي ل، ل م أ، ل أ م، م ل أ، أ ل م، أ م ل مستعملات
لوم:
اللَّوْم: المَلامةُ، والفعْلُ: لامَ يَلومُ. ورَجُلٌ مَلُومٌ ومَليم: قد استحقّ اللَّوْم. واللَّوْماءُ: المَلامةُ، قال:
ألا يا جارتي غُضِّي		عن اللَّوْماءِ والعَذْلِ
واللَّوْمةُ: الشَّهْدةُ.
واللاّمة، بلا همزٍ، واللاّم: الهَوْلُ، قال:
ويَكادُ من لامٍ يَطـيرُ فُـؤادُهـا		إن صاح مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنَكِّسَ
ملو:
المُلاوةُ: مُلاوةُ العَيْش، تقول: إنّه لفي مُلاوةٍ من عَيْشٍ، أي: أُمْلِيَ له، ومن ذلك قيل: تملّى فلانٌ، واللَّهُ تبارك وتَعالى يُملي لمن يشاء فيؤجّله في الخفض والسّعة والأَمْن، قال: مُلاوةً مُلِّئتها كأنِّي ضاربُ صَنْجَيْ نَشْوةٍ مُغَنِّي والمَلَوان: اللّيلُ والنّهار. والمُلاوةُ: فلاة ذات حَرٍّ وسَرابٍ، وأَمْلَيْت الكتاب: لغة في أمللت.
مول:
المال: معروفٌ. وجمعُهُ: أموال. وكانت أموال العرب: أنعامهم.
ورجل مالٌ، أي: ذو مالٍ، والفِعْل: تَمَوَّل.
والمَوْلةُ: اسمُ العَنْكَبُوت.
ولم:
الوليمةُ: طعام يُتَّخَذ على عُرْسٍ، والفِعْل: أَوْلَمَ يُولِمُ.
لمي:
اللَّمَى، مقصور: من الشَّفة اللَّمْياء، وهي اللّطيفة القليلة الدّم، والنّعت: أَلْمَى ولمياء. وكذلك: لثةٌ لمياء، قليلة اللّحْم والدّم، قال ذو الرّمّة:
لمياءُ في شَفَتَيها حوّةٌ لَعَـسٌ		وفي اللِّثات وفي أنيابها شَنَبُ
ملي:
المَلِيُّ: الهويُّ من الدّهر وهو الحين الطّويل من الزّمان، ولم أسمع منه فِعْلاً ولا جَمْعاً.
والإملاءُ: هو الإملالُ على الكاتب.
ميل:
المَيْلُ: مصدر مالَ يَميل، وهو مائل.. والمَيَل: مصدر الأميل، مَيِل يَمْيَلُ مَيَلاً وهو أَمْيَل.
والمَيْلاء منْ الرّمل: عُقْدَةٌ ضَخْمةٌ مُعْتَزِلة.
والمِيلُ: مَنارٌ يُبْنَى للمُسافِر في أنْشاز الأَرْضِ وأَشْرافها.. والمِيلُ أيضاً: المِكْحال.
والأَمْيل من الرِّجال: الجبان، وهو في تفسير الأعْراب: الذي لا تُرْس معه.
لمأ:
أَلْمَأَ اللِّصُّ على الشّيء فذهب به، أي: وقع عليه ووثب.
والأَرْضُ إذا عهدتَ فيها حُفَراً، ثُمَّ رأيتها قد استوت قلت: تَلَمَّأت، قال:
وللأرض كم من صالحٍ قد تَلَمَّأَتْ		عليه فوارَتْهُ بلـمّـاعةٍ قَـفْـرِ
لأم:
اللَّئِيمُ: مصدرُه اللُّؤْم والَّلآمةُ، والفِعْلُ: لَؤُم يَلْؤُمُ.
والَّلأْمةُ: الدِّرْعُ.. تقول: استلأم الرَّجلُ، أي: لَبِسَ َلأْمَتهُ.
والَّلأْمُ من كلّ شَيءٍ: الشّديدُ.
وإذا اتّفق الشّيئان قيل: الْتَأَما.. وأَْلأَمتُ الجُرْحَ بالدّواء.. وأَْلأَمْتُ القُمْقُمَ أو الشّيء، إذا سَدَدْتَ صُدُوعَهُ.
وريشٌ لُؤامٌ: إِذا كان رِيَش به السَّهْم فالْتَأَم الظَّهران ووافق بَعْضُه بعضاً، قال:
يقلِّب سَهْماً راشَهُ بمَـنـاكـبٍ		ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجَفُ شارِفُ
ملأ:
الملأ: جماعةٌ من النّاس يجتمعون ليتشاوروا ويتحادثوا، والجميع: الأَمْلاء، قال:
وقال لها الأَمْلاءُ من كل مَعْشَرٍ		وخيرُ أقاويلِ الرِّجالِ سَديدُهـا
ومالأتُ فلاناً على الأمر، أي: كنت معه في مشورته. والممالأَة: المعاونة: مالأت على فلان، أي: عاونت عليه.
ويقال: ما كان هذا الأمرُ عن ملأٍ منّا، أي: عن تشاور واجتماع.
والمَلْءُ: من الامتلاء، والمِلءُ: الاسم، ملأته فامتلأ، وهو ملآنٌ مملوءٌ مُمْتلِىءٌ مَلِيءٌ.. وشابٌ ما لِىءُ العَيْن حُسْناً، قال: بهَجْمةٍ تَمْلأُ عَيْنَ الحاسِدِ والمُلأَةُ: ثِقَلٌ يأخذ في الرّأس كالزُّكام من امتلاء المَعِدةِ، فالرّجلُ منه مملوءٌ.. والمُلأَة: كِظّةٌ من كثرة الأكل.. والمُلأةَ:ُ فلاةٌ ذات حرّ وسراب، ويُجْمَعُ: مُلاً، مقصور.
والمُلاءةُ: الرَّيْطةُ، والجميعُ: المُلاءُ.. والمَلاءةُ: مصدر المليء الغنيّ الذي عنده ما يؤدّى، مَلْؤَ يَمْلُؤُ مَلاءَةً فهو مَليءٌ. وقَومٌ مُلآءٌ على فُعَلاء، ومن خَفَّفَ قال: مُلاءُ.
ألم:
الأَلَمُ: الوَجَعُ، والمُؤْلم: المُوجِعُ. والفِعْلُ: أَلِمَ يَأْلَمُ أَلَماً فهو: أَلِمٌ. والمجاوز: آلَمَ يُؤلِمُ إيلاماً، فهو مؤلِمٌ.
أمل:
الأَمَلُ: الرَّجاءُ، تقول: أَمَلْتُهُ آمُلُهُ، وأَمَّلْتُه أؤمّله تأميلا.
والتَّأَمُّل: التَّثَبُّتُ في النّظر، قال:
تأمّلْ خليلي هل تَرَى من ظَعائنٍ		تحمّلْنَ بالعَلْياءِ من فَوْق جُرْثُـمِ
والأَمِيل: حَبْلٌ من الرَّمْلِ معتزل، على تقدير فَعِيل، قال يصف الثَّوْر: فانصاع مَذْعُوراً وما تَصَدّفا
كالبَرْقِ يَجْتازُ أَمِيلاً أَعْرَفا وقال بعضُهم: أراد: الأَمْيَل فخفّف.

##### Türkçe

باب **الّلام** و**الميم** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ل و م**، **م ل و**، **م و ل**، **و ل م**، **ل م ي**، **م ل ي**، **م ي ل**، **ل م أ**، **ل أ م**، **م ل أ**، **أ ل م**، **أ م ل** مستعملات

**لوم**:
**اللَّوْم**: kınama; fiil: **لامَ يَلومُ**. Ve **رَجُلٌ مَلُومٌ** ve **مَليم**: kınamayı hak etmiş. Ve **اللَّوْماءُ**: kınama; dedi ki:
ألا يا جارتي غُضِّي		عن **اللَّوْماءِ** والعَذْلِ
Ve **اللَّوْمةُ**: şehadet.
Ve **اللاّمة** (hemzesiz) ve **اللاّم**: dehşet; dedi ki:
ويَكادُ من **لامٍ** يَطـيرُ فُـؤادُهـا		إن صاح مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنَكِّسَ

**ملو**:
**المُلاوةُ**: geçim **مُلاوةُ العَيْش**; dersin ki: “Şüphesiz o, geçimden bir **مُلاوةٍ** içindedir”, yani: ona mühlet verilmiştir; bundan dolayı “Falanca **تملّى** etti” denildi. Ve Allah Tebâreke ve Teâlâ dilediğine **يُملي** eder; böylece ona mühlet verir; alçakgönüllülükte, genişlikte ve emniyette. Dedi ki:
مُلاوةً مُلِّئتها كأنِّي ضاربُ صَنْجَيْ نَشْوةٍ مُغَنِّي
Ve **المَلَوان**: gece ve gündüz. Ve **المُلاوةُ**: sıcak ve serap sahibi bir çöl düzlük. Ve “**أَمْلَيْت** الكتاب”: **أمللت**’te bir dil (lehçe).

**مول**:
**المال**: bilinen (mal). Çoğulu: **أموال**. Arapların malları: onların davarlarıydı.
Ve **رجل مالٌ**: yani mal sahibi; fiil: **تَمَوَّل**.
Ve **المَوْلةُ**: örümceğin adı.

**ولم**:
**الوليمةُ**: düğün üzerine yapılan yemek; fiil: **أَوْلَمَ يُولِمُ**.

**لمي**:
**اللَّمَى** (maksur): **الشَّفة اللَّمْياء**’dan; o, ince, kanı az olandır. Sıfat: **أَلْمَى** ve **لمياء**. Keza: **لثةٌ لمياء**: eti ve kanı az. Zû’r-Rumme dedi ki:
لمياءُ في شَفَتَيها حوّةٌ لَعَـسٌ		وفي اللِّثات وفي أنيابها شَنَبُ

**ملي**:
**المَلِيُّ**: dehrden bir süre; o, zamandan uzun vakittir. Ondan bir fiil de bir çoğul da işitmedim.
Ve **الإملاءُ**: kâtibe dikte ettirmektir.

**ميل**:
**المَيْلُ**: **مالَ يَميل**’in mastarıdır; o, eğilen (mâil)dir. Ve **المَيَل**: **الأميل**’in mastarıdır; **مَيِل يَمْيَلُ مَيَلاً**; o, **أَمْيَل**’dir.
Ve kumdan **المَيْلاء**: ayrılmış büyük bir düğüm.
Ve **المِيلُ**: yolcu için yerin tümseklerinde ve yükseklerinde yapılan bir işaret direği. Ve **المِيلُ** ayrıca: sürme çekme aleti.
Ve erkeklerden **الأَمْيل**: korkak; bedevîlerin tefsirinde: yanında kalkanı olmayan kimsedir.

**لمأ**:
**أَلْمَأَ** hırsız bir şeyin üzerine (atılıp) onu götürdü; yani: onun üzerine düştü ve sıçradı.
Ve yer: onda çukurlar gördüğün zaman, sonra onu dümdüz olmuş görürsen “**تَلَمَّأت**” dersin. Dedi ki:
وللأرض كم من صالحٍ قد تَلَمَّأَتْ		عليه فوارَتْهُ بلـمّـاعةٍ قَـفْـرِ

**لأم**:
**اللَّئِيمُ**: masdarı **اللُّؤْم** ve **الَّلآمةُ**’dır; fiil: **لَؤُم يَلْؤُمُ**.
Ve **الَّلأْمةُ**: zırh. Dersin ki: adam **استلأم** etti; yani zırhını giydi.
Ve her şeyden **الَّلأْمُ**: şiddetli olan.
Ve iki şey uyuştuğu zaman “**الْتَأَما**” denir. Ve yarayı ilaçla **أَْلأَمتُ**. Ve şişeyi yahut şeyi **أَْلأَمْتُ**: yarıklarını kapattığın zaman.
Ve **ريشٌ لُؤامٌ**: oka tüy takıldığı zaman, iki yan (tüy) birleşti, birbirine uydu. Dedi ki:
يقلِّب سَهْماً راشَهُ بمَـنـاكـبٍ		ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجَفُ شارِفُ

**ملأ**:
**الملأ**: danışmak ve konuşmak için toplanan insan topluluğu; hepsi: **الأَمْلاء**. Dedi ki:
وقال لها الأَمْلاءُ من كل مَعْشَرٍ		وخيرُ أقاويلِ الرِّجالِ سَديدُهـا
Ve “Falancayla iş üzerine **مالأتُ**”: yani onun meşveretinde onunla birlikte oldum. Ve **الممالأَة**: yardımlaşma; “Falancaya karşı **مالأت**”: yani ona karşı yardım ettim.
Ve denir ki: “Bu iş bizden bir **ملأٍ**’dan olmadı”: yani bir danışma ve toplanmadan (olmadı).
Ve **المَلْءُ**: doluluktan; **المِلءُ**: isimdir. Onu doldurdum da doldu; o **ملآنٌ** (dolu), **مملوءٌ** (doldurulmuş), **مُمْتلِىءٌ** (dolmuş), **مَلِيءٌ** (dolu). Ve “güzellikçe gözü dolduran bir genç”: **شابٌ ما لِىءُ العَيْن**. Dedi ki:
بهَجْمةٍ تَمْلأُ عَيْنَ الحاسِدِ
Ve **المُلأَةُ**: midenin dolmasından başta nezle gibi tutan bir ağırlık; kişi bundan dolayı **مملوءٌ**’dur. Ve **المُلأَة**: çok yemekten bir tıka basa dolma. Ve **المُلأةَ**: sıcak ve serap sahibi bir çöl düzlük; çoğul yapılır: **مُلاً** (maksur).
Ve **المُلاءةُ**: **الرَّيْطةُ** (bir tür örtü/elbise); hepsi: **المُلاءُ**. Ve **المَلاءةُ**: ödeme gücü olan zengin **المليء**’in masdarıdır: **مَلْؤَ يَمْلُؤُ مَلاءَةً**; o halde o **مَليءٌ**’dür. Ve bir kavim **مُلآءٌ** (fu‘alâ vezninde). Hafifleten kimse “**مُلاءُ**” dedi.

**ألم**:
**الأَلَمُ**: ağrı. Ve **المُؤْلم**: ağrıtan. Fiil: **أَلِمَ يَأْلَمُ أَلَماً**; o halde o **أَلِمٌ**’dir. Ve geçişli (bab): **آلَمَ يُؤلِمُ إيلاماً**; o halde o **مؤلِمٌ**’dir.

**أمل**:
**الأَمَلُ**: ümit. Dersin ki: **أَمَلْتُهُ آمُلُهُ**; ve **أَمَّلْتُه أؤمّله تأميلا**.
Ve **التَّأَمُّل**: bakışta sağlamca durup düşünmedir. Dedi ki:
تأمّلْ خليلي هل تَرَى من ظَعائنٍ		تحمّلْنَ بالعَلْياءِ من فَوْق جُرْثُـمِ
Ve **الأَمِيل**: kumdan ayrılmış bir ip (şerit); **فَعِيل** takdirince. Dedi ki, boğayı vasfederken:
فانصاع مَذْعُوراً وما تَصَدّفا		كالبَرْقِ يَجْتازُ أَمِيلاً أَعْرَفا
Ve bazısı dedi ki: muradı **الأَمْيَل** idi; sonra hafifletti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

اللَوْمُ: العَذْلُ. تقول: لامَهُ على كذا لَوْماً ولَوْمَةً، فهو مَلومٌ. ولَوَّمَهُ شدِّد للمبالغة. واللُوَّمُ: جمع لائِم. واللائِمَةُ: المَلامَةُ، وكذلك اللومى على فُعْلى. يقال: ما زلت أتجرّع فيك اللَوائِمَ. والمَلاوِمُ: جمع المَلامَةِ. واللامَةُ: الأمر يُلامُ عليه. وألامَ الرجلُ، إذا أتى بما يُلامُ عليه. يقال لامَ فلانٌ غيرَ مُليمٍ. وفي المثل: "رُبَّ لائِمٍ مُليم". قال الشاعر:
ومن يَخْذَلْ أخاه فقد ألاما
واسْتَلامَ الرجل إلى الناس، أي اسْتَذَمَّ. أبو عبيدة: يقال ألَمْتُهُ بمعنى لُمْتُهُ. وأنشد لمَعْقِل بن خويلد الهذَلي:
حَمِدْتُ اللهَ أن أمْسى رَبيعٌ		بدارِ الذُلِّ مَلْحِيًَّا مُلامـا
والمُلاوَمَةُ: أن تَلومَ رجلاً ويَلومُكَ. وتَلاوَموا: لامَ بعضُهم بعضاً. ورجلٌ لومَةٌ: يَلومُهُ الناس. ولُوَمَةٌ: يَلومُ الناس. والتَلَوُّمُ: الانتظار والتَمَكُّثُ. ولامُ الإنسان: شَخصُه، غير مهموز. وقال الراجز:
مَهْرِيَّة تَخْطُرُ في زمانها
لم يُبْقِ منها السَيْرُ غَيْرَ لامها

##### Türkçe

**اللَوْمُ**: azarlama/kınama. Dersin ki: onu şu şey üzerine **لامَهُ** diye kınadı; **لَوْماً** ve **لَوْمَةً** (kınama olarak); o da **مَلومٌ**dur (kınanmış). Ve **لَوَّمَهُ** (şeddeli) mübalağa içindir. Ve **اللُوَّمُ**: **لائِم**’in çoğuludur. Ve **اللائِمَةُ**: **المَلامَةُ**’dir; yine **اللومى** da **فُعْلى** vezni üzerinedir. Denir: “Sende/ senin yüzünden **اللَوائِمَ**’i (kınamaları) yutkunup durdum.” Ve **المَلاوِمُ**: **المَلامَةِ**’nin çoğuludur. Ve **اللامَةُ**: kendisi üzerine kınanılan iştir. Ve **ألامَ** adam, eğer kendisiyle kınanılan şeyi getirirse (yaparsa). Denir: falan, kınayan olmayan bir kimseyi **لامَ** etti (kınadı). Ve meselde: “Nice **لائِمٍ** vardır ki **مُليم**dir.” Şair dedi ki:
Ve kim kardeşini yüzüstü bırakırsa, muhakkak **ألاما** etti

Ve **اسْتَلامَ** adam insanlara karşı; yani **اسْتَذَمَّ** etti (kendini zemme nispet etti). Ebû Ubeyde: **ألَمْتُهُ** denir, **لُمْتُهُ** manasınadır. Ve Hüzeli Ma‘kıl b. Huveylid’den inşad etti:
Allah’a hamd ettim ki Rebî‘ akşamladı		zillet yurdunda, tuzlu (acı) olarak, kınanmış

Ve **المُلاوَمَةُ**: bir adamı kınaman ve onun da seni kınamasıdır. Ve **تَلاوَموا**: bazısı bazısını **لامَ** etti (kınadı). Ve bir adam **لومَةٌ**: insanlar onu kınar. Ve **لُوَمَةٌ**: insanları kınar. Ve **التَلَوُّمُ**: bekleme ve duraksamadır. Ve insanın **لامُ**’ı: şahsıdır; hemzesizdir. Ve recez söyleyen dedi ki:
Zamanında salınarak yürüyen bir kısrak;
yürüyüş ondan **لامها**’sından başka bir şey bırakmadı

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ل م ( وايء )
مال ، أمل ، ألم ، لأم ، لوم ، ملا ، أملى ، لما ، ولم .
أمل : الليث : الأَمَل : الرَّجاء .
ويقال : أَمَلْته آمُله ، وأَمَله يأْمُله .
والتّأمُّل : التَّثبُّت .
والأَمِيل : حَبل من الرَّمْل مُعْتَزل عن مُعْظَمه ؛ على تقدير مِيل ؛ وأَنْشد :
كالبَرْق يَجْتَاز أَمِيلاً أَعْرَفَا
وجمعه : أُمُل .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : الأَمِيل : حَبْل من الرَّمْل يكون عَرْضه نحواً من مِيل .
قلت : وليس قولُ مَن زعم أنهم أرادوا به الأَميل من الرمل : الأمْيل ، فخُفِّف ، بشيء ، ولا نَعلم في كلامهم ما يشبه هذا .
ويقال : ما أَطول إمْلته من الأَمل .
ابن الأعرابي : الأَمَلة : أعوان الرَّجُل .
واحدهم : آمِل .
ميل : اللّيث : المالُ ، معروف ، وجمعه : أَمْوَال .
ومالُ أهل البادية : النّعَم .
وَرَجُلٌ مالَةٌ : ذو مال ، والفِعل : تَمَوَّل .
أبو زيد : المِيل ، معروف .
والمَيَلُ ، مصدر الأَمْيَل ، وهو المائل .
والفِعل : مَيِل يَمْيَل .
الليث : المَيْلاء من الرَّمْلِ : عُقْدة ضَخْمة مُعْتَزلة .
قلت : لا أعرف المَيْلاء ، في صِفة الرِّمَال ، وأحْسبه أَراد قول ذي الرُّمّة :
مَيْلاَءَ من مَعْدنِ الصِّيران قاصِيَةٍ
أَبْعَارُهُنّ على أَهْدافها كَثَبُ
وإنما أراد ها هنا ب ( المَيْلا ) : أرطاة ، ولها حينئذ مَعْنيان :
أحدهما : أَنه أَراد أنّ فيها اعْوجاجاً .
والثاني : أنه أراد أنها مُنْتَحِيةً مُتباعدة من مَعدن بَقر الوَحْش .
الليث : المِيلُ : مَنارٌ يُبْنى للمُسافر في أنْشاز الأرض وأَشْرافها .
قلتُ : المِيلُ ، في كلام العرب : قدر مُنتهى مدِّ البَصر من الأَرض .
وقيل للأعلام المَبنيّة في طَريق مكة :
أميال ، لأنّها بُنيت على مقادير مَدَى البصر من الميل إلى الميل ، وكلّ ثلاثة أميال منها فَرْسخ .
أبو حاتم ، عن الأصمعي : قول العامّة المِيل لما تُكحل به العينُ ، خطأ ، إنما هو المُلْمُول .
الليث : المِيل : المُلْمُول .
قال : والأَمْيل من الرِّجال : الجبّار .
قال : وهو في تفسير الأعراب : الذي لا تُرس معه في الحَرب .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : الأمْيل : الذي لا سَيْف له ، جمعه : مِيل ؛ قال الأعْشى :
لا مِيلٌ ولا عُزُلُ
وهذا هو الصَّحيح .
ويقال : تَمَوّل فلانٌ مالاً ، إذا اتّخذ قِنْية من المال ؛ ومنه قولُ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( غير مُتموِّل مالاً ، وغير مُتأثِّل مالاً ) .
والمعنيان مُتَقاربان .
ويقال : مال الرَّجُل يَمَالُ : كَثُر مالُه .
وما أمْوَلَه أي ما أكثر مالَه
عمرو ، عن أبيه ، هي العَنكبوت ، والمُولَةُ ، والشَّبَتُ ، والْمِنَنة .
والمِشْطة المَيْلاء : مِشْطة معروفة ، وقد كرهها بعضُهم للنِّساء .
وجاء في الحديث في ذكر النِّساء : ( مائلاتٌ مُميلات ) .
يقول : يَمِلْن بالخُيلاء ويُصْبِين قلوبَ الرِّجال .
وقيل : مائلات الخِمْرة ؛ كما قال الراجز :
مائلة الخِمْرة والكَلاَم
وقيل : المائلات : المُتبرِّجات .
وقيل : مائلات الرُّؤوس إلى الرِّجال .
وفي حديث أبي مُوسى أنه قال لأنس : عُجِّلت الدُّنْيا وغُيِّبت الآخرة ، أما والله لو عاينوها ما عدلوا ولا مَيَّلوا . أي : لم يَشكّوا ولم يترددوا .
تقول العرب : إني لأُميِّل بين ذَيْنك الأَمْرين ، وأُمايل بينهما ، أيّهما أركب ، وأُمايط بينهما ، وإني لأُمَيِّل وأُمايل بينهما أيّهما أفضل ؟ وقال عِمْران بن حطّان :
لما رأوْا مَخْرجاً من كُفْر قَومهم
مَضَوْا فما مَيَّلوا فيه وما عَدَلُوا
أي لم يَشكّوا .
وإذا مَيّل الرَّجُل بين أَمْرين ، فهو شاكّ .
وقوله : ما عدلوا ، كما تقول : كما عَدلوا به أحداً .
أبو زيد : مَيل الحائطُ ، ومَيل سنامُ البعير ؛ ومَيِل الحوْضُ ، مَيَلاً .
ومال الحائطُ يَمِيل مَيْلاً .
ابن السِّكيت : في فلان مَيَلٌ علينا .
وفي الحائط مَيَلٌ .
لأم لوم : الليث : اللّوْم : المَلامة ، وقد لامَ يَلُوم .
ورَجُلٌ مَلُوم ومَلِيم : قد اسْتَحَقّ اللَّومَ .
قال : واللّوْماء : المَلامة .
واللّوْمَةُ : الشّهْدة .
قال : واللاّمة ، بلا همز ، واللاّمُ : الهَوْل ؛ قال المُتَلَمِّس :
ويكاد من لامٍ يَطير فؤادُها
قال : وقال أبو الدُّقَيْق : اللاّم : القُرْب .
وقال أبو خيرة : اللاّم ، من قول القائل : لامٍ ، كما يقول الصائتُ : أيا أيا ، إذا سمعت الناقةُ ذلك طارت من حدّة قلبها .
قال : وقول أبي الدُّقَيْش أوْفق لمعْنى المتنكِّس في البيت ؛ لأنه قال :
ويَكاد من لامٍ يَطير فُؤادُها
إذ مَرَّ مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنكِّسُ
ابن الأعرابي : اللاّمُ : الشخص في بيت المتلمِّس .
يقال : رأيت لامَه ، أي شخصه .
ثعلب ، عنه : اللّوَمُ : كثرة اللّوْم .
وقال الفراء ، وأبو زيد : من العرب من يقول المَلِيم بمعنى : المَلُوم .
ومن قال مَلِيم بناه على لِيمَ .
أبو عُبيدة : لُمْت الرَّجُلَ ، وأَلَمْتُه . بمعنًى واحد ؛ ومنه قول مَعْقل بن خُويلد الهذلي :
حَمِدْتُ الله أن أَمْسى رَبِيع
بدار الهُون مَلْحِيّاً مُلامَا
ويُقال : قضى القومُ لُواماتٍ لهم ، وهي الحاجات .
واحدُها : لُوَامة .
أبو عبيد ، عن أبي عُبيدة : اللأمَةُ : الدِّرْع .
وجمعها : لُؤَم ، مثال فُعَل .
وقال : وهذا على غير قياس .
شَمر ، عن ابن الأعرابي : اللأمة : السِّلاح كُلّه .
يقال للسَّيف : لأْمَة ؛ وللرُّمح : لأْمَة .
وإنما سُمِّيت : لأْمة ، لأنها تُلائم الْجَسَد وتُلازمه .
قال : ويُقال : اسْتلأم الرّجُل ، إذا لبس ما عنده من عدَّة ودِرْع ومِغْفَر وسَيْف ونَبْل ؛ وقال عَنترة :
إن تُغْدِفي دُونِي القِناعَ فإنّني
طَبٌّ بأخْذ الفارس المُسْتَلْئِم
قال : وقال بعضهم : اللأمة ، الدِّرع الحصينة .
سُمّيت : لأْمَة ، لإحكامها وجَودة حلقها ؛ وقال ابن أبي الحُقيق فجعل اللأْمة البَيْضَ :
بِفَيْلَقٍ تُسْقِط الأحْبالَ رُؤيتُها
مُسْتَلْئِمي البَيْض من فوق السَّرابِيلِ
وقال الأعشى ، فجعل اللأمة السِّلاَح كُلّه :
وقُوفاً بما كان من لأْمَةٍ
وهُنّ صِيَامٌ يَلُكْن اللُجُمْ
وقال غيرُه ، فجعل اللأمة الدِّرع وفُروجها بين يَدَيها ومن خَلفها :
كأنّ فُروج اللأمة السَّرْد شَكّها
على نفسِه عَبْلُ الذِّراعين مُخْدِرُ
أبو زيد : لَؤُم الرَّجل يَلْؤُم لُؤْماً ومَلأَمَةً ؛ فهو لَئِيم .
ويقال : قد ألأم الرَّجُل ، إذا صَنَع ما يَدْعوه الناسُ عليه لَئِيماً ، فهو مُلْئِم .
ويقال : هذا رجل مِلأَمٌ ، وهو الذي يُعْذِر اللِّئام .
ابن الأعرابي : المُلْئِم : الذي يَلد اللِّئامَ .
قال : ويُقال للرجل إذا سُبّ : يا لُؤْمان ، ويامَلأَمان ، ويا مَلأم .
قال : واستلأم فلانٌ الأبَ ، إذا كان له أبُ سَوْءٍ لَئِيم .
ويقال : هذا لِئْم هذا ، أي مِثْله .
والقوم أَلآم ؛ وأَنشد :
أتقعد العامَ لا تَجْني على أَحدٍ
مُجنَّدين وهذا الناسُ أَلآمُ
قال : واللأم : الاتِّفاق .
والمُلْئِم : الرَّجُل اللَّئِيم .
وتَلاءَم الشيئان ، إذا اجتمعا واتَّصَلا .
ويُقال : التأم الفَرِيقان والرَّجُلان ، إذا تصالحَا واجتمعا ؛ ومنه قولُ الأَعْشى :
يَظُن الناس بالمَلِكَيْن أنّهما قد الْتأمَا
فإن تَسْمَع بَلأْمهما
فإن الأَمْرَ قد فَقِمَا
والتأم الجُرْحُ : التئاما ، إذا بَرأ والْتحم .
وهذا طعام يُلائمني ، أي يوافقني .
ولا تَقُل : يُلاومني .
ولاءَمْت بين الفريقين ، إذا أَصْلَحْتَ بينهما .
الليث : ألأْمت الجُرْحَ بالدَّواء .
وألأمت القُمْقُم ، إذا سَدَدْت صُدُوعَه .
ابن السِّكيت : اللُّؤْمة : السِّنّة التي تَحْرث بها الأرض .
فإذا كانت على الفَدّان ، فهي العِيَان .
وجمعها : عُيُن .
أبو عبيد ، عن الأصمعي : سَهْمٌ لأمٌ : عليه ريشٌ لُؤَامٌ ؛ وقال امرؤ القَيس :
نَطْعنهم سُلْكَى ومَخْلُوجةً
لَفْتَكَ لأْميْن على نابِلِ
قال : وقال الكسائيّ : لأَمْتُ السهم ، مثل فَعَلْت : جَعلتُ له لُؤَاماً .
الأصمعيّ ، وأبو عُبيدة : من الرِّيش : اللُّؤَام ، وهو ماكان بَطْن القُذّة منه يَلي ظَهر الأُخرى ، وهو أجود ما يكون ، فإذا التقى بَطْنان ، أو ظَهران ، فهو لُغَاب ولَغْب ؛ وقال أَوْس بن حَجَر :
يُقَلِّب سَهْماً راشه بمَناكِبٍ
ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجفُ شاسِفُ
ويقال : استلام الرجل إلى ضَيْفه ، إذا فعل ما يُلام عليه ؛ وقال القُطاميّ :
ومَن يَكُن اسْتلام إلى ثَوِيَ
فقد أَحْسنتُ يا زُفَر المَتَاعَا
لمى : أبو عبيد ، عن الكسائي : تزوّج فلانٌ لُمَتَه من النِّساء ، أي مِثْله .
ورُوي أن شيخاً تزوَّج جاريةً شابّة زَمن عُمر بن الخطاب ، فَفَرِكَتْه وَقَتَلتْه ، فلما بلغ عُمَرَ الخبرُ قال : يا أيها الناس ، لِيتزوج كُلّ رَجُل لُمَته ، أي امرأته على قَدْر سِنّه ، ولا يتزوّج الشيخ حدثةً يشقّ عليها تَزَوّجه .
ورُوي عن فاطمة البَتول أنها خرجت في لُمَة من نِسائها تتوطّأ ذَيْلَها حتى دَخَلت على أبي بكر الصّديق ، أي : في جماعة من نِسائها .
وقيل : اللُّمَة من الرّجال : ما بين الثّلاثة إلى العَشرة .
ويُقال : لك فيه لُمَة ، أي : أُسْوة ؛ وأَنْشد ابن الأعْرابيّ :
قَضاء الله يَغْلب كُلَّ حَيَ
ويَنْزل بالجَزْوع وبالصَّبُورِ
فإن نَغْبُر فإنّ لنا لُمَاتٍ
وإنْ نَغْبُر فنحن على نُذُورِ
أي : نَذَرنا أنّا سنموت لا بُدّ لنا من ذلك .
قال : واللُّمَات : المُتوافقون من الرِّجال .
يقال : أنت لي لُمَة ، وأنا لك لُمة .
وقال في مَوضع آخر : اللُّمَى : الأتراب .
قلت : جعل النّاقِص من اللُّمَة واواً أو ياء ، فجمعها على اللُّمَى .
قال : واللّمْي : الشِّفاه السُّود .
وفي ( نوادر الأعراب ) : اللُّمَة في المحراث : ما يَجُرّ به الثَّور يُثير به الأرض .
وهي : اللُّومة ، والنَّورج .
أبو زيد : تَلَمّأت الأرضّ على فلانٍ تَلَمُّؤاً ، إذا هي استوت عليه فوارتْه ؛ وأَنشد في ذلك :
وللأَرْض كم مِن صالِحٍ قد تَلَمَّأت
عليه فوارتْه بلمّاعةٍ قَفْرِ
ويُقال : قد ألمأتُ على الشيء ، إذا احتويتَ عليه .
غيره : يُقال : ما أَدري أين أَلمأَ مِن بلاد الله ؟ أي ذَهَب .
ويقال : كان في الأرض مَرعى وزَرع فهاجت الرِّياح فألْمأَتْها ، أي تَركتها صَعِيداً .
ابن كُثْوة : ما يَلْمَأ فَمُه بكلمة ، وما يَجْأَى فَمُه ، بمَعْناه .
وما يلمأ فَمُ فلان بكلمة ، معناه : لا يَسْتعظم شيئاً تَكَلَّم به مِن قَبيح .
الليث : اللَّمى ، مَقصور ، من الشَّفة اللّمْياء ، وهي اللَّطيفة القليلة الدَّم .
والنعت ، أَلْمى ولَمْياء .
وكذلك : لَثة لَمياء : قليلة اللّحم .
وقال أبو نصر : سألت الأصمعي عن اللّمى مرةً ، فقال : هي سُمْرة في الشّفَة .
ثم سألته ثانيةً ، فقال : هو سَواد يكون في الشّفتين ؛ وأَنشد :
يَضْحكن عن مَثْلوجة الأثلاج
فيها لَمًى مِن لُعْسَةِ الأدْعاج
وظِلٌّ أَلْمي : كثيف أَسْود ؛ قال طرفة :
وتَبْسِم عن أَلْمَى كأنّ مُنَوَّراً
تَخَلَّل حُرَّ الرَّمْلِ دِعْصٌ له نَدِي
أراد : عن ثَغْر ألْمى اللِّثات ، فاكتفى بالنَّعت عن المَنْعوت .
وقال أبو الجَرّاح : إنّ فلانة لَتُلَمِّي شَفَتَيْها .
وقال بعضهم : الأَلْمى : البارد الرِّيق . وظِلٌّ ألْمى : بارِد .
وجَعل ابن الأعرابيّ : اللّمَى سَواداً .
ألم : أبو عُبيد : عن ابن السِّكيت : أَلِمْتَ بَطْنَك ، ورَشِدْت أَمْرَك .
قال : وانتصاب بَطْنك وأَمْرك على التّفسير ، وهو مَعرفة ، والمُفَسرات نكرات ؛ كقولك : قَرِرْت به عَيْناً ، وضِقْت به ذَرْعاً . وقد مَرّ تفسيرُه .
والأَلَم : الوَجع .
وقد أَلِم الرَّجُل يَأْلَم ، أَلَماً ، فهو أَلِم .
ويُجمع الأَلم : آلاماً .
فإذا قلت : عذاب أليم ، فهو بمعنى مُؤْلم .
ومنه : رَجُلٌ وَجِع ، وضَرْب وَجِع ، أي مُوجع .
وتألّم فلانٌ من فلانٍ ، إذا تشكَّى منه وتوجَّع .
أبو زيد : يقال : ما أجد أَيْلَمةً ولا ألماً ، وهو الوَجع .
ابن الأعرابي : ما سمعت له أَيْلمةً ، أي صَوتاً .
شمر ، عنه : ما وجدت أَيْلمةً ولا أَلماً ، أي وجعاً .
وقال أبو عمرو : الأَيْلمة : الحَركة ؛ وأَنْشد :
فما سمعتُ بعد تلك النَّأَمَهْ
منها ولا مِنْه هُناك أَيْلَمهْ
وأَلُومَة : موضع ، وقال صَخْر الغَيّ :
ويَجْلُبوا الخَيْلَ من أَلُومةَ أو
مِن بَطْن عَمْقٍ كأنها البُجُدُ
ملا أملى : أبو حاتم : حُبٌّ مَلآن ، وقِرْبة مَلأَى ، وحِبَابٌ مِلاَء .
وإن شِئت خَفّفت الهمزة فقلت : مَلاً .
والمِلْء : ما أَخذ الإناءُ من الماء .
وقد امتلأ الإناء .
وإناء مَلآن .
وشابٌّ مالىء العين ، إذا كان فخماً حَسَناً ؛ قال الراجز :
بِهَجْمة تَملأ عَيْن الحاسِدِ
ويقال : أَمْلأ فلانٌ في قَوْسه ، إذا أَغْرق في النَّزْع .
ومَلأ فلانٌ فُروج فَرسه ، إذا حَمله على أشَدّ الحُضْر .
أبو عُبيد : مُلىء فلانٌ ، فهو مَمْلوء .
والاسم : المُلاءة ، وهو الزُّكام .
وقد أملأه الله ، إذا أَزْكَمه .
الليث : المُلأَة : ثِقَلٌ يأخذ في الرأس كالزُّكام من امتلاء المَعِدة .
والمَلأ ، مهموز مقصور : أشراف الناس ووُجوههم ؛ قال الله عزّ وجلّ : ( أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ ) ( البقرة : 246 ) و ) قَالَ الْمَلاَُ مِن قَوْمِهِ ) ( الأعراف : 59 ) .
ورُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه سَمع رجلاً من الأنصار مَرْجِعَه من غَزوة بَدْر يقول : ما قتلنا إلا عجائزَ صُلْعاً . فقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أولئك الملأ من قُريش لو حَضرت فِعالَهم لاحْتَقرت فِعْلك .
والملأ أيضاً : الخُلق : يقال : أحْسِنْ مَلأَك أيها الرجل ، وأحسنوا أمْلاءَكم .
وفي حديث أبي قتادة أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) لما تكابُّوا على الماء في تِلك الغَزاة لِعَطشٍ نالهم ، قال : ( أَحْسنوا أَمْلاءكم فكُلّكم سَيَرْوَى ) .
أي : أَحْسِنُوا أَخلاقكم .
ومنه قوله :
تَنادَوْا آل بُهْثة إذ رَأَوْنَا
فقُلْنا أحْسِني مَلأً جُهَيْنَا
أي : أحسني خُلقاً يا جُهَينة .
ويُقالُ : أراد : أحسني مُمالأة ، أي معاونةً ، من قولك : مالأت فلاناً ، أي عاونتُه وظاهرتُه .
وفي حديث عمر أنه قَتل سبعة نفر بصبيّ قتلوه غِيلةً ، وقال : لو تمالأ عليه أهل صَنعاء لقتلتُهم به .
يقول : لو تضافَروا واجتمعوا عليه حتى قتلوه .
وقال أبو إسحاق : رجُلٌ مَلِيء ، مهموز : بَيِّنُ المَلاَء .
والمَلأ : الرُّؤساء ، سُمّوا بذلك لأنهم مِلاَءٌ بما يُحتاج إليه .
قال : والمَلأ : الخَلْق .
قال : وهما مَهموزان مَقْصُوران .
وأما الملا : المُتَّسع من الأرض ، فهو غير مهموز ، يكتب بالألف وبالياء ، والبَصريون يكتبونه بالألف ؛ وأنشد :
أَلا غَنِّياني وارْفَعا الصَّوتَ بالمَلاَ
فإنّ المَلاَ عِنْدي يَزيد المَدى بُعْدَا
أبو زيد : مَلُؤ الرَّجُلُ يَمْلُؤُ مَلاءة .
فهو : مَلىء .
الليث : المُلاَءة : الرَّيْطة .
والجمع : المُلاَء .
قال : وقوم مِلاَء .
قال : ومَن خَفّف قال : قومٌ مِلًى .
ابن الأعرابي : المُلَى : الرّمَاد الحارّ .
والمُلَى : الزَّمانُ مِن الدَّهْر .
وقال ابن السِّكيت ، في قول الشاعر :
وتَحَدَّثوا مَلأً لِتُصْبح أُمّنا
عَذْراء لا كَهْلٌ ولا مَوْلُودُ
أي : تَشاوروا وتَحَدَّثوا مُتمالئين على ذلك ليقتُلونا أجمعين فتُصبح أمّنا كالعَذراء التي لا وَلد لها .
أبو عبيد : يُقال للقوم إذا تتابعوا برأيهم على أَمْر : قد تمالئُوا عليه .
وقال ابن السِّكيت : تَمَلَّأْتُ من الطعام تَمَلُّوءاً .
مَلوة من الدهر ، ومُلوة ، ومِلوة ، ومَلاوة ؛ وهُذيل تقول : مَلاَوة ؛ وبعضُ العرب يقول : مُلاَوة ، كله من الطُّول .
ابن الأعرابي : مَلاوة من الدهر ، ومُلاوة ، ومِلاوة ، أي حينٌ من الدّهْر .
الليث : إنه لفي مَلاوة من عَيْش ، أي قد أُمْلِيَ له .
والله يُملي من يشاء فيؤجّله في الخَفض والسَّعة والأَمْن ؛ قال العجّاج :
مُلاوةً مُلِّيتُها كأنِّي
ضاربُ صَنْجٍ نَشْوةٍ مُغَنِّي
الأصمعي : أَمْلى عليه الزَّمنُ ، أي طال عليه .
وأملى له ، أي طوّل له وأَمْهله .
ومَلاَ البَعيرُ يَمْلُو مَلْواً ، إذا سار سَيْراً شديداً ؛ وقال مُلَيح الهُذليّ :
فأَلْقوا عليهنّ السّياط فشَمَّرت
سعالَى عليها المَيْسُ تَمْلُوا وتَقْذِفُ
شَمر : يقال : فلان أَمْلأ لعيني من فلان ، أي أتمّ في كل شيء منظراً وحُسْناً .
وهو رجل مالىءٌ للعَين ، إذا أَعجبك حُسْنه وبَهْجته .
ابن الأعرابي : مالأه ، إذا عاونه ؛ ولامأه ، إذا صحبه أشباهُه .
مأل : ابن الأعرابي : رَجُلٌ مَئِلٌ ، وامرأة مَئِلة ، أي ضَخْمٌ تارٌّ .
وقد مَئِلت تَمْأَل ، ومَؤُلت ، تَمْؤُل .
ولم : وقال أبو العباس : الوَلْمة : تمام الشيء واجْتماعه .
وأَوْلَم الرَّجُلُ : اجتمع خَلْقُه وعَقْلُه .
قال : والوَلَمُ : الحَبْلُ الذي يُشدّ من التَّصْدير إلى السِّنَاف لئلاّ يَقْلقا .
والوَلْم : القَيْد .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : يُسمَّى الطَّعام الذي يُصْنع عند العُرس : الوَلِيمة .
وقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) لعبد الرحمن بن عوف ، وقد جمع إِليه أهله : ( أَوْلِم ) .
أي : اصْنع وَلِيمةً .
وأصْل هذا كله من الاجتماع .
ابن هانىء ، عن أبي زيد : رجلٌ وَيْلُمّة : داهيةٌ أيّ داهية .

##### Türkçe

ل م ( **وايء** )
**مال** , **أمل** , **ألم** , **لأم** , **لوم** , **ملا** , **أملى** , **لما** , **ولم** .
**أمل** : Leys der ki: **الأَمَل** : ümit.
Ve denilir: **أَمَلْته** onu **آمُله**; ve **أَمَله** onu **يأْمُله**.
Ve **التّأمُّل** : sağlamca durup kesinleştirme.
Ve **الأَمِيل** : kumdan bir ip; onun çoğundan ayrılmış; **مِيل** takdiri üzere; ve inşad etti:
كالبَرْق يَجْتَاز أَمِيلاً أَعْرَفَا
Ve onun çoğulu: **أُمُل**.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الأَمِيل** : kumdan bir ip; eni yaklaşık bir **مِيل** olur.
Dedim: Kumdan **الأَميل**i kastettiler: **الأمْيل** idi de hafifletildi, diyenin sözü bir şeye dayanmaz; onların sözlerinde buna benzeyen bir şey bilmiyoruz.
Ve denilir: **ما أَطول إمْلته من الأَمل**: ümidden onun **إمْلة**si ne kadar uzundur.
İbnü’l-A‘râbî: **الأَمَلة** : adamın yardımcıları.
Onların teki: **آمِل**.
**ميل** : Leys: **المال**; bilinen; çoğulu: **أَمْوَال**.
Ve bedevîlerin malı: **النّعَم**.
Ve **رَجُلٌ مالَةٌ** : mal sahibi; fiil: **تَمَوَّل**.
Ebû Zeyd: **المِيل** bilinen (şey).
Ve **المَيَل** , **الأَمْيَل**in masdarıdır; o da eğilen kimsedir.
Ve fiil: **مَيِل يَمْيَل**.
Leys: kumdan **المَيْلاء** : ayrık, büyük bir düğüm.
Dedim: Kumların sıfatında **المَيْلاء**yı bilmiyorum; ve sanırım Zü’r-Rumme’nin sözünü kastetti:
مَيْلاَءَ من مَعْدنِ الصِّيران قاصِيَةٍ
أَبْعَارُهُنّ على أَهْدافها كَثَبُ
Ve ancak burada (**المَيْلا**) ile kastettiği: bir **أرطاة**dır; ve onun o vakit iki manası vardır:
Birincisi: onda bir eğrilik bulunduğunu kastetmesidir.
İkincisi: onun, vahşi sığırın yatağından nihayete ermiş, uzaklaşmış olduğunu kastetmesidir.
Leys: **المِيل** : yolcu için yerin tümseklerinde ve yükseklerinde yapılan bir işaret (menar).
Dedim: Arapların sözünde **المِيل** : yerden bakışın uzanabildiği nihayetin miktarıdır.
Ve Mekke yolunda yapılan alametlere **أميال** denildi; çünkü onlar, bakış menzilinin miktarları üzerine, bir **الميل**den bir **الميل**e kadar inşa edildi; ve onlardan her üç **أميال** bir **فَرْسخ**tur.
Ebû Hâtim, Asmaî’den: Avamın, göze sürme çekilen şeye **المِيل** demesi hatadır; o ancak **المُلْمُول**dür.
Leys: **المِيل** : **المُلْمُول**.
Dedi: Erkeklerden **الأَمْيل** : zorba.
Dedi: Ve o, bedevîlerin tefsirinde: savaşta yanında kalkan taşınmayan kimsedir.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأمْيل** : kılıcı olmayan; çoğulu: **مِيل**; A‘şâ dedi:
لا مِيلٌ ولا عُزُلُ
Ve bu, doğru olanın ta kendisidir.
Ve denilir: Falan kimse mal edindi, yani maldan bir **قِنْية** edindiği vakit; ve ondan Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( **غير مُتموِّل مالاً ، وغير مُتأثِّل مالاً** ).
Ve iki mana birbirine yakındır.
Ve denilir: Adamın malı **يَمَالُ**: malı çoğaldı.
Ve **وما أمْوَلَه** yani: malı ne kadar çok.
Amr, babasından: o, **العَنكبوت**tur; ve **المُولَةُ**; ve **الشَّبَتُ**; ve **الْمِنَنة**.
Ve **المِشْطة المَيْلاء** : bilinen bir taraktır; ve onların bazısı onu kadınlar için kerih görmüştür.
Ve hadiste kadınların zikrinde geldi: ( **مائلاتٌ مُميلات** ).
Der ki: kibirle eğilirler ve erkeklerin kalplerini meylettirirler.
Ve denildi: **مائلات الخِمْرة**; raciz dediği gibi:
مائلة الخِمْرة والكَلاَم
Ve denildi: **المائلات** : **المُتبرِّجات**.
Ve denildi: başları erkeklere doğru eğilenler.
Ve Ebû Mûsâ hadîsinde, Enes’e dediği rivayet edilmiştir: Dünya aceleye getirildi, âhiret gizlendi; ama vallahi onu görselerdi ne saparlardı ne de **مَيَّلوا**. Yani: şüphe etmezlerdi ve tereddüt etmezlerdi.
Araplar der: Ben şu iki iş arasında **أُميِّل** ederim ve ikisi arasında **أُمايل** ederim; hangisine bineyim; ve ikisi arasında **أُمايط** ederim; ve ben ikisi arasında **أُمَيِّل** ederim ve **أُمايل** ederim: hangisi daha faziletli? İmrân b. Hıttân dedi:
لما رأوْا مَخْرجاً من كُفْر قَومهم
مَضَوْا فما مَيَّلوا فيه وما عَدَلُوا
Yani: şüphe etmediler.
Ve adam iki iş arasında **مَيّل** ederse, o şüphe edendir.
Ve onun sözü: **ما عدلوا**; senin: “onunla kimseyi denk tutmadılar” demen gibi.
Ebû Zeyd: Duvar **مَيل** etti; ve devenin hörgücü **مَيل** etti; ve havuz **مَيِل** etti, **مَيَلاً**.
Ve duvar **مال** eder, **يَمِيل** eder, **مَيْلاً**.
İbnü’s-Sikkît: Falanda bize karşı bir **مَيَلٌ** vardır.
Ve duvarda bir **مَيَلٌ** vardır.
**لأم لوم** : Leys: **اللّوْم** : kınama; ve **لامَ يَلُوم** kınadı.
Ve **رَجُلٌ مَلُوم** ve **مَلِيم** : kınamayı hak etmiştir.
Dedi: ve **اللّوْماء** : kınama.
Ve **اللّوْمَةُ** : şehadet.
Dedi: ve hemzesiz **اللاّمة** ve **اللاّمُ** : dehşet; Mütelemmis dedi:
ويكاد من لامٍ يَطير فؤادُها
Dedi: Ebû’d-Dukayk dedi: **اللاّم** : yakınlık.
Ve Ebû Hayra dedi: **اللاّم** , söyleyenin “**لامٍ**” sözündendir; bağıranın: “أيا أيا” demesi gibi; deve bunu işittiğinde kalbinin keskinliğinden uçar.
Dedi: Ebû’d-Dukayş’in sözü, beyitteki **المتنكِّس**in manasına daha uygundur; çünkü dedi:
ويَكاد من لامٍ يَطير فُؤادُها
إذ مَرَّ مُكّاءُ الضُّحَى المُتَنكِّسُ
İbnü’l-A‘râbî: Mütelemmis’in beytinde **اللاّمُ** : şahıstır.
Denilir: Onun **لامَه**ini gördüm; yani şahsını.
Sa‘leb, ondan: **اللّوَمُ** : kınamanın çokluğu.
Ve Ferrâ ve Ebû Zeyd dedi: Araplardan kimi **المَلِيم**i, **المَلُوم** manasında söyler.
Ve **مَلِيم** diyen, onu **لِيمَ** üzerine bina etmiştir.
Ebû Ubeyde: **لُمْت** adamı ve **أَلَمْتُه**; tek bir mana ile; ve ondan Hüzeli Ma‘kıl b. Huveylid’in sözü:
حَمِدْتُ الله أن أَمْسى رَبِيع
بدار الهُون مَلْحِيّاً مُلامَا
Ve denilir: Kavim, kendileri için **لُواماتٍ**ı yerine getirdi; o da ihtiyaçlardır.
Onun teki: **لُوَامة**.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **اللأمَةُ** : zırh.
Ve çoğulu: **لُؤَم**; **فُعَل** misali.
Ve dedi: Bu, kıyasa göre değildir.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللأمة** : bütün silah.
Kılıca **لأْمَة** denilir; mızrağa **لأْمَة** denilir.
Ve ancak ona **لأْمة** adı verildi; çünkü bedene **تُلائم** eder ve ona yapışır.
Dedi: Ve denilir: Adam **اسْتلأم** etti; yani yanında bulunan teçhizat, zırh, miğfer, kılıç ve ok giydi; Antara dedi:
إن تُغْدِفي دُونِي القِناعَ فإنّني
طَبٌّ بأخْذ الفارس المُسْتَلْئِم
Dedi: Ve onların bazısı dedi: **اللأمة** sağlam zırhtır.
Ona **لأْمَة** adı verildi; sağlamlaştırılması ve halkalarının kalitesi sebebiyle; İbn Ebî’l-Hukayk dedi ve **اللأْمة**yi miğferler yaptı:
بِفَيْلَقٍ تُسْقِط الأحْبالَ رُؤيتُها
مُسْتَلْئِمي البَيْض من فوق السَّرابِيلِ
Ve A‘şâ dedi ve **اللأمة**yi bütün silah yaptı:
وقُوفاً بما كان من لأْمَةٍ
وهُنّ صِيَامٌ يَلُكْن اللُجُمْ
Ve başkası dedi ve **اللأمة**yi zırh ve onun önünde ve arkasında bulunan açıklıkları yaptı:
كأنّ فُروج اللأمة السَّرْد شَكّها
على نفسِه عَبْلُ الذِّراعين مُخْدِرُ
Ebû Zeyd: Adam **لَؤُم** eder, **يَلْؤُم** eder; **لُؤْماً** ve **مَلأَمَةً**; o **لَئِيم**dir.
Ve denilir: Adam **ألأم** etti; yani insanlar onu **لَئِيماً** diye çağıracak şeyi yaptı; o **مُلْئِم**dir.
Ve denilir: Bu, **مِلأَمٌ** bir adamdır; o, alçaklara mazeret bulan kimsedir.
İbnü’l-A‘râbî: **المُلْئِم** : alçakları doğuran kimsedir.
Dedi: Ve adama sövüldüğünde denilir: **يا لُؤْمان** ve **يامَلأَمان** ve **يا مَلأم**.
Dedi: Ve falan kimse, babayı **استلأم** etti; yani onun kötü, alçak bir babası oldu.
Ve denilir: Bu, bunun **لِئْم**idir; yani onun benzeridir.
Ve kavim **أَلآم**dır; ve inşad etti:
أتقعد العامَ لا تَجْني على أَحدٍ
مُجنَّدين وهذا الناسُ أَلآمُ
Dedi: ve **اللأم** : uyuşma.
Ve **المُلْئِم** : alçak adam.
Ve iki şey **تَلاءَم** ederse: bir araya geldiler ve birleştiler.
Ve denilir: İki grup ve iki adam **التأم** etti; yani barıştılar ve toplandılar; ve ondan A‘şâ’nın sözü:
يَظُن الناس بالمَلِكَيْن أنّهما قد الْتأمَا
فإن تَسْمَع بَلأْمهما
فإن الأَمْرَ قد فَقِمَا
Ve yara **التأم** etti: **التئاما**; yani iyileşti ve kaynaştı.
Ve bu yemek bana **يُلائمني**; yani bana uyar.
Ve “**يُلاومني**” deme.
Ve iki grup arasında **ولاءَمْت**; yani ikisinin arasını düzelttin.
Leys: Yarayı ilaçla **ألأْمت** ettim.
Ve **القُمْقُم**u **ألأمت** ettim; yani çatlaklarını kapattın.
İbnü’s-Sikkît: **اللُّؤْمة** : yerin onunla sürüldüğü demir uç.
O, **الفَدّان** üzerinde olursa, o **العِيَان**dır.
Ve çoğulu: **عُيُن**.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **سَهْمٌ لأمٌ** : üzerinde **ريشٌ لُؤَامٌ** vardır; İmruü’l-Kays dedi:
نَطْعنهم سُلْكَى ومَخْلُوجةً
لَفْتَكَ لأْميْن على نابِلِ
Dedi: Ve Kisâî dedi: Oku **لأَمْتُ** ettim; **فَعَلْت** gibi: ona **لُؤَاماً** yaptım.
Asmaî ve Ebû Ubeyde: Tüyden **اللُّؤَام**: **القُذّة**nin karnının, ötekinin sırtına bitişik olmasıdır; ve o, olanın en iyisidir; iki karın veya iki sırt birleşirse, o **لُغَاب** ve **لَغْب**dir; Evs b. Hacer dedi:
يُقَلِّب سَهْماً راشه بمَناكِبٍ
ظُهارٍ لُؤامٍ فهو أَعْجفُ شاسِفُ
Ve denilir: Adam misafirine karşı **استلام** etti; yani kınanacağı şeyi yaptı; Kutamî dedi:
ومَن يَكُن اسْتلام إلى ثَوِيَ
فقد أَحْسنتُ يا زُفَر المَتَاعَا
**لمى** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Falan kimse kadınlardan kendi **لُمَتَه**si ile evlendi; yani onun misliyle.
Ve rivayet edildi ki: Ömer b. Hattâb zamanında bir ihtiyar genç bir cariye ile evlendi; o da onu iğrendi ve öldürdü; haber Ömer’e ulaşınca dedi: Ey insanlar, her adam kendi **لُمَتَه**si ile evlensin; yani yaşının ölçüsünce karısıyla; ve ihtiyar, kendisine evlenmesi ağır gelecek gençle evlenmesin.
Ve Fâtıma el-Betûl’ün, kadınlarından bir **لُمَة** içinde çıktığı rivayet edildi; eteğini çiğneyerek Ebû Bekir es-Sıddîk’ın yanına girinceye dek; yani kadınlarından bir cemaat içinde.
Ve denildi: Erkeklerden **اللُّمَة** : üç ile on arasıdır.
Ve denilir: Senin onda bir **لُمَة**n vardır; yani bir örneklik; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
قَضاء الله يَغْلب كُلَّ حَيَ
ويَنْزل بالجَزْوع وبالصَّبُورِ
فإن نَغْبُر فإنّ لنا لُمَاتٍ
وإنْ نَغْبُر فنحن على نُذُورِ
Yani: Biz, mutlaka öleceğimize adadık; bundan bize kaçış yoktur.
Dedi: ve **اللُّمَات** : erkeklerden birbirine uygun olanlar.
Denilir: Sen bana bir **لُمَة**sin, ben de sana bir **لُمة**yim.
Ve başka bir yerde dedi: **اللُّمَى** : yaşıtlar.
Dedim: **اللُّمَة**nin eksik harfini vav veya ya yaptı; sonra onu **اللُّمَى** üzerine çoğul yaptı.
Dedi: ve **اللّمْي** : siyah dudaklar.
Ve (**نوادر الأعراب**)da: sabanda **اللُّمَة** : öküzün onunla çektiği, onunla toprağı kaldırdığı şeydir.
Ve o: **اللُّومة** ve **النَّورج**dur.
Ebû Zeyd: Yer, falanın üzerine **تَلَمّأت** etti, **تَلَمُّؤاً**; yani onun üzerinde düzleşti de onu örttü; ve bunun hakkında inşad etti:
وللأَرْض كم مِن صالِحٍ قد تَلَمَّأت
عليه فوارتْه بلمّاعةٍ قَفْرِ
Ve denilir: Bir şey üzerine **ألمأتُ** ettim; yani onu kuşattın.
Başkası: Denilir: Allah’ın beldelerinden nereye **أَلمأَ** ettiğini bilmiyorum; yani gitti.
Ve denilir: Yerde otlak ve ekin vardı; rüzgârlar esti de onları **فألْمأَتْها**; yani onu dümdüz toprak bıraktı.
İbn Küثوة: Ağzı bir kelime ile **يَلْمَأ** etmez; ve ağzı **يَجْأَى** etmez; manası aynıdır.
Ve falanın ağzı bir kelime ile **يلمأ** etmez; manası: çirkin olarak konuştuğu şeyi büyük görmez.
Leys: **اللَّمى** , maksûr: **الشَّفة اللّمْياء**dan; o, ince, kanı az olandır.
Ve sıfat: **أَلْمى** ve **لَمْياء**.
Ve aynı şekilde: **لَثة لَمياء**: eti az.
Ebû Nasr dedi: Asmaî’ye bir kere **اللّمى**yı sordum; dedi: dudakta bir esmerliktir.
Sonra ona ikinci kere sordum; dedi: iki dudakta bulunan bir siyahlıktır; ve inşad etti:
يَضْحكن عن مَثْلوجة الأثلاج
فيها لَمًى مِن لُعْسَةِ الأدْعاج
Ve **ظِلٌّ أَلْمي** : yoğun siyah; Tarafa dedi:
وتَبْسِم عن أَلْمَى كأنّ مُنَوَّراً
تَخَلَّل حُرَّ الرَّمْلِ دِعْصٌ له نَدِي
Kastetti: **ثَغْر**i, **ألْمى اللِّثات**; sıfatla mevsuftan yetindi.
Ebû’l-Cerrâh dedi: Filanca, iki dudağını **لَتُلَمِّي** eder.
Ve onların bazısı dedi: **الأَلْمى** : soğuk tükürük. Ve **ظِلٌّ ألْمى** : soğuk.
Ve İbnü’l-A‘râbî, **اللّمَى**yı siyahlık yaptı.
**ألم** : Ebû Ubeyd: İbnü’s-Sikkît’ten: **أَلِمْتَ بَطْنَك** ve **رَشِدْت أَمْرَك**.
Dedi: **بَطْنك** ve **أَمْرك**ın nasbı tefsir üzerinedir; o marifedir; müfesserler nekredir; senin: “Onunla gözüm serinledi” ve “Onunla kolum daraldı” demen gibi. Onun tefsiri geçmişti.
Ve **الأَلَم** : ağrı.
Ve adam **أَلِم** eder, **يَأْلَم** eder; **أَلَماً**; o **أَلِم**dir.
Ve **الأَلم** çoğul yapılır: **آلاماً**.
“**عذاب أليم**” dediğinde, o **مُؤْلم** manasındadır.
Ve ondan: **رَجُلٌ وَجِع** ve **ضَرْب وَجِع**; yani acıtan.
Ve falan kimse falandan **تألّم** etti; yani ondan şikâyet etti ve acı duydu.
Ebû Zeyd: Denilir: **ما أجد أَيْلَمةً ولا ألماً**; o da ağrıdır.
İbnü’l-A‘râbî: Onun için bir **أَيْلمةً** işitmedim; yani bir ses.
Şemmer, ondan: Bir **أَيْلمةً** de bir **أَلماً** da bulmadım; yani bir ağrı.
Ebû Amr dedi: **الأَيْلمة** : hareket; ve inşad etti:
فما سمعتُ بعد تلك النَّأَمَهْ
منها ولا مِنْه هُناك أَيْلَمهْ
Ve **أَلُومَة** : bir yerdir; Sahr el-Ğayy dedi:
ويَجْلُبوا الخَيْلَ من أَلُومةَ أو
مِن بَطْن عَمْقٍ كأنها البُجُدُ
**ملا أملى** : Ebû Hâtim: **حُبٌّ مَلآن** ve **قِرْبة مَلأَى** ve **حِبَابٌ مِلاَء**.
İstersen hemzeyi hafifletirsin de **مَلاً** dersin.
Ve **المِلْء** : kabın sudan aldığı şeydir.
Ve kap **امتلأ** etti.
Ve kap **مَلآن**dır.
Ve **شابٌّ مالىء العين**: heybetli, güzel olduğu vakit; raciz dedi:
بِهَجْمة تَملأ عَيْن الحاسِدِ
Ve denilir: Falan kimse yayında **أَمْلأ** etti; yani çekişte sonuna kadar vardı.
Ve falan kimse atının açıklıklarını **مَلأ** etti; yani onu en şiddetli koşuya yükledi.
Ebû Ubeyd: Falan kimse **مُلىء** edildi; o **مَمْلوء**dur.
Ve isim: **المُلاءة**; o da nezledir.
Ve Allah onu **أملأه** etti; yani onu nezle yaptı.
Leys: **المُلأَة** : mideden dolma sebebiyle başta nezle gibi tutan bir ağırlıktır.
Ve **المَلأ** , hemzeli maksûr: insanların eşrafı ve ileri gelenleri; Aziz ve Celil Allah dedi: ( **أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ** ) ( البقرة : 246 ) ve ( **قَالَ الْمَلاَُ مِن قَوْمِهِ** ) ( الأعراف : 59 ).
Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: Bedir gazvesinden dönüşünde Ensar’dan bir adamın şöyle dediğini işitti: Biz ancak kel, yaşlı kadınları öldürdük. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: Onlar Kureyş’in **الملأ**sidir; onların yaptıkları hazır bulunsaydı, sen kendi yaptığını küçük görürdün.
Ve **الملأ** ayrıca: huydur; denilir: Ey adam, **أحْسِنْ مَلأَك**; ve **أحسنوا أمْلاءَكم**.
Ve Ebû Katâde hadîsinde: O gazvede susuzluktan suya üşüştüklerinde, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( **أَحْسنوا أَمْلاءكم فكُلّكم سَيَرْوَى** ).
Yani: ahlâkınızı güzelleştirin.
Ve ondan onun sözü:
تَنادَوْا آل بُهْثة إذ رَأَوْنَا
فقُلْنا أحْسِني مَلأً جُهَيْنَا
Yani: Ey Cüheyne, huyu güzelleştir.
Ve denilir: Kastetti: **مُمالأة**yi güzelleştir; yani yardımı; senin: “Falanla **مالأت** ettim” sözünden; yani ona yardım ettim ve onu destekledim.
Ve Ömer hadîsinde: Bir çocuğu hileyle öldüren yedi kişiyi öldürdü ve dedi: Sana‘ halkı onun üzerine **تمالأ** etseydi, onu (o çocuk) sebebiyle onları öldürürdüm.
Der ki: Onun üzerine yardımlaştılar ve toplandılar da onu öldürdülerse.
Ebû İshâk dedi: **رجُلٌ مَلِيء** , hemzeli: **المَلاَء**ı açık olan.
Ve **المَلأ** : reislerdir; onlara bu ad verildi; çünkü onlar ihtiyaç duyulana dair bir **مِلاَءٌ**dur.
Dedi: ve **المَلأ** : huydur.
Dedi: ve ikisi hemzelidir, maksûrdur.
Ama **الملا** : yerin geniş olanı; o hemzesizdir; elifle ve yâ ile yazılır; Basralılar onu elifle yazar; ve inşad etti:
أَلا غَنِّياني وارْفَعا الصَّوتَ بالمَلاَ
فإنّ المَلاَ عِنْدي يَزيد المَدى بُعْدَا
Ebû Zeyd: Adam **مَلُؤ** eder, **يَمْلُؤُ**; **مَلاءة**.
O da **مَلىء**dür.
Leys: **المُلاَءة** : **الرَّيْطة**dır.
Ve çoğulu: **المُلاَء**.
Dedi: ve kavim **مِلاَء**.
Dedi: ve hafifleten kimse: kavim **مِلًى** der.
İbnü’l-A‘râbî: **المُلَى** : sıcak küldür.
Ve **المُلَى** : dehrden zamandır.
Ve İbnü’s-Sikkît, şairin sözünde dedi:
وتَحَدَّثوا مَلأً لِتُصْبح أُمّنا
عَذْراء لا كَهْلٌ ولا مَوْلُودُ
Yani: Bizi hep birlikte öldürmek için bunun üzerinde birbirine dayanışarak danıştılar ve konuştular; böylece annemiz, çocuğu olmayan bakire gibi sabahlasın diye.
Ebû Ubeyd: Kavme, bir iş üzerinde görüşleri ardı ardına geldiğinde denilir: onun üzerine **تمالئُوا** ettiler.
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: Yemekten **تَمَلَّأْتُ** ettim, **تَمَلُّوءاً**.
Dehrden **مَلوة** ve **مُلوة** ve **مِلوة** ve **مَلاوة**; Hüzeyl: **مَلاَوة** der; Arapların bazısı: **مُلاَوة** der; hepsi uzunluktandır.
İbnü’l-A‘râbî: Dehrden **مَلاوة** ve **مُلاوة** ve **مِلاوة**; yani dehrden bir vakit.
Leys: O, yaşamdan bir **مَلاوة** içindedir; yani ona mühlet verilmiştir.
Ve Allah dilediğine **يُملي** eder; onu alçaklıkta, genişlikte ve emniyette erteleyip mühlet verir; Accâc dedi:
مُلاوةً مُلِّيتُها كأنِّي
ضاربُ صَنْجٍ نَشْوةٍ مُغَنِّي
Asmaî: Zaman ona **أَمْلى عليه** etti; yani ona uzun geldi.
Ve ona **أملى** etti; yani ona uzattı ve ona mühlet verdi.
Ve deve **مَلاَ** eder, **يَمْلُو** eder; **مَلْواً**; yani şiddetli yürüyüşle yürüdüğü vakit; Müleyh el-Hüzelî dedi:
فأَلْقوا عليهنّ السّياط فشَمَّرت
سعالَى عليها المَيْسُ تَمْلُوا وتَقْذِفُ
Şemmer: Denilir: Falan, falandan gözüm için daha **أَمْلأ**dır; yani görünüş ve güzellikte her şeyde daha tamdır.
Ve o, gözü dolduran bir adamdır; yani güzelliği ve parlaklığı seni hayran bıraktığında.
İbnü’l-A‘râbî: Onunla **مالأه** etti; yani ona yardım etti; ve onunla **لامأه** etti; yani benzerleri ona eşlik etti.
**مأل** : İbnü’l-A‘râbî: **رَجُلٌ مَئِلٌ** ve **امرأة مَئِلة**; yani iri, dolgun.
Ve **مَئِلت** eder, **تَمْأَل** eder; ve **مَؤُلت** eder, **تَمْؤُل** eder.
**ولم** : Ebû’l-Abbâs dedi: **الوَلْمة** : şeyin tamamı ve toplanmasıdır.
Ve adam **أَوْلَم** etti: yaratılışı ve aklı toplandı.
Dedi: ve **الوَلَمُ** : **التَّصْدير**den **السِّنَاف**a bağlanan iptir; ikisi sallanmasın diye.
Ve **الوَلْم** : bağdır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Düğünde yapılan yemeğe **الوَلِيمة** denilir.
Ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), Abdürrahman b. Avf’a, ailesini yanına topladığında dedi: ( **أَوْلِم** ).
Yani: bir **وَلِيمة** yap.
Ve bunun hepsinin aslı toplanmadandır.
İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den: **رجلٌ وَيْلُمّة** : bir felaket; ne felaket.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب اللام والواو وما يثلثهما)
(لوي)  اللام والواو والياء أصلٌ صحيح، يدلُّ على إمالةٍ للشيء. يقال: لوَى يدَه يَلويها. ولوَى برأسِه: أمَالَه. واللَّوِيُّ: ما ذَبَل من البَقْل، وسمِّي لَوِيَّاً لأنَّه إذا ذَبَل التوَى ومال. واللِّواء معروفٌ، وسمِّي لأنَّه يُلوَى على رُمْحه. واللَّوِيَّة: ما ذُخِرَ من طعامٍ لغيرِ الحاضِرين، كأنَّه أُميل عنهم إلى غيرهم. وأَلْوَى بالشَّيء، إذا أشار به كاليد ونحوه. وألْوَى بالشَّيء: ذهبَ به، وكأنه أماله إلى نَفْسه. والألْوَى: الرّجُل المجتنِب المنفرِد، لا يزال كذلك، كأنَّه مالَ عن الجلساء إلى الوُحْدة. واللَّيَّاءُ، الأرض البعيدة من الماء، وسمِّيت بذلك لأنَّها كأنها مالت عن نَهْج الماء. ولواه دَيْنَه يَلوِيه لَيَّاً ولَيَّاناً، وهو الباب. قال:
تُطِيلِينَ لَيَّانِي وأنت مَلِيَّةٌ *** وأُحْسِنُ يا ذاتَ الوشاح التّقاضيا([1])ولِوَى الرَّمْل: مُنْقَطَعُه. وألوَى القومُ، إذا بلغَوا لِوَى الرّمل. وسمِّي بذلك لأنَّ الريح تَلويه كيف شاءت. ويقولون: *أكثرتَ من الحيِّ واللّيّ([2]). قالوا: فالحيّ: الواضح من الكلام، و[الليّ]: الذي لا يُهتَدى له.
(لوب)  اللام والواو والباء كلمتانِ متباينتان، ويمكن أن يُحمل إحداهما على الأخرى.
فالكلمة الأولى: اللَّوْب واللُّوَاب: العطش، والفعل لابَ يلوب، وهو لائب.
والكلمة الأخرى اللاَّبَة، وهي الحَرَّة، والجمع لُوبٌ([3]). والذي يجمع بين الكلمتين أن الحَرَّة عطشَى، كأنَّها مُحترِقة.
(لوت)  اللام والواو والتاء لست أحُقُّ صحَّتَه، وليس هو من كلامهم عندي، لكنَّ ناساً زعموا أنَّه يقال: لاتَ يَلُوتُ، إذا أخبَرَ بغير ما سُئِل عنه. ويقولون: اللَّوْت: الكِتمان. وفيهما نظر.
(لوث)  اللام والواو والثاء أصلٌ صحيح، يدلُّ على التواءٍ واسترخاءٍ ولَيِّ الشّيءِ على الشيء. يقال: لاثَ العِمامةَ يَلُوثها لَوثاً، ويقولون: إنَّ اللُّوثة: الاسترخاء، ويقولون: مَسٌّ من الجنون. قال:
إذاً لقَامَ بنصري مَعشرٌ خُشُنٌ	 ***عند الحفيظة إنْ ذو لُوثةٍ لانا([4])والمَلاَثُ: الشَّيء الذي يُلاَث عليه الثَّوب. ويقولون: ناقةٌ ذاتُ لَوْثَة، أي كثيرة اللَّحمِ ضخمة الجِسم. وديمةٌ لَوثاءُ، تَلُوث النَّباتَ بعضَه على بعض. وقولهم: التاثَ في عمله: أبطأ، من هذا، كأنَّه التوَى واعوجَّ. والمَلاَثُ: الرّجُل الجليل تُلاثُ به الأمور، والجمع مَلاَوِث. قال:
هلاّ بكيت مَلاوِثاً *** من آلِ عبد مناف([5])ويقال: إنَّ اللَّويثة: الجماعةُ من الناس من قبائلَ شتَّى، والمعنى([6]) أنَّهم التاثَ بعضُهم إلى بعض، أي مال.
 (لوح)  اللام والواو والحاء أصلٌ صحيح، مُعظَمه مقاربةُ بابِ اللَّمعان. يقال: لاحَ الشَّيء يلوح، إذا لمَحَ وَلَمَع. والمصدر اللَّوْح. قال:
أراقِبُ لَوحاً من سُهيلٍ كَأنَّه *** إذا ما بدا من آخِرِ الليل يَطرِفُ([7])ويقال: ألاحَ بسَيفهِ: لمَعَ به. وألاحَ البرقُ: أومَضَ. واللَّيَاح: الأبيض. قال ابنُ دريد في قول القائل([8]):
تُمسِي كألواح السِّلاح وتُضحي *** كالمهاةِ صبيحةَ القَطْرِ
إنَّ الألواح: ما لاح من السلاح، وأكثر ذلك السُّيوفُ.
ومن الباب لَوّحَهُ الحرُّ، وذلك إذا حرَّقه وسوّدَه حتَّى لاح من بُعدٍ لمن أبصَرَه. ومن الباب اللَّوح: الكَتِف. واللَّوح: الواحد من ألواح السَّفينة؛ وهو أيضاً كلُّ عظمٍ عريض. وسمِّي لَوحاً لأنَّه يلُوح. ومن الباب اللُّوح بالضم([9])، وهو الهواء بينَ السّماء والأرض.
ومن الذي شذَّ عن هذا الباب اللَّوح([10]): العطش: ودابَّةٌ مِلْواح: سريع العَطَش. ومما شذَّ عنه أيضاً قولهم: ألاَحَ من الشَّيء: حاذَرَ.
(لوذ)  اللام والواو والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على إطاقةِ الإنسان بالشيء مستعيذاً به ومتستِّراً. يقال: لاذ به يلوذ لَوْذاً ولاذَ لِياذاً، وذلك إذا عاذَ به من خَوْفٍ أو طَمَع ولاَوَذَ لِوَاذاً قال الله تعالى: {قَدْ يَعْلَمُ اللهُ الَّذِينَ يتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ
لِوَاذاً} [النور 63]. وكان المنافقون إذا أراد الواحدُ منهم مفارَقَةَ مجلسِ رسول الله، صلى الله عليه وآله وسلم، لاذ بغيرِه متستِّراً ثم نهض. وإنما قال لواذاً لأنه من لاوَذَ وجعل مصدره صحيحاً، ولو كان من لاذ لقال لِياذاً، واللَّوْذ: ما يُطِيف بالجبل، والجمع ألواذ.
(لوز)  اللام والواو الزاء كلمةٌ، وهو اللَّوْز.
(لوس)  اللام والواو والسين كلمةٌ تدلُّ على شيءٍ من التطَعُّم. قالوا: اللَّوْس أن يَتتبَّع([11])الإنسانُ المآكِل. يقال: لاسَ يَلُوسُ لَوْساً. ويقولون: اللُّوَاسة: اللُّقْمَة. قال ابن دريد: لُسْتُ الشَّيءَ في فمي، إذا أدَرْتَه بلسانك([12]).
(لوص)  اللام والواو والصاد. يقولون: اللَّوْص: أن تُطالِع الشَّيءَ من خَلل سترٍ أو باب. يقال: لُصْتُه ألُوصُه لَوْصاً.
(لوط)  اللام والواو والطاء كلمةٌ تدل على اللُّصوق. يقال: لاط الشّيءُ بقلبي، إذا لَصِق. وفي بعض الحديث: "الولد أَلْوَطُ بالقَلْب([13])"، أي ألْصَق. ويقولون: هذا أمرٌ لا يَلْتَاطُ بصَفَرِي، أي لا يَلصَق بقلبي. ولُطتُ الحَوْضَ لَوطاً، إذا مَدَرْتَه بالطِّين.(لوع)* اللام والواو والعين: اللَّوعة: الحُبّ. [و] يقال: رجلٌ لاعٌ هاعٌ، إذا كان جباناً.
(لوغ)  اللام والواو والغين. ذكر ابن دريد([14]) أن اللوْغ: أن تُدِير الشيءَ في فمك. يقال: لاغَه لَوْغاً.
(لوق)  اللام والواو والقاف كلمةٌ تدلُّ على تطييب شيءٍ. يقال: لَوَّقَ الطّعامَ، إذا طيَّبَه بإِدامه. ويقولون: اللُّوقة: الزُّبْدَة([15])، ويقال للمرأة، إذا لم تَحْظَ عند زوجِها: ما لاقَتْ، أي كَأنَّه لم يَستطِبْ صُحبتَها. ومن الباب: لاَقَتِ الدّواةُ وأَلقْتُها([16]).
(لوك)  اللام والواو والكاف كلمةٌ واحدة. يقال: لُكْتُ اللُّقْمةَ ألُوكُها لَوْكاً. وفلانٌ يَلُوكُ أعراضَ النّاس، إذا كان يغتابُهم.
(لوم)  اللام والواو والميم كلمتانِ تدلُّ إحداهما على العَتْب والعَذْل، والأخرى على الإبطاء.
فالأوَّل اللَّوْم، وهو العَذْل. تقول: لُمْتُه لَوْماً، والرّجلُ مَلوم. والمُلِيم: الذي يستحقُّ اللَّوْم. واللَّوْماء([17]): الملامة، ورجل لُوَمة: يلُوم الناس. ولُومة يُلام.
والكلمة الأخرى التلوُّم، وهو التمكُّث. ويقال: إنَّ اللاَّمَةَ: الأمرُ يُلاَم([18]) عليه الإنسان.
 (لون)  اللام والواو والنون كلمةٌ واحدة، وهي سَحْنَة الشَّيء: من ذلك اللَّون: لونُ الشَّيء، كالحمرة والسواد، ويقال: تلوَّن فلانٌ: اختلفت أخلاقُه. واللَّوْن: جنسٌ من التَّمْر. واللِّينَة: النَّخلة، منه، وأصل الياء فيها واو. قال الله تعالى: ﴿ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ﴾ [الحشر 5]. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) البيت لذي الرمة في ديوانه 651 واللسان (لوى) والاشتقاق 16.
([2]) ومثله الحو واللو.
([3]) مثله قارة وقور، وساحة وسوح.
([4]) البيت لقريط بن أنيف العنبري، ومقطوعته في أول حماسة أبي تمام.
([5]) أنشده في اللسان (لوث).
([6]) في الأصل:  "ومعنى".
([7]) البيت لجران العود في ديوانه 14.
([8]) هو ابن أحمر، اللسان (لوح) والجمهرة (2: 194).
([9]) وحكى اللحياني فيه الفتح.
([10]) هذا بالفتح والضم، والضم أعلى.
([11]) في الأصل: "يبيع". وفي اللسان: "لاس يلوس وهو ألوس: تتبع الحلاوات فأكلها".
([12]) الجمهرة (3: 51).
([13]) في المجمل: "وفي الحديث: الولد ألوط، أي ألصق بالكبد". وفي اللسان: "وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه أنه قال: إن عمر لأحب الناس إلي. ثم قال: اللهم أعز، والولد ألوط قال أبو عبيد: قوله والولد ألوط، أي ألصق بالقلب".
([14]) في الجمهرة (3: 150).
([15]) ويقال ألوفة أيضاً بفتح الهمزة. واقتصر عليها في المجمل.
([16]) في الأصل: "وألقيتها"، تحريف. وفي المجمل: "ومنه لاقت الدواة، إذا لصقت"، وهو تفسير مريب. وفي القاموس: "لاق الدواة يليقها ليقة وليقاً وألاقها: جعل لها ليقة وأصلح مدادها، فلاقت الدواة: لصق المداد بصوفها".
([17]) وكذلك اللومى، بالقصر، واللائمة.
([18]) في الأصل: "يدوم"، صوابه في المجمل واللسان.

ـ

##### Türkçe

(**باب اللام والواو وما يثلثهما**)

(**لوي**) **اللام والواو والياء** sahih bir asıldır; bir şeye meyletmeye delâlet eder. Denir: **لوَى يدَه يَلويها**. Ve **لوَى برأسِه**: onu eğdi. Ve **اللَّوِيُّ**: sebzeden solmuş olan şeydir; **لَوِيَّاً** diye adlandırıldı; çünkü solduğu vakit bükülür ve meyleder. Ve **اللِّواء** mâlûmdur; ve onun mızrağı üzerine bükülmesinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve **اللَّوِيَّة**: hazır bulunanlardan başkaları için yiyecekten saklanan şeydir; sanki onlardan başkalarına doğru meylettirilmiş gibidir. Ve **أَلْوَى بالشَّيء**: el ve benzeri gibi onunla işaret ettiğinde. Ve **ألْوَى بالشَّيء**: onu götürdü; sanki onu kendi nefsine doğru meylettirmiş gibidir. Ve **الألْوَى**: çekinen, yalnız kalan adamdır; daima öyledir; sanki oturanlardan yalnızlığa doğru meyletmiş gibidir. Ve **اللَّيَّاءُ**: sudan uzak olan yer; bununla adlandırıldı; çünkü sanki su yolundan meyletmiş gibidir. Ve **ولواه دَيْنَه يَلوِيه لَيَّاً ولَيَّاناً**; bu da babdır. Dedi ki:
تُطِيلِينَ لَيَّانِي وأنت مَلِيَّةٌ *** وأُحْسِنُ يا ذاتَ الوشاح التّقاضيا([1])
Ve **لِوَى الرَّمْل**: onun kesildiği yerdir. Ve **ألوَى القومُ**: **لِوَى الرّمل**’e vardıklarında. Ve bununla adlandırıldı; çünkü rüzgâr onu dilediği gibi büker. Ve derler: *أكثرتَ من الحيِّ واللّيّ*([2]). Dediler ki: **الحيّ**: sözün açık olanıdır; ve **[الليّ]**: kendisine yol bulunmayan şeydir.

(**لوب**) **اللام والواو والباء** birbirinden ayrı iki kelimedir; ve ikisinden biri ötekine hamledilebilir.
Birinci kelime: **اللَّوْب** ve **اللُّوَاب**: susuzluktur; fiil **لابَ يلوب**’dur; ve o **لائب**’dir.
Öteki kelime **اللاَّبَة**’dir; o da **الحَرَّة**’dir; cem‘i **لُوبٌ**’dur([3]). İki kelimeyi birleştiren şey: **الحَرَّة** susuzdur; sanki yanmış gibidir.

(**لوت**) **اللام والواو والتاء**’nın sahihliğini haklı görmüyorum; ve benim yanımda onların sözünden değildir; lâkin birtakım kimseler, denildiğini iddia ettiler: **لاتَ يَلُوتُ**; kendisinden sorulandan başka bir şey haber verdiğinde. Ve derler: **اللَّوْت**: gizlemedir. Ve ikisinde de nazar vardır.

(**لوث**) **اللام والواو والثاء** sahih bir asıldır; bükülmeye, gevşemeye ve bir şeyi bir şey üzerine bükmeye delâlet eder. Denir: **لاثَ العِمامةَ يَلُوثها لَوثاً**. Ve derler: **اللُّوثة** gevşemedir. Ve derler: delilikten bir dokunuştur. Dedi ki:
إذاً لقَامَ بنصري مَعشرٌ خُشُنٌ	 ***عند الحفيظة إنْ ذو لُوثةٍ لانا([4])
Ve **المَلاَثُ**: elbisenin üzerine bağlandığı şeydir. Ve derler: **ناقةٌ ذاتُ لَوْثَة**; yani eti çok, cismi iri. Ve **ديمةٌ لَوثاءُ**: bitkiyi bir kısmını bir kısmı üzerine dolaştırır. Ve onların sözü: **التاثَ في عمله**: yavaşladı; bu(ndan)dır; sanki büküldü ve eğrildi. Ve **المَلاَثُ**: işlerin kendisiyle bağlandığı ulu adamdır; cem‘i **مَلاَوِث**. Dedi ki:
هلاّ بكيت مَلاوِثاً *** من آلِ عبد مناف([5])
Ve denir: **اللَّويثة**: çeşitli kabilelerden insanlardan bir topluluktur; mânâ([6]) şudur: birbirlerine doğru **التاثَ** ettiler; yani meylettiler.

(**لوح**) **اللام والواو والحاء** sahih bir asıldır; çoğu, parıltı babına yakındır. Denir: **لاحَ الشَّيء يلوح**; gördüğünde ve parladığında. Masdar **اللَّوْح**’tur. Dedi ki:
أراقِبُ لَوحاً من سُهيلٍ كَأنَّه *** إذا ما بدا من آخِرِ الليل يَطرِفُ([7])
Ve denir: **ألاحَ بسَيفهِ**: onunla parladı. Ve **ألاحَ البرقُ**: şimşek çaktı. Ve **اللَّيَاح**: beyazdır. İbn Düreyd, söyleyenin sözü hakkında([8]) dedi ki:
تُمسِي كألواح السِّلاح وتُضحي *** كالمهاةِ صبيحةَ القَطْرِ
**الألواح**: silahtan parlayan şeylerdir; bunun çoğu kılıçlardır.
Ve bu babdandır: **لَوّحَهُ الحرُّ**; bu, onu yakıp kararttığında; ta ki onu gören için uzaktan parladı. Ve bu babdandır: **اللَّوح**: kürektir. Ve **اللَّوح**: gemi tahtalarından bir tanedir; ve o, ayrıca her geniş kemiktir. **لَوحاً** diye adlandırıldı; çünkü o **يلُوح** eder. Ve bu babdandır: **اللُّوح** (ضم ile)([9]); o, gök ile yer arasındaki havadır.
Ve bu babdan şâz olan: **اللَّوح**([10]): susuzluktur; ve **دابَّةٌ مِلْواح**: susuzluğu çabuk olan. Ve ondan şâz olanlardan da onların sözü: **ألاَحَ من الشَّيء**: sakındı.

(**لوذ**) **اللام والواو والذال** sahih bir asıldır; insanın bir şeye sığınıp onunla örtünerek onunla kuşanmasına delâlet eder. Denir: **لاذ به يلوذ لَوْذاً** ve **لاذَ لِياذاً**; bu, korkudan yahut tamahtan ona sığındığında. Ve **لاَوَذَ لِوَاذاً**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿قَدْ يَعْلَمُ اللهُ الَّذِينَ يتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذاً﴾ [النور 63]. Münafıklar, onlardan biri Resûlullah’ın meclisinden ayrılmak istediğinde—Allah’ın salâtı ve âli üzerine selâmı olsun—başkasıyla örtünerek ona sığınır, sonra kalkardı. Ancak **لِوَاذاً** dedi; çünkü o **لاوَذَ**’dendir ve masdarını sahih kıldı; eğer **لاذ**’dan olsaydı **لِياذاً** derdi. Ve **اللَّوْذ**: dağın etrafını kuşatan şeydir; cem‘i **ألواذ**.

(**لوز**) **اللام والواو الزاء** bir kelimedir; o da **اللَّوْز**’dur.

(**لوس**) **اللام والواو والسين** tadımlanmadan bir şeye delâlet eden bir kelimedir. Dediler: **اللَّوْس** insanın yiyecekleri takip etmesidir. Denir: **لاسَ يَلُوسُ لَوْساً**. Ve derler: **اللُّوَاسة**: lokmadır. İbn Düreyd dedi: **لُسْتُ الشَّيءَ في فمي**; onu dilinle çevirdiğinde([12]).

(**لوص**) **اللام والواو والصاد**. Derler: **اللَّوْص** bir örtünün yahut kapının aralığından şeye bakmandır. Denir: **لُصْتُه ألُوصُه لَوْصاً**.

(**لوط**) **اللام والواو والطاء** yapışmaya delâlet eden bir kelimedir. Denir: **لاط الشّيءُ بقلبي**; kalbime yapıştığında. Ve bazı hadiste: "الولد أَلْوَطُ بالقَلْب([13])"; yani daha yapışıktır. Ve derler: **هذا أمرٌ لا يَلْتَاطُ بصَفَرِي**; yani kalbime yapışmaz. Ve **لُطتُ الحَوْضَ لَوطاً**; onu çamurla sıvadığında. (**لوع**)* **اللام والواو والعين**: **اللَّوعة**: sevgidir. Ve denir: **رجلٌ لاعٌ هاعٌ**; korkak olduğunda.

(**لوغ**) **اللام والواو والغين**. İbn Düreyd([14]) zikretti ki **اللوْغ**: şeyi ağzında çevirmendir. Denir: **لاغَه لَوْغاً**.

(**لوق**) **اللام والواو والقاف** bir kelimedir; bir şeyi hoşlaştırmaya delâlet eder. Denir: **لَوَّقَ الطّعامَ**; onu katığıyla hoşlaştırdığında. Ve derler: **اللُّوقة**: **الزُّبْدَة**’dir([15]). Ve kadına, kocasının yanında rağbet görmediğinde, denir: **ما لاقَتْ**; yani sanki onun sohbetini hoş bulmamış gibidir. Ve bu babdandır: **لاَقَتِ الدّواةُ وأَلقْتُها**([16]).

(**لوك**) **اللام والواو والكاف** tek bir kelimedir. Denir: **لُكْتُ اللُّقْمةَ ألُوكُها لَوْكاً**. Ve falan, **يَلُوكُ أعراضَ النّاس**; onları çekiştirdiğinde.

(**لوم**) **اللام والواو والميم** iki kelimedir; birisi siteme ve kınamaya, öteki ağır davranmaya delâlet eder.
Birincisi **اللَّوْم**’dur; o, kınamadır. Dersin: **لُمْتُه لَوْماً**; ve adam **مَلوم**’dur. Ve **المُلِيم**: kınamayı hak eden kimsedir. Ve **اللَّوْماء**([17]): kınamadır; ve **رجل لُوَمة**: insanları kınar. Ve **لُومة**: kınanır.
Öteki kelime **التلوُّم**’dur; o, oyalanmadır. Ve denir: **اللاَّمَةَ**: insanın kendisi sebebiyle kınandığı iştir([18]).

(**لون**) **اللام والواو والنون** tek bir kelimedir; o da şeyin simasıdır: bundan **اللَّون**: şeyin rengi; kızıllık ve siyahlık gibi. Ve denir: **تلوَّن فلانٌ**: ahlâkı değişti. Ve **اللَّوْن**: hurmadan bir cinstir. Ve **اللِّينَة**: hurma ağacıdır; ondandır; ve içindeki **الياء**’ın aslı **واو**’dur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ما قَطَعْتُمْ مِنْ لِينَةٍ﴾ [الحشر 5]. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.

--------------ـــ
([1]) Beyit, Zü’r-Rumme’nindir; divanında 651; ve **اللسان** (**لوى**) ve **الاشتقاق** 16.
([2]) Bunun benzeri: **الحو واللو**.
([3]) Bunun benzeri: **قارة وقور** ve **ساحة وسوح**.
([4]) Beyit, Kurayt b. Anîf el-Anberî’nindir; ve parçası Ebû Temmâm’ın **حماسة**’sinin başındadır.
([5]) **اللسان** (**لوث**)’ta rivayet etti.
([6]) Asılda: "ومعنى".
([7]) Beyit, Cerân el-‘Ûd’undur; divanında 14.
([8]) O, İbn Ahmer’dir; **اللسان** (**لوح**) ve **الجمهرة** (2: 194).
([9]) Lihyânî onda fetha’yı da nakletti.
([10]) Bu, fetha ve damma iledir; damma daha üstündür.
([11]) Asılda: "يبيع". Ve **اللسان**’da: "لاس يلوس وهو ألوس: تتبع الحلاوات فأكلها".
([12]) **الجمهرة** (3: 51).
([13]) **المجمل**’de: "وفي الحديث: الولد ألوط، أي ألصق بالكبد". Ve **اللسان**’da: "وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه أنه قال: إن عمر لأحب الناس إلي. ثم قال: اللهم أعز، والولد ألوط قال أبو عبيد: قوله والولد ألوط، أي ألصق بالقلب".
([14]) **الجمهرة** (3: 150).
([15]) Hemzenin fethasıyla **ألوفة** da denir. **المجمل**’de onunla yetindi.
([16]) Asılda: "وألقيتها"; tahriftir. Ve **المجمل**’de: "ومنه لاقت الدواة، إذا لصقت"; ve o, şüpheli bir tefsirdir. Ve **القاموس**’ta: "لاق الدواة يليقها ليقة وليقاً وألاقها: جعل لها ليقة وأصلح مدادها، فلاقت الدواة: لصق المداد بصوفها".
([17]) Keza **اللومى** (kısaltma ile) ve **اللائمة**.
([18]) Asılda: "يدوم"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- اللوم: عذل الإنسان بنسبته إلى ما فيه لوم. يقال: لمته فهو ملوم. قال تعالى: ﴿فلا تلوموني ولوموا أنفسكم﴾ [إبراهيم/22]، ﴿فذلكن الذي لمتنني فيه﴾ [يوسف/32]، ﴿ولا يخافون لومة لائم﴾ [المائدة/54]، ﴿فإنهم غير ملومين﴾ [المؤمنون/6]، فإنه ذكر اللوم تنبيها على أنه إذا لم يلاموا لم يفعل بهم ما فوق اللوم. وألام: استخق اللوم. قال تعالى: ﴿فنبذناهم في اليم وهو مليم﴾ [الذاريات/40] والتلاوم: أن يلوم بعضهم بعضا. قال تعالى: ﴿فأقبل بعضهم على بعض يتلاومون﴾ [القلم/30]، وقوله: ﴿ولا أقسم بالنفس اللوامة﴾ [القيامة/ 2] قيل: هي النفس التي اكتسبت بعض الفضيلة، فتلوم صاحبها إذا ارتكب مكروها، فهي دون النفس المطمئنة (يقال: النفوس ثلاث مراتب: الأولى: النفس الأمارة بالسوء. قال تعالى: ﴿وما أبرئ نفسي إن النفس لأمارة بالسوء﴾ والثانية - وهي فوقها -: النفس اللوامة. كما ذكر. الثالثة: النفس المطمئنة. قال تعالى: ﴿يا أيتها النفس المطمئنة * ارجعي إلى ربك راضية مرضية﴾ )، وقيل: بل هي النفس التي قد اطمأنت في ذاتها، وترشحت لتأديب غيرها، فهي فوق النفس المطمئنة، ويقال: رجل لومة: يلوم الناس، ولومة: يلومه الناس، نحو سخرة وسخرة، وهزأة وهزأة، واللومة: الملامة، واللائمة: الأمر الذي يلام عليه الإنسان.

##### Türkçe

- **اللَّوْم**: insanı, kendisinde kınama bulunan şeye nispet etmekle azarlamaktır. Denir ki: **لُمْتُهُ**; o da **مَلُوم**dur. Yüce Allah dedi ki: ﴿فلا تلوموني ولوموا أنفسكم﴾ [إبراهيم/22]، ﴿فذلكن الذي لمتنني فيه﴾ [يوسف/32]، ﴿ولا يخافون لومة لائم﴾ [المائدة/54]، ﴿فإنهم غير ملومين﴾ [المؤمنون/6]؛ çünkü o, **اللَّوْم**u, şu hususa dikkat çekmek için zikretti: eğer kınanmazlarsa, onlara kınamanın üstünde olan yapılmaz. Ve **أَلَامَ**: kınamayı hak etti. Yüce Allah dedi ki: ﴿فنبذناهم في اليم وهو مليم﴾ [الذاريات/40]. Ve **التَّلَاوُم**: bazılarının bazısını kınamasıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿فأقبل بعضهم على بعض يتلاومون﴾ [القلم/30]. Ve O’nun sözü: ﴿ولا أقسم بالنفس اللوامة﴾ [القيامة/ 2]; denildi ki: o, bazı fazileti kazanmış olan nefistir; hoş olmayan bir şey işlediğinde sahibini kınar; o, **النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّة**den aşağıdır (denir ki: nefisler üç mertebedir: birincisi: **النَّفْسُ الْأَمَّارَةُ بِالسُّوء**. Yüce Allah dedi ki: ﴿وما أبرئ نفسي إن النفس لأمارة بالسوء﴾. İkincisi - ki onun üstündedir -: **النَّفْسُ اللَّوَّامَة**. zikredildiği gibi. Üçüncüsü: **النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّة**. Yüce Allah dedi ki: ﴿يا أيتها النفس المطمئنة * ارجعي إلى ربك راضية مرضية﴾ )؛ ve denildi ki: bilakis o, zatında sükûnete ermiş ve başkasını edeplendirmeye aday hâle gelmiş nefistir; o, **النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّة**nin üstündedir. Ve denir ki: **رَجُلٌ لُومَة**: insanları kınar; ve **لُومَة**: insanlar onu kınar; **سُخْرَة** ve **سُخْرَة** gibi, **هُزْأَة** ve **هُزْأَة** gibi. Ve **اللُّومَة**: kınama/ayıplama. Ve **اللَّائِمَة**: insanın kendisi sebebiyle kınandığı şeydir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ل و م
رجل لوّام ولوّامة ولومة ولامه على فعله‏.‏
وأنت ألوم من فلان‏:‏ أحق بأن تلام وهو ملوم وملوّم ومليم ومستليم وقد ليم ولوّم‏:‏ أكثر لومه وألام واستلام‏:‏ استحق اللوم‏.‏
واستلام إلى ضيفه إذا لم يحسن إليه‏.‏
قال القطاميّ‏:‏ ومن يكن استلام إلى ثويّ فقد أكرمت يا زفر المتاعا أي الزاد وما يمتذع به الضيف‏.‏
وتلوّم نفسه‏:‏ استزادها‏.‏
وأنحى عليه باللائمة وباللوائم فوقفت فيها ناقتي وكأنها فدن لأقضي حاجة المتلوم

##### Türkçe

ل و م
Bir adam: **لوّام** ve **لوّامة** ve **لومة**; ve onu fiilinden dolayı **لامه** (ayıpladı/kınadı).

Ve sen falancadan daha **ألوم**sun: kınanmaya daha layıktır; ve o **ملوم**dur ve **ملوّم**dur ve **مليم**dir ve **مستليم**dir; ve **ليم** oldu ve **لوّم**: onun kınamasını çoğalttı; ve **ألام** ve **استلام**: kınamayı hak etti.

Ve **استلام** (eder) misafirine karşı, ona iyi davranmadığı zaman.

**القطاميّ** dedi: “Ve kim **استلام** olursa **ثويّ**e karşı, gerçekten ikram ettin ey **زفر** **المتاعا**”; yani azık ve misafirin onunla faydalandığı şey.

Ve **تلوّم** kendi nefsini: ondan artırmasını istedi.

Ve onun üzerine **اللائمة** ile ve **اللوائم** ile yöneldi; derken devem onun içinde durdu; sanki o, **فدن** (gibi) idi, **المتلوم**un ihtiyacını gidermek için.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

اللَّومُ واللّوْماءُ واللَّوْمَى واللائمة: العَدْلُ. لامَه على كذا يَلومُه لَوْماً ومَلاماً وملامةً ولوْمةً، فهو مَلُوم ومَلِيمٌ: استحقَّ اللَّوْمَ؛ حكاها سيبويه، قال: وإنما عدلوا إلى الياء والكسرة استثقالاً للواو مع الضَّمَّة. وألامَه ولَوَّمه وألَمْتُه: بمعنى لُمْتُه؛ قال مَعْقِل بن خُوَيلد الهذليّ:
حَمِدْتُ اللهَ أن أَمسَى رَبِيعٌ،
بدارِ الهُونِ، مَلْحِيّاً مُلامَا
قال أبو عبيدة: لُمْتُ الرجلَ وأَلَمْتُه بمعنى واحد، وأنشد بيت مَعْقِل أيضاً؛ وقال عنترة:
ربِذٍ يَداه بالقِداح إذا شَتَا،
هتّاكِ غاياتِ التِّجارِ مُلَوِّمِ
أي يُكْرَم كَرَماً يُلامُ من أَجله، ولَوّمَه شدّد للمبالغة. واللُّوَّمُ: جمع اللائم مثل راكِعٍ ورُكَّعٍ. وقوم لُوّامٌ ولُوّمٌ ولُيَّمٌ: غُيِّرت الواوُ لقربها من الطرف. وأَلامَ الرجلُ: أَتى ما يُلامُ عليه. قال سيبويه: ألامَ صارَ ذا لائمة. ولامه: أخبر بأمره. واسْتلامَ الرجلُ إلى الناس أي استَذَمَّ. واستَلامَ إليهم: أَتى إليهم ما يَلُومُونه عليه؛ قال القطامي:
فمنْ يكن اسْتلامَ إلى نَوِيٍّ،
فقد أَكْرَمْتَ، يا زُفَر، المتاعا
التهذيب: أَلامَ الرجلُ، فهو مُليم إذا أَتى ذَنْباً يُلامُ عليه، قال الله تعالى: فالْتَقَمه الحوتُ وهو مُليمٌ. وفي النوادر: لامَني فلانٌ فالْتَمْتُ، ومَعّضَني فامْتَعَضْت، وعَذَلَني فاعْتَذَلْتُ، وحَضَّني فاحْتَضَضت، وأَمَرني فأْتَمَرْت إذا قَبِلَ قولَه منه. ورجل لُومة: يَلُومُه الناس. ولُوَمَة: يَلُومُ الناس مثل هُزْأَة وهُزَأَة. ورجل لُوَمَة: لَوّام، يطرّد عليه بابٌ
(* هكذا بياض بالأصل) . . . ولاوَمْتُه: لُمْته
ولامَني. وتَلاوَمَ الرجُلان: لامَ كلُّ واحد منهما صاحبَه. وجاءَ بلَوْمَةٍ أي ما يُلامُ عليه. والمُلاوَمة: أن تَلُوم رجلاً ويَلُومَك. وتَلاوَمُوا: لام بعضهم بعضاً؛ وفي الحديث: فتَلاوَموا بينهم أي لامكَ بعضُهم بعضاً، وهي مُفاعلة من لامَه يَلومه لَوماً إذا عذَلَه وعنَّفَه. وفي حديث ابن عباس: فتَلاوَمْنا. وتَلَوَّمَ في الأمر: تمكَّث وانتظر. ولي فيه لُومةٌ أَي تَلَوُّم، ابن بزرج: التَّلَوُّمُ التَّنَظُّر للأمر تُريده. والتَّلَوُّم: الانتظار والتلبُّثُ. وفي حديث عمرو بن سَلَمة الجَرْميّ: وكانت العرب تَلَوّمُ بإسلامهم الفتح أي تنتظر، وأراد تَتَلَوّم فحذف إحدى التاءين تخفيفاً، وهو كثير في كلامهم. وفي حديث علي، عليه السلام: إذا أجْنَبَ في السفَر تَلَوََّم ما بينه وبين آخر الوقت أي انتظر وتَلَوَّمَ على الأمر يُريده. وتَلَوّم على لُوامَته أي حاجته. ويقال: قضى القومُ لُواماتٍ لهم وهي الحاجات، واحدتها لُوَامة. وفي الحديث: بِئسَ، لَعَمْرُ اللهِ، عَمَلُ الشيخ المتوسِّم والشبِّ المُتلومِّم أي المتعرِّض للأَئمةِ في الفعل السيّء، ويجوز أن يكون من اللُّومة وهي الحاجة أي المنتظر لقضائها.ولِيمَ بالرجل: قُطع. واللَّوْمةُ: الشَّهْدة.
واللامةُ واللامُ، بغير همز، واللَّوْمُ: الهَوْلُ؛ وأنشد للمتلمس: ويكادُ من لامٍ يَطيرُ فُؤادُها
واللامُ: الشديد من كل شيء؛ قال ابن سيده: وأُراه قد تقدم في الهمز، قال أبو الدقيش: اللامُ القُرْبُ، وقال أَبو خيرة: اللامُ من قول القائل لامٍ، كما يقول الصائتُ أيا أيا إذا سمعت الناقة ذلك طارت من حِدّة قلبها؛ قال: وقول أبي الدقيش أَوفقُ لمعنى المتنكّس في البيت لأنه قال: ويكادُ من لامٍ يطيرُ فؤادُها،
إذ مَرّ مُكّاءُ الضُّحى المُتَنَكِّسُ
قال أبو منصور: وحكى ابن الأعرابي أنه قال اللامُ الشخص في بيت المتلمس. يقال: رأَيت لامَه أي شخصه. ابن الأعرابي: اللَّوَمُ كثرة اللَّوْم. قال الفراء: ومن العرب من يقول المَلِيم بمعنى المَلوم؛ قال أبو منصور: من قال مَلِيم بناه على لِيمَ. واللائِمةُ: المَلامة، وكذلك اللَّوْمى، على فَعْلى. يقال: ما زلت أَتَجَرّعُ منك اللَّوائِمَ. والمَلاوِم: جمع المَلامة. واللاّمةُ: الأمر يُلام عليه. يقال: لامَ فلانٌ غيرَ مُليم. وفي المثل: رُبَّ لائم مُليم؛ قالته أُم عُمَير بن سلمى الحنفي تخاطب ولدها عُمَيراً، وكان أسلم أخاه لرجل كلابيٍّ له عليه دَمٌ فقتله، فعاتبته أُمُّه في ذلك وقالت:
تَعُدُّ مَعاذِراً لا عُذْرَ فيها،
ومن يَخْذُلْ أَخاه فقد أَلاما
قال ابن بري: وعُذْره الذي اعتذر به أن الكلابيّ التجأَ إلى قبر سلمى أَبي عمير، فقال لها عمير:
قَتَلْنا أَخانا للوَفاءَِ بِجارِنا،
وكان أَبونا قد تُجِيرُ مَقابِرُهْ
وقال لبيد:
سَفَهاً عَذَلْتَ، ولُمْتَ غيرَ مُليم،
وهَداك قبلَ اليومِ غيرُ حَكيم
ولامُ الإنسان: شخصُه، غير مهموز؛ قال الراجز:
مَهْرِيّة تَخظُر في زِمامِها،
لم يُبْقِ منها السَّيْرُ غيرَ لامِها
وقوله في حديث ابن أُم مكتوم: ولي قائد لا يُلاوِمُني؛ قال ابن الأثير: كذا جاء في رواية بالواو، وأَصله الهمز من المُلاءمة وهي المُوافقة؛ يقال: هو يُلائمُني بالهمز ثم يُخَفَّف فيصير ياء، قال: وأما الواو فلا وجه لها إلا أن تكون يُفاعِلني من اللَّوْم ولا معنى له في هذا الحديث. وقول عمر في حديثه: لوْما أَبقَيْتَ أي هلاَّ أَبقيت، وهي حرف من حروف المعاني معناها التحضيض كقوله تعالى: لوما تأْتينا بالملائكة. واللام: حرف هجاء وهو حرف مجهور، يكون أَصلاً وبدلاً وزائداً؛ قال ابن سيده: وإنما قضيت على أن عينها منقلبة عن واو لما تقدم في أخواتها مما عينه أَلف؛ قال الأزهري: قال النحويون لَوّمْت لاماً أي كتبته كما يقال كَوَّفْت كافاً. قال الأزهري في باب لَفيف حرف اللام قال: نبدأ بالحروف التي جاءت لمعانٍ من باب اللام لحاجة الناس إلى معرفتها، فمنها اللام التي توصل بها الأسماء والأفعال، ولها فيها معانٍ كثيرة: فمنها لامُ المِلْك كقولك: هذا المالُ لزيد، وهذا الفرس لمحَمد، ومن النحويين من يسمِّيها لامَ الإضافة، سمّيت لامَ المِلْك لأنك إذا قلت إن هذا لِزيد عُلِمَ أنه مِلْكُه، فإذا اتصلت هذه اللام بالمَكْنيِّ عنه نُصِبَت كقولك: هذا المالُ له ولنا ولَك ولها ولهما ولهم، وإنما فتحت مع الكنايات لأن هذه اللامَ في الأصل مفتوحة، وإنما كسرت مع الأسماء ليُفْصَل بين لام القسم وبين لام الإضافة، ألا ترى أنك لو قلت إنّ هذا المالَ لِزيدٍ عُلِم أنه مِلكه؟ ولو قلت إن هذا لَزيدٌ عُلم أن المشار إليه هو زيد فكُسِرت ليُفرق بينهما، وإذا قلت: المالُ لَك، فتحت لأن اللبس قد زال، قال: وهذا قول الخليل ويونس والبصريين. (لام كي): كقولك جئتُ لِتقومَ يا هذا، سمّيت لامَ كَيْ لأن معناها جئتُ لكي تقوم، ومعناه معنى لام الإضافة أيضاً، وكذلك كُسِرت لأن المعنى جئتُ لقيامك. وقال الفراء في قوله عز وجل: رَبَّنا لِيَضِلُّلوا عن سبيلك؛ هي لام كَيْ، المعنى يا ربّ أَعْطيْتهم ما أَعطَيتَهم لِيضِلُّلوا عن سبيلك؛ وقال أبو العباس أحمد بن يحيى: الاختيار أن تكون هذه اللام وما أَشبهها بتأْويل الخفض، المعنى آتيتَهم ما آتيتَهم لضلالهم، وكذلك قوله: فالتَقَطَه آلُ فهرْعون ليكونَ لهم؛ معناه لكونه لأنه قد آلت الحال إلى ذلك، قال: والعرب تقول لامُ كي في معنى لام الخفض، ولام الخفض في معنى لام كَي لِتقارُب المعنى؛ قال الله تعالى: يَحْلِفون لكم لِترضَوْا عنهم؛ المعنى لإعْراضِكم
(* قوله «يحلفون لكم لترضوا عنهم؛ المعنى لاعراصكم إلخ»
هكذا في الأصل). عنهم وهم لم يَحْلِفوا لكي تُعْرِضوا، وإنما حلفوا لإعراضِهم عنهم؛ وأنشد:
سَمَوْتَ، ولم تَكُن أَهلاً لتَسْمو،
ولكِنَّ المُضَيَّعَ قد يُصابُ
أَراد: ما كنتَ أَهلا للسُمُوِّ. وقال أبو حاتم في قوله تعالى: لِيَجّزِيَهم الله أَحسنَ ما كانوا يَعْملون؛ اللام في لِيَجْزيَهم لامُ اليمين كأنه قال لَيَجْزِيَنّهم الله، فحذف النون، وكسروا اللام وكانت مفتوحة، فأَشبهت في اللفظ لامَ كي فنصبوا بها كما نصبوا بلام كي، وكذلك قال في قوله تعالى: لِيَغْفِرَ لك اللهُ ما تقدَّم من ذنبك وما تأَخر؛ المعنى لَيَغْفِرنَّ اللهُ لك؛ قال ابن الأَنباري: هذا الذي قاله أبو حاتم غلط لأنَّ لامَ القسم لا تُكسَر ولا ينصب بها، ولو جاز أن يكون معنى لِيَجزيَهم الله لَيَجْزيَنَّهم الله لقُلْنا: والله ليقومَ زيد، بتأْويل والله لَيَقُومَنَّ زيد، وهذا معدوم في كلام العرب، واحتج بأن العرب تقول في التعجب: أَظْرِفْ بزَيْدٍ، فيجزومونه لشبَهِه بلفظ الأَمر، وليس هذا بمنزلة ذلك لأن التعجب عدل إلى لفظ الأَمر، ولام اليمين لم توجد مكسورة قط في حال ظهور اليمين ولا في حال إضمارها؛ واحتج مَن احتج لأبي حاتم بقوله: إذا هو آلى حِلْفةً قلتُ مِثْلَها،
لِتُغْنِيَ عنِّي ذا أَتى بِك أَجْمَعا
قال: أَراد هو آلى حِلْفةً قلتُ مِثْلَها،
لِتُغْنِيَ عنّي ذا أَتى بِكَ أَجْمَعا
قال: أَراد لَتُغْنِيَنَّ، فأَسقط النون وكسر اللام؛ قال أَبو بكر: وهذه رواية غير معروفة وإنما رواه الرواة:
إذا هو آلى حِلْفَةً قلتُ مِثلَها،
لِتُغْنِنَّ عنِّي ذا أَتى بِك أَجمَعا
قال: الفراء: أصله لِتُغْنِيَنّ فأسكن الياء على لغة الذين يقولون رأيت قاضٍ ورامٍ، فلما سكنت سقطت لسكونها وسكون النون الأولى، قال: ومن العرب من يقول اقْضِنٍَّ يا رجل، وابْكِنَّ يا رجل، والكلام الجيد: اقْضِيَنَّ وابْكِيَنَّ؛ وأَنشد:
يا عَمْرُو، أَحْسِنْ نَوالَ الله بالرَّشَدِ،
واقْرَأ سلاماً على الأنقاءِ والثَّمدِ
وابْكِنَّ عَيْشاً تَوَلَّى بعد جِدَّتِه،
طابَتْ أَصائلُه في ذلك البَلدِ
قال أبو منصور: والقول ما قال ابن الأَنباري. قال أبو بكر: سأَلت أبا العباس عن اللام في قوله عز وجل: لِيَغْفِرَ لك اللهُ، قال: هي لام كَيْ، معناها إنا فتَحْنا لك فَتْحاً مُبِيناً لكي يجتمع لك مع المغفرة تمام النعمة في الفتح، فلما انضم إلى المغفرة شيءٌ حادثٌ واقعٌ حسُنَ معنى كي، وكذلك قوله: ليَجْزِيَ الذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ، هي لامُ كي تتصل بقوله: لا يعزُبُ عنه مثقال ذرّة، إلى قوله: في كتاب مبين أَحصاه عليهم لكيْ يَجْزِيَ المُحْسِنَ بإحسانه والمُسِيءَ بإساءَته. (لام الأمر): وهو كقولك لِيَضْرِبْ زيدٌ عمراً؛ وقال أبو إسحق: أَصلها نَصْبٌ، وإنما كسرت ليفرق بينها وبين لام التوكيد ولا يبالىَ بشَبهِها بلام الجر، لأن لام الجر لا تقع في الأفعال، وتقعُ لامُ التوكيد في الأفعال، ألا ترى أنك لو قلت لِيعضْرِبْ، وأنت تأْمُر، لأَشبَهَ لامَ التوكيد إذا قلت إنك لَتَضْرِبُ زيداً؟ وهذه اللام في الأَمر أَكثر ما اسْتُعْملت في غير المخاطب، وهي تجزم الفعل، فإن جاءَت للمخاطب لم يُنْكَر. قال الله تعالى: فبذلك فلْيَفرَحُوا هو خير؛ أكثرُ القُرّاء قرؤُوا: فلْيَفرَحوا، بالياء. وروي عن زيد بن ثابت أنه قرأَ: فبذلك فلْتَفْرَحوا؛ يريد أَصحاب سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، هو خير مما يَجْمَعون؛ أي مما يجمع الكُفَّار؛ وقَوَّى قراءةَ زيد قراءةُ أُبيّ فبذلك فافْرَحوا، وهو البِناء الذي خُلق للأَمر إذا واجَهْتَ به؛ قال الفراء: وكان الكسائي يَعيب قولَهم فلْتَفْرَحوا لأنه وجده قليلاً فجعله عَيْباً؛ قال أبو منصور: وقراءة يعقوب الحضرمي بالتاء فلْتَفرَحوا، وهي جائزة. قال الجوهري: لامُ الأَمْرِ تأْمُر بها الغائبَ، وربما أَمرُوا بها المخاطَبَ، وقرئ: فبذلك فلْتَفْرَحوا، بالتاء؛ قال: وقد يجوز حَذْفُ لامِ الأَمر في الشعر فتعمل مضْمرة كقول مُتمِّم بن نُوَيْرة:
على مِثْلِ أَصحابِ البَعوضةِ فاخْمُِشِي،
لكِ الوَيْلُ حُرَّ الوَجْهِ أو يَبكِ من بَكى
أراد: لِيَبْكِ، فحذف اللام، قال: وكذلك لامُ أَمرِ المُواجَهِ؛ قال الشاعر:
قلتُ لبَوَّابٍ لَدَيْه دارُها:
تِئْذَنْ، فإني حَمْؤها وجارُها
أراد: لِتَأْذَن، فحذف اللامَ وكسرَ التاءَ على لغة من يقول أَنتَ تِعْلَمُ؛ قال الأزهري: اللام التي للأَمْرِ في تأْويل الجزاء، من ذلك قولُه عز وجل: اتَّبِعُوا سَبِيلَنا ولْنَحْمِلْ خَطاياكم؛ قال الفراء: هو أَمر فيه تأْويلُ جَزاء كما أَن قوله: ادْخُلوا مساكنكم لا يَحْطِمَنَّكم، نهيٌ في تأْويل الجزاء، وهو كثير في كلام العرب؛ وأَنشد:
فقلتُ: ادْعي وأدْعُ، فإنَّ أنْدَى
لِصَوْتٍ أن يُناديَ داعِيانِ
أي ادْعِي ولأَدْعُ، فكأَنه قال: إن دَعَوْتِ دَعَوْتُ، ونحو ذلك. قال الزجاج: وزاد فقال: يُقْرأُ قوله ولنَحْمِلْ خطاياكم، بسكون اللام وكسرها، وهو أَمر في تأْويل الشرط، المعنى إِن تتبَّعوا سَبيلَنا حمَلْنا خطاياكم. (لام التوكيد): وهي تتصل بالأسماء والأفعال التي هي جواباتُ القسم وجَوابُ إنَّ، فالأسماء كقولك: إن زيداً لَكَريمٌ وإنّ عمراً لَشُجاعٌ، والأفعال كقولك: إه لَيَذُبُّ عنك وإنه ليَرْغَبُ في الصلاح، وفي القسَم: واللّهِ لأصَلِّيَنَّ وربِّي لأصُومَنَّ، وقال اللّه تعالى: وإنَّ منكم لَمَنْ لَيُبَطِّئنّ؛ أي مِمّنْ أَظهر الإِيمانَ لَمَنْ يُبَطِّئُ عن القتال؛ قال الزجاج: اللامُ الأُولى التي في قوله لَمَنْ لامُ إنّ، واللام التي في قوله ليُبَطِّئنّ لامُ القسَم، ومَنْ موصولة بالجالب للقسم، كأَنّ هذا لو كان كلاماً لقلت: إنّ منكم لَمنْ أَحْلِف بالله واللّه ليُبَطِّئنّ، قال: والنحويون مُجْمِعون على أنّ ما ومَنْ والذي لا يوصَلْنَ بالأمر والنهي إلا بما يضمر معها من ذكر الخبر، وأََن لامَ القسَمِ إِِذا جاءت مع هذه الحروف فلفظ القَسم وما أََشبَه لفظَه مضمرٌ معها. قال الجوهري: أما لامُ التوكيد فعلى خمسة أَََضرب، منها لامُ الابتداء كقولك لَزيدٌ أَََفضل من عمرٍٍو، ومنها اللام التي تدخل في خبر إنّ المشددة والمخففة كقوله عز وجل: إِنَّ ربَّك لبِالمِرْصادِ، وقوله عز من قائلٍ: وإنْ كانت لَكبيرةً؛ ومنها التي تكون جواباً لِلَوْ ولَوْلا كقوله تعالى: لولا أََنتم لَكُنَّا مؤمنين، وقوله تعالى: لو تَزَيَّلُوا لعذّبنا الذين كفروا؛ ومنها التي في الفعل المستقبل المؤكد بالنون كقوله تعالى: لَيُسْجَنَنّ وليَكُونَن من الصاغرين؛ ومنها لام جواب القسم، وجميعُ لاماتِ التوكيد تصلح أَن تكون جواباً للقسم كقوله تعالى: وإنّ منكم لَمَنْ لَيُبَطئَنّ؛ فاللام الأُولى للتوكيد والثانية جواب، لأنّ المُقْسَم جُمْلةٌ توصل بأخرى، وهي المُقْسَم عليه لتؤكِّدَ الثانيةُ بالأُولى، ويربطون بين الجملتين بحروف يسميها النحويون جوابَ القسَم، وهي إنَّ المكسورة المشددة واللام المعترض بها، وهما يمعنى واحد كقولك: والله إنّ زيداً خَيْرٌ منك، وواللّه لَزَيْدٌ خيرٌ منك، وقولك: والله ليَقومَنّ زيدٌ، إذا أدخلوا لام القسم على فعل مستقبل أَدخلوا في آخره النون شديدة أَو خفيفة لتأْكيد الاستقبال وإِخراجه عن الحال، لا بدَّ من ذلك؛ ومنها إن الخفيفة المكسورة وما، وهما بمعنى كقولك: واللّه ما فعَلتُ، وواللّه إنْ فعلتُ، بمعنى؛ ومنها لا كقولك: واللّهِ لا أفعَلُ، لا يتصل الحَلِف بالمحلوف إلا بأَحد هذه الحروف الخمسة، وقد تحذف وهي مُرادةٌ. قال الجوهري: واللام من حروف الزيادات، وهي على ضربين: متحركة وساكنة، فأَما الساكنة فعلى ضربين: أَحدهما لام التعريف ولسُكونِها أُدْخِلَتْ عليها ألفُ الوصل ليصح الابتداء بها، فإِذا اتصلت بما قبلها سقَطت الأَلفُ كقولك الرجُل، والثاني لامُ الأمرِ إِذا ابْتَدَأتَها كانت مكسورة، وإِن أَدخلت عليها حرفاً من حروف العطف جاز فيها الكسرُ والتسكين كقوله تعالى: ولِيَحْكُم أَهل الإِنجيل؛ وأما اللاماتُ المتحركة فهي ثلاثٌ: لامُ الأمر ولامُ التوكيد ولامُ الإِضافة. وقال في أَثناء الترجمة: فأَما لامُ الإِضافةِ فعلى ثمانية أضْرُبٍ: منها لامُ المِلْك كقولك المالُ لِزيدٍ، ومنها لامُ الاختصاص كقولك أخ لِزيدٍ، ومنها لام الاستغاثة كقول الحرث بن حِلِّزة:
يا لَلرِّجالِ ليَوْمِ الأرْبِعاء، أما
يَنْفَكُّ يُحْدِث لي بعد النُّهَى طَرَبا؟
واللامان جميعاً للجرّ، ولكنهم فتحوا الأُولى وكسروا الثانية ليفرقوا بين المستغاثِ به والمستغاثَ له، وقد يحذفون المستغاث به ويُبْقُون المستغاثَ له، يقولون: يا لِلْماءِ، يريدون يا قومِ لِلْماء أَي للماء أَدعوكم، فإن عطفتَ على المستغاثِ به بلامٍ أخرى كسرتها لأنك قد أمِنْتَ اللبس بالعطف كقول الشاعر:
يا لَلرِّجالِ ولِلشُّبَّانِ للعَجَبِ
قال ابن بري: صواب إنشاده:
يا لَلْكُهُولِ ولِلشُّبَّانِ للعجب
والبيت بكماله:
يَبْكِيكَ ناءٍ بَعِيدُ الدارِ مُغْتَرِبٌ،
يا لَلْكهول وللشبّان للعجب
وقول مُهَلْهِل بن ربيعة واسمه عديّ:
يا لَبَكْرٍ أنشِروا لي كُلَيْباً،
يا لبَكرٍ أيْنَ أينَ الفِرارُ؟
استغاثة. وقال بعضهم: أَصله يا آلَ بكْرٍ فخفف بحذف الهمزة كما قال جرير يخاطب بِشْر بن مَرْوانَ لما هجاه سُراقةُ البارِقيّ:
قد كان حَقّاً أَن نقولَ لبارِقٍ:
يا آلَ بارِقَ، فِيمَ سُبَّ جَرِيرُ؟
ومنها لام التعجب مفتوحة كقولك يا لَلْعَجَبِ، والمعنى يا عجبُ احْضُرْ فهذا أوانُك، ومنها لامُ العلَّة بمعنى كَيْ كقوله تعالى: لِتَكونوا شُهَداء على الناس؛ وضَرَبْتُه لِيتَأدَّب أَي لِكَيْ يتَأدَّبَ لأَجل التأدُّبِ، ومنها لامُ العاقبة كقول الشاعر:
فلِلْمَوْتِ تَغْذُو الوالِداتُ سِخالَها،
كما لِخَرابِ الدُّورِ تُبْنَى المَساكِنُ
(* قوله «لخراب الدور» الذي في القاموس والجوهري: لخراب الدهر). أي عاقبته ذلك؛ قال ابن بري: ومثله قول الآخر:
أموالُنا لِذَوِي المِيراثِ نَجْمَعُها،
ودُورُنا لِخَرابِ الدَّهْر نَبْنِيها
وهم لم يَبْنُوها للخراب ولكن مآلُها إلى ذلك؛ قال: ومثلُه ما قاله شُتَيْم بن خُوَيْلِد الفَزاريّ يرثي أَولاد خالِدَة الفَزارِيَّةِ، وهم كُرْدم وكُرَيْدِم ومُعَرِّض:
لا يُبْعِد اللّهُ رَبُّ البِلا
دِ والمِلْح ما ولَدَتْ خالِدَهْ
(* قوله «رب البلاد» تقدم في مادة ملح: رب العباد).
فأُقْسِمُ لو قَتَلوا خالدا،
لكُنْتُ لهم حَيَّةً راصِدَهْ
فإن يَكُنِ الموْتُ أفْناهُمُ،
فلِلْمَوْتِ ما تَلِدُ الوالِدَهْ
ولم تَلِدْهم أمُّهم للموت، وإنما مآلُهم وعاقبتُهم الموتُ؛ قال ابن بري: وقيل إن هذا الشعر لِسِمَاك أَخي مالك بن عمرو العامليّ، وكان مُعْتَقَلا هو وأخوه مالك عند بعض ملوك غسّان فقال:
فأبْلِغْ قُضاعةَ، إن جِئْتَهم،
وخُصَّ سَراةَ بَني ساعِدَهْ
وأبْلِغْ نِزاراً على نأْيِها،
بأَنَّ الرِّماحَ هي الهائدَهْ
فأُقسِمُ لو قَتَلوا مالِكاً،
لكنتُ لهم حَيَّةً راصِدَهْ
برَأسِ سَبيلٍ على مَرْقَبٍ،
ويوْماً على طُرُقٍ وارِدَهْ
فأُمَّ سِمَاكٍ فلا تَجْزَعِي،
فلِلْمَوتِ ما تَلِدُ الوالِدَهْ
ثم قُتِل سِماكٌ فقالت أمُّ سماك لأخيه مالِكٍ: قبَّح الله الحياة بعد سماك فاخْرُج في الطلب بأخيك، فخرج فلَقِيَ قاتِلَ أَخيه في نَفَرٍ يَسيرٍ فقتله. قال وفي التنزيل العزيز: فالتَقَطَه آلُ فرعَون ليكونَ لهم عَدُوّاً وحَزَناً؛ ولم يلتقطوه لذلك وإنما مآله العداوَة، وفيه: ربَّنا لِيَضِلُّوا عن سَبيلِك؛ ولم يُؤْتِهم الزِّينةَ والأَموالَ للضلال وإِنما مآله الضلال، قال: ومثله: إِني أَراني أعْصِرُ خَمْراً؛ ومعلوم أَنه لم يَعْصِر الخمرَ، فسماه خَمراً لأنَّ مآله إلى ذلك، قال: ومنها لام الجَحْد بعد ما كان ولم يكن ولا تَصْحَب إلا النفي كقوله تعالى: وما كان اللهُ لِيُعذِّبَهم، أي لأن يُعذِّبهم، ومنها لامُ التاريخ كقولهم: كَتَبْتُ لِثلاث خَلَوْن أي بَعْد ثلاث؛ قال الراعي:
حتّى وَرَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائِصٍ
جُدّاً، تَعَاوَره الرِّياحُ، وَبِيلا
البائصُ: البعيد الشاقُّ، والجُدّ: البئرْ وأَرادَ ماءَ جُدٍّ، قال: ومنها اللامات التي تؤكِّد بها حروفُ المجازة ويُجاب بلام أُخرى توكيداً كقولك: لئنْ فَعَلْتَ كذا لَتَنْدَمَنَّ، ولئن صَبَرْتَ لَترْبحنَّ. وفي التنزيل العزيز: وإِذ أَخذَ اللّهُ ميثاق النبييّن لَمَا آتَيْتُكُم من كِتابٍ وحِكمة ثم جاءكم رسول مَصدِّقٌ لِما معكم لَتُؤمِنُنَّ به ولَتَنْصُرُنَّه «الآية»؛ روى المنذري عن أبي طالب النحوي أَنه قال: المعنى في قوله لَمَا آتَيْتكم لَمَهْما آتيتكم أَي أَيُّ كِتابٍ آتيتُكم لتُؤمنُنَّ به ولَتَنْصُرُنَّه، قال: وقال أحمد بن يحيى قال الأخفش: اللام التي في لَمَا اسم
(* قوله «اللام التي في لما اسم إلخ» هكذا بالأصل، ولعل فيه سقطاً، والأصل اللام التي في لما موطئة وما اسم موصول والذي بعدها إلخ). والذي بعدها صلةٌ لها، واللام التي في لتؤمِنُنّ به ولتنصرنَّه لامُ القسم كأَنه قال واللّه لتؤْمنن، يُؤَكّدُ في أَول الكلام وفي آخره، وتكون من زائدة؛ وقال أَبو العباس: هذا كله غلط، اللام التي تدخل في أَوائل الخبر تُجاب بجوابات الأَيمان، تقول: لَمَنْ قامَ لآتِينَّه، وإذا وقع في جوابها ما ولا عُلِم أَن اللام ليست بتوكيد، لأنك تضَع مكانها ما ولا وليست كالأُولى وهي جواب للأُولى، قال: وأَما قوله من كتاب فأَسْقط من، فهذا غلطٌ لأنّ من التي تدخل وتخرج لا تقع إِلاَّ مواقع الأَسماء، وهذا خبرٌ، ولا تقع في الخبر إِنما تقع في الجَحْد والاستفهام والجزاء، وهو جعل لَمَا بمنزلة لَعَبْدُ اللّهِ واللّهِ لَقائمٌ فلم يجعله جزاء، قال: ومن اللامات التي تصحب إنْ: فمرّةً تكون بمعنى إِلاَّ، ومرةً تكون صلة وتوكيداً كقول اللّه عز وجل: إِن كان وَعْدُ ربّنا لَمَفْعولاً؛ فمَنْ جعل إنْ جحداً جعل اللام بمنزلة إلاّ، المعنى ما كان وعدُ ربِّنا إِلا مفعولاً، ومن جعل إن بمعنى قد جعل اللام تأكيداً، المعنى قد كان وعدُ ربنا لمفعولاً؛ ومثله قوله تعالى: إن كِدْتع لَتُرْدِين، يجوز فيها المعنيان؛ التهذيب: «لامُ التعجب ولام الاستغاثة» روى المنذري عن المبرد أنه قال: إذا اسْتُغِيث بواحدٍ أو بجماعة فاللام مفتوحة، تقول: يا لَلرجالِ يا لَلْقوم يا لزيد، قال: وكذلك إذا كنت تدعوهم، فأَما لام المدعوِّ إليه فإِنها تُكسَر، تقول: يا لَلرِّجال لِلْعجب؛ قال الشاعر:
تَكَنَّفَني الوُشاةُ فأزْعَجوني،
فيا لَلنّاسِ لِلْواشي المُطاعِ
وتقول: يا للعجب إذا دعوت إليه كأَنك قلت يا لَلنَّاس لِلعجب، ولا يجوز أَن تقول يا لَزيدٍ وهو مُقْبل عليك، إِنما تقول ذلك للبعيد، كما لا يجوز أَن تقول يا قَوْماه وهم مُقبِلون، قال: فإن قلت يا لَزيدٍ ولِعَمْرو كسرْتَ اللام في عَمْرو، وهو مدعوٌ، لأَنك إِنما فتحت اللام في زيد للفصل بين المدعوّ والمدعوّ إليه، فلما عطفت على زيد استَغْنَيْتَ عن الفصل لأَن المعطوف عليه مثل حاله؛ وقد تقدم قوله:
يا لَلكهولِ ولِلشُّبّانِ لِلعجب
والعرب تقول: يا لَلْعَضِيهةِ ويا لَلأَفيكة ويا لَلبَهيتة، وفي اللام التي فيها وجهان: فإِن أردت الاستغاثة نصبتها، وإِن أَردت أَن تدعو إليها بمعنى التعجب منه كسرتها، كأَنك أَردت: يا أَيها الرجلُ عْجَبْ لِلْعَضيهة، ويا أيها الناس اعْجَبوا للأَفيكة. وقال ابن الأَنباري: لامُ الاستغاثة مفتوحة، وهي في الأَصل لام خفْضٍ إِلا أَن الاستعمال فيها قد كثر مع يا، فجُعِلا حرفاً واحداً؛ وأَنشد:
يا لَبَكرٍ أنشِروا لي كُلَيباً
قال: والدليل على أَنهم جعلوا اللام مع يا حرفاً واحداً
قول الفرزدق:
فخَيرٌ نَحْنُ عند الناس منكمْ،
إذا الداعي المُثَوِّبُ قال: يالا
وقولهم: لِم فعلتَ، معناه لأيِّ شيء فعلته؟ والأصل فيه لِما فعلت فجعلوا ما في الاستفهام مع الخافض حرفاً واحداً واكتفَوْا بفتحة الميم من اإلف فأسْقطوها، وكذلك قالوا: عَلامَ تركتَ وعَمَّ تُعْرِض وإلامَ تنظر وحَتَّمَ عَناؤُك؟ وأنشد:
فحَتَّامَ حَتَّام العَناءُ المُطَوَّل
وفي التنزيل العزيز: فلِمَ قتَلْتُموهم؛ أراد لأي علَّة وبأيِّ حُجّة، وفيه لغات: يقال لِمَ فعلتَ، ولِمْ فعلتَ، ولِما فعلت، ولِمَهْ فعلت، بإدخال الهاء للسكت؛ وأنشد:
يا فَقْعَسِيُّ، لِمْ أَكَلْتَه لِمَهْ؟
لو خافَك اللهُ عليه حَرَّمَهْ
قال: ومن اللامات لامُ التعقيب للإضافة وهي تدخل مع الفعل الذي معناه الاسم كقولك: فلانٌ عابرُ الرُّؤْيا وعابرٌ لِلرؤْيا، وفلان راهِبُ رَبِّه وراهبٌ لرَبِّه. وفي التنزيل العزيز: والذين هم لربهم يَرهبون، وفيه: إن كنتم للرؤْيا تَعْبُرون؛ قال أبو العباس ثعلب: إنما دخلت اللام تَعْقِيباً للإضافة، المعنى هُمْ راهبون لربهم وراهِبُو ربِّهم، ثم أَدخلوا اللام على هذا، والمعنى لأنها عَقَّبت للإضافة، قال: وتجيء اللام بمعنى إلى وبمعنى أَجْل، قال الله تعالى: بأن رَبَّكَ أَوْحى لها؛ أي أَوحى إليها، وقال تعالى: وهم لها سابقون؛ أي وهم إليها سابقون، وقيل في قوله تعالى: وخَرُّوا له سُجَّداً؛ أي خَرُّوا من أَجلِه سُجَّداً كقولك أَكرمت فلاناً لك أي من أَجْلِك. وقوله تعالى: فلذلك فادْعُ واسْتَقِمْ كما أُمِرْتَ؛ معناه فإلى ذلك فادْعُ؛ قاله الزجاج وغيره. وروى المنذري عن أبي العباس أنه سئل عن قوله عز وجل: إن أحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأَنفُسكم وإن أَسأْتُمْ فلها؛ أي عليها
(* قوله «فلها أي عليها» هكذا بالأصل، ولعل فيه سقطاً،
والأصل: فقال أي عليها). جعل اللام بمعنى على؛ وقال ابن السكيت في قوله: فلما تَفَرَّقْنا، كأنِّي ومالِكاً
لطولِ اجْتماعٍ لم نَبِتْ لَيْلةً مَعا
قال: معنى لطول اجتماع أي مع طول اجتماع، تقول: إذا مضى شيء فكأنه لم يكن، قال: وتجيء اللام بمعنى بَعْد؛ ومنه قوله:
حتى وَرَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائِص
أي بعْد خِمْسٍ؛ ومنه قولهم: لثلاث خَلَوْن من الشهر أي بعد ثلاث، قال: ومن اللامات لام التعريف التي تصحبها الألف كقولك: القومُ خارجون والناس طاعنون الحمارَ والفرس وما أشبهها، ومنها اللام الأصلية كقولك: لَحْمٌ لَعِسٌ لَوْمٌ وما أَشبهها، ومنها اللام الزائدة في الأَسماء وفي الأفعال كقولك: فَعْمَلٌ لِلْفَعْم، وهو الممتلئ، وناقة عَنْسَل للعَنْس الصُّلبة، وفي الأَفعال كقولك قَصْمَله أي كسره، والأصل قَصَمه، وقد زادوها في ذاك فقالوا ذلك، وفي أُولاك فقالوا أُولالِك، وأما اللام التي في لَقعد فإنها دخلت تأْكيداً لِقَدْ فاتصلت بها كأَنها منها، وكذلك اللام التي في لَما مخفّفة. قال الأزهري: ومن اللاَّماتِ ما رَوى ابنُ هانِئٍ عن أبي زيد يقال: اليَضْرِبُك ورأَيت اليَضْرِبُك، يُريد الذي يضرِبُك، وهذا الوَضَع الشعرَ، يريد الذي وضَع الشعر؛ قال: وأَنشدني المُفضَّل: يقولُ الخَنا وابْغَضُ العْجْمِ ناطِقاً،
إلى ربِّنا، صَوتُ الحمارِ اليُجَدَّعُ
يريد الذي يُجدَّع؛ وقال أيضاً:
أَخِفْنَ اطِّنائي إن سَكَتُّ، وإنَّني
لَفي شُغُلٍ عن ذَحْلِا اليُتَتَبَّعُ
(* قوله «أخفن اطنائي إلخ» هكذا في الأصل هنا، وفيه في مادة تبع: اطناني ان شكين، وذحلي بدل ذحلها).
يريد: الذي يُتتبَّع؛ وقال أبو عبيد في قول مُتمِّم:
وعَمْراً وحوناً بالمُشَقَّرِ ألْمَعا
(* قوله «وحوناً» كذا بالأصل).
قال: يعني اللَّذَيْنِ معاً فأَدْخل عليه الألف واللام صِلةً، والعرب تقول: هو الحِصْنُ أن يُرامَ، وهو العَزيز أن يُضَامَ، والكريمُ أن يُشتَمَ؛ معناه هو أَحْصَنُ من أن يُرامَ، وأعزُّ من أن يُضامَ، وأَكرمُ من أن يُشْتَم، وكذلك هو البَخِيلُ أن يُرْغَبَ إليه أي هو أَبْخلُ من أَن يُرْغَبَ إليه، وهو الشُّجاع أن يَثْبُتَ له قِرْنٌ. ويقال: هو صَدْقُ المُبْتَذَلِ أي صَدْقٌ عند الابتِذال، وهو فَطِنُ الغَفْلةِ فَظِعُ المُشاهدة. وقال ابن الأنباري: العرب تُدْخِل الألف واللام على الفِعْل المستقبل على جهة الاختصاص والحكاية؛ وأنشد للفرزدق:
ما أَنتَ بالحَكَمِ التُّرْضَى حْكُومَتُه،
ولا الأَصِيلِ، ولا ذِي الرَّأْي والجَدَلِ
وأَنشد أَيضاً:
أَخفِنَ اطِّنائي إن سكتُّ، وإنني
لفي شغل عن ذحلها اليُتَتَبَّع
فأَدخل الأَلف واللام على يُتتبّع، وهو فعلٌ مستقبل لِما وَصَفْنا، قال: ويدخلون الألف واللام على أَمْسِ وأُلى، قال: ودخولها على المَحْكِيَّات لا يُقاس عليه؛ وأَنشد:
وإنِّي جَلَسْتُ اليومَ والأَمْسِ قَبْلَه
بِبابِك، حتى كادت الشمسُ تَغْرُبُ
فأََدخلهما على أََمْسِ وتركها على كسرها، وأَصل أَمْسِ أَمرٌ من الإمْساء، وسمي الوقتُ بالأمرِ ولم يُغيَّر لفظُه، والله أَعلم.

##### Türkçe

**اللَّومُ** ve **اللّوْماءُ** ve **اللَّوْمَى** ve **اللائمة**: adalet. Onu şu şeye karşı kınadı; onu **لَوْماً** ve **مَلاماً** ve **ملامةً** ve **لوْمةً** ile kınar; o hâlde o **مَلُوم** ve **مَلِيمٌ**’dir: kınanmayı hak etti; bunu Sîbeveyh nakletti; dedi ki: ancak **الواو**’yu **الضَّمَّة** ile birlikte ağır buldukları için **الياء**’ya ve **الكسرة**’ye meylettiler. Ve onu **ألامَه** ve **لَوَّمه** ve ben onu **أَلَمْتُه**: **لُمْتُه** mânâsındadır; Hüzeli Ma‘kıl b. Huveylid dedi ki:

Hamd ettim Allah’a ki Rebî‘ akşamladı,
Zillet yurdunda, tuzlanmış, kınanmış.

Ebû Ubeyde dedi ki: **لُمْتُ** adamı ve **أَلَمْتُه** bir mânâdadır; Ma‘kıl’ın beytini de inşâd etti; ve ‘Antere dedi ki:

Kışlayınca elleri oklarla (meşgaleli),
Tüccarların hedeflerini yırtan, **مُلَوِّمِ**.

Yani, kendisi sebebiyle kınanılan bir cömertlikle ikram olunur; **لَوّمَه**’yi şeddeli getirdi, mübalağa içindir. Ve **اللُّوَّمُ**: **اللائم**’in çoğuludur; **راكِعٍ** ve **رُكَّعٍ** gibi. Ve bir kavim **لُوّامٌ** ve **لُوّمٌ** ve **لُيَّمٌ**: **الواو** uca yakınlığından dolayı değiştirilmiştir. Ve adam **أَلامَ** etti: kendisi hakkında kınanılan şeyi yaptı. Sîbeveyh dedi ki: **ألامَ**; **ذا لائمة** oldu. Ve onu **لامه**: onun işi hakkında haber verdi. Ve adam **اسْتلامَ** etti insanlara; yani kendini zemme nispet etti. Ve onlara **استَلامَ** etti: kendisi hakkında onu kınadıkları şeyi onlara getirdi; Kutâmî dedi ki:

Kim **اسْتلامَ** etmişse Nevî’ye,
Artık sen ikram ettin, ey Züfer, eşyayı.

**التهذيب**: Adam **أَلامَ** eder; o hâlde o **مُليم**’dir; kendisi hakkında kınanılan bir günah getirdiği zaman; Allah Teâlâ dedi ki: “Derken balık onu yuttu; o ise **مُليمٌ** idi.” Ve **النوادر**’de: Falan beni **لامَني** etti de ben **فالْتَمْتُ** ettim; ve beni **مَعّضَني** etti de ben **فامْتَعَضْت** ettim; ve beni **عَذَلَني** etti de ben **فاعْتَذَلْتُ** ettim; ve beni **حَضَّني** etti de ben **فاحْتَضَضت** ettim; ve bana **أَمَرني** etti de ben **فأْتَمَرْت** ettim; onun sözünü ondan kabul ettiği zaman. Ve **رجل لُومة**: insanlar onu kınar. Ve **لُوَمَة**: insanları kınar; **هُزْأَة** ve **هُزَأَة** gibi. Ve **رجل لُوَمَة**: çok kınayan; onun üzerine bir bâb sürülür
(* asılda böyle boşluk) . . . Ve onu **ولاوَمْتُه**: onu **لُمْته** ettim ve o beni **لامَني** etti. Ve iki adam **تَلاوَمَ** etti: her biri arkadaşını kınadı. Ve **بلَوْمَةٍ** ile geldi; yani kendisi hakkında kınanılan şeyle. Ve **المُلاوَمة**: bir adamı kınaman ve onun seni kınaması. Ve **تَلاوَمُوا**: birbirlerini kınadılar; ve hadiste: “**فتَلاوَموا** بينهم” yani bazısı bazısını kınadı; bu, onu **لامَه يَلومه لَوماً**’dan (onu ayıpladığı ve azarladığı zaman) **مُفاعلة**’dir. Ve İbn Abbâs hadîsinde: “**فتَلاوَمْنا**”. Ve işte **تَلَوَّمَ** etti: ağır davrandı ve bekledi. Ve bende ona dair **لُومةٌ** vardır; yani **تَلَوُّم**. İbn Bezrec: **التَّلَوُّمُ**; istediğin iş için bakınma/teemmüldür. Ve **التَّلَوُّم**: bekleme ve ağırdan alma. Ve ‘Amr b. Seleme el-Cermî hadîsinde: Araplar fetih ile İslâmlarını **تَلَوّمُ** ederdi; yani beklerdi; **تَتَلَوّم**’u kastetti de iki **التاء**’dan birini hafifletme için düşürdü; bu onların sözünde çoktur. Ve Ali, عليه السلام, hadîsinde: seferde cünüp olunca vaktin sonuna kadar kendisiyle onun arasında **تَلَوََّم** eder; yani bekler; ve **تَلَوَّمَ** iş üzerine; onu ister. Ve **تَلَوّم** etti **لُوامَته** üzerine; yani ihtiyacı üzerine. Ve denir: kavim kendileri için **لُواماتٍ** giderdi; onlar ihtiyaçlardır; bir tanesi **لُوَامة**’dir. Ve hadiste: “Kötüdür, Allah’a yemin olsun, sezgili ihtiyarın işi ve **الشبِّ المُتلومِّم**’in işi”; yani kötü fiilde imamlara/önderlere kendini arz eden; ve **اللُّومة**’dan olması da câizdir; o da ihtiyaçtır; yani onun giderilmesini bekleyen. Ve adamla **ولِيمَ** olundu: kesildi. Ve **اللَّوْمةُ**: şehâdet.

Ve **اللامةُ** ve **اللامُ** (hemzesiz) ve **اللَّوْمُ**: dehşet; Mütelemmis’ten inşâd edildi:

Ve neredeyse bir **لامٍ**’dan onun yüreği uçar.

Ve **اللامُ**: her şeyin şiddetlisi; İbn Sîde dedi ki: onu hemzede geçmiş görüyorum. Ebû’d-Dekîş dedi ki: **اللامُ** yakınlıktır. Ebû Hayra dedi ki: **اللامُ**, söyleyenin “**لامٍ**” sözündendir; tıpkı bağıranın “أيا أيا” demesi gibi; deve bunu işitince kalbinin keskinliğinden uçar. Dedi ki: Ebû’d-Dekîş’in sözü, beyitteki “baş aşağı olan”ın mânâsına daha uygundur; çünkü dedi ki:

Ve neredeyse bir **لامٍ**’dan onun yüreği uçar,
Kuşluk vaktinin ıslıkçısı, baş aşağı geçen.

Ebû Mansûr dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin, Mütelemmis’in beytinde **اللامُ**’un “şahıs” olduğunu söylediğini nakletti. Denir: onun **لامَه**’ini gördüm; yani şahsını. İbnü’l-A‘râbî: **اللَّوَمُ** kınamanın çokluğudur. Ferrâ dedi ki: Araplardan kimi **المَلِيم**’i **المَلوم** mânâsında söyler. Ebû Mansûr dedi ki: **مَلِيم** diyen, onu **لِيمَ** üzerine bina etti. Ve **اللائِمةُ**: kınama; **اللَّوْمى** da böyledir; **فَعْلى** üzere. Denir: senden **اللَّوائِمَ**’i durmadan yudumlarım. Ve **المَلاوِم**: **المَلامة**’nin çoğuludur. Ve **اللاّمةُ**: hakkında kınanılan iş. Denir: falan kınadı; **غيرَ مُليم** iken. Ve meselde: “Nice kınayan vardır ki **مُليم**’dir.” Bunu Ümmü ‘Umeyr b. Selmâ el-Hanefiyye, oğlu ‘Umeyr’e hitap ederek söyledi; ‘Umeyr, üzerinde kan (davası) bulunan bir Kilâbî adama kardeşini teslim etmişti de o onu öldürdü; annesi onu bundan dolayı azarladı ve dedi ki:

İçinde özür olmayan özürler sayarsın;
Kim kardeşini yüzüstü bırakırsa, artık **أَلاما** etmiştir.

İbn Berrî dedi ki: Özrü; Kilâbî’nin Selmâ’nın, ‘Umeyr’in babasının, kabrine sığınmış olmasıydı; ‘Umeyr ona dedi ki:

Komşumuza vefâ için kardeşimizi öldürdük;
Babamızın kabirleri (bile) himaye ederdi.

Ve Lebîd dedi ki:

Sefihçe azarladın ve **غيرَ مُليم** olanı kınadın;
Bugünden önce sana hidayet eden, hikmetli değildi.

Ve insanın **لامُ**’u: şahsıdır; hemzesiz. Râciz dedi ki:

Kısra; yularında salınır,
Yürüyüş ondan **لامِها**’sından başka bir şey bırakmadı.

Ve İbn Ümm Mektûm hadîsindeki sözü: “Ve benim bir kılavuzum var; beni **يُلاوِمُني** etmez.” İbnü’l-Esîr dedi ki: rivayette **الواو** ile böyle geldi; aslı **المُلاءمة**’den hemzedir; o da uygunluktur; denir: o bana **يُلائمُني** eder (hemze ile), sonra hafifletilir de **ياء** olur. Dedi ki: **الواو**’ya gelince, onun için bir yön yoktur; ancak **اللَّوْم**’dan **يُفاعِلني** olması hâli; bunun da bu hadiste mânâsı yoktur.

Ve Ömer’in hadîsindeki sözü: “**لوْما** أَبقَيْتَ” yani “niçin bırakmadın”; o, mânâ harflerinden bir harftir; mânâsı teşviktir; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “**لوما** تأْتينا بالملائكة”.

Ve **اللام**: hece harfidir; o, meçhur bir harftir; aslî, bedel ve زائد olur. İbn Sîde dedi ki: ancak onun gözünün **واو**’dan dönmüş olduğuna hükmettim; çünkü kardeşlerinde, gözü **أَلف** olan şeyler geçti. Ezherî dedi ki: Nahivciler “**لَوّمْت** **لاماً**” derler; yani onu yazdım; tıpkı “**كَوَّفْت** **كافاً**” denildiği gibi. Ezherî, **لَفيف**’in **حرف اللام** bâbında dedi ki: İnsanların onu bilmeye ihtiyacı olduğundan, **اللام** bâbından mânâlar için gelen harflerle başlarız; onlardan biri, isimlere ve fiillere ulaştırılan **اللام**’dır; onda birçok mânâ vardır: onlardan biri **لامُ المِلْك**’tir; senin “Bu mal Zeyd’indir; bu at Muhammed’indir” demen gibi. Nahivcilerden kimi ona **لامَ الإضافة** adını verir. Ona **لامَ المِلْك** adı verildi; çünkü “Bu Zeyd’indir” dediğin zaman onun mülkü olduğu bilinir. Bu **اللام** zamire bitiştiği zaman nasb olunur; senin “Bu mal onundur, bizimdir, senindir, onundur (kadın), ikisinindir, onlarındır” demen gibi. Ancak zamirlerle fetha edildi; çünkü bu **اللام** aslında meftuhtur. İsimlerle ise kesra edildi; **لام القسم** ile **لام الإضافة** arasında ayrım yapılsın diye. Görmez misin: “Şu mal Zeyd’indir” desen onun mülkü olduğu bilinir; “Şu Zeyd’dir” desen işaret edilenin Zeyd olduğu bilinir; ikisi arasında fark edilsin diye kesra edildi. “Mal senindir” dediğin zaman ise fetha edildi; çünkü karışıklık kalkmıştır. Dedi ki: Bu, Halîl’in, Yûnus’un ve Basralıların sözüdür. (**لام كي**): senin “Ey bu, kalkasın diye geldim” demen gibi; ona **لامَ كَيْ** adı verildi; çünkü mânâsı “kalkasın diye geldim”dir. Mânâsı, **لام الإضافة** mânâsıdır da; yine kesra edildi; çünkü mânâ “senin kalkman için geldim”dir. Ferrâ, Aziz ve Celil olanın sözü hakkında dedi ki: “Rabbimiz, senin yolundan saptırsınlar diye”; o **لام كَيْ**’dir; mânâ: “Ey Rabbim, onlara verdiğini, saptırsınlar diye verdin…”

سبilin; ve Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: tercih, bu **اللام**’ın ve ona benzerlerin, cer te’vîliyle olmasıdır; mânâ: onlara verdiğini, onların sapmaları için verdin; yine onun sözü: **فالتَقَطَه آلُ فهرْعون ليكونَ لهم**; mânâsı: onun onlar için olması içindir; çünkü hâl o şeye dönmüştür. Dedi: Araplar, **لامُ كي**’yi **لام الخفض** mânâsında söyler; **لام الخفض**’i de **لام كَي** mânâsında (söylerler); mânânın yakınlığından dolayı. Allah Teâlâ dedi: **يَحْلِفون لكم لِترضَوْا عنهم**; mânâ: onlardan yüz çevirmeniz içindir
(* «يحلفون لكم لترضوا عنهم؛ المعنى لاعراصكم إلخ» sözü: asılda böyle). onlardan; hâlbuki onlar, yüz çeviresiniz diye yemin etmediler; ancak onlardan yüz çevirmeleri için yemin ettiler; ve şu beyit okundu:

Sana yükseldin, hâlbuki yükselmeye ehil değildin,
lâkin zayi edilmiş olan isabet edebilir.

İstedi: yükselmeye ehil değildin. Ve Ebû Hâtim, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **لِيَجّزِيَهم الله أَحسنَ ما كانوا يَعْملون**; **لِيَجْزيَهم**’deki **اللام**, yemin **لام**’ıdır; sanki dedi: **لَيَجْزِيَنّهم الله**; sonra **النون**’u hazfetti; **اللام**’ı da kesrelediler, hâlbuki o fetha idi; böylece lafızda **لامَ كي**’ye benzedi; onunla nasb ettiler, **لام كي** ile nasb ettikleri gibi. Yine Allah Teâlâ’nın sözü hakkında da böyle dedi: **لِيَغْفِرَ لك اللهُ ما تقدَّم من ذنبك وما تأَخر**; mânâ: **لَيَغْفِرنَّ اللهُ لك**. İbnü’l-Enbârî dedi: Ebû Hâtim’in söylediği bu şey yanlıştır; çünkü kasem **لام**’ı kesrelenmez ve onunla nasb edilmez. Eğer **لِيَجزيَهم الله** mânâsının **لَيَجْزيَنَّهم الله** olması câiz olsaydı, derdik: والله **ليقومَ** زيد, “والله **لَيَقُومَنَّ** زيد” te’vîliyle; bu, Arapların كلام’ında yoktur. Ve delil getirdi: Araplar taaccübde derler: **أَظْرِفْ بزَيْدٍ**; onu, emir lafzına benzemesinden dolayı cezmederler; fakat bu, onun menzilesinde değildir; çünkü taaccüb, emir lafzına çevrilmiştir; yemin **لام**’ı ise, yeminin açık olduğu hâlde de, gizli olduğu hâlde de, hiçbir zaman kesreli bulunmamıştır. Ebû Hâtim için delil getiren kimse, şu sözüyle delil getirdi:

Eğer o bir yemin adarsa, ben de onun benzerini dedim,
bana karşı, seni bütünüyle getiren kimseyi gidermesi için.

Dedi: istedi: “o bir yemin adadı; ben de onun benzerini dedim,
bana karşı, seni bütünüyle getiren kimseyi gidermesi için.”
Dedi: **لَتُغْنِيَنَّ** istedi; sonra **النون**’u düşürdü ve **اللام**’ı kesreledi. Ebû Bekr dedi: bu, bilinmeyen bir rivayettir; râvîler ancak şöyle rivayet ettiler:

Eğer o bir yemin adarsa, ben de onun benzerini dedim,
**لِتُغْنِنَّ** bana karşı, seni bütünüyle getiren kimseyi.

Dedi: Ferrâ dedi: aslı **لِتُغْنِيَنّ**’dir; **الياء**’yı, “رأيت قاضٍ ورامٍ” diyenlerin lugatına göre sükûnlandırdı; sükûnlanınca, onun sükûnu ve birinci **النون**’un sükûnu sebebiyle düştü. Dedi: Araplardan kimi “**اقْضِنٍَّ** ey adam” ve “**ابْكِنَّ** ey adam” der; iyi الكلام: **اقْضِيَنَّ** ve **ابْكِيَنَّ**’dir. Ve şu beyit okundu:

Ey ‘Amr, Allah’ın ihsanını rüşd ile güzel yap,
ve **الأنقاء** ve **الثَّمد** üzerine bir selâm oku;
ve **ابْكِنَّ** bir yaşayışı ki, ciddiyetinden sonra dönüp gitti,
o beldede onun ikindileri hoş oldu.

Ebû Mansûr dedi: söz, İbnü’l-Enbârî’nin dediğidir. Ebû Bekr dedi: Aziz ve Celîl olanın sözü: **لِيَغْفِرَ لك اللهُ**’daki **اللام** hakkında Ebû’l-‘Abbâs’a sordum; dedi: o **لام كَيْ**’dir; mânâsı: sana apaçık bir fetih açtık; mağfiretle birlikte, fetihten nimetin tamamı sana toplansın diye; mağfirete, vâki‘ olan hâdis bir şey eklenince, **كي** mânâsı güzel oldu. Yine onun sözü: **ليَجْزِيَ الذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ**; o, **لامُ كي**’dir; şu söze bağlanır: **لا يعزُبُ عنه مثقال ذرّة**’den, **في كتاب مبين أَحصاه عليهم**’e kadar; **لكيْ يَجْزِيَ** muhsini ihsanıyla, kötüyü de kötülüğüyle cezalandırsın diye. (**لام الأمر**): o, senin “**لِيَضْرِبْ** Zeyd ‘Amr’ı” demen gibidir. Ebû İshâk dedi: aslı nasbdır; ancak onu, te’kîd **لام**’ı ile arasını ayırmak için kesrelediler; cer **لام**’ına benzemesine aldırılmaz; çünkü cer **لام**’ı fiillerde vâki olmaz; te’kîd **لام**’ı fiillerde vâki olur. Görmez misin: “**لِيعضْرِبْ**” desen, sen emrediyorsun; “إنك **لَتَضْرِبُ** Zeyd’i” dediğinde te’kîd **لام**’ına benzerdi. Bu **اللام**, emirde en çok muhatap olmayan hakkında استعمال edildi; fiili cezmeder; muhataba gelirse inkâr edilmez. Allah Teâlâ dedi: **فبذلك فلْيَفرَحُوا هو خير**; kurrânın çoğu **فلْيَفرَحوا**’yı, **الياء** ile okudu. Zeyd b. Sâbit’ten rivayet edildi ki o, **فبذلك فلْتَفْرَحوا** okudu; سيدنا رسول الله’in, صلى الله عليه وسلم, ashabını kasteder; **هو خير مما يَجْمَعون**; yani kâfirlerin topladığından. Zeyd’in kıraatini, Übeyy’in kıraati güçlendirdi: **فبذلك فافْرَحوا**; o, onunla yüz yüze geldiğinde emir için yaratılmış binadır. Ferrâ dedi: Kisâî, onların “**فلْتَفْرَحوا**” sözünü ayıplardı; çünkü onu az buldu; böylece onu ayıp kıldı. Ebû Mansûr dedi: Ya‘kûb el-Hadramî’nin **التاء** ile kıraati: **فلْتَفرَحوا**; o câizdir. Cevherî dedi: **لامُ الأَمْرِ**, onunla gâibe emredersin; bazen onunla muhataba da emrettiler; **فبذلك فلْتَفْرَحوا** diye, **التاء** ile okundu. Dedi: şiirde **لامِ الأَمر**’in hazfi câiz olur; gizli olarak amel eder; Mütemmim b. Nüveyre’nin sözü gibi:

Sivrisineğin arkadaşları gibilerine karşı tırmala,
sana yazıklar olsun; yüzü hür olana; yahut ağlayan ağlasın.

İstedi: **لِيَبْكِ**; sonra **اللام**’ı hazfetti. Dedi: yine muhataba yönelik emrin **لام**’ı da böyledir. Şair dedi:

Kapıcıya, onun evi yanında, dedim:
**تِئْذَنْ**; çünkü ben onun kaynı ve komşusuyum.

İstedi: **لِتَأْذَن**; sonra **اللام**’ı hazfetti ve “sen **تِعْلَمُ**” diyenin lugatına göre **التاء**’yı kesreledi. Ezherî dedi: emre ait olan **اللام**, ceza te’vîlindedir; bundan, Aziz ve Celîl olanın sözü: **اتَّبِعُوا سَبِيلَنا ولْنَحْمِلْ خَطاياكم**. Ferrâ dedi: o, içinde ceza te’vîli bulunan bir emirdir; tıpkı onun sözü: **ادْخُلوا مساكنكم لا يَحْطِمَنَّكم**’un, ceza te’vîlinde bir nehiy olması gibi; bu, Arapların كلام’ında çoktur. Ve şu beyit okundu:

Dedim: çağır ve çağırayım; çünkü daha ıslak (daha cömert) olan,
iki çağıranın çağırması için bir sestir.

Yani: çağır ve **لأَدْعُ**; sanki dedi: eğer sen çağırırsan ben çağırırım; ve bunun benzeri. Zeccâc dedi: ve artırdı, dedi: **ولنَحْمِلْ خطاياكم** sözü, **اللام**’ın sükûnu ve kesresiyle okunur; o, şart te’vîlinde bir emirdir; mânâ: eğer bizim yolumuza uyarsanız, hatalarınızı taşıdık. (**لام التوكيد**): o, kasemin cevapları olan isimlere ve fiillere ve **إنَّ**’ın cevabına bağlanır. İsimler: “**إن** Zeyd **لَكَريمٌ** ve **إنّ** ‘Amr **لَشُجاعٌ**” demen gibi. Fiiller: “**إنه لَيَذُبُّ** senden ve **إنه ليَرْغَبُ** صلاحta” demen gibi. Ve kasemde: “واللّهِ **لأصَلِّيَنَّ** ve Rabbim **لأصُومَنَّ**.” Allah Teâlâ dedi: **وإنَّ منكم لَمَنْ لَيُبَطِّئنّ**; yani imanını izhar edenlerden, savaştan geri bırakan kimse vardır. Zeccâc dedi: **لَمَنْ** sözündeki birinci **اللام**, **إنّ**’in **لام**’ıdır; **ليُبَطِّئنّ** sözündeki **اللام**, kasem **لام**’ıdır; **مَنْ**, kasemi getirenle mevsûledir; sanki bu bir söz olsaydı derdin: “sizden, Allah’a yemin ederim, vallahi **ليُبَطِّئنّ** diye yemin eden kimse vardır.” Dedi: nahivciler, **ما** ve **مَنْ** ve **الذي**’nin, haber zikrinden gizlenen bir şey olmaksızın, emir ve nehiy ile وصل edilmediği üzerinde icmâ etmişlerdir; ve kasem **لام**’ı, bu harflerle geldiğinde, kasem lafzı ve ona benzeyen lafız onunla birlikte gizlidir. Cevherî dedi: te’kîd **لام**’ı ise beş kısımdır; onlardan biri ibtidâ **لام**’ıdır; “**لَزيدٌ** ‘Amr’dan daha faziletlidir” demen gibi. Onlardan biri de, şeddeli ve hafif **إنّ**’in haberine giren **اللام**’dır; Aziz ve Celîl olanın sözü gibi: **إِنَّ ربَّك لبِالمِرْصادِ**, ve Aziz olanın sözü: **وإنْ كانت**…

…büyük olana; bunlardandır: **لَوْ** ve **لَوْلا**’nın cevabı olan (lam) ki Yüce Allah’ın sözü gibi: **لولا أََنتم لَكُنَّا مؤمنين**; ve Yüce Allah’ın sözü: **لو تَزَيَّلُوا لعذّبنا الذين كفروا**; bunlardandır: **النون** ile te’kid edilmiş gelecek fiilde olan (lam) ki Yüce Allah’ın sözü gibi: **لَيُسْجَنَنّ وليَكُونَن من الصاغرين**; bunlardandır: yeminin cevabı olan lam; ve te’kid lamlarının hepsi yeminin cevabı olmaya elverişlidir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **وإنّ منكم لَمَنْ لَيُبَطئَنّ**; artık lamın birincisi te’kid içindir, ikincisi cevaptır; çünkü üzerine yemin edilen şey bir cümledir, başka bir cümle ile birleştirilir; o da üzerine yemin edilendir; ikincisi birincisiyle te’kid edilsin diye; iki cümle arasında, nahivcilerin “yeminin cevabı” diye adlandırdıkları harflerle bağ kurarlar; bunlar, kırık şeddeli **إنَّ** ve onunla araya sokulan lamdır; ikisi de tek bir mânâdadır; senin sözün gibi: Vallahi **إنّ** Zeyd senden hayırlıdır; ve Vallahi Zeyd elbette senden hayırlıdır; ve senin sözün: Vallahi Zeyd mutlaka kalkacaktır; yeminin lamını gelecek bir fiile soktuklarında, istikbali te’kid etmek ve onu hâlden çıkarmak için, onun sonuna şeddeli yahut hafif **النون** sokarlar; bu, mutlaka gerekir; bunlardandır: kırık hafif **إنْ** ve **ما**; ikisi de mânâca (aynıdır); senin sözün gibi: Vallahi **ما** yaptım; ve Vallahi **إنْ** yaptım; mânâca; bunlardandır: **لا**; senin sözün gibi: Vallahi **لا** yaparım; yemin, yemin edilene ancak bu beş harften biriyle bağlanır; bazen de hazfedilir, hâlbuki murad edilmiştir. Cevherî dedi: **اللام** ziyade harflerdendir; o iki kısımdır: harekeli ve sâkin. Sâkin olana gelince: o iki kısımdır: birincisi tarif lamıdır; sükûnu sebebiyle, onunla başlanması sahih olsun diye ona **ألفُ الوصل** sokulmuştur; kendisinden öncekine bitiştiğinde **ألف** düşer; senin “**الرجل**” demen gibi. İkincisi emir lamıdır; onu başlattığında kırık olur; ona atıf harflerinden bir harf sokarsan, onda kesre ve sükûn câiz olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **ولِيَحْكُم أَهل الإِنجيل**. Hareketli lamlar ise üçtür: emir lamı, te’kid lamı, izâfe lamı. Tercüme sırasında dedi: İzâfe lamına gelince: o sekiz kısımdır: bunlardandır mülk lamı; senin “mal Zeyd’indir” demen gibi: **المالُ لِزيدٍ**; bunlardandır ihtisas lamı; senin “Zeyd’in kardeşi” demen gibi: **أخ لِزيدٍ**; bunlardandır imdat (istigâse) lamı; Hâris b. Hillize’nin sözü gibi:

**يا لَلرِّجالِ ليَوْمِ الأرْبِعاء، أما
يَنْفَكُّ يُحْدِث لي بعد النُّهَى طَرَبا؟**

İki lamın ikisi de cerr içindir; fakat onlar birincisini fetha, ikincisini kesre yaptılar; kendisiyle imdat istenen ile kendisi için imdat istenen arasında ayırım yapsınlar diye. Bazen kendisiyle imdat isteneni hazfederler ve kendisi için imdat isteneni bırakırlar; derler ki: **يا لِلْماءِ**; “ey kavim, su için” demek isterler; yani “su için sizi çağırıyorum”. Eğer kendisiyle imdat istenene başka bir lam ile atfedersen, onu kesre yaparsın; çünkü atıf ile karışıklık emniyete alınmıştır; şairin sözü gibi:

**يا لَلرِّجالِ ولِلشُّبَّانِ للعَجَبِ**

İbn Berrî dedi: Onun doğru rivayeti şöyledir:

**يا لَلْكُهُولِ ولِلشُّبَّانِ للعجب**

Beyit tamamıyla:

**يَبْكِيكَ ناءٍ بَعِيدُ الدارِ مُغْتَرِبٌ،
يا لَلْكهول وللشبّان للعجب**

Mühelhil b. Rebîa’nın sözü, adı Adiyy’dir:

**يا لَبَكْرٍ أنشِروا لي كُلَيْباً،
يا لبَكرٍ أيْنَ أينَ الفِرارُ؟**

(Bu) istigâsedir. Bazıları dedi: Aslı **يا آلَ بكْرٍ**’dür; hemzeyi hazf ile hafifletildi; Cerîr’in, Sürâka el-Bârikî onu hicvettiğinde Bişr b. Mervân’a hitaben söylediği gibi:

**قد كان حَقّاً أَن نقولَ لبارِقٍ:
يا آلَ بارِقَ، فِيمَ سُبَّ جَرِيرُ؟**

Bunlardandır: taaccüb lamı; fethalıdır; senin “**يا لَلْعَجَبِ**” demen gibi; mânâ: “ey hayret, hazır ol; işte senin vaktin”dir. Bunlardandır: illet lamı; **كَيْ** mânâsınadır; Yüce Allah’ın sözü gibi: **لِتَكونوا شُهَداء على الناس**; ve “onu edep kazansın diye dövdüm” demen: **وضَرَبْتُه لِيتَأدَّب**; yani “edep kazanması için”, edep kazanma sebebiyle. Bunlardandır: âkıbet lamı; şairin sözü gibi:

**فلِلْمَوْتِ تَغْذُو الوالِداتُ سِخالَها،
كما لِخَرابِ الدُّورِ تُبْنَى المَساكِنُ**

(* “**لخراب الدور**” sözü, Kâmûs ve Cevherî’de: **لخراب الدهر**’dir).

Yani onun âkıbeti budur. İbn Berrî dedi: Bunun benzeri, diğerinin sözüdür:

**أموالُنا لِذَوِي المِيراثِ نَجْمَعُها،
ودُورُنا لِخَرابِ الدَّهْر نَبْنِيها**

Onlar onu harap olsun diye bina etmediler; fakat onun varacağı yer buna doğrudur. Dedi: Bunun benzeri, Şüteym b. Huveylid el-Fezârî’nin, Hâlide el-Fezâriyye’nin oğullarına mersiye söylediği şeydir; onlar Kürdem, Küreydim ve Muarrid’dir:

**لا يُبْعِد اللّهُ رَبُّ البِلا
دِ والمِلْح ما ولَدَتْ خالِدَهْ**

(* “**رب البلاد**” sözü, **ملح** maddesinde geçti: **رب العباد**).

**فأُقْسِمُ لو قَتَلوا خالدا،
لكُنْتُ لهم حَيَّةً راصِدَهْ
فإن يَكُنِ الموْتُ أفْناهُمُ،
فلِلْمَوْتِ ما تَلِدُ الوالِدَهْ**

Anaları onları ölüm için doğurmadı; ancak onların varacağı yer ve âkıbetleri ölümdür. İbn Berrî dedi: Ve denildi ki bu şiir, Âmilî Mâlik b. Amr’ın kardeşi Simâk’ındır; o ve kardeşi Mâlik, Gassân krallarından bazısının yanında tutuklu idi; şöyle dedi:

**فأبْلِغْ قُضاعةَ، إن جِئْتَهم،
وخُصَّ سَراةَ بَني ساعِدَهْ
وأبْلِغْ نِزاراً على نأْيِها،
بأَنَّ الرِّماحَ هي الهائدَهْ
فأُقسِمُ لو قَتَلوا مالِكاً،
لكنتُ لهم حَيَّةً راصِدَهْ
برَأسِ سَبيلٍ على مَرْقَبٍ،
ويوْماً على طُرُقٍ وارِدَهْ
فأُمَّ سِمَاكٍ فلا تَجْزَعِي،
فلِلْمَوتِ ما تَلِدُ الوالِدَهْ**

Sonra Simâk öldürüldü; Simâk’ın annesi, kardeşi Mâlik’e dedi ki: Simâk’tan sonra hayatı Allah çirkin kılsın; kardeşini aramak için çık. O da çıktı; kardeşinin katiline az bir topluluk içinde rastladı; onu öldürdü. Dedi: Aziz tenzilde: **فالتَقَطَه آلُ فرعَون ليكونَ لهم عَدُوّاً وحَزَناً**; onu bunun için almadılar; ancak onun varacağı yer düşmanlıktır. Ve onda: **ربَّنا لِيَضِلُّوا عن سَبيلِك**; onlara ziyneti ve malları sapmaları için vermedi; ancak onun varacağı yer sapmadır. Dedi: Bunun benzeri: **إِني أَراني أعْصِرُ خَمْراً**; bilinir ki o şarabı sıkmadı; ona **خَمْراً** adını verdi; çünkü onun varacağı yer buna doğrudur. Dedi: Bunlardandır: **لام الجَحْد**; **ما كان** ve **لم يكن**’den sonra; ancak nefyi beraberinde bulundurur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **وما كان اللهُ لِيُعذِّبَهم**; yani “onları azaplandırması için”. Bunlardandır: tarih lamı; onların “üç (gece/gün) geçtiğine” demeleri gibi: **كَتَبْتُ لِثلاث خَلَوْن**; yani “üçten sonra”. Râî’nin sözü:

**حتّى وَرَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائِصٍ
جُدّاً، تَعَاوَره الرِّياحُ، وَبِيلا**

**البائصُ**: uzak, meşakkatli; **الجُدّ**: kuyu; ve **جُدّ**’ün suyunu kastetti. Dedi: Bunlardandır: **حروفُ المجازة**’yi te’kid ettiğin lamlar; ve te’kid olarak başka bir lam ile cevap verilir; senin “**لئنْ** şöyle yaparsan mutlaka pişman olacaksın: **لَتَنْدَمَنَّ**; ve eğer sabredersen mutlaka kazanacaksın: **لَترْبحنَّ**” demen gibi. Aziz tenzilde: **وإِذ أَخذَ اللّهُ ميثاق النبييّن لَمَا آتَيْتُكُم من كِتابٍ وحِكمة ثم جاءكم رسول مَصدِّقٌ لِما معكم لَتُؤمِنُنَّ به ولَتَنْصُرُنَّه** “âyet”; Münzirî, Ebû Tâlib en-Nahvî’den rivayet etti: dedi ki: **لَمَا آتَيْتكم** sözündeki mânâ, “**لَمَهْما آتيتكم**”dur; yani “size hangi kitabı verirsem vereyim, ona mutlaka iman edeceksiniz ve ona mutlaka yardım edeceksiniz.” Dedi: Ahmed b. Yahyâ dedi: Ahfeş dedi: **لَمَا**’daki lam isimdir

(* “**اللام التي في لما اسم إلخ**” asılda böyle; onda bir düşme var gibidir; aslı: **اللام التي في لما موطئة وما اسم موصول والذي بعدها إلخ**). Ve ondan sonrası onun sılasıdır; **لتؤمِنُنّ به ولتنصرنَّه**’deki lam, yemin lamıdır; sanki “Vallahi mutlaka iman edeceksiniz” demiş gibidir; sözün başında ve sonunda te’kid edilir; ve …den olur.

fazlalık; ve Ebû’l-‘Abbâs dedi: Bu bütünüyle yanlıştır; haberin başlarına giren **اللام** yeminlerin cevaplarıyla cevaplanır; dersin ki: **لَمَنْ قامَ لآتِينَّه**; ve onun cevabında **ما** vuku bulursa, **اللام**’ın te’kîd olmadığını bilinir; çünkü onun yerine **ما** koyarsın, yahut **ولا**; ve o birincisi gibi değildir; o, birincinin cevabıdır. Dedi: Kitaptan olan sözüne gelince: “**من**’i düşür” (demesi), bu yanlıştır; çünkü girip çıkan **من** ancak isimlerin mevkilerinde vâki olur; bu ise haberdir; haberde vâki olmaz; ancak nefyde, istifhamda ve cezâda vâki olur. O, **لَمَا**’yı **لَعَبْدُ اللّهِ واللّهِ لَقائمٌ** menzilesine koydu da onu cezâ kılmadı. Dedi: **إنْ** ile beraber bulunan **اللام**’lardan: bir defa **إِلاَّ** mânâsında olur, bir defa da Allah عز وجل’in sözü gibi sıla ve te’kîd olur: **إِن كان وَعْدُ ربّنا لَمَفْعولاً**; artık kim **إنْ**’i nefy kılarsa **اللام**’ı **إلاّ** menzilesine koyar; mânâ: Rabbimizin va‘di ancak yapılmış idi; kim de **إن**’i **قد** mânâsında kılarsa **اللام**’ı te’kîd kılar; mânâ: Rabbimizin va‘di gerçekten yapılmış idi; bunun benzeri O’nun تعالى sözü: **إن كِدْتع لَتُرْدِين**; onda iki mânâ câizdir. et-Tehzîb: “**لامُ التعجب** ve **لام الاستغاثة**”. el-Münzirî, el-Müberred’den rivayet etti: Bir kişiyle yahut bir cemaatle imdada çağrılınırsa **اللام** fethalıdır; dersin ki: يا **لَلرجالِ** يا **لَلْقوم** يا **لزيد**. Dedi: Onları çağırdığında da böyledir. Ama kendisine çağrılanın **لام**’ı ise kesralanır; dersin ki: يا **لَلرِّجال** **لِلْعجب**. Şair dedi ki:
تَكَنَّفَني الوُشاةُ فأزْعَجوني،
فيا لَلنّاسِ لِلْواشي المُطاعِ

Ve dersin ki: يا **للعجب**; ona çağırdığında sanki “يا **لَلنَّاس** **لِلعجب**” demiş gibisin. Ve sana doğru gelmekte iken “يا **لَزيدٍ**” demen câiz değildir; bunu ancak uzak için söylersin; tıpkı onların gelmekte oldukları hâlde “يا **قَوْماه**” demenin câiz olmaması gibi. Dedi: Eğer “يا **لَزيدٍ** و**لِعَمْرو**” dersen, **عَمْرو**’daki **اللام**’ı kesralarsın; o çağrılan kimsedir; çünkü sen **زيد**’deki **اللام**’ı ancak çağrılan ile kendisine çağrılan arasını ayırmak için fethaladın; **زيد**’e atfettiğinde ayırmaya ihtiyaç duymadın; çünkü kendisine atfedilen, onun hâli gibidir. Ve şu sözü daha önce geçti:
يا لَلكهولِ ولِلشُّبّانِ لِلعجب

Ve Araplar der: يا **لَلْعَضِيهةِ** ve يا **لَلأَفيكة** ve يا **لَلبَهيتة**. Ve içindeki **اللام**’da iki vecih vardır: Eğer imdada çağırmayı murat edersen onu nasb edersin; eğer ondan taaccüb mânâsıyla ona çağırmayı murat edersen onu kesralarsın; sanki murat etmişsin: “يا أيها الرجلُ اعْجَبْ **لِلْعَضيهة**” ve “يا أيها الناس اعْجَبوا **للأَفيكة**”. Ve İbnü’l-Enbârî dedi: **لامُ الاستغاثة** fethalıdır; aslında o bir cer **لام**’ıdır; ancak onun kullanımı **يا** ile çokça oldu da ikisi tek bir harf kılındı. Ve şu beyit okundu:
يا لَبَكرٍ أنشِروا لي كُلَيباً

Dedi: **اللام**’ı **يا** ile tek bir harf kıldıklarına delil, el-Ferazdak’ın sözü:
فخَيرٌ نَحْنُ عند الناس منكمْ،
إذا الداعي المُثَوِّبُ قال: يالا

Ve onların “**لِم** فعلتَ” demeleri; mânâsı: “hangi şey için yaptın?”dır. Aslı “**لِما** فعلت”tir; istifhamdaki **ما**’yı cer edatıyla tek bir harf kıldılar ve **ا**’dan **ميم**’in fethasıyla yetindiler de onu düşürdüler. Ve yine dediler: **عَلامَ** تركتَ ve **عَمَّ** تُعْرِض ve **إلامَ** تنظر ve **حَتَّمَ** عَناؤُك؟ Ve şu beyit okundu:
فحَتَّامَ حَتَّام العَناءُ المُطَوَّل

Ve tenzîl-i azîzde: **فلِمَ قتَلْتُموهم**; murat: hangi illet için ve hangi hüccet ile. Ve onda lugatlar vardır: “**لِمَ** فعلتَ” denir, “**لِمْ** فعلتَ” denir, “**لِما** فعلت” denir, “**لِمَهْ** فعلت” denir; sükût için **الهاء**’yı dâhil ederek. Ve şu beyit okundu:
يا فَقْعَسِيُّ، لِمْ أَكَلْتَه لِمَهْ؟
لو خافَك اللهُ عليه حَرَّمَهْ

Dedi: **اللام**’lardan, izâfet için ta‘kîb **لام**’ı vardır; ismin mânâsında olan fiille beraber girer; senin “فلانٌ عابرُ الرُّؤْيا ve عابرٌ **لِلرؤْيا**” demen gibi; ve “فلان راهِبُ رَبِّه ve راهبٌ **لرَبِّه**” gibi. Ve tenzîl-i azîzde: **والذين هم لربهم يَرهبون**; ve onda: **إن كنتم للرؤْيا تَعْبُرون**. Ebû’l-‘Abbâs Sa‘leb dedi: **اللام** ancak izâfete ta‘kîb olarak girdi; mânâ: “Onlar Rablerinden korkanlardır” ve “Rablerinin korkanları”dır; sonra bunun üzerine **اللام**’ı dâhil ettiler; mânâ: çünkü o izâfete ta‘kîb edildi. Dedi: **اللام** “**إلى**” mânâsında ve “**أَجْل**” mânâsında gelir. Allah تعالى dedi: **بأن رَبَّكَ أَوْحى لها**; yani ona vahyetti. Ve dedi: **وهم لها سابقون**; yani ona önde gidenlerdir. Ve O’nun تعالى sözü hakkında denildi: **وخَرُّوا له سُجَّداً**; yani onun için secde ederek düştüler; senin “أكرمت فلاناً لك” demen gibi; yani senin için. Ve O’nun تعالى sözü: **فلذلك فادْعُ واسْتَقِمْ كما أُمِرْتَ**; mânâsı: “İşte ona çağır”; bunu Zeccâc ve başkaları söyledi. el-Münzirî, Ebû’l-‘Abbâs’tan rivayet etti: O’na Allah عز وجل’in sözü soruldu: **إن أحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأَنفُسكم وإن أَسأْتُمْ فلها**; yani onun aleyhine.
(* “فلها أي عليها” sözü: asılda böyle; belki onda düşme vardır; aslı: “فقال أي عليها”dır.)
**اللام**’ı “**على**” mânâsında kıldı. Ve İbnü’s-Sikkît, şu söz hakkında dedi:
فلما تَفَرَّقْنا، كأنِّي ومالِكاً
لطولِ اجْتماعٍ لم نَبِتْ لَيْلةً مَعا

Dedi: “**لطول اجتماع**”ın mânâsı: “uzun bir toplanma ile beraber”dir; dersin ki: Bir şey geçip gittiğinde sanki olmamış gibidir. Dedi: **اللام** “**بَعْد**” mânâsında gelir; ondan şu söz:
حتى وَرَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائِص

Yani “beşten sonra”. Ve ondan onların sözü: “**لثلاث** خَلَوْن من الشهر” yani “üçten sonra”. Dedi: **اللام**’lardan, **الألف**’in kendisine eşlik ettiği tarif **لام**’ı vardır; senin “**القومُ** خارجون” ve “**الناس** طاعنون **الحمارَ** و**الفرس**” ve benzerleri demen gibi. Ve onlardan aslî **اللام** vardır; senin “**لَحْمٌ** **لَعِسٌ** **لَوْمٌ**” ve benzerleri demen gibi. Ve onlardan isimlerde ve fiillerde زائد **اللام** vardır; senin “**فَعْمَلٌ لِلْفَعْم**” demen gibi; o dolu olandır; ve “ناقة **عَنْسَل** **للعَنْس** الصُّلبة” gibi. Ve fiillerde: senin “**قَصْمَله**” demen gibi; yani onu kırdı; aslı “**قَصَمه**”dir. Ve onu “**ذاك**”ta artırdılar da “**ذلك**” dediler; ve “**أُولاك**”ta da artırdılar da “**أُولالِك**” dediler. Ama **لَقعد**’deki **اللام** ise, **قَدْ**’e te’kîd olarak girdi de onunla bitişti; sanki ondanmış gibi. Ve **لَما**’daki, muhaffef **اللام** da böyledir. el-Ezherî dedi: **اللاَّمات**’tan, İbn Hânî’nin Ebû Zeyd’den rivayet ettiği şey vardır: “**اليَضْرِبُك**” denir ve “رأَيت **اليَضْرِبُك**” denir; “seni döven”i murat eder. Ve bu “**الوَضَع**” şiirdir; “şiiri vaz‘ eden”i murat eder. Dedi: el-Mufaddal bana okuttu:
يقولُ الخَنا وابْغَضُ العْجْمِ ناطِقاً،
إلى ربِّنا، صَوتُ الحمارِ اليُجَدَّعُ

“**اليُجَدَّعُ**” yani “kesilen”i murat eder. Ve yine dedi:
أَخِفْنَ اطِّنائي إن سَكَتُّ، وإنَّني
لَفي شُغُلٍ عن ذَحْلِا اليُتَتَبَّعُ

(* “أخفن اطنائي إلخ” sözü: asılda burada böyle; ve “تبع” maddesinde: “اطناني ان شكين” ve “ذحلي” “ذحلها” yerine.)
Murat: “takip edilen”. Ve Ebû ‘Ubeyd, Mütemmim’in sözü hakkında dedi:
وعَمْراً وحوناً بالمُشَقَّرِ ألْمَعا

(* “وحوناً” sözü: asılda böyle.)
Dedi: “ikisi beraber”i kastediyor; ona **الألف** ve **اللام**’ı sıla olarak dâhil etti. Ve Araplar der: “هو **الحِصْنُ** أن يُرامَ” ve “هو **العَزيز** أن يُضَامَ” ve “**الكريمُ** أن يُشتَمَ”; mânâsı: “O, kendisine kast edilmekten daha muhkemdir; kendisine zulmedilmekten daha azîzdir; kendisine sövülmekten daha kerîmdir.” Ve yine: “هو **البَخِيلُ** أن يُرْغَبَ إليه” yani “kendisine rağbet edilmekten daha cimridir.” Ve “هو **الشُّجاع** أن يَثْبُتَ له قِرْنٌ.” Ve denir: “هو **صَدْقُ المُبْتَذَلِ**” yani “ibtizâl anında doğruluk”tur; ve “هو **فَطِنُ الغَفْلةِ** **فَظِعُ المُشاهدة**.” Ve İbnü’l-Enbârî dedi: Araplar, ihtisâs ve hikâye cihetiyle gelecek fiilin üzerine **الألف** ve **اللام**’ı dâhil eder; el-Ferazdak için okudu:
ما أَنتَ بالحَكَمِ التُّرْضَى حْكُومَتُه،
ولا الأَصِيلِ، ولا ذِي الرَّأْي والجَدَلِ

Ve yine inşad etti:

**أَخفِنَ** (ben) sustuğumda **اطِّنائي**’mi gizleyin; ve şüphesiz ben
onun **ذحل**’inden, peşine düşülen **اليُتَتَبَّع**’dan bir meşguliyetteyim.

Böylece **يُتتبّع** üzerine **الأَلف** ve **اللام**’ı dâhil etti; hâlbuki o, bizim vasfettiğimiz şeye göre bir gelecek fiildir; dedi ki:

**أَمْسِ** ve **أُلى** üzerine de **الأَلف** ve **اللام**’ı dâhil ederler; dedi ki: ve onun **المَحْكِيَّات** üzerine girişi kıyas olunmaz; ve inşad etti:

Ve şüphesiz ben bugün ve ondan önceki **الأَمْسِ** (gününde) oturdum
senin kapında; nihayet güneş neredeyse batacaktı.

Böylece ikisini **أََمْسِ** üzerine dâhil etti ve onu kesresi üzere bıraktı; ve **أَمْسِ**’in aslı, **الإمْساء**’dan bir emirdir; vakit, emir ile isimlendirildi ve onun lafzı değiştirilmedi; ve Allah daha iyi bilendir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ل و م * * اللَّوْمُ * العَذْلُ تقول * لاَمَهُ * على كذا من باب قال و * لَوْمَةً * أيضا فهو * مَلُومٌ * و * لَوَّمَهُ * أيضا مُشدد للمُبالغة و * اللَّوَّمُ * جمع * لائِمٍ * كراكع ورُكَّع و * اللائِمةُ * الملامة يُقال ما زلت أتجرع فيك * اللَّوَائِمَ * و * المَلاَوِمُ * جمع * مَلاَمةٍ * و * ألاَمَ * الرجل أتى ما يُلام عليه وفي المثل رُبَّ لائِمٍ * مُلِيمٌ * أبو عبيدة * ألاَمَهُ * بمعنى لامه و * تَلاَوَمُوا * أي لام بعضهم بعضا ورجل * لُومةٌ * يلومه الناس و * لُوَمَةٌ * بفتح الواو يلوم الناس و * التَّلَوُّمُ * الانتظار والتمكث

##### Türkçe

* ل و م * **اللَّوْمُ**: azarlama; dersin ki: **لاَمَهُ** şu şey üzerine, “قال” bâbından; ve **لَوْمَةً** da; o hâlde o **مَلُومٌ**dur. Ve **لَوَّمَهُ** da; ayrıca şeddeli, mübalağa içindir. Ve **اللَّوَّمُ**, **لائِمٍ**in cem‘idir; **راكع** ve **رُكَّع** gibi. Ve **اللائِمةُ**: kınama. Denilir: “Sende **اللَّوَائِمَ**i hâlâ yudum yudum içiyorum.” Ve **المَلاَوِمُ**, **مَلاَمةٍ**in cem‘idir. Ve **ألاَمَ**: adam, kendisi üzerine kınanacağı şeyi yaptı. Ve meselde: nice **لائِمٍ** (vardır ki) **مُلِيمٌ**dur. Ebû Ubeyde: **ألاَمَهُ**, onu kınadı mânâsınadır. Ve **تَلاَوَمُوا**: yani birbirlerini kınadılar. Ve adam **لُومةٌ**: insanlar onu kınar. Ve **لُوَمَةٌ** (vâv’ın fethiyle): insanları kınar. Ve **التَّلَوُّمُ**: bekleme ve oyalanma.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( *!اللَّوْمُ *!واللَّوْمَاءُ ) بِالمَدِّ كَمَا في | التَّهْذِيبِ . | | ( *!واللَّوْمَى ) ، بِالقَصْرِ كَمَا في | الصِّحاحِ ، وضَبَطَه بَعْضٌ : بِالضَّمِّ ، وهَكَذَا | هو في بَعْضِ نُسَخِ الصِّحاحِ . | | ( *!واللاَّئِمَةُ ) ، كَالنَّافلَةِ ، والعَافِيَةِ : | | ( العَذْلُ ) . | | ( و ) تَقولُ : ( *!لاَمَ ) عَلَيَّ كَذَا ( *!لَوْمًا | *!ومَلامًا *!ومَلامَةً ) *!ولَوْمَةً ، وجَمْع *!اللاَّئِمَةِ : | *!اللَّوَائِمِ ، يُقال : ما زِلْتُ أتَجَرَّعُ فيكَ *!اللَّوائِمَ ، وجَمْعُ *!المَلاَمَةِ : *!مَلاَوِمُ ، كَمَا في | الصِّحَاحِ . | | ( فَهُوَ *!مَلِيمٌ ) ، بِفَتْحِ المِيمِ ، حَكَاهَا | سِيبَوَيْهِ ، ( *!ومَلُومٌ ) اسْتَحَقَّ *!اللَّوْمَ ، قَالَ | سِيبَوَيْهِ : وإِنَّما عَدَلُوا إلى اليَاءِ والكَسْرَةِ | اسْتِثْقَالاً للوَاوِ مع الضَّمَّةِ . | | ( *!وأَلاَمَه ) *!إِلاَمَةً بِمَعْنَى : *!لاَمَهُ ، قَالَه | أبو عُبَيْدَةَ ، وأنشَد لمَعْقِلِ بنِ خُوَيْلِدٍ | الهُذَلِيِّ : | % ( حَمِدْتُ الله أَنْ أَمْسَى رَبِيعٌ % | بِدَارِ الهَوْنِ مُلْحِيًّا *!مُلاَمَا ) % | | أي : *!مَلُومًا . ( *!ولَوَّمَهُ ) شُدِّدَ ( للمُبَالَغَةِ ) | فهو : *!مُلَوَّم كَمَا في الصِّحاحِ ، قَالَ عَنْتَرَةُ : |

| % ( رَبِذٍ يَدَاهُ بِالقِدَاحِ إِذَا شَتَا % | هَتَّاكِ غَايَاتِ التِّجار *!مُلَوَّمِ ) % | | أي : يُكْرِمُ كَرَمًا *!يُلاَمُ لأَجْلِه ، ( *!فَالْتَامَ | هُوَ ) . | | قال في النَّوَادِرِ : *!لامَنِي فُلانٌ | *!فَالْتَمْتُ ، ومَعَّضَنِي فَامْتَعَضْتُ وعَذَلنِي | فَاعْتَذَلْتُ ، وحَضَّنِي فاحْتَضَضْتُ ، | وأَمَرَنِي فَأْتَمَرْتُ إِذَا قِبَلَ قَولَه منه . اه . | فهو حِينَئِذٍ مُطاوِعُ *!لاَمَ لاَ *!أَلاَمَ *!ولَوَّمَ كَمَا | يَقْتَضِيهِ سِياقُ المُصَنِّفِ ، ولو قَدَّمَه في | الذِّكْرِ قَبْل قَولِه : *!وأَلاَمَهُ كَانَ حَسَنًا . | | ( وقَومٌ *!لُوَّامٌ ) ، كَزُنَّارٍ ، ( *!ولُوَّمٌ ) ، | كَرَاكِعٍ ، ورُكَّعٍ ( *!ولُيَّمٌ ) بِاليَاءِ ، غُيِّرت | الوَاوُ لِقُرْبِها من الطَّرَفِ . | | ( *!واللَّوَمُ ، مُحَرَّكَةً : كَثْرَةُ العَذْلِ ) ، | عن ابنِ الأَعْرابِيِّ . | | ( *!ولاَوَمْتُه ) *!مُلاَوَمَةً ( *!لُمْتُهُ *!ولاَمَنِي ) ، | وفي حَدِيثِ ابنِ أُمِّ مَكْتُوم :   ولِي قَائِدٌ لا | *!يُلاوِمُني   , قال ابنُ الأثِيرِ : كذا جَاءَ | في رِوَايةٍ بِالوَاوِ ، وأَصلُه الهَمْزُ ، من | المُلاءَمَةِ وهي المُوَافَقَةُ ، ثُمَّ يُخَفَّفُ فَيَصِيرُ | يَاءً ، وأَمَّا الوَاوُ فلا وَجْهَ لَهَا . | | ( *!وتَلاوَمْنَا كَذَلِك ) كَمَا في الصِّحَاحِ | أَيْ : كِلاهُمَا من بَابِ المُفَاعَلَةِ والتَّفَاعُلِ | يَقْتَضِيَان التشارك . | | ( *!وأَلامَ ) الرَّجُلُ : ( أَتَى مَا ) ، وفي | الصِّحاحِ : أَتَى بِمَا ( *!يُلامُ عَلَيْه ، يُقالُ : | *!لامَ فُلانٌ غَيْرَ *!مُلِيمٍ ، وفي المَثَلِ : ( ( رُبَّ | *!لائِمٍ *!مُلِيمٌ ) ) قَالَتْ اُمُّ عُمَيْرِ بنِ سَلْمَى | الحَنَفِيِّ تُخَاطِبُ وَلَدَها عُمَيْرًا : | % ( تَعُدُّ مَعَاذِرًا لاَ عُذْرَ فِيهَا % | ومَنْ يَخْذُلْ اَخَاهُ فَقَدْ *!أَلامَا ) % | | وقَالَ لُبِيدٌ : | % ( سَفَهًا عَذَلْتَ *!ولُمْتَ غَيْرَ *!مُلِيمِ % | وهَدَاكَ قَبْلِ اليَوْمِ غَيرُ حَكِيمِ ) % | | وقَولُه تَعالَى : ^ ( فَالْتَقَمَهُ الحُوتُ وهُوَ |

| *!مُلِيم ) ^ ، قال بعضُهم : *!المُلِيمُ هُنَا | بِمَعْنَى *!مَلُوم ، ونَقَلَه الفَرِّاء عَنِ العَرَبِ | ايضًا : قَالَ الأزْهَرِيّ : مَنْ قَالَ : *!مُلِيم بَنَاه | عَلَى *!لِيمَ . | | ( أَوْ ) أَلامَ الرَّجُلُ : ( صَارَ ذا ل*!لائِمَةٍ ) ، | قَالَه سِيبَوَيْهِ . | | ( *!واسْتَلاَمَ إِلَيْهِم ) : اسْتَذَمَّ ، كَمَا في | الصِّحاحِ ، أَيْ : ( أَتَاهُم بِمَا *!يَلُومُونَه ) | عَلَيْه : قال القُطَامِيّ : | % ( فَمَنْ يَكُنِ *!اسْتلاَمَ إِلى نَوِيٍّ % | فَقَدْ أَكرمْتَ يَا زُفَرُ المَتَاعَا ) % | | ( ورجُلٌ *!لُومَةٌ ، بالضَّمِّ ) أي : ( *!مَلُومٌ ) | *!يَلُومُه النَّاسُ ، ( و ) *!لُوَمَةٌ ( كَهُمْزَةٍ ) ، أَيْ : | ( *!لَوَّامٌ ) *!يَلُومُ النَّاسَ مِثْل : هُزْأَةٍ وهُزَأَةٍ | كما في الصِّحَاح ، ويطَّرِد عَلَيه بَاب . | | ( وجَاءَ *!بِلَوْمَةٍ ، بِالفَتْحِ ، *!ولامَةٍ ) ، أَيْ : | ( مَا *!يُلامُ عَلَيْه ) . | | ( *!وتَلَوَّمَ في الأَمْرِ : تَمَكَّثَ وانْتَظَرَ ) ، | كما في الصّحاح . وقال ابنُ بَزُرْج : | *!التَّلوُّمُ : التَّنَظُّرُ للأمْرِ تُرِيدُه . وفي حَدِيثِ | عَمْرِو بنِ سَلَمَةَ الجَرْمِيِّ :   وكَانَتِ | العَرَبُ *!تَلَوَّمُ بإسْلامِهِم الفَتْحَ   ، أَيْ | تَنْتَظِرُ ، وأَرَادَ *!تَتَلَوَّمُ فَحَذَفَ إِحْدَى | التَّاءَيْن تَخْفِيفًا . وفي حَدِيثِ عَلِيٍّ رَضِيَ | الله عنه :   إِذَا اَجْنَبَ في السَّفَرِ *!تَلَوَّمَ مَا | بَيْنَه وبَيْنَ آخِرِ الوَقْتِ   ، اي : انْتَظَر . | ونَقَلَ شَيْخُنا عن الأنْدَلُسِيِّ شَارِحِ | المُفَصَّل أَنَّ *!التَّلَوُّمَ انْتِظَارُ مَنْ يَتَجَنَّبُ | المَلاَمَةَ ، فَتَفَعَّلَ بِمَعْنَى : تَجَنَّبَ . | | ( ولِيس فيهِ *!لُوْمَةٌ ، بِالضَّمِّ ) ، أَيْ : | ( *!تَلَوُّمٌ ) ، أَيْ : تَلَبُّتٌ وانْتِظَارٌ . | | ( *!ولِيمَ بِهِ ) إِذَا ( قُطِعَ ) بِهِ فَهو *!مَلِيمٌ . | | ( *!واللَّوْمَةُ ) ، ، بِالفَتْحِ كَمَا هو مُقْتَضَى | إِطْلاَقِه ، وفي بَعْضِ النُّسَخ ، بِالضَّمِّ : | ( الشَّهْدَةُ ) . ومَرَّ لَهُ في ( ( ل أ م ) ) اللِّئْمُ ، | بِالكَسْرِ : العَسَلُ . |

| | ( *!واللاَّمُ : الهَوْلُ ) ، قال المُتَلَمِّسُ : | % ( ويَكَادُ مِنْ *!لامٍ يَطِيرُ فُؤَادُهَا % | إِذَا مَرَّ مُكَّاءُ الضُّحَى المُتَنَكِّسُ ) % | | ( *!كاللاَّمَةِ ، واللَّوْمِ ) . | | ( و ) *!اللاَّمُ ( شَخْصُ الإِنْسَانِ ) ، غَيْرُ | مَهْمُوزَةٍ ، نَقَلَه الجَوْهَرِيّ ، وبِهِ فَسَّرَ ابنُ | الأَعْرابِيّ قَولَ المُتَلَمِّسِ ، وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ | لِلرَّاجِزِ : | % ( * مَهْرِيَّة تَخْطُرُ في زِمَامِها * % ) % | % ( * لم يُبْقِ مِنْهَا السَّيْرُ غَيْرَ *!لاَمِها * % ) % | | ( و ) قال أبو الدُّقَيْشِ : *!اللاَّمُ : ( القُربُ ) ، | وبِهِ فَسَّرَ قَولَ المُتَلَمِّسِ أَيضًا . | | ( و ) *!اللاَّمُ : ( الشَّدِيدُ من كُلِّ شَيْءٍ ) . | قال ابنُ سِيدَه : وَأُرَاهُ قَدْ تَقَدَّمَ في الهَمْزِ . | | ( و ) *!اللاَّمُ : ( حَرْفُ هِجَاءٍ ) مَجْهُورٌ ، | يَكُونُ أَصلاً وبَدَلاً وزَائِدًا . قال ابنُ | سِيدَه : وإِنَّما قَضَيْتُ على أَنَّ عَيْنَهَا | مُنْقَلِبَةٌ عَنْ وَاوٍ لِمَا تَقَدَّمَ في أَخَوَاتِهَا مِمَّا | عَينُه أَلِفٌ . | | ( *!وَلَوَّمَ *!لامًا ) إِذَا ( كَتَبَهَا ) . نَقَلَه | الأزْهَرِيّ عن النَّحْوِيِّين ، كَمَا يُقالُ : | كَوَّفَ كَافًا . وفي البَصَائِرِ : هِيَ مِنْ | حُرُوفِ الذَّلاَقَة ، مَخْرَجُها ذَلْقُ اللِّسَانِ | جِوَارَ مَخْرَجِ النُّونِ . | | ( *!واللاَّمُ تَرِدِ لِثَلاثِين مَعْنًى ، مِنْهَا : | العَامِلَةُ لِلجَرِّ ، وتَرِدُ لاثْنَيْنِ وعِشْرِين | مَعْنًى ) . | | الأولُ : ( الاسْتِحْقَاقُ ، نَحْو ) قَوْلِهم : | ( الحَمْدُ لِلَّه ) ؛ إِذْ هُوَ مُسْتَحِقٌّ لِلْحَمْدِ ، | أَيْ : مُسْتَوْجِبٌ له . | | الثّاني : ( الاخْتِصَاصُ ) ، نَحْو ( المِنْبَرُ | لِلخَطٍ يبِ ) ؛ إذْ هُوَ مُخْتَصٌّ بِهِ ، وكَذَلِك : | أَخٌ لِزَيد . | | الثَّالِثُ : ( التَّمْلِيكُ ) ، نَحْو : ( وَهَبْتُ | لِزَيْدٍ ) دَارًا ، أَيْ : مَلَّكْتُه إِيَّاهَا ، وكذلك : | المَالُ لِزَيْدٍ . قال الأزْهَرِيُّ : ( ( ومِنْ | النَّحَوَيِّين مَنْ يُسَمِّيها : لاَمَ الإِضَافَةِ ، |

| سُمِّيَتْ لاَمَ المِلْكَ ، لأَنك إذا قُلْتَ : إِنَّ | هَذَا لِزَيْدٍ عُلِمَ أَنَّه مِلْكُه ، فَإِذا اتَّصَلْتْ | هَذِه اللاَّمُ بالمَكْنِيِّ عنه نُصِبَتْ ، كَقَوْلِك : | هَذَا المَالُ لَهُ ولَنَا ولَكَ ولَهَا ولَهُمَا ولَهُمْ | ولَهُنَّ ، وإِنَّمَا فُتِحَتْ مَعَ الكِنَايَات لأنَّ | هَذِه اللاَّمَ في الأَصْلِ مَفْتُوحَةٌ ، وإِنَّمَا | كُسِرَتْ مَعَ الأسْمَاءِ لِيُفْصَلَ بَيْنَ لاَمِ | القَسَمِ وبَيْن لاَمِ الإضَافَةِ ، أَلاَ تَرَى أَنَّك | لو قُلْتَ : إنَّ هَذَا المَالَ لِزَيْدٍ ، عُلِمَ أَنَّه | مِلْكُه ، ولو قُلْتَ : إِنَّ هَذَا لَزَيْدٌ عُلِمَ اَنَّ | المَشَارَ إِلَيْه هُوَ زُيْدٌ ، فَكُسِرَتْ ليُفَرَّقَ | بَيْنَهُمَا ، وإِذَا قُلْتَ : المَالُ لَكَ ، فَتَحْتَ ؛ | لأَنَّ اللَّبْسَ قَدْ زَالَ ، قال : وهَذَا قَولُ | الخَلِيلِ ويُونُسَ والبَصْرِيِّينَ ) ) . | | الرَّابعُ : ( شِبْهُ التَّمْلِيكِ ) ، نَحْو قَوْلِه | تَعالَى : ! 2 \< جعل لكم من أنفسكم أزواجا > 2 ! ، فَلَيْسَ فِيه التَّمْلِيكُ حَقِيقة ، | وإنّما هو شِبْهُه . | | والخَامِسُ : ( التَّعْلِيلُ ) ، نَحْو قَوْلِه تَعالَى : | ! 2 \< لتكونوا شهداء على الناس > 2 ! ، ومِنه | أيضًا قَوْلُ امْرِئِ القَيْسِ : | % ( ( * ويَوْمَ عَقرتُ لِلعَذَارَى مَطِيَّتِي * ) ) % | | أَيْ : مِنْ أَجْلِ العَذَارَى ، وكَذَا قَوْلُه | تَعالَى : ! 2 \< وخروا له سجدا > 2 ! اَيْ : مِن | أَجْلِه ، وأَكْرَمْتُ فُلانًا لَكَ ، أَيْ : لأَجْلِك . | وقَالَ الجَوْهَرِيُّ : وهِيَ لاَمُ العِلَّةِ بِمَعْنَى كَيْ ، | كَقَوْلِه تَعالَى : ! 2 \< لتكونوا شهداء على الناس > 2 ! ، وضَرَبْتُه لِيَتَأَدَّبَ ، أَيْ لِكَيْ | يَتَأَدَّبَ ، ولأَجْلِ اَنْ يَتَأَدَّبَ . وقَالَ الأزْهَرِيُّ : | لاَمُ كَيْ كَقَوْلِكَ : جِئْتُ لِتَقُومَ يَا هَذَا ، | سُمِّيَتْ لاَمَ كَيْ لأَنَّ مَعْنَاهَا : لِكَيْ تَقُومَ ، | مَعْنَاه مَعْنَى لام الإضَافَة أيْضًا ؛ ولِذَلِك | كُسِرَتْ ، لأَنَّ المَعْنَى : جِئتُ لِقِيَامِك . | | السَّادِسُ : ( تَوْكِيدُ النَّفْي ) ، نَحْو قَوْلِه | تَعالَى : ! 2 \< وما كان الله ليطلعكم > 2 ! | قال الجَوْهَرِيّ : هي لاَمُ الجَحْدِ بَعْدَما | كَانَ ، ولَمْ يَكُنْ ، ولا تَصْحَبُ إلا النَّفْيَ |

| كَقَوْلِه تَعالَى : ! 2 \< وما كان الله ليعذبهم > 2 ! أي : لأن يُعَذِّبَهُمْ . | | السَّابِعُ : ( مُوَافَقَةُ إلى ) ، نَحْو قَولِه | تَعالَى ! 2 \< بأن ربك أوحى لها > 2 ! أَيْ : | إِلَيْهَا ، وكَذَلِكَ قَولُه تَعالَى : ! 2 \< وهم لها سابقون > 2 ! أَيْ : إِلَيْهَا ، وكَذَا قَولُه | تَعالَى : ! 2 \< فلذلك فادع واستقم > 2 ! ، مَعْنَاه : | فَإِلى ذلك فادْعُ ، قاله الزَّجَّاج وغيرُه . | الثامنُ : ( مُوافَقَةُ على ) ، نحو قوله تعالى : ! 2 \< ويخرون للأذقان يبكون > 2 ! | أَيْ : عَلَى الأَذْقَان ، وكَذّلِك قَولُه تَعالَى : | ! 2 \< وإن أسأتم فلها > 2 ! أَيْ : فَعَلَيْهَا ، رَوَاهُ | المُنْذَرِيُّ عن أبِي العَبَّاس ، وكَذَلِكَ قَوْلُه | تَعالَى : ! 2 \< وتله للجبين > 2 ! أَيْ : عَلَى الجَبِينِ . | | التَّاسِعُ : ( مُوَافَقَةُ فِي ) ، نَحْو قَولِه | تَعالَى : ! 2 \< ونضع الموازين القسط ليوم القيامة > 2 ! أَيْ : في يَوْمِ القِيَامَةِ ، ومِنه | قَولُ الشَّاعِر : | % ( تَوهّمتُ آياتٍ لها فَعَرَفْتُها % | لِسِتَّةِ أَعْوَامٍ وذَا العَامُ سَابِعُ ) % | | العَاشِرُ : ( بِمَعْنَى : عِنْدَ ) ، كَقَوْلِهم : | ( كَتَبْتُه لِخَمْسٍ خَلَوْنَ ) ، أَيْ : عِنْدَ خَمْسٍ | مَضَيْنَ أَو بَقِينَ ، ( وتُسَمَّى ) أَيضًا : ( *!لاَمَ | التَّارِيخِ ) ، وبِذَلِكَ عَرَّفَها الجَوْهَرِيُّ ، وقال : | كَقَولِكَ : كَتَبْتُ لِثَلاثٍ خَلَوْنَ ، أي : بَعْد | ثَلاثٍ ، وأَنْشَدَ لِلرَّاعِي : | % ( حَتَّى وَرَدْنَ لِتَمِّ خِمْسٍ بَائِصٍ % | جُدًّا تَعَاوَرَه الرِّيَاحُ وَبِيلا ) % | | أي : بَعْد خِمْس ، والبَائِصُ : البَعِيدُ | الشَّاقّ ، والجُدُّ : البِئْرُ ، وأَرَادَ مَاءَ جُدٍّ . وفي | المُحْتَسَب لابنِ جِنِّي : قَولُهم : كَتبْتُ |

| لِخَمْسٍ خَلَوْن ، أي : عِنْد خَمْسٍ وَمَع | خَمْسٍ . | | الحَادِي عَشَرَ : ( مُوَافَقَةُ بَعْدُ ) ، نَحْو | قَوِله تَعالَى : ! 2 \< أقم الصلاة لدلوك الشمس > 2 ! أي : عِنْدَه . قال ابنُ | جِنِّي : ومنه أَيضًا قَولُه تَعَالَى : ! 2 \< لا يجليها لوقتها إلا هو > 2 ! أي : عِنْدَ | وَقْتِها ، وفَعَلْتُ هَذَا لأَوَّلِ وَقْتٍ ، أي : | عِنْدَه ومَعَه . | | الثاني عَشَرَ : ( مُوافَقَةُ مَعَ ) ، كقَوْلِ | الشَّاعِر : | % ( ( فَلَمَّا تَفَرَّقْنَا كأَنِّي ومَالِكًا % | لِطُولِ اجْتِماعٍ لم نَبِتْ لَيلَةً مَعَا ) ) % | | أي مَعَه ، قال ابنُ السِّكِيت : تَقُولُ : | إذا مَضَى شَيْءٌ فكَأَنَّه لَمْ يَكُنْ . | | الثَّالِثَ عَشَرَ : ( مُوافَقَةُ مِنْ ) ، كَقَوْلِهِم : | ( سَمِعْتُ لَهُ صُراخًا ) ، أي : مِنْه . | | الرابعَ عَشَرَ : ( التَّبْلِيغُ ) ، نَحْو قَولِك : | ( قُلتُ لَهُ ) ، أي : بَلَّغْتُه . | | | الخامِسَ عَشَر : ( مُوافَقَةُ عَنْ ) ، كقوله | تعالى : ! 2 \< وقال الذين كفروا للذين آمنوا لو كان خيرا ما سبقونا إليه > 2 ! ، أي : | عن الّذِينَ آمَنُوا . | | السّادِسَ عَشَرَ : ( الصَّيْرُورَةُ ، وَهِيَ | لامُ العَاقِبَةِ *!ولامُ المَآلِ ) ، نَحوُ قَولِه تعالى : | ! 2 \< فالتقطه آل فرعون ليكون لهم عدوا وحزنا > 2 ! ، ولم يَلْتَقِطُوه لِذَلكَ ، وإنَّما | مَآلُهُ العَدَوَاةُ ، وكَذَلِك قَولُه تَعالَى : | ! 2 \< ربنا ليضلوا عن سبيلك > 2 ! ولم يُؤْتِهم | الزِّينةَ والأَموالَ للضَّلاَلِ ، وإِنَّمَا مَآلُه | الضَّلالُ . وقال الفَرَّاءُ في قَولِه تعالى : | ! 2 \< ليضلوا > 2 ! هي لاَمُ كَيْ . وقال | ثَعْلَبٌ : هِيَ ومَا أَشْبَهَهَا بتَأْوِيلِ الخَفْضِ ، |

| أي لِضَلاَلِهِم ، قال : والعَرَبُ تَقُولُ : لامُ | كَيْ في مَعْنَى لامِ الخَفْضِ ، ولامُ الخَفْضِ | في مَعْنى لاَمِ كَيْ ؛ لتَقَارُبِ المَعْنى ، | وسَمَّاها الجوهَرِيُّ لامَ العَاقِبةِ وأَنشَد | % ( ( فِللْمَوْتِ تَغْذُو الوَالِدَاتُ سِخَالَهَا % | كَمَا لِخَرابِ الدَّهْرِ تُبْنَى المَساكِنُ ) ) % | | الصَّوَابُ ( ( لِخَرَابِ الدُّورِ ) ) كما | هو نَصّ الصِّحَاح ، أي : عاقِبَتُه ذَلِكَ ، | قال ابنُ بَرِّيٍّ : ومِثلُه قَولُ الآخَر : | % ( أَموالُنا لِذَوِي المِيرَاثِ نَجْمَعُها % | ودُورُنَا لِخَرَابِ الدَّهْرِ نَبْنِيها ) % | | وهم لم يَبْنُوها للخَرَابِ ، ولَكِن مآلُها | إلى ذَلِكَ . | | ومِثلُه قَولُ شُتَيْمِ بنِ خُوَيْلِدٍ الفَزارِيِّ : | % ( فإنْ يَكُنِ المَوتُ أَفْنَاهُمُ % | فلِلْمَوْت ، ما تَلِدُ الوَالِدَهْ ) % | | أَي : مآلُهم المَوْتَ . | | السَّابِعَ عَشَرَ : ( القَسَمُ والتَّعَجُّبُ مَعًا ، | ويَخْتَصُّ باسْمِ اللهِ تَعالَى ) ، كَقَوْلِ ساعِدَةَ | ابنِ جُؤَيَّةَ الهُذَلِيّ : | % ( ( للهِ يَبْقَى عَلَى الأَيَّام ذُو حَيَدٍ ) % | أَوْ ذُو صَلودٍ مِنَ الأَوْعَالِ ذُو خَدَمِ ) % | | والرِّواية : تالله ، يُرِيدُ واللهِ ، كما | قَرأتُ في دِيَوانِ شِعْره ، فَحِينَئِذٍ لا مَوْضِعَ | لاستِدْلالِهِ ؛ فَتَأَمَّلْ . | | الثَّامِنَ عَشَرَ : ( التَّعَجُّبُ المُجَرَّدُ عَنِ | القَسَمِ ، وتُسْتَعْمَلُ في ) قَوْلِهِم : ( لله دَرُّه ) . | قِيلَ : ومنه قَولُه تعالى : ! 2 \< لإيلاف قريش > 2 ! أي عَجَبًا من أُلْفَتِهم . | | ( و ) تُسْتَعَمل ( في النِّداءِ ) بِحَذْف | المُسْتَغَاث بِهِ وإبقاءِ المُسْتَغَاثِ لَه ( نَحْو : |

| يَا لِلمَاءِ ، بِكَسْرِ اللَّامِ ) ، يُرِيدُون يا قَوْمِ | لِلماءِ ، أي : لِلْمَاءِ أَدْعُوكُم ، كما في | الصِّحاح ، قال : فإن عَطَفْتَ على | المُسْتَغَاثُ بِهِ بِلاَمٍ أُخْرى كَسَرْتَها ؛ لأَنَّك | قد أَمِنْتَ اللَّبْسَ بالعَطْف كَقَوْل الشّاعر : | % ( يَبْكِيك نَاءٍ بَعِيدُ الدَّارِ مُغْتَرِبٌ % | يا لَلْكُهُولِ ولِلشُّبَّان لِلْعَجَب ) % | | هَكَذا أَنشدَه ابن بَرِّيٍّ على الصَّواب . | | ( وأَمَّا قَوْلُه ) ، أي : الحَارِثِ بنِ حِلِّزَةَ | اليَشْكُرِيّ : | % ( ( يا لَلرِّجَالِ لِيَوْمِ الأَرْبِعَاءِ أَمَا % | يَنْفَكُّ يُحدِثُ لي بَعْدَ النُّهَى طَرَبَا ) ) % | | فَسَمَّاهَا الجَوْهَرِيُّ لامَ الاستِغَاثَة ، | وقال : ( فالَّلامَانِ جَمِيعًا للجَرِّ لَكِنَّهم | فَتَحُوا الأُولّى ) وكَسَرُوا الثَّانِيَةَ ( فَرْقًا بَيْنَ | المُسْتَغَاثِ به والمُسْتَغَاث لَهُ ) ، وقال في | قَوْلِ مُهلْهِلٍ : | % ( يا لَبَكْرٍ أَنْشِرُوا لِي كُلَيْبًا % | يا لَبَكْرٍ أَينَ أَيْنَ الفِرارُ ؟ ! ) % | | إنّها لامُ استِغَاثَة ، وقال بَعضُهم : | أَصلُه : يا آل بَكْرٍ ، فَخَفَّفَ بحَذْفِ | الهَمْزَة ، كقَوْلِ جَرِير يُخاطِبُ بِشْرَ بنَ | مَرْوَان لَمَّا هَجَاهُ سُرَاقَةُ البَارِقِيُّ : | % ( قَدْ كَانَ حَقًّا أَنْ تَقُولَ لِبَارِقٍ % | يا آَلَ بَارِقَ فِيمَ سُبَّ جَرِيرُ ؟ ) % | | التَّاسِعَ عَشَرَ : ( التَّعْدِيَةُ ) ، نَحْوُ قَولِك : | ( ما أَضْرَبَ زَيْدًا لِعَمْرٍ و ) . | | العشرون : ( التَّوكِيدُ ، وَهِيَ *!اللاَّمُ | الزَّائِدَةُ ) ، نَحْو قَولِه تَعالى : ! 2 \< نزاعة للشوى > 2 ! ، وقوله تعالى ! 2 \< يريد الله ليبين لكم > 2 ! . | | الحادي والعشرون : ( التَّبْيينُ ) ، نَحْوُ | قَوْلِك : ( سَقْيًا لزَيْدٍ ) ، وقَولِه تَعَالىَ : |

| ! 2 \< وقالت هيت لك > 2 ! فهذه أَحَدٌ | وعِشْرُونَ مَعْنًى ، وسَقَط الثَّانِي | والعِشْرُون سَهْوًا ، أو من النُّسَّاخ ، وهي | المُوَافِقَةُ لمِنْ كَقوْلِه تَعَالَى : ! 2 \< اقترب للناس حسابهم > 2 ! أي : مِنَ النَّاسِ ، | يُذْكَرُ بَعْد قَولِه : بمَعَنَى إلى ، هَكَذا سَاقَه | المُصَنِّف في البَصَائر ، فهَؤُلاءِ أَقسامُ | اللاَّمِ العَامِلةِ للجَرِّ . | | ( وأَمَّا ) اللاَّمُ ( العَامِلَةُ للجَزْمِ | فنَحْوُ ) قَولِه تَعالَى : ! 2 \< فليستجيبوا لي وليؤمنوا بي > 2 ! ، ومن أَقْسَامِها : لاَمُ | التَّهْدِيد ، كَقولِه تَعالَى : ! 2 \< فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفر > 2 ! ، ولامُ | التَّحَدِّي ، كَقَوْلِه تَعالَى : ! 2 \< فليأتوا بحديث مثله > 2 ! ، ولامُ التَّعْجِيزِ ، نَحوُ | قَولِه تَعالَى : ! 2 \< فليرتقوا في الأسباب > 2 ! | ذَكَرها المُصَنِّف في البَصَائِر . | | ( وأَمَّا غَيْرُ العَامِلَةِ فَسَبْعٌ ) . وفي | الصِّحاح : وأَمَّا اللاَّماتُ المُتَحَرِّكَةُ فهي | لامُ الأَمْرِ ، ولامُ التَّوكِيدِ ، ولامُ الإِضَافَةِ . | | فأَمَّا لاَمُ التَّوكِيدِ فَعَلَى خَمْسَةِ | أَضْرُبٍ : مِنْهَا ( لامُ الابْتِدَاءِ ) ، كَقْولِكَ : | لَزَيدٌ أفضَلُ من عَمْرٍ و ، وهذا نَصُّ | الصِّحاح ، ومنه قَولُه تعالى : ! 2 \< وإن ربك ليحكم بينهم > 2 ! . ومِنْهَا ( الزَّائِدَةُ ) . ولم | يَذْكُرْها الجَوْهَرِيّ في لامَاتِ التَّوْكيدِ | ( نَحْو ) قَولِ الرَّاجِزِ : | % ( * أُمُّ الحُلَيْسِ لَعَجُوزٌ شَهْرَبَهْ * % ) % | ومِنْها ( لامُ الجَوابِ ) لِلَوْ ، ولِلَوْلاَ ، كقَوْلِهِ | تَعالَى : ! 2 \< لولا أنتم لكنا مؤمنين > 2 ! |

| وقَولِه تَعالَى : ! 2 \< لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا > 2 ! ، وقوله تَعالَى : ! 2 \< لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الأرض > 2 ! ، وقد تَكُونُ جَوابًا للقَسَم | كقَولِه تَعالَى : ! 2 \< تالله لقد آثرك الله علينا > 2 ! وفي التَّهْذِيب : لامُ التَّوكِيدِ | تَتَّصِلُ بالأَسْماءِ والأَفْعالِ الّتي هِيَ | جَوَابَاتُ القَسَم وجَوابُ إنّ ، فالأَسْماءُ | كَقوْلِك : إنّ زَيدًا لكريمٌ ، وإنّ عَمْرًا | لَشُجَاعٌ ، والأَفْعالُ كقَوْلِكَ : إِنّه لَيَذُبُّ | عنك ، وإنّه ليَرغَبُ في الصَّلاحِ . وفي | القَسَم : واللهِ لأُصَلِّيَنَّ ، ورَبِّي لأَصُومَنَّ . | وقال الجوهَرِيُّ : ومنها لامُ جَوَابِ | القَسَمِ ، وجَمِيعُ لامَاتِ التَّوكِيدِ تَصلُحُ | أن تَكُونَ جَوابًا للقَسَمِ كقَولِه تَعالَى : | ! 2 \< وإن منكم لمن ليبطئن > 2 ! ، فاللاَّمُ | الأُولَى للتَّوكِيدِ ، والثَّانِيَةُ جَوَابٌ ؛ لأَنَّ | القَسَمَ جُملَةٌ تُوصَلُ بأُخْرى ، وهي | المُقْسَمُ عليه لتؤكِّدَ الثَّانِيَةُ بالأُولى ، | ويَرْبِطُون بَيْن الجُمْلَتَيْن بحُرُوفٍ يُسَمِّيها | النَّحْوِيُّون : جَوابَ القَسَم ، وهي إنَّ | المَكْسُورَةُ المُشَدَّدَةُ ، واللاَّمُ المُعْتَرَضُ بها ، | وهُمَا بِمَعْنَى وَاحد ، كقَوْلك : واللهِ إنَّ | زَيدًا خَيرٌ مِنك ، وواللهِ لَزَيْدٌ خَيرٌ منك ، | وقَولُك : واللهِ لَيَقُومَنَّ زَيدٌ ، إذَا أَدْخَلُوا | لامَ القَسَمِ على فِعْلٍ مُسْتَقْبَلٍ أَدْخَلُوا في | آخِرِه النُّونَ شَدِيدَةً أو خَفِيفَةً لتَأْكِيدِ | الاسْتِقْبَالِ وإخْرَاجِهِ عن الحَالِ ، لا بُدَّ من | ذَلِك ، ومنها إنْ الخَفِيفَةُ المَكْسُورةُ وَمَا ، | وهُمَا بِمَعْنًى ، كقولك : واللهِ مَا فَعَلتُ ، | وواللهِ إنْ فَعلْتُ ، بِمَعْنًى ، ومِنْهَا : لا ، | كقولك : واللهِ لا أَفْعَلُ ، لا يَتَّصلُ الحَلِفُ | بالمَحْلُوف إلابأَحَدِ هّذِه الحُروفِ | الخَمْسَة ، وقد تُحذَفُ وهي مُرادةٌ | انتهى . ومنها ( الدَّاخِلَةُ عَلَى أَدَاةِ | شرْطٍ للإيذَانِ ) ، نَحْو قَولِه | تَعَالَى : ! 2 \< ولئن قوتلوا لا ينصرونهم > 2 ! . |

| ومنها : ( لامُ أَلْ ، ونَحْو ) قَولِك : | ( الرَّجُل ) ، ومنها ( اللاَّحِقَةُ لأَسماءِ | الإِشَارَة كَمَا فِي تِلْك ) ، ومنها ( لاَمُ | التَّعَجُّبِ غَيرُ الجَّارَّة نَحْو ) قَوْلِك : | ( لَظَرُفَ زَيْدٌ ) ، فهَذِه الثَّلاثةُ لم يَذْكُرْهَا | الجَوْهَرِيُّ في *!لاَمَاتِ التَّوكِيدِ ، وذَكَر | منها الّتي تَكُونُ في الفِعْلِ المُسْتَقْبل | المُؤَكَّد بالنُّون كقَوْله تَعالَى : ! 2 \< ليسجنن وليكونن من الصاغرين > 2 ! . | | ( *!واللاَّمِيَّةُ : باليَمَنِ ) كأَنَّهَا نُسِبَتْ إِلَى | بَنِي لاَمٍ ، مِنْ بَنِي طَيِّئ ، ثم خُفِّفَتْ . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | *!لاَمَه *!يَلُومُه : أَخْبَرَه بأَمْرِه ، عن | سِيبَوَيهِ . | | *!واللُّوَامَةُ ، بالضَّمِّ : الحَاجَةُ ، وقد *!تَلَوَّمَ | على *!لُوَامَتِه ، أَيْ : حَاجَتِه ، وقَضَى القَومُ | *!لُوَامَاتٍ لَهُم ، أي : حَاجَاتٍ . | | *!والمُتَلَوِّم : المُتَعَرِّضُ *!لِلاَّئِمَةِ في الفِعْلِ | السَّيِّئ . | | وأَيضًا : المُنْتَظِرُ لِقَضَاءِ حَاجَتِه . | | *!واللاَّئِمَةُ : الحَالَةُ التي *!يُلامُ فَاعِلُها | بِسَبَبِها . | | *!وَتَلومَّ : تَتَبَّعَ الدَّاءَ ليَعْلَمَ مَكَانَه ، قَالَه | المَيْدَانِيُّ في شَرْحِ المَثَل : ( ( لأَكوِيَنَّهِ كِيَّةَ | *!المُتَلَوِّم ) ) ، يُضْرَبُ في التَّهْدِيدِ الشَّدِيدِ | المُحَقَّقِ . | | *!واللاَّمِيُّ : صَمغُ شَجَرةٍ اَبيَضُ يُعْلَكُ . | | والنَّفسُ *!اللَّوَّامةُ هي التي اكْتَسَبَتْ | بَعضَ الفَضِيلةِ *!فتَلُومُ صَاحِبَها إِذا | ارتَكَبَتْ مَكْرُوهًا . | | ورَجُلٌ *!لَوَّامَةٌ : كَثِيرُ *!اللَّوْمِ . | | وهو *!أَلْوَمُ مِنْ فُلانٍ : أَحَقُّ باَنْ *!يُلاَمَ . | | وهو *!مُسْتَلِيمٌ : مُسْتَحِقٌّ *!للَّوْمِ . | | *!واسْتَلامَ إلى ضَيْفِه : لم يُحْسِنْ إِليه . | | *!ولَوْمَا بمَعْنَى : هَلاَّ ، وهو حَرْفٌ من | حُروفِ المَعانِي مَعْناه التَّحْضِيضُ ، كَقَوْلِه | تَعالَى : ! 2 \< لو ما تأتينا بالملائكة > 2 ! ، وقال | أَبُو حَاتِم : اللاَّمُ في قَوْلِه تَعالَى : ! 2 \< ليجزيهم الله أحسن ما كانوا يعملون > 2 ! إنَّها لاَمُ |

| اليَمِينِ كَأَنَّه قال : لَيَجْزِيَنَّهم الله ، فَحَذَفَ | النُّونَ ، وكَسَرَ اللاَّمَ وكانَت مَفْتُوحَةً ، | فأَشْبَهَتْ في اللَّفظ لاَمَ كَيْ ، فنَصَبُوا بها | كما نَصَبُوا بلاَمِ كَيْ ، ورَدَّه ابنُ | الأَنبارِيِّ وقال : لاَمُ القَسَمِ لا تُكْسَرُ | ولا يُنْصَبُ بِهَا ، وأَيَّده الأَزْهَرِيُّ ، | وقال أبو بَكْرٍ : ( ( سأَلتُ أَبَا العَبَّاسِ عن | اللاَّمِ في قوله تعالى : ! 2 \< ليغفر لك الله > 2 ! | قال : هي لاَمُ كَيْ ، أي : لِكَي يَجْتَمِعَ | لَكَ مع المَغْفِرَةِ تَمامُ النِّعْمَة في الفَتْح ، | فَلَمَّا انْضَمَّ إلى المَغْفِرَةِ شَيءٌ حادِثٌ واقِعٌ | حَسُنَ مَعْنَى كَي ) ) . | | ومن أَقْسَامِ *!اللاَّمَاتِ : | | *!لاَمُ الأَمْرِ كَقَوْلِك : ليَضْرِبَ زَيدٌ | عَمرًا ، وإنَّما كُسِرَتْ ليُفَرَّقَ بَيْنَها | وبَيْن لاَمِ التَّوكِيدِ ، ولا يُبالَى بشَبَهِها | بِلاَمِ الجَرِّ ؛ لأَنَّ لاَمُ الجَرِّ لا تَقَعُ في | الأَفْعَالِ ، وهَذِه اللاَّمُ أَكثرُ ما استُعمِلَتْ | في غَيرِ المُخَاطَبِ ، وهي تَجْزِمُ الفِعْلَ ، | فإن جاءَت للمُخَاطِبِ لم يُنْكَر ، قال الله | تَعالَى : ! 2 \< فبذلك فليفرحوا > 2 ! ، [ ورُوِيَ | عن زَيْدِ بنِ ثَابِتٍ أَنَّهُ قَرَأَ : ^ ( فَبِذَلِكَ | فَلْتَفْرَحُوا ) ^ ] ، ويُقَوِّيه قِراءَةُ أُبَيٍّ ( فَبِذَلِكَ | فَافْرَحُوا ) ، وقَرَأَ يَعْقُوبُ الحَضْرَمِيُّ أَيضًا | بالتَّاء ، وهي جَائِزة ، وكان الكِسائِيُّ | يَعِيبُ على هذِه القِراءة | ومنها : لاَمُ أَمْرِ المُوَاجَهِ ، قال الشَّاعر : | % ( قُلتُ لبَوَّابٍ لَدَيْه دَارُهَا % | تِئْذَنْ فإنِّي حَمْؤُها وجَارُها ) % |

| | أَرادَ لِتَأْذَنَ ، فَحَذَفَ اللاَّمَ وكَسَرَ | التَّاءَ كما في الصِّحاح . | | وقال الزَّجَّاجُ : قَولُه تَعالى : ! 2 \< ولنحمل خطاياكم > 2 ! بسُكُونِ اللاَّمِ وكَسْرِها | وهو أَمْرٌ في تَأْوِيل الشَّرط . | | وقال الجوهَرِيُّ : اللاَّمُ السَّاكِنَةُ على | ضَرْبَيْن . | | أَحدُهما : لامُ التَّعْرِيفِ ، ولِسُكونِهَا | أُدْخِلَتْ عَلَيْهَا اَلِفُ الوَصْلِ ؛ لِيَصِحَّ | الابْتِداءُ بها ، فإذا اتَّصَلْتْ بِمَا قَبْلَهَا | سَقَطَتِ الأَلِفُ كَقَولك : الرَّجُلُ . | | والثاني : لاَمُ الأَمر ، إذا ابتَدَأْتَ | بها كانت مَكْسُورَة ، وإِنْ أَدْخَلْتَ عليها | حَرْفًا من حُرُوفِ العَطْف جَازَ فيها | الكَسْرُ والتَّسْكينُ ، كقَولِه تَعالَى : | ! 2 \< وليحكم أهل الإنجيل > 2 ! . | | ومنها اللاَّمَاتُ التي تُؤكَّدُ بها | حُروفُ المُجَازَاةِ ، ويجَابُ بلاَمٍ أُخْرى | تَوْكِيدًا ، كَقَوْلِكَ : لَئِنْ فَعَلْتَ كَذَا | لَتَنْدَمَنَّ . | | ومِنَ اللاَّمَاتِ التي تَصْحَبُ إِنْ فَمَرَّةً | تَكونُ بِمَعْنَى إِلاَّ ، ومَرَّةً تَكونُ صِلةً | وتَوْكِيدًا كَقَوْلِه تَعالَى : ! 2 \< إن كان وعد ربنا لمفعولا > 2 ! ، فَمَنْ جَعَلَ إِنْ جَحْدًا | جَعَلَ اللاَّمَ بِمَنْزِلة إِلاَّ مَفْعُولاً ، ومَنْ | جَعَلَ إِنْ بِمَعْنَى قَدْ جَعَلَ اللاَّمَ تَأْكِيدًا ، | ومثله قَولُه تَعالَى : ! 2 \< إن كدت لتردين > 2 ! ، يَجُوزُ فيهِ المَعْنَيَانِ . | | ورَوَى المُنْذِرِيُّ عن المُبَرِّد قال : إذا | اسْتَغَثْتَ بِواحِدٍ أو بجَمَاعةٍ *!فاللاَّمُ | مَفْتُوحَةٌ ، وكَذَلِك إذا كُنْتَ تَدْعُوهم ، | فأَمَّا لاَمُ المَدْعُوِّ إليه فإِنَّها تُكْسَرُ . | ويَقُولُون : يا لَلْعَضِيهَةِ ، ويا لَلأَفِيكَةِ ، |

| فإِنْ أَردْتَ الاستِغَاثَةَ نَصَبْتَ اللاَّمَ ، أو | الدُّعَاءَ بِمَعْنَى التَّعَجُّب منها كَسَرْتَها ، | كأَنَّكَ أَردْتَ : يا أَيُّها الرَّجلُ اعْجَبْ | للعَضِيهَةِ ، ويا أَيُّها النَّاس اعْجَبُوا | للأَفِيكَة . وقال ابنُ الأَنبارِيّ : لاَمُ | الاستِغَاثَةِ مَفْتُوحَةٌ ، وهي في الأَصْلِ *!لاَمُ | خَفْضٍ إِلاّ أَنّ الاستِعْمَال فِيهَا قد كَثُرَ | مع يَا ، فجُعِلاَ حَرْفًا واحِدًا . | | ومِنَ *!اللاَّمَاتِ *!لاَمُ التَّعْقِيبِ للإضَافَةِ ، | وهي تَدْخُلُ مع الفِعْلِ الّذي مَعْنَاه | الاسْمُ ، كقَوْلِك : فلانٌ عابِرٌ للرُّؤْيَا ، | وعَابِرُ الرُّؤْيا ، وفلانٌ راهِبٌ رَبَّه ، | ورَاهِبٌ لِرَبِّه . | | ومِنْها *!اللاَّمُ الأصلِيَّةُ كَقَوْلِك : لَحْمٌ ، | لَعِسٌ ، لَوْمٌ . | | ومِنْهَا الزَّائِدَةُ في الأَسْمَاءِ وفي | الأَفْعَالِ ، كَقَوْلِك : فَعْمَلٌ للفَعْمِ ، وهو | المُمْتَلِئُ . وناقة عَنْسَلٌ للعَنْسِ الصُّلْبةِ . وفي | الأَفعال كَقْولك : قَصْمَلَه ، أي : كَسَرَه ، | والأصلُ : قَصَمَه ، وقد زَادُوها في ذَاكَ ، | فَقَالُوا : ذَلِك ، وفي أُولاَكَ ، فقالوا : | أُولاَلِك . | | وأَمَّا *!اللاَّمُ التي في لَقَد فإنَّها دَخَلَت | تأْكِيدًا لِقَدْ ، فاتَّصَلَتْ بها كَأنَّها منها . | | وكَذَلِك اللاَّمُ الّتي في لَمَا مُخَفَّفَةً . | | قالَ الأَزْهَرِيُّ : ومِنَ *!اللاَّمَاتِ ما | رَوَىَ ابنُ هَانِئٍ عن أَبِي زَيْدٍ ، يُقالُ : | رأيتُ اليَضْرِبُك ، أَي : الَّذِي يَضْرِبُك ، | قال : وأَنْشَدَنِي المُفَضَّلُ : | % ( يَقُولُ الخَنَا وأَبْغَضُ العُجْمِ نَاطِقًا % | إلَى رَبِّنَا صَوتُ الحِمَارِ اليُجَدَّعُ ) % | | يُرِيدُ : الَّذي يُجَدَّعُ . | | والعَرَبُ تَقُولُ : هو الحِصْنُ أَنْ يُرَامَ ، | وهو العَزِيزُ أَنْ يُضَامَ ، مَعْنَاه : أَحْصَنُ مِنْ | أَنْ يُرَام ، وأَعَزُّ مِنْ أَنْ يُضَام . | | وقال ابنُ الأَنبارِيِّ : العَرَبُ تُدخِلُ | الأَلِفَ واللاَّمَ على الفِعْلِ المُسْتَقْبَلِ على |

| جِهَةِ الاخْتِصَاص والحِكَاية ، وأَنْشَدَ | للفَرَزْدَق : | % ( ما اَنْتَ بالحَكَم التُّرْضَى حُكُومَتُه % | ولا الأَصِيلِ ولاَ ذِي الرَّأْيِ والجَدَلِ ) % | | ومن *!اللاَّمَاتِ ما هُوَ بمَعْنَى : لَقَد ، | نَحوُ قَوْله : لَهَانَ عَلَيْنَا ، أَيْ : لَقَدْ هَانَ | عَلَيْنا . | | ولاَمُ التَّمَيِيزِ كَقَوْلِه تَعالَى : ( لاَنْتُم | أَشَدُّ رَهْبَةً ) . | | *!ولاَمُ التَّفْضِيل كَقَوْلِه تَعالَى : ! 2 \< لأمة مؤمنة خير من مشركة > 2 ! . | | ولاَمُ المَدْح : ! 2 \< ولنعم دار المتقين > 2 ! . | | ولاَمُ الذَّمِّ : ! 2 \< فلبئس مثوى المتكبرين > 2 ! . | | *!واللاَّمُ المَنْقُولَةُ : ^ ( يَدْعُوا لَمَن ضَرَّه ) ^ | واللاَّمُ المُقْحَمَةُ : ! 2 \< عسى أن يكون ردف لكم > 2 ! اي : رَدِفَكُم ، وبِمَا ذَكَرْنَا | تَعْلَمُ ما فِي كَلاَمِ المُصَنِّف من القُصُورِ . |

##### Türkçe

| | (**اللَّوْمُ** ve **اللَّوْمَاءُ**) med ile, **التَّهْذِيب**’de olduğu gibi. | | (**واللَّوْمَى**), kasr ile, **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; bazıları onu şöyle ضبط etti: damme ile; ve bu, **الصِّحاح**’ın bazı nüshalarında da böyledir. | | (**واللاَّئِمَةُ**), **النَّافلَةِ** ve **العَافِيَةِ** gibi: | | (azarlama). | | (Ve) dersin ki: (**لاَمَ**) bana şöyle şöyle (**لَوْمًا** ve **مَلامًا** ve **مَلامَةً**) ve **لَوْمَةً**; **اللاَّئِمَةِ**’nin çoğulu: **اللَّوَائِمِ**. Denir ki: “Sende **اللَّوائِمَ**’i hâlâ yudum yudum içip duruyorum.” **المَلاَمَةِ**’nin çoğulu: **مَلاَوِمُ**, **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi. | | (O hâlde o **مَلِيمٌ**’dir), mîm’in fethasıyla; onu Sîbeveyh rivayet etti; (ve **مَلُومٌ**): **اللَّوْمَ**’u hak etti. Sîbeveyh dedi ki: Onlar ancak vâvı damme ile ağır buldukları için yâ’ya ve kesreye meylettiler. | | (**وأَلاَمَه**) **إِلاَمَةً** “**لاَمَهُ**” mânâsında; bunu Ebû Ubeyde söyledi; ve Hüzeli Ma‘kıl b. Huveylid’den şu beyti okudu: | % ( حَمِدْتُ الله أَنْ أَمْسَى رَبِيعٌ % | بِدَارِ الهَوْنِ مُلْحِيًّا **مُلاَمَا** ) % | | Yani: **مَلُومًا**. (**ولَوَّمَهُ**) şeddelendi (mübalağa için); o hâlde o **مُلَوَّم**’dur, **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. ‘Antere dedi ki: | | % ( رَبِذٍ يَدَاهُ بِالقِدَاحِ إِذَا شَتَا % | هَتَّاكِ غَايَاتِ التِّجار **مُلَوَّمِ** ) % | | Yani: uğruna **يُلاَمُ** olunan bir cömertlikle ikram eder. (**فَالْتَامَ هُوَ**). | | **النَّوَادِرِ**’de dedi ki: “Falan bana **لامَنِي** etti de ben **فَالْتَمْتُ** oldum; bana **مَعَّضَنِي** etti de ben **فَامْتَعَضْتُ** oldum; beni azarladı da ben **فَاعْتَذَلْتُ** oldum; beni teşvik etti de ben **فاحْتَضَضْتُ** oldum; bana emretti de ben **فَأْتَمَرْتُ** oldum; onun sözünü ondan kabul ettiği zaman.” Son. | | O hâlde o zaman **لاَمَ**’ın mutâvi‘idir; **أَلاَمَ**’ın ve **لَوَّمَ**’ın değil; musannifin siyakı gerektirdiği gibi. Onu, “**وأَلاَمَهُ**” sözünden önce zikretseydi güzel olurdu. | | (Bir kavim **لُوَّامٌ**), **زُنَّارٍ** gibi; (ve **لُوَّمٌ**), **رَاكِعٍ** ve **رُكَّعٍ** gibi; (ve **لُيَّمٌ**) yâ ile; vâv, uca yakınlığından dolayı değiştirilmiştir. | | (**اللَّوَمُ**, harekeli olarak: azarlamanın çokluğu), İbnü’l-A‘râbî’den. | | (**ولاَوَمْتُه**) **مُلاَوَمَةً**: (**لُمْتُهُ** ve **ولاَمَنِي**). İbn Ümm Mektûm hadîsinde: “Benim bir kılavuzum vardır, beni **يُلاوِمُني** etmez.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Rivayette vâv ile böyle geldi; aslı hemzedir; **المُلاءَمَةِ**’den, o da muvafakattir; sonra hafifletilir de yâ olur; vâvın ise ona hiçbir vechi yoktur. | | (**وتَلاوَمْنَا كَذَلِك**) **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi; yani ikisi de mufâ‘ale ve tefâ‘ul bâbındandır; ikisi de ortaklaşmayı gerektirir. | | (**وأَلامَ**) adam: (şunu yaptı ki), **الصِّحاح**’ta: “üzerine **يُلامُ عَلَيْه** olunan şeyi yaptı.” Denir ki: “Falan, **مُلِيمٍ** olmayan birini **لامَ** etti.” Meselde: “Nice **لائِمٍ** vardır ki **مُلِيمٌ**’dir.” Ümmü Umeyr b. Selmâ el-Hanefî, oğlu Umeyr’e hitap ederek dedi ki: | % ( تَعُدُّ مَعَاذِرًا لاَ عُذْرَ فِيهَا % | ومَنْ يَخْذُلْ اَخَاهُ فَقَدْ **أَلامَا** ) % | | Lebîd dedi ki: | % ( سَفَهًا عَذَلْتَ **ولُمْتَ** غَيْرَ **مُلِيمِ** % | وهَدَاكَ قَبْلِ اليَوْمِ غَيرُ حَكِيمِ ) % | | Yüce Allah’ın sözü: ^ ( فَالْتَقَمَهُ الحُوتُ وهُوَ | **مُلِيم** ) ^. Bazıları dedi ki: Buradaki **المُلِيمُ**, **مَلُوم** mânâsındadır; Ferrâ da bunu Araplardan nakletti. Ezherî dedi ki: “**مُلِيم** diyen, onu **لِيمَ** üzerine bina etti.” | | (Veya) adam **أَلامَ** etti: ( **لائِمَةٍ** sahibi oldu); bunu Sîbeveyh söyledi. | | (**واسْتَلاَمَ إِلَيْهِم**): **اسْتَذَمَّ**, **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; yani: (onlara, kendisini üzerine **يَلُومُونَه** ettikleri şeyi getirdi). Kutâmî dedi ki: | % ( فَمَنْ يَكُنِ **اسْتلاَمَ** إِلى نَوِيٍّ % | فَقَدْ أَكرمْتَ يَا زُفَرُ المَتَاعَا ) % | | (Bir adam **لُومَةٌ**, damme ile): yani (**مَلُومٌ**); insanlar onu **يَلُومُه** eder. (Ve) **لُوَمَةٌ** ( **هُمْزَةٍ** gibi): yani (**لَوَّامٌ**); insanları **يَلُومُ** eder; **هُزْأَةٍ** ve **هُزَأَةٍ** gibi, **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi; ve bunun üzerine bir bâb düzenli olarak yürür. | | (**بِلَوْمَةٍ** ile geldi), fetha ile, (ve **لامَةٍ**): yani (üzerine **يُلامُ عَلَيْه** olunan şey). | | (**وتَلَوَّمَ في الأَمْرِ**: oyalanıp bekledi), **الصّحاح**’ta olduğu gibi. İbn Büzurc dedi ki: **التَّلوُّمُ**: istediğin iş için bakınmadır. ‘Amr b. Selame el-Cermî hadîsinde: “Araplar, İslâmlarında fethi **تَلَوَّمُ** ederdi”; yani beklerdi. **تَتَلَوَّمُ**’u kastetti de iki tâ’dan birini hafifletme için hazfetti. Ali رضِيَ الله عنه hadîsinde: “Seferde cünüp olunca, vaktin sonu ile kendi arasını **تَلَوَّمَ** ederdi”; yani bekledi. Şeyhimiz, **المُفَصَّل** şârihi Endelüsî’den nakletti ki **التَّلَوُّمَ**, kınanmaktan sakınan kimseyi beklemektir; böylece tefa‘‘ul, “sakındı” mânâsınadır. | | (Onda **لُوْمَةٌ** yoktur, damme ile): yani (**تَلَوُّمٌ**); yani ağırdan alma ve bekleme. | | (**ولِيمَ بِهِ**) eğer (kendisiyle kesildi) ise; o hâlde o **مَلِيمٌ**’dir. | | (**اللَّوْمَةُ**), fetha ile, onun إطلاقının gereği olduğu üzere; bazı nüshalarda damme ile: (şehadet). Onun için (( ل أ م ))’de **اللِّئْمُ**, kesre ile: bal (zikredildi). |

| | ( **واللاَّمُ** : dehşet ) , **المُتَلَمِّسُ** dedi ki : | % ( Ve neredeyse bir **لامٍ**’dan onun yüreği uçar; % | kuşluk vakti başı eğik **مُكَّاءُ** geçtiği zaman ) % | | ( **كاللاَّمَةِ** , ve **اللَّوْمِ** ) . | | ( ve ) **اللاَّمُ** ( insanın şahsı )dır; hemzesizdir; onu **الجَوْهَرِيّ** nakletti; **ابنُ الأَعْرابِيّ** de **المُتَلَمِّسِ**’in sözünü bununla tefsir etti; **الجَوْهَرِيّ** **الرَّاجِزِ** için inşad etti : | % ( * Zimâmında salınarak yürüyen bir **مَهْرِيَّة** * % ) % | % ( * yürüyüş ondan, **لاَمِها**’sından başka bir şey bırakmadı * % ) % | | ( ve ) **أبو الدُّقَيْشِ** dedi : **اللاَّمُ** : ( yakınlık ) ; **المُتَلَمِّسِ**’in sözünü bununla da tefsir etti. | | ( ve ) **اللاَّمُ** : ( her şeyden şiddetli olan ) . | **ابنُ سِيدَه** dedi : ve ben onu, hemzede daha önce geçmiş görüyorum. | | ( ve ) **اللاَّمُ** : ( hece harfi )dir; meçhurdur; asıl, bedel ve زائد olur. **ابنُ سِيدَه** dedi : ancak ben, kardeşlerinde daha önce geçen—gözü elif olan—şeylerden dolayı, onun عين’inin bir vavdan dönmüş olduğuna hükmettim. | | ( **وَلَوَّمَ** **لامًا** ) ( onu yazdığı zaman ) . Onu **الأزْهَرِيّ** nahivcilerden nakletti; denildiği gibi : كَوَّفَ كَافًا. **البَصَائِرِ**’de: o, **حُرُوفِ الذَّلاَقَة**’dandır; mahreci, **النُّونِ** mahrecinin civarında dilin ucu (ذلق)dur. | | ( **واللاَّمُ** otuz mânâ için gelir; onlardan: cer için amel eden; ve yirmi iki mânâ için gelir ) . | | Birincisi: ( istihkak ), onların sözü gibi: ( الحَمْدُ لِلَّه )؛ çünkü o, hamde müstehaktır; yani: ona müstewcibdir. | | İkincisi: ( ihtisas ), ( المِنْبَرُ لِلخَطِيبِ ) gibi; çünkü o, onunla mahsustur; ve bunun gibi: أَخٌ لِزَيد. | | Üçüncüsü: ( temlik ), meselâ: ( وَهَبْتُ لِزَيْدٍ ) bir evi; yani: onu ona mülk kıldım; ve bunun gibi: المَالُ لِزَيْدٍ. **الأزْهَرِيُّ** dedi: ( ( nahivcilerden onu “izâfe lâmı” diye isimlendiren vardır; | “mülk lâmı” diye isimlendirildi; çünkü sen: إِنَّ هَذَا لِزَيْدٍ dediğin zaman onun mülkü olduğu bilinir; şu lâm, kendisinden kinaye edilene bitiştiği zaman fetha ile gelir; senin sözün gibi: هَذَا المَالُ لَهُ وَلَنَا وَلَكَ وَلَهَا وَلَهُمَا وَلَهُمْ وَلَهُنَّ; ancak kinayelerle birlikte fetha kılındı; çünkü bu lâm aslında meftuhtur; ancak isimlerle birlikte kesra kılındı ki, kasem lâmı ile izâfe lâmı arasında ayrım yapılsın; görmüyor musun ki sen: إنَّ هَذَا المَالَ لِزَيْدٍ desen onun mülkü olduğu bilinir; sen: إِنَّ هَذَا لَزَيْدٌ desen işaret edilene Zeyd olduğu bilinir; ikisi arasında ayrım yapılsın diye kesra kılındı; ve sen: المَالُ لَكَ dediğin zaman fetha edersin; çünkü karışıklık zail olmuştur; dedi: ve bu, **الخَلِيلِ**’in, **يُونُسَ**’un ve Basralıların sözüdür ) ) . | | Dördüncüsü: ( temliğe benzer ), Yüce’nin sözü gibi: ! 2 \< جعل لكم من أنفسكم أزواجا > 2 !; onda temlik hakikaten değildir; ancak o, onun benzeridir. | | Beşincisi: ( ta‘lîl ), Yüce’nin sözü gibi: ! 2 \< لتكونوا شهداء على الناس > 2 !; ve ondan ayrıca **امْرِئِ القَيْسِ**’in sözü: | % ( ( * Ve bakireler için binitimi boğazladığım gün * ) ) % | | yani: bakireler sebebiyle; ve yine Yüce’nin sözü: ! 2 \< وخروا له سجدا > 2 ! yani: onun sebebiyle; ve: أَكْرَمْتُ فُلانًا لَكَ, yani: senin sebebinle. **الجَوْهَرِيُّ** dedi: ve o, “illet lâmı”dır, كَيْ mânâsıyla; Yüce’nin sözü gibi: ! 2 \< لتكونوا شهداء على الناس > 2 !; ve: onu, edeplensin diye dövdüm; yani: edeplensin diye; ve edeplensin diye. **الأزْهَرِيُّ** dedi: كَيْ lâmı, senin sözün gibi: جِئْتُ لِتَقُومَ يَا هَذَا; “kây lâmı” diye isimlendirildi; çünkü onun mânâsı: لِكَيْ تَقُومَ; mânâsı izâfe lâmının mânâsıdır da; bu yüzden kesra kılındı; çünkü mânâ: جِئتُ لِقِيَامِك. | | Altıncısı: ( nefyin te’kîdi ), Yüce’nin sözü gibi: ! 2 \< وما كان الله ليطلعكم > 2 ! | **الجَوْهَرِيّ** dedi: o, كَانَ’dan sonra, ve لَمْ يَكُنْ’ten sonra “cahd lâmı”dır; yalnız nefy ile beraber olur; | Yüce’nin sözü gibi: ! 2 \< وما كان الله ليعذبهم > 2 ! yani: onları azap etmesi için. | | Yedincisi: ( إِلَى’ya uygunluk ), Yüce’nin sözü gibi: ! 2 \< بأن ربك أوحى لها > 2 ! yani: ona; ve bunun gibi Yüce’nin sözü: ! 2 \< وهم لها سابقون > 2 ! yani: ona; ve bunun gibi Yüce’nin sözü: ! 2 \< فلذلك فادع واستقم > 2 !; mânâsı: فَإِلى ذلك فادْعُ; bunu **الزَّجَّاج** ve başkası söyledi. | Sekizincisi: ( عَلَى’ya uygunluk ), Yüce’nin sözü gibi: ! 2 \< ويخرون للأذقان يبكون > 2 ! | yani: çeneler üzerine; ve bunun gibi Yüce’nin sözü: ! 2 \< وإن أسأتم فلها > 2 ! yani: aleyhine; onu **المُنْذَرِيُّ** **أبِي العَبَّاس**’tan rivayet etti; ve bunun gibi Yüce’nin sözü: ! 2 \< وتله للجبين > 2 ! yani: alın üzerine. | | Dokuzuncusu: ( فِي’ye uygunluk ), Yüce’nin sözü gibi: ! 2 \< ونضع الموازين القسط ليوم القيامة > 2 ! yani: kıyamet gününde; ve ondan şairin sözü: | % ( Onun için işaretler vehmettim de onları tanıdım % | altı yıl için; ve bu yıl yedincidir ) % | | Onuncusu: ( “عِنْدَ” mânâsıyla ), onların sözü gibi: ( كَتَبْتُه لِخَمْسٍ خَلَوْنَ ), yani: beş geçtiği yahut kaldığı vakitte; ( isimlendirilir ) ayrıca: ( **لاَمَ التَّارِيخِ** ); **الجَوْهَرِيّ** onu bununla tarif etti ve dedi: senin sözün gibi: كَتَبْتُ لِثَلاثٍ خَلَوْنَ, yani: üçten sonra; ve **الرَّاعِي** için inşad etti: | % ( Ta ki, çok uzak bir beşin tamamına vardılar % | rüzgârların şiddetli olarak nöbetleşe dolaştırdığı bir kuyuya ) % | | yani: beşten sonra; ve **البَائِصُ**: uzak, meşakkatli; ve **الجُدُّ**: kuyu; ve o, **جُدٍّ** suyunu murad etti. Ve **المُحْتَسَب**’de, **ابنِ جِنِّي**’ye ait: onların sözü: كَتبْتُ |

**لِخَمْسٍ خَلَوْن**; yani: beş(in) yanında ve beş ile beraber.

On birinci: (sonra **بَعْدُ**’a uygunluk), şu gibi: Yüce’nin sözü: “Güneşin zevâli için namazı ikame et”; yani: onun yanında. İbn Cinnî dedi: Bundan ayrıca Yüce’nin sözü de vardır: “Onu vaktine ancak O açığa çıkarır”; yani: onun vakti yanında. Ve bunu ilk vakit için yaptım; yani: onun yanında ve onunla beraber.

On ikinci: (**مَعَ**’a uygunluk), şairin sözü gibi:

“Biz ayrılınca, sanki ben ve Mâlik,
uzun bir toplanıştan dolayı bir gece bile beraber gecelememişiz.”

Yani: onunla beraber. İbnü’s-Sikkît dedi: Şöyle dersin: Bir şey geçip gidince sanki olmamış gibidir.

On üçüncü: (**مِنْ**’e uygunluk), onların sözü gibi: “Onun için bir çığlık işittim”; yani: ondan.

On dördüncü: (ulaştırma), senin sözün gibi: “Ona dedim”; yani: ona ulaştırdım.

On beşinci: (**عَنْ**’a uygunluk), Yüce’nin sözü gibi: “Kâfir olanlar iman edenlere dedi ki: Eğer hayır olsaydı ona bizi geçemezlerdi”; yani: iman edenlerden (yana).

On altıncı: (dönüşme; o, âkıbet **لام**’ı ve meâl **لام**’ıdır), Yüce’nin sözü gibi: “Firavun ailesi onu, kendileri için bir düşman ve bir hüzün olsun diye aldı”; onu bunun için almadılar; ancak onun meâli düşmanlıktır. Ve bunun gibi Yüce’nin sözü: “Rabbimiz, Senin yolundan saptırsınlar diye”; onlara ziyneti ve malları sapma için vermedi; ancak onun meâli sapmadır. Ferrâ, Yüce’nin “saptırsınlar diye” sözünde dedi ki: O, **كَيْ** **لام**’ıdır. Sa‘leb dedi: O ve onun benzerleri, cer (خفض) te’vili iledir; yani: onların sapması için. Dedi ki: Araplar der ki: **كَيْ** **لام**’ı, cer **لام**’ı mânâsındadır; cer **لام**’ı da **كَيْ** **لام**’ı mânâsındadır; mânânın yakınlığından dolayı. Cevherî ona âkıbet **لام**’ı adını verdi ve şu beyti rivayet etti:

“Ölüm için anneler yavrularını besler,
zamanın harabı için de meskenler yapılır.”

Doğrusu “evlerin harabı için”dir; Sıhâh’ın nassı üzere; yani: onun âkıbeti budur. İbn Berrî dedi: Bunun benzeri, başkasının sözü:

“Malları miras sahipleri için toplarız,
evlerimizi de zamanın harabı için yaparız.”

Onlar onu harap için yapmadılar; fakat meâli ona(ya)dır.

Bunun benzeri, Şüteym b. Huveylid el-Fezârî’nin sözü:

“Eğer ölüm onları yok ettiyse,
ölüm içindir, annenin doğurduğu.”

Yani: onların meâli ölümdür.

On yedinci: (yemin ve taaccüb birlikte; ve Yüce Allah’ın ismine mahsustur), Sâ‘ide b. Cüeyye el-Hüzelî’nin sözü gibi:

“Allah’a (andolsun), günler üzerinde bir sığınak sahibi kalır,
yahut da dağ keçilerinden, hizmet sahibi, sert kayalık sahibi.”

Rivayet: “Allah’a andolsun”dur; “Vallahi”yi ister; şiir divanında böyle okudum; o hâlde onun istidlâline yer yoktur; öyleyse düşün.

On sekizinci: (yeminden soyutlanmış sırf taaccüb; ve onların sözünde kullanılır): “Allah onun sütünü bereketli kılsın.” Denildi: Bundan, Yüce’nin sözü de vardır: “Kureyş’in ülfeti için”; yani: onların ülfetine hayret(ten).

Ve (o) nida’da, kendisiyle imdat istenen(in) hazfi ve kendisi için imdat istenen(in) bırakılmasıyla kullanılır (şu gibi:

“Ey su için!”, **لام**’ı kesre ile),

“Ey kavmim, su için!” isterler; yani: “Su için sizi çağırıyorum”; Sıhâh’ta olduğu gibi. Dedi ki: Eğer kendisiyle imdat istenen üzerine başka bir **لام** ile atfedersen onu kesreli yaparsın; çünkü atıf ile karışma korkusundan emin olmuşsundur; şairin sözü gibi:

“Uzak, evi uzak, gurbetçi bir yabancı sana ağlar;
ey ihtiyarlar için ve gençler için, hayret için!”

İbn Berrî onu doğru üzere böyle rivayet etti.

(أما قوله), yani Hâris b. Hillize el-Yeşkürî’nin (sözü):

“Ey erkekler için, Çarşamba günü için; gerçekten,
akıldan sonra bana sevinç meydana getirmeyi bırakmaz.”

Cevherî onu imdat **لام**’ı diye adlandırdı ve dedi ki: “İki **لام**’ın ikisi de cer içindir; fakat onlar birincisini fetha ile yaptılar” ve ikincisini kesreli yaptılar “kendisiyle imdat istenen ile kendisi için imdat istenen arasında fark olsun diye.” Ve Mühelhil’in sözünde dedi ki:

“Ey Bekr için! Kuleyb’i benim için diriltin!
Ey Bekr için! Nerede, nerede kaçış?!”

O, imdat **لام**’ıdır. Bazıları dedi ki: Aslı “Ey Bekr âli!”dir; hemzeyi hazf ile hafifletti; Cerîr’in, Surâka el-Bârikî onu hicvettiğinde Bişr b. Mervân’a hitap ederek söylediği gibi:

“Bârik’e demen gerçekten gerekirdi:
Ey Bârik âli! Cerîr niçin sövüldü?”

On dokuzuncu: (geçişli kılma), senin sözün gibi: “Zeyd’i Amr’a (karşı) ne kadar dövdü(r)dü!” ve …

Yirminci: (te’kîd; o, زائد **لام**’dır), Yüce’nin sözü gibi: “derileri yüzüp çıkaran”; ve Yüce’nin sözü: “Allah size açıklasın diye ister.”

Yirmi birinci: (beyân), senin sözün gibi: “Zeyd’e su (olsun)!” ve Yüce’nin sözü:

| “Ve dedi: **هيت لك**” (2)! İşte bu, yirmi bir mânadır; yirmi ikinci ise sehven yahut müstensihlerden (dolayı) düşmüştür; ve o, **مِنْ**’in muvafıkıdır; O’nun (Allah’ın) sözü gibi: “(2) **اقترب للناس حسابهم** (2)!” yani: insanlardan; “**إلى** mânâsında” sözünden sonra zikredilir; musannif onu **البصائر**’de böyle sevk etmiştir; işte bunlar, cer için amel eden **اللاَّم**’ın kısımlarıdır. | | (Ama) cezme amel eden **اللاَّم** ise (şu) gibidir: O’nun (Allah’ın) sözü: “(2) **فليستجيبوا لي وليؤمنوا بي** (2)!”; ve onun kısımlarındandır: tehdit **لام**’ı, O’nun sözü gibi: “(2) **فمن شاء فليؤمن ومن شاء فليكفر** (2)!”; ve meydan okuma **لام**’ı, O’nun sözü gibi: “(2) **فليأتوا بحديث مثله** (2)!”; ve âciz bırakma **لام**’ı, O’nun sözü gibi: “(2) **فليرتقوا في الأسباب** (2)!”; musannif bunları **البصائر**’de zikretmiştir. | | (Ama amel etmeyen ise yedidir). Ve **الصحاح**’ta: Ama harekeli **اللاَّمات** ise: emir **لام**’ı, te’kîd **لام**’ı, izâfe **لام**’ıdır. | | Te’kîd **لام**’ı ise beş darb üzeredir: onlardan (biri) (ibtidâ **لام**’ı)dır; senin sözün gibi: “**لَزَيدٌ** Amr’dan daha faziletlidir”; ve bu, **الصحاح**’ın nassıdır; ve ondan O’nun sözü: “(2) **وإن ربك ليحكم بينهم** (2)!”; ve onlardan (biri) (zâide)dir. Cevherî onu te’kîd **لام**’larında zikretmedi; (şu) gibi, recez söyleyenin sözü: | % ( * **أُمُّ الحُلَيْسِ لَعَجُوزٌ شَهْرَبَهْ** * % ) % | ve onlardan (biri) (cevap **لام**’ı)dır; **لو** için ve **لولا** için; O’nun sözü gibi: “(2) **لولا أنتم لكنا مؤمنين** (2)!” | | ve O’nun sözü: “(2) **لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا** (2)!”; ve O’nun sözü: “(2) **لولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الأرض** (2)!”; ve yemin için cevap olabilir; O’nun sözü gibi: “(2) **تالله لقد آثرك الله علينا** (2)!”; ve **التهذيب**’de: te’kîd **لام**’ı, yemin cevapları ve **إنّ**’in cevabı olan isimlere ve fiillere bitişir; isimler, senin sözün gibi: “Şüphesiz Zeyd elbette kerîmdir; ve şüphesiz Amr elbette şecîdir”; fiiller de senin sözün gibi: “Şüphesiz o, senden (kötülüğü) elbette defeder; ve şüphesiz o, salâha elbette rağbet eder.” Ve yeminde: “Vallahi elbette namaz kılacağım; Rabbim hakkı için elbette oruç tutacağım.” Cevherî dedi: ve onlardan (biri) yemin cevabı **لام**’ıdır; ve te’kîd **لام**’larının hepsi, yemin için cevap olmaya elverişlidir; O’nun sözü gibi: “(2) **وإن منكم لمن ليبطئن** (2)!”; birinci **اللاَّم** te’kîd içindir; ikinci ise cevaptır; çünkü yemin, başka bir cümleye bağlanan bir cümledir; ve o, üzerine yemin edilendir; ikinciyi birinciyle te’kîd etsin diye; ve iki cümle arasında, nahivcilerin “yemin cevabı” diye isimlendirdikleri harflerle bağ kurarlar; ve o, kesreli şeddeli **إنَّ**’dir ve onunla itiraz edilen **اللاَّم**’dır; ve ikisi bir mânâdadır; senin sözün gibi: “Vallahi şüphesiz Zeyd senden hayırlıdır” ve “Vallahi elbette Zeyd senden hayırlıdır”; ve senin sözün: “Vallahi Zeyd elbette kalkacaktır”; yemin **لام**’ını müstakbel bir fiile soktuklarında, istikbali te’kîd etmek ve onu hâlden çıkarmak için, sonuna şedîd yahut hafîf **النون**’u sokarlar; bundan kaçınılmazdır. Ve onlardan (biri) kesreli hafîf **إنْ** ve **ما**’dır; ve ikisi bir mânâdadır; senin sözün gibi: “Vallahi yapmadım” ve “Vallahi **إنْ** yaptım”; bir mânâ ile. Ve onlardan (biri): **لا**’dır; senin sözün gibi: “Vallahi yapmam”; yemin, bu beş harften biri olmaksızın yemin edilene bağlanmaz; ve murad edilmiş olduğu hâlde hazfedilebilir; bitti. Ve onlardan (biri): (îzân için şart edatına giren)dir; O’nun sözü gibi: “(2) **ولئن قوتلوا لا ينصرونهم** (2)!” | | Ve onlardan: (**أَلْ**’in **لام**’ı ve (şu) gibi) senin sözün: “(**الرَّجُل**)”; ve onlardan (biri) işaret isimlerine bitişen (tıpkı **تِلْك**’te olduğu gibi)dir; ve onlardan (biri) câr olmayan taaccüb **لام**’ıdır; (şu) gibi senin sözün: “(**لَظَرُفَ زَيْدٌ**)”; işte bu üçü, Cevherî’nin te’kîd **لام**’larında zikretmediği (şeyler)dir; ve ondan, **النون** ile te’kîd edilmiş müstakbel fiilde olanı zikretti; O’nun sözü gibi: “(2) **ليسجنن وليكونن من الصاغرين** (2)!” | | (Ve **اللاَّمِيَّةُ**: Yemen’dedir); sanki **بني لام**’a nisbet edilmiştir; **بني طيِّئ**’dendir; sonra hafifletilmiştir. | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **لاَمَه** **يَلُومُه**: işini ona haber verdi; Sîbeveyh’den. | | **اللُّوَامَةُ** (damme ile): ihtiyaç; ve **تَلَوَّمَ** kendi **لُوَامَتِه** üzerine; yani: ihtiyacı üzerine; ve kavim, kendileri için ona **لُوَامَاتٍ** giderdi; yani: ihtiyaçlar. | | **المُتَلَوِّم**: kötü fiilde **لِلاَّئِمَةِ**’ye maruz kalan. | | Ve ayrıca: ihtiyacının giderilmesini bekleyen. | | **اللاَّئِمَةُ**: faili sebebiyle **يُلامُ** olunan hâl. | | **وَتَلومَّ**: hastalığı, yerini bilmek için takip etti; Meydânî, meselin şerhinde söyledi: “( ( Onu, **المُتَلَوِّم**’in dağlaması gibi bir dağlama ile elbette dağlayacağım ) )”; şiddetli, tahakkuk etmiş tehditte darb-ı mesel olur. | | **اللاَّمِيُّ**: beyaz bir ağacın sakızı; çiğnenir. | | **النَّفسُ اللَّوَّامةُ**: bazı fazileti kazanmış olan; mekruh bir şey işlediğinde sahibini **فتَلُومُ** eder. | | Bir adam **لَوَّامَةٌ**: **اللَّوْم**’u çok olan. | | Ve o, falancadan daha **أَلْوَمُ**dur: **يُلاَمَ** olmaya daha lâyıktır. | | Ve o, **مُسْتَلِيمٌ**dir: **للَّوْم**’a müstehaktır. | | **واسْتَلامَ** misafirine karşı: ona iyi davranmadı. | | **لَوْمَا** “**هَلاَّ**” mânâsındadır; mânâ harflerinden bir harftir; mânâsı teşviktir; O’nun sözü gibi: “(2) **لو ما تأتينا بالملائكة** (2)!”; ve Ebû Hâtim dedi: O’nun sözü: “(2) **ليجزيهم الله أحسن ما كانوا يعملون** (2)!” içindeki **اللاَّم**: o, **لام**’dır |

**اليَمِينِ** sanki şöyle dedi: “Allah mutlaka onları cezalandıracaktır”; bu yüzden **النُّونَ**’u hazfetti, **اللاَّمَ**’ı kesreledi; hâlbuki o fetha üzere idi; böylece lafızda **لاَمَ كَيْ**’e benzedi; onunla nasb ettiler, **لاَمِ كَيْ** ile nasb ettikleri gibi. Bunu İbnü’l-Enbârî reddetti ve dedi: “**لاَمُ القَسَمِ** kesrelenmez ve onunla nasb edilmez.” Ezherî de onu destekledi ve Ebû Bekr dedi ki: “Ebû’l-Abbâs’a, Allah Teâlâ’nın sözü olan: **ليغفر لك الله**’daki **اللاَّمِ** hakkında sordum; dedi ki: O **لاَمُ كَيْ**’dir; yani: ‘**لِكَي** mağfiretle birlikte fetihte nimetin tamamı senin için toplansın diye’; mağfirete vâki‘, hâdis bir şey eklendiğinde **كَي**’nin manası güzel oldu.”

Ve **اللاَّمَاتِ**’ın kısımlarındandır:

**لاَمُ الأَمْرِ**; senin sözün gibi: “Zeyd Amr’ı vursun”; ancak o, onunla **لاَمِ التَّوكِيدِ** arasını ayırmak için kesrelenmiştir. **لاَمِ الجَرِّ**’e benzemesine aldırılmaz; çünkü **لاَمُ الجَرِّ** fiillerde vâki olmaz. Bu **اللاَّمُ** en çok muhatap olmayan hakkında kullanılmıştır; fiili cezmeder. Muhataba geldiğinde inkâr edilmez. Allah Teâlâ dedi ki: **فبذلك فليفرحوا**. [Zeyd b. Sâbit’ten rivayet olundu ki o şöyle okudu: **فَبِذَلِكَ فَلْتَفْرَحُوا**] Übeyy’in kıraati onu kuvvetlendirir: **فَبِذَلِكَ فَافْرَحُوا**. Ya‘kûb el-Hadramî de ayrıca **التَّاء** ile okudu; o câizdir. Kisâî bu kıraate ayıp bulurdu.

Bunlardandır: **لاَمُ أَمْرِ المُوَاجَهِ**. Şair dedi ki:
% ( قُلتُ لبَوَّابٍ لَدَيْه دَارُهَا %
تِئْذَنْ فإنِّي حَمْؤُها وجَارُها ) %

**لِتَأْذَنَ**’i murad etti; **اللاَّمَ**’ı hazfetti ve **التَّاءَ**’yı kesreledi; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Zeccâc dedi ki: Allah Teâlâ’nın sözü: **ولنحمل خطاياكم**; **اللاَّمِ**’ın sükûnu ve kesresi iledir; o, şartın te’vilinde bir emirdir.

Cevherî dedi ki: **اللاَّمُ السَّاكِنَةُ** iki kısımdır.

Birincisi: **لامُ التَّعْرِيفِ**. Onun sükûnu sebebiyle ona **اَلِفُ الوَصْلِ** idhâl edilmiştir; onunla ibtidâ sahih olsun diye. Ondan öncekiyle birleştiğinde elif düşer; senin sözün gibi: “er-rajulu”.

İkincisi: **لاَمُ الأَمر**. Onunla ibtidâ ettiğinde o kesrelidir; ona atıf harflerinden bir harf idhâl ettiğinde onda kesre ve teskin câiz olur; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **وليحكم أهل الإنجيل**.

Bunlardandır: kendisiyle **حُروفُ المُجَازَاةِ**’nın te’kid edildiği **اللاَّمَاتُ**; te’kid olarak başka bir **لاَمٍ** ile cevap verilir; senin sözün gibi: “Eğer şöyle yaparsan mutlaka pişman olacaksın.”

Ve **إِنْ** ile birlikte gelen **اللاَّمَاتِ**’tandır: bir defa **إِلاَّ** manasında olur, bir defa da sıla ve te’kid olur; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **إن كان وعد ربنا لمفعولا**. Kim **إِنْ**’i nefy (cahd) yaparsa **اللاَّمَ**’ı **إِلاَّ** menzilesinde “mef‘ûl” yapar; kim **إِنْ**’i **قَدْ** manasında yaparsa **اللاَّمَ**’ı te’kid yapar. Benzeri Allah Teâlâ’nın sözü: **إن كدت لتردين**; onda iki mana da câizdir.

Münzirî, Müberred’den rivayet etti; dedi ki: Bir kişiyle yahut bir cemaatle imdada çağırdığında **اللاَّمُ** meftuhtur; onları çağırdığında da böyledir. Ama kendisine çağrılanın **لاَمُ**’ı kesrelenir. Derler ki: “**يا لَلْعَضِيهَةِ**” ve “**يا لَلأَفِيكَةِ**”.

Eğer imdada çağırmayı murad edersen **اللاَّمَ**’ı nasb edersin; yahut ondan taaccüb manasında dua etmeyi murad edersen onu kesrelerdin; sanki sen şunu murad etmişsin gibi: “Ey adam, **العَضِيهَةِ**’ye hayret et!” ve “Ey insanlar, **الأَفِيكَةِ**’ye hayret edin!” İbnü’l-Enbârî dedi ki: **لاَمُ الاستِغَاثَةِ** meftuhtur; aslında o **لاَمُ خَفْضٍ**’dır; ancak onda isti‘mâl **يَا** ile çok oldu; böylece ikisi bir harf kılındı.

Ve **اللاَّمَاتِ**’tandır: izâfet için **لاَمُ التَّعْقِيبِ**; o, manası isim olan fiille birlikte girer; senin sözün gibi: “Falanca rüyayı tâbir edendir” ve “rüyanın tâbir edeni”; “Falanca Rabbinden korkandır” ve “Rabbinden korkan”.

Ve bunlardandır: senin sözün gibi **اللاَّمُ الأصلِيَّةُ**: **لَحْمٌ**، **لَعِسٌ**، **لَوْمٌ**.

Ve bunlardandır: isimlerde ve fiillerde زائد olanı; senin sözün gibi: “**فَعْمَلٌ**” **الفَعْمِ** için; o, dolu olandır. Ve “**عَنْسَلٌ**” deve; sert **العَنْسِ** için. Fiillerde de senin sözün gibi: “**قَصْمَلَه**”, yani: onu kırdı; aslı “**قَصَمَه**”dir; onu bunda artırdılar. Ve “**ذَاكَ**”ta artırdılar; böylece “**ذَلِك**” dediler. Ve “**أُولاَكَ**”ta; böylece “**أُولاَلِك**” dediler.

Ama **لَقَد**’deki **اللاَّمُ** ise, **قَدْ**’e te’kid olarak girmiştir; ona bitişti; sanki ondanmış gibi.

Ve aynı şekilde, hafifletilmiş olarak **لَمَا**’daki **اللاَّمُ**.

Ezherî dedi ki: **اللاَّمَاتِ**’tandır: İbn Hâni’, Ebû Zeyd’den rivayet etti; denilir ki: “Seni döven **اليَضْرِبُك**’u gördüm”; yani: “seni döven kimseyi.” Dedi ki: Mufaddal bana inşad etti:
% ( يَقُولُ الخَنَا وأَبْغَضُ العُجْمِ نَاطِقًا %
إلَى رَبِّنَا صَوتُ الحِمَارِ اليُجَدَّعُ ) %

Murad eder: “kesilen kimse.”

Araplar der ki: “O, istenmeyecek bir kaledir: **أَنْ يُرَامَ**; ve zulme uğramayacak bir azizdir: **أَنْ يُضَامَ**.” Manası: “**أَنْ يُرَام**’dan daha muhkem; **أَنْ يُضَام**’dan daha aziz.”

İbnü’l-Enbârî dedi ki: Araplar, tahsis ve hikâye cihetinden, gelecek fiilin üzerine **الأَلِفَ واللاَّمَ**’ı idhâl eder. Ferazdak için inşad etti:
% ( ما اَنْتَ بالحَكَم التُّرْضَى حُكُومَتُه %
ولا الأَصِيلِ ولاَ ذِي الرَّأْيِ والجَدَلِ ) %

Ve **اللاَّمَاتِ**’tandır: **لَقَد** manasında olan; onun sözü gibi: “**لَهَانَ عَلَيْنَا**”; yani: “**لَقَدْ هَانَ عَلَيْنا**.”

Ve **لاَمُ التَّمَيِيزِ**; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **لاَنْتُم أَشَدُّ رَهْبَةً**.

Ve **لاَمُ التَّفْضِيل**; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **لأمة مؤمنة خير من مشركة**.

Ve **لاَمُ المَدْح**: **ولنعم دار المتقين**.

Ve **لاَمُ الذَّمِّ**: **فلبئس مثوى المتكبرين**.

Ve **اللاَّمُ المَنْقُولَةُ**: **يَدْعُوا لَمَن ضَرَّه**. Ve **اللاَّمُ المُقْحَمَةُ**: **عسى أن يكون ردف لكم**; yani: “**رَدِفَكُم**”. Ve zikrettiğimizle, musannifin كلامındaki kusurun içinde olanı bilirsin.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

لَامَ
1 لَامَ ذ , inf. n. لَوْمٌ, He blamed, censured, or reprehended, syn. عَذَلَ, (S, M, Msb, K,) a person, (S, Msb,) عَلَى كَذَا [for such a thing]. (S.)

أَلَامَ
4 أَلَامَ ذ He did a thing for which he should be blamed. (S in art. جنف, and L and TA in art. ريب.)

تَلَوَّمَ
5 تَلَوَّمَ ذ i. q. تَكَلَّفَ اللَّوْمَ. (Ham, p. 356.)

لَائِمَةٌ
لَائِمَةٌ ذ A thing for which the doer is blamed. (TA.)

##### Türkçe

لَامَ
1 **لَامَ** ذ, mastar ismi **لَوْمٌ**, o ayıpladı, kınadı veya azarladı, eşanlamlısı **عَذَلَ**, (S, M, Msb, K,) bir kimseyi, (S, Msb,) **عَلَى كَذَا** [böyle bir şeyden dolayı]. (S.)

أَلَامَ
4 **أَلَامَ** ذ O, kendisi sebebiyle ayıplanması gereken bir şey yaptı. (S, md. **جنف**’te, ve L ve TA, md. **ريب**’te.)

تَلَوَّمَ
5 **تَلَوَّمَ** ذ **تَكَلَّفَ اللَّوْمَ** ile aynı manadadır. (Ham, s. 356.)

لَائِمَةٌ
**لَائِمَةٌ** ذ Yapanın ayıplandığı bir şey. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَامَ
لَامَ ( w )  U ( n. ac. لَوْم 1 ,  لَوْمَة 1t ,  مَلَام [ 17A ] ,

مَلَامَة
مَلَامَة [ 17tA ] )
a.  [ acc. &  'Ala or Fī ], Blamed, rebuked, reprehended, reproached, censured, scolded for; improbated, reprobated; expostulated with.

لَوَّمَ
لَوَّمَ II ,
a.  see I .

لَاْوَمَ
لَاْوَمَ III ,
a.  Reproached.

أَلْوَمَ
أَلْوَمَ IV ,
a.  see I .

b.  Deserved blame; did wrong.

تَلَوَّمَ
تَلَوَّمَ V
a.  [ Fī ], Was slow over.

تَلَاْوَمَ
تَلَاْوَمَ VI ,
a.  Reproached, blamed each other.

اِنْلَوَمَ
اِنْلَوَمَ VII
a.  [ coll. ],  see VIII .

اِلْتَوَمَ
اِلْتَوَمَ VIII ,
a.  Was blamed, censured &c.

اِسْتَلْوَمَ
اِسْتَلْوَمَ X
a.  [ Ila ], Incurred the blame &c. of.

لَوْم
لَوْم [ 1 ],
a.  Blame; expostulation; reprehension, improbation, disapprobation; deprecation.

b.  Terror.

لَام
لَام [ 1A ] , ( pl. لَامَات ),
a.  see 1 (b) .

b.  Person, individuality.

c.  Relationship.

d.  see 3t (a) .

لَوْمَة
لَوْمَة [ 1t ],
a.  Fault, defect; misdeed, offence.

لَامَة
لَامَة [ 1tA ],
a.  see 1t .

لَوْمَى
لَوْمَى [ 1ya ],
a.  see see 1 (a) .

لَامِيّ
لَامِيّ [ 1yiA ],
a.  Relating to the letter  ل

لُوْمَة
لُوْمَة [ 3t ],
a.  Blamed &c.

b.  Accused, defendant.

c.  Delay.

لَوَم
لَوَم [ 4 ],
a.  Censoriousness; carping; hyper-criticism.

لُوَمَة
لُوَمَة [ 9t ],
a.  Censorious; critical, hyper-critical, carping, captious.

b.  Censurer, critic; faultfinder.

مَلَام
مَلَام [ 17A ] , ( pl. مَلَاْوِمُ 44 ),
a.  see 17t .

مَلَامَة
مَلَامَة [ 17tA ] , ( pl. مَلَاْوِمُ 44 ),
a.  Blame, rebuke, reproach, censure, remonstrance, reprimand, stricture; animadversion; criticism.

لَائِم
لَائِم [ 21 ] , ( pl. لُوَّم [ 11 ] ,  لُيَّم [ 11I ] ,

لُوَّام
لُوَّام [ 29 ] ),
a.  Blamer, rebuker.

لَائِمَة
لَائِمَة [ 21t ] , ( pl. لَوَائِم [ 41 ] ),
a.  fem. of لَاْوِم 21 .

b.  see 17t .

لَوَّام
لَوَّام [ 28 ],
a.  see 9t .

لَوْمَآء
لَوْمَآء [ 42 ],
a.  see 1 (a) .

مَلُوْم
مَلُوْم [ N. P.
a.  I],  مُلِيْم [ N. Ag. IV],  see 3t (a) .

مُلَام
مُلَام [ N. P.
a.  IV], Blameworthy, reprehensible.

تَلَوَّم
تَلَوَّم [ N. Ac.
a.  V], Delay.

لَامِيَّة العَجَم
لَامِيَّة العَجَم لَامِيَّة العَرَب
a.  Two poems, of which the rhymes end always in ل

لِيْمَ بِهِ
لِيْمَ بِهِ
a.  It has been cut off.

##### Türkçe

**لَامَ**
**لَامَ** ( w )  U ( n. ac. **لَوْم** 1 ,  **لَوْمَة** 1t ,  **مَلَام** [ 17A ] ,

**مَلَامَة**
**مَلَامَة** [ 17tA ] )
a. [ acc. &  'Ala or Fī ], Kınandı, azarlanıp paylandı, ayıplandı, sitem edildi, kınama ve azara uğratıldı; kötü görüldü, reddedildi; kendisiyle hesaplaşılıp serzenişte bulunuldu.

**لَوَّمَ**
**لَوَّمَ** II ,
a. I’e bak.

**لَاْوَمَ**
**لَاْوَمَ** III ,
a. Azarladı, kınadı.

**أَلْوَمَ**
**أَلْوَمَ** IV ,
a. I’e bak.

b. Kınanmayı hak etti; yanlış yaptı.

**تَلَوَّمَ**
**تَلَوَّمَ** V
a. [ Fī ], -de ağır davrandı.

**تَلَاْوَمَ**
**تَلَاْوَمَ** VI ,
a. Birbirlerini azarladılar, kınadılar.

**اِنْلَوَمَ**
**اِنْلَوَمَ** VII
a. [ coll. ], VIII’e bak.

**اِلْتَوَمَ**
**اِلْتَوَمَ** VIII ,
a. Kınandı, ayıplandı vb.

**اِسْتَلْوَمَ**
**اِسْتَلْوَمَ** X
a. [ Ila ], -in kınamasına vb. uğradı.

**لَوْم**
**لَوْم** [ 1 ],
a. Kınama; serzeniş; ayıplama, kötü görme, hoş görmeme; men etme.

b. Korku.

**لَام**
**لَام** [ 1A ] , ( pl. **لَامَات** ),
a. 1 (b)’ye bak.

b. Kişi, bireylik.

c. Akrabalık.

d. 3t (a)’ya bak.

**لَوْمَة**
**لَوْمَة** [ 1t ],
a. Kusur, eksiklik; kötülük, suç, kabahat.

**لَامَة**
**لَامَة** [ 1tA ],
a. 1t’ye bak.

**لَوْمَى**
**لَوْمَى** [ 1ya ],
a. 1 (a)’ya bak.

**لَامِيّ**
**لَامِيّ** [ 1yiA ],
a. ل harfiyle ilgili.

**لُوْمَة**
**لُوْمَة** [ 3t ],
a. Kınanmış vb.

b. Suçlanan, sanık.

c. Gecikme.

**لَوَم**
**لَوَم** [ 4 ],
a. Kınayıcılık; kusur arayıcılık; aşırı tenkitçilik.

**لُوَمَة**
**لُوَمَة** [ 9t ],
a. Kınayıcı; tenkitçi, aşırı tenkitçi, kusur arayıcı, bahane arayıcı.

b. Kınayan, tenkitçi; kusur bulucu.

**مَلَام**
**مَلَام** [ 17A ] , ( pl. **مَلَاْوِمُ** 44 ),
a. 17t’ye bak.

**مَلَامَة**
**مَلَامَة** [ 17tA ] , ( pl. **مَلَاْوِمُ** 44 ),
a. Kınama, azarlama, sitem, ayıplama, serzeniş, paylama, tekdir, kınayıcı söz; eleştiri; tenkit.

**لَائِم**
**لَائِم** [ 21 ] , ( pl. **لُوَّم** [ 11 ] ,  **لُيَّم** [ 11I ] ,

**لُوَّام**
**لُوَّام** [ 29 ] ),
a. Kınayan, azarlayan.

**لَائِمَة**
**لَائِمَة** [ 21t ] , ( pl. **لَوَائِم** [ 41 ] ),
a. **لَاْوِم** 21’in müennesi.

b. 17t’ye bak.

**لَوَّام**
**لَوَّام** [ 28 ],
a. 9t’ye bak.

**لَوْمَآء**
**لَوْمَآء** [ 42 ],
a. 1 (a)’ya bak.

**مَلُوْم**
**مَلُوْم** [ N. P.
a. I],  **مُلِيْم** [ N. Ag. IV],  3t (a)’ya bak.

**مُلَام**
**مُلَام** [ N. P.
a. IV], Kınanmaya layık, ayıplanır.

**تَلَوَّم**
**تَلَوَّم** [ N. Ac.
a. V], Gecikme.

**لَامِيَّة العَجَم**
**لَامِيَّة العَجَم** **لَامِيَّة العَرَب**
a. Kafiyeleri daima ل ile biten iki şiir.

**لِيْمَ بِهِ**
**لِيْمَ بِهِ**
a. O, kesilip koparılmıştır.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

لوم
لَامَ - يَلُوْمُ - لائِم - لََوَّام - لََوَّامة - لَوْمَة - مَلُوْم - مَلُوْمِيْن - أَلامَ - يُلِيْمُ - مُلِيْم - تَلاوَمَ - يَتَلاوَمُ
لامَ - يَلُوْمُ + كائن + كائناً + في شيء: يحمله مسؤولية ذنب أو خطأ أو تقصير: يقع من كائن فعل يتصف بالنقص أو الخطأ أو التقصير، ويحاول الكائن أو غيره أن يجد العامل أو السبب لذلك، ثم يقرر أن هذا الكائن أو الأمر هو السبب
لائِم: اسم فاعل صفة مشبهة من " لامَ - يَلُوْمُ "
لََوَّام: على وزن " فـعـَّال " : اسم فاعل مبالغة من " لَامَ - يَلُوْمُ ": كثير اللوم
لََوَّامة - اللَّوَّامة: مؤنث " لََوَّام "
لَوْمَة: على وزن " فَعْلَة "  اسم فعل للمرة  من " لَامَ - يَلُوْمُ ": فعل " لَامَ - يَلُوْمُ " عندما يتم بكامله لمرة واحدة تجاه قضية واحدة
مَلُوْم: اسم مفعول من " لَامَ - يَلُوْمُ ": أصلها " ملووم": الذي يُلام: من يتم الحكم عليه بأنه هو من تسبب بفعل ناقص أو خاطىء أو فيه تقصير
مَلُوْمِيْن: جمع " مَلُوم  "
أَلامَ - يُلِيْم + كائن + كائناً + بشيء (ذنب): على وزن " أفْعَلَ : من " لَامَ - يَلُوْمُ ": جعله " يَلُوْمُ  " كائناَ بذنب، أو جعل نفسه تلام بالذنب: وتقدير " ألام الكائنُ بالذنب": ألام الكائنُ نفسَه بالذنب
مُلِيْم: اسم فاعل صفة مشبهة من " ألامَ - يُلِيم ": الذي " يَلُوْم " ، وخاصة الذي " يَلُوْم " نفسه
تَلاوَمَ - يَتَلاوَمُ: على وزن " تفاعَلَ " من " لَامَ - يَلُوْمُ ": يتبادل اللوم مع آخر بفعل ذاتي: فعل اللوم عندما يكون متبادلاً بين اثنين أو أكثر، كل منهم يرمي الآخر بأنه السبب وراء الخطأ أو النقص أو التقصير
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الوعظ والنصح واللوم والنهر للتأثير على إرادة آخر" وهي:
وَعِدَ - يَوْعَدُ، جَلَبَ - يَجْلِبُ، نَهَرَ - يَنْهَرُ، لَامَ - يَلُوْمُ، وَعَظ َ - يَعِظُ، عَتِب - يَعْتَبُ (عَتَبَ - يَعْتِبُ)
لام - يلوم - تلومون - لمتنني - لوموا
	﴿قالت فذلكن الذي لمتنني فيه ولقد راودته عن نفسه فاستعصم ولئن لم يفعل ما آمره ليسجنن وليكون من الصاغرين(32)﴾ يوسف ﴿وقال الشيطان لما قضي الأمر إن الله وعدكم وعد الحق ووعدتكم فأخلفتكم وما كان لي عليكم من سلطان إلا أن دعوتكم فاستجبتم لي فلا تلوموني ولوموا أنفسكمما أنا بمصرخكم وما أنتم بمصرخي إني كفرت بما أشركتموني من قبل إن الظالمين لهم عذاب أليم(22)﴾ إبراهيم
لائم
 ﴿ياأيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم(54)﴾ المائدة
لَوَّام - اللوامة
﴿ولا أقسم بالنفس اللوامة (2)﴾ القيامة
لومة
 ﴿ياأيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم(54)﴾ المائدة
ملوم - ملوما - ملومين
 ﴿ولا تجعل يدك مغلولة إلى عنقك ولا تبسطها كل البسط فتقعد ملوما محسورا (29)﴾ الإسراء ﴿ذلك مما أوحى إليك ربك من الحكمة ولا تجعل مع الله إلها آخر فتلقى في جهنم ملوما مدحورا(39)﴾ الإسراء
 	﴿إلا على أزواجهم أو ما ملكت أيمانهم فإنهم غير ملومين (6)﴾ االمؤمنون ﴿إلا على أزواجهم أو ما ملكت أيمانهم فإنهم غير ملومين (30)﴾ المعارج
 	﴿فتول عنهم فما أنت بملوم (54)﴾ الذاريات
مليم
 ﴿فالتقمه الحوت وهو مليم (142)﴾ الصافات ﴿فأخذناه وجنوده فنبذناهم في اليم وهو مليم (40)﴾ الذاريات
تلاوم - يتلاوم - يتلاومون
﴿فأقبل بعضهم على بعض يتلاومون (30)﴾ القلم
مختار الصحاح
● [لوم] ل و م: اللَّوْمُ العَذْلُ تقول لاَمَهُ على كذا من باب قال و لَوْمَةً أيضا فهو مَلُومٌ و لَوَّمَهُ أيضا مُشدد للمُبالغة و اللَّوَّمُ جمع لائِمٍ كراكع ورُكَّع و اللائِمةُ الملامة يُقال ما زلت أتجرع فيك اللَّوَائِمَ و المَلاَوِمُ جمع مَلاَمةٍ و ألاَمَ الرجل أتى ما يُلام عليه وفي المثل رُبَّ لائِمٍ مُلِيمٌ أبو عبيدة ألاَمَهُ بمعنى لامه و تَلاَوَمُوا أي لام بعضهم بعضا ورجل لُومةٌ يلومه الناس و لُوَمَةٌ بفتح الواو يلوم الناس و التَّلَوُّمُ الانتظار والتمكث
الراغب
لوم
- اللوم: عذل الإنسان بنسبته إلى ما فيه لوم. يقال: لمته فهو ملوم. قال تعالى: }فلا تلوموني ولوموا أنفسكم﴿[إبراهيم/22]،﴾فذلكن الذي لمتنني فيه﴿[يوسف/32]،﴾ولا يخافون لومة لائم﴿[المائدة/54]،﴾فإنهم غير ملومين﴿[المؤمنون/6]، فإنه ذكر اللوم تنبيها على أنه إذا لم يلاموا لم يفعل بهم ما فوق اللوم. وألام: استخق اللوم. قال تعالى:﴾فنبذناهم في اليم وهو مليم﴿[الذاريات/40] والتلاوم: أن يلوم بعضهم بعضا. قال تعالى:﴾فأقبل بعضهم على بعض يتلاومون﴿[القلم/30]، وقوله:﴾ولا أقسم بالنفس اللوامة﴿[القيامة/ 2] قيل: هي النفس التي اكتسبت بعض الفضيلة، فتلوم صاحبها إذا ارتكب مكروها، فهي دون النفس المطمئنة (يقال: النفوس ثلاث مراتب: الأولى: النفس الأمارة بالسوء. قال تعالى:﴾وما أبرئ نفسي إن النفس لأمارة بالسوء﴿والثانية - وهي فوقها -: النفس اللوامة. كما ذكر. الثالثة: النفس المطمئنة. قال تعالى:﴾يا أيتها النفس المطمئنة * ارجعي إلى ربك راضية مرضية{ )، وقيل: بل هي النفس التي قد اطمأنت في ذاتها، وترشحت لتأديب غيرها، فهي فوق النفس المطمئنة، ويقال: رجل لومة: يلوم الناس، ولومة: يلومه الناس، نحو سخرة وسخرة، وهزأة وهزأة، واللومة: الملامة، واللائمة: الأمر الذي يلام عليه الإنسان.
ملخص اللسان:
1.     اللَّومُ واللّوْماءُ واللَّوْمَى واللائمة: العَذْلُ. لامَه على كذا يَلومُه لَوْماً ومَلاماً وملامةً ولوْمةً، فهو مَلُوم ومَلِيمٌ: استحقَّ اللَّوْمَ - والمَلاوِم: جمع  المَلامة. واللاّمةُ: الأمر يُلام عليه. يقال: لامَ فلانٌ غيرَ مُليم
2.     أَلامَ الرجلُ، فهو مُليم إذا أَتى ذَنْباً يُلامُ عليه، قال الله تعالى: فالْتَقَمه الحوتُ وهو مُليمٌ
3.     ولاوَمْتُه: لُمْته ولامَني. وتَلاوَمَ الرجُلان: لامَ كلُّ واحد منهما صاحبَه. وجاءَ بلَوْمَةٍ أي ما يُلامُ عليه. والمُلاوَمة: أن تَلُوم رجلاً ويَلُومَك. وتَلاوَمُوا: لام بعضهم بعضاً
4.     وتَلَوَّمَ في الأمر: تمكَّث وانتظر. ولي فيه  لُومةٌ أَي تَلَوُّم، - التَّلَوُّمُ التَّنَظُّر للأمر تُريده. والتَّلَوُّم: الانتظار والتلبُّثُ.
5.      ويجوز أن يكون من اللُّومة وهي الحاجة أي المنتظر لقضائها.ولِيمَ بالرجل: قُطع. واللَّوْمةُ: الشَّهْدة.
6.      واللامةُ واللامُ، بغير همز، واللَّوْمُ: الهَوْلُ؛ وأنشد للمتلمس:  ويكادُ من لامٍ يَطيرُ فُؤادُها - واللامُ: الشديد من كل شيء
7.      اللامُ القُرْبُ
8.      اللامُ الشخص في بيت المتلمس. يقال: رأَيت لامَه أي شخصه.
9.      وقول عمر في حديثه: لوْما أَبقَيْتَ أي هلاَّ أَبقيت، وهي حرف من حروف   المعاني معناها التحضيض كقوله تعالى: لوما تأْتينا بالملائكة
لسان العرب
● - لوم: اللَّومُ واللّوْماءُ واللَّوْمَى واللائمة: العَدْلُ. لامَه على       كذا يَلومُه لَوْماً ومَلاماً وملامةً ولوْمةً، فهو مَلُوم ومَلِيمٌ:       استحقَّ اللَّوْمَ؛ حكاها سيبويه، قال: وإنما عدلوا إلى الياء والكسرة       استثقالاً للواو مع الضَّمَّة. وألامَه ولَوَّمه وألَمْتُه: بمعنى لُمْتُه؛ قال       مَعْقِل بن خُوَيلد الهذليّ:       حَمِدْتُ اللهَ أن أَمسَى رَبِيعٌ،       بدارِ الهُونِ، مَلْحِيّاً مُلامَا       قال أبو عبيدة: لُمْتُ الرجلَ وأَلَمْتُه بمعنى واحد، وأنشد بيت مَعْقِل       أيضاً؛ وقال عنترة:       ربِذٍ يَداه بالقِداح إذا شَتَا،       هتّاكِ غاياتِ التِّجارِ مُلَوِّمِ       أي يُكْرَم كَرَماً يُلامُ من أَجله، ولَوّمَه شدّد للمبالغة.       واللُّوَّمُ: جمع اللائم مثل راكِعٍ ورُكَّعٍ. وقوم لُوّامٌ ولُوّمٌ ولُيَّمٌ:       غُيِّرت الواوُ لقربها من الطرف. وأَلامَ الرجلُ: أَتى ما يُلامُ عليه. قال       سيبويه: ألامَ صارَ ذا لائمة. ولامه: أخبر بأمره. واسْتلامَ الرجلُ إلى       الناس أي استَذَمَّ. واستَلامَ إليهم: أَتى إليهم ما يَلُومُونه عليه؛ قال       القطامي:       فمنْ يكن اسْتلامَ إلى نَوِيٍّ،       فقد أَكْرَمْتَ، يا زُفَر، المتاعا       التهذيب: أَلامَ الرجلُ، فهو مُليم إذا أَتى ذَنْباً يُلامُ عليه، قال       الله تعالى: فالْتَقَمه الحوتُ وهو مُليمٌ. وفي النوادر: لامَني فلانٌ       فالْتَمْتُ، ومَعّضَني فامْتَعَضْت، وعَذَلَني فاعْتَذَلْتُ، وحَضَّني       فاحْتَضَضت، وأَمَرني فأْتَمَرْت إذا قَبِلَ قولَه منه. ورجل لُومة: يَلُومُه       الناس. ولُوَمَة: يَلُومُ الناس مثل هُزْأَة وهُزَأَة. ورجل لُوَمَة:       لَوّام، يطرّد عليه بابٌ       (* هكذا بياض بالأصل) . . . ولاوَمْتُه: لُمْته       ولامَني. وتَلاوَمَ الرجُلان: لامَ كلُّ واحد منهما صاحبَه. وجاءَ       بلَوْمَةٍ أي ما يُلامُ عليه. والمُلاوَمة: أن تَلُوم رجلاً ويَلُومَك.       وتَلاوَمُوا: لام بعضهم بعضاً؛ وفي الحديث: فتَلاوَموا بينهم أي لامكَ بعضُهم       بعضاً، وهي مُفاعلة من لامَه يَلومه لَوماً إذا عذَلَه وعنَّفَه. وفي حديث       ابن عباس: فتَلاوَمْنا. وتَلَوَّمَ في الأمر: تمكَّث وانتظر. ولي فيه       لُومةٌ أَي تَلَوُّم، ابن بزرج: التَّلَوُّمُ التَّنَظُّر للأمر تُريده.       والتَّلَوُّم: الانتظار والتلبُّثُ. وفي حديث عمرو بن سَلَمة الجَرْميّ: وكانت       العرب تَلَوّمُ بإسلامهم الفتح أي تنتظر، وأراد تَتَلَوّم فحذف إحدى       التاءين تخفيفاً، وهو كثير في كلامهم. وفي حديث علي، عليه السلام: إذا       أجْنَبَ في السفَر تَلَوََّم ما بينه وبين آخر الوقت أي انتظر وتَلَوَّمَ على       الأمر يُريده. وتَلَوّم على لُوامَته أي حاجته. ويقال: قضى القومُ       لُواماتٍ لهم وهي الحاجات، واحدتها لُوَامة. وفي الحديث: بِئسَ، لَعَمْرُ       اللهِ، عَمَلُ الشيخ المتوسِّم والشبِّ المُتلومِّم أي المتعرِّض للأَئمةِ في       الفعل السيّء، ويجوز أن يكون من اللُّومة وهي الحاجة أي المنتظر       لقضائها.ولِيمَ بالرجل: قُطع. واللَّوْمةُ: الشَّهْدة.       واللامةُ واللامُ، بغير همز، واللَّوْمُ: الهَوْلُ؛ وأنشد للمتلمس:       ويكادُ من لامٍ يَطيرُ فُؤادُها       واللامُ: الشديد من كل شيء؛ قال ابن سيده: وأُراه قد تقدم في الهمز، قال       أبو الدقيش: اللامُ القُرْبُ، وقال أَبو خيرة: اللامُ من قول القائل       لامٍ، كما يقول الصائتُ أيا أيا إذا سمعت الناقة ذلك طارت من حِدّة قلبها؛       قال: وقول أبي الدقيش أَوفقُ لمعنى المتنكّس في البيت لأنه قال:       ويكادُ من لامٍ يطيرُ فؤادُها،       إذ مَرّ مُكّاءُ الضُّحى المُتَنَكِّسُ       قال أبو منصور: وحكى ابن الأعرابي أنه قال اللامُ الشخص في بيت المتلمس.       يقال: رأَيت لامَه أي شخصه. ابن الأعرابي: اللَّوَمُ كثرة اللَّوْم. قال       الفراء: ومن العرب من يقول المَلِيم بمعنى المَلوم؛ قال أبو منصور: من       قال مَلِيم بناه على لِيمَ. واللائِمةُ: المَلامة، وكذلك اللَّوْمى، على       فَعْلى. يقال: ما زلت أَتَجَرّعُ منك اللَّوائِمَ. والمَلاوِم: جمع       المَلامة. واللاّمةُ: الأمر يُلام عليه. يقال: لامَ فلانٌ غيرَ مُليم. وفي       المثل: رُبَّ لائم مُليم؛ قالته أُم عُمَير بن سلمى الحنفي تخاطب ولدها       عُمَيراً، وكان أسلم أخاه لرجل كلابيٍّ له عليه دَمٌ فقتله، فعاتبته أُمُّه في       ذلك وقالت:       تَعُدُّ مَعاذِراً لا عُذْرَ فيها،       ومن يَخْذُلْ أَخاه فقد أَلاما       قال ابن بري: وعُذْره الذي اعتذر به أن الكلابيّ التجأَ إلى قبر سلمى       أَبي عمير، فقال لها عمير:       قَتَلْنا أَخانا للوَفاءَِ بِجارِنا،       وكان أَبونا قد تُجِيرُ مَقابِرُهْ       وقال لبيد:       سَفَهاً عَذَلْتَ، ولُمْتَ غيرَ مُليم،       وهَداك قبلَ اليومِ غيرُ حَكيم       ولامُ الإنسان: شخصُه، غير مهموز؛ قال الراجز:       مَهْرِيّة تَخظُر في زِمامِها،       لم يُبْقِ منها السَّيْرُ غيرَ لامِها       وقوله في حديث ابن أُم مكتوم: ولي قائد لا يُلاوِمُني؛ قال ابن الأثير:       كذا جاء في رواية بالواو، وأَصله الهمز من المُلاءمة وهي المُوافقة؛       يقال: هو يُلائمُني بالهمز ثم يُخَفَّف فيصير ياء، قال: وأما الواو فلا وجه       لها إلا أن تكون يُفاعِلني من اللَّوْم ولا معنى له في هذا الحديث. وقول عمر في حديثه: لوْما أَبقَيْتَ أي هلاَّ أَبقيت، وهي حرف من حروف       المعاني معناها التحضيض كقوله تعالى: لوما تأْتينا بالملائكة.       واللام: حرف هجاء وهو حرف مجهور، يكون أَصلاً وبدلاً وزائداً؛ قال ابن       سيده: وإنما قضيت على أن عينها منقلبة عن واو لما تقدم في أخواتها مما       عينه أَلف؛ قال الأزهري: قال النحويون لَوّمْت لاماً أي كتبته كما يقال       كَوَّفْت كافاً. قال الأزهري في باب لَفيف حرف اللام قال: نبدأ بالحروف التي       جاءت لمعانٍ من باب اللام لحاجة الناس إلى معرفتها، فمنها اللام التي       توصل بها الأسماء والأفعال، ولها فيها معانٍ كثيرة: فمنها لامُ المِلْك       كقولك: هذا المالُ لزيد، وهذا الفرس لمحَمد، ومن النحويين من يسمِّيها لامَ       الإضافة، سمّيت لامَ المِلْك لأنك إذا قلت إن هذا لِزيد عُلِمَ أنه       مِلْكُه، فإذا اتصلت هذه اللام بالمَكْنيِّ عنه نُصِبَت كقولك: هذا المالُ له       ولنا ولَك ولها ولهما ولهم، وإنما فتحت مع الكنايات لأن هذه اللامَ في       الأصل مفتوحة، وإنما كسرت مع الأسماء ليُفْصَل بين لام القسم وبين لام       الإضافة، ألا ترى أنك لو قلت إنّ هذا المالَ لِزيدٍ عُلِم أنه مِلكه؟ ولو قلت       إن هذا لَزيدٌ عُلم أن المشار إليه هو زيد فكُسِرت ليُفرق بينهما، وإذا       قلت: المالُ لَك، فتحت لأن اللبس قد زال، قال: وهذا قول الخليل ويونس       والبصريين. (لام كي): كقولك جئتُ لِتقومَ يا هذا، سمّيت لامَ كَيْ لأن معناها       جئتُ لكي تقوم، ومعناه معنى لام الإضافة أيضاً، وكذلك كُسِرت لأن المعنى       جئتُ لقيامك. وقال الفراء في قوله عز وجل: رَبَّنا لِيَضِلُّلوا عن       سبيلك؛ هي لام كَيْ، المعنى يا ربّ أَعْطيْتهم ما أَعطَيتَهم لِيضِلُّلوا عن       سبيلك؛ وقال أبو العباس أحمد بن يحيى: الاختيار أن تكون هذه اللام وما       أَشبهها بتأْويل الخفض، المعنى آتيتَهم ما آتيتَهم لضلالهم، وكذلك قوله:       فالتَقَطَه آلُ فهرْعون ليكونَ لهم؛ معناه لكونه لأنه قد آلت الحال إلى       ذلك، قال: والعرب تقول لامُ كي في معنى لام الخفض، ولام الخفض في معنى لام       كَي لِتقارُب المعنى؛ قال الله تعالى: يَحْلِفون لكم لِترضَوْا عنهم؛       المعنى لإعْراضِكم       (* قوله «يحلفون لكم لترضوا عنهم؛ المعنى لاعراصكم إلخ»       هكذا في الأصل). عنهم وهم لم يَحْلِفوا لكي تُعْرِضوا، وإنما حلفوا       لإعراضِهم عنهم؛ وأنشد:       سَمَوْتَ، ولم تَكُن أَهلاً لتَسْمو،       ولكِنَّ المُضَيَّعَ قد يُصابُ       أَراد: ما كنتَ أَهلا للسُمُوِّ. وقال أبو حاتم في قوله تعالى:       لِيَجّزِيَهم الله أَحسنَ ما كانوا يَعْملون؛ اللام في لِيَجْزيَهم لامُ اليمين       كأنه قال لَيَجْزِيَنّهم الله، فحذف النون، وكسروا اللام وكانت مفتوحة،       فأَشبهت في اللفظ لامَ كي فنصبوا بها كما نصبوا بلام كي، وكذلك قال في قوله       تعالى: لِيَغْفِرَ لك اللهُ ما تقدَّم من ذنبك وما تأَخر؛ المعنى       لَيَغْفِرنَّ اللهُ لك؛ قال ابن الأَنباري: هذا الذي قاله أبو حاتم غلط لأنَّ       لامَ القسم لا تُكسَر ولا ينصب بها، ولو جاز أن يكون معنى لِيَجزيَهم       الله لَيَجْزيَنَّهم الله لقُلْنا: والله ليقومَ زيد، بتأْويل والله       لَيَقُومَنَّ زيد، وهذا معدوم في كلام العرب، واحتج بأن العرب تقول في التعجب:       أَظْرِفْ بزَيْدٍ، فيجزومونه لشبَهِه بلفظ الأَمر، وليس هذا بمنزلة ذلك       لأن التعجب عدل إلى لفظ الأَمر، ولام اليمين لم توجد مكسورة قط في حال       ظهور اليمين ولا في حال إضمارها؛ واحتج مَن احتج لأبي حاتم بقوله:       إذا هو آلى حِلْفةً قلتُ مِثْلَها،       لِتُغْنِيَ عنِّي ذا أَتى بِك أَجْمَعا       قال: أَراد هو آلى حِلْفةً قلتُ مِثْلَها،       لِتُغْنِيَ عنّي ذا أَتى بِكَ أَجْمَعا       قال: أَراد لَتُغْنِيَنَّ، فأَسقط النون وكسر اللام؛ قال أَبو بكر: وهذه       رواية غير معروفة وإنما رواه الرواة:       إذا هو آلى حِلْفَةً قلتُ مِثلَها،       لِتُغْنِنَّ عنِّي ذا أَتى بِك أَجمَعا       قال: الفراء: أصله لِتُغْنِيَنّ فأسكن الياء على لغة الذين يقولون رأيت       قاضٍ ورامٍ، فلما سكنت سقطت لسكونها وسكون النون الأولى، قال: ومن العرب       من يقول اقْضِنٍَّ يا رجل، وابْكِنَّ يا رجل، والكلام الجيد: اقْضِيَنَّ       وابْكِيَنَّ؛ وأَنشد:       يا عَمْرُو، أَحْسِنْ نَوالَ الله بالرَّشَدِ،       واقْرَأ سلاماً على الأنقاءِ والثَّمدِ       وابْكِنَّ عَيْشاً تَوَلَّى بعد جِدَّتِه،       طابَتْ أَصائلُه في ذلك البَلدِ       قال أبو منصور: والقول ما قال ابن الأَنباري. قال أبو بكر: سأَلت أبا       العباس عن اللام في قوله عز وجل: لِيَغْفِرَ لك اللهُ، قال: هي لام كَيْ،       معناها إنا فتَحْنا لك فَتْحاً مُبِيناً لكي يجتمع لك مع المغفرة تمام       النعمة في الفتح، فلما انضم إلى المغفرة شيءٌ حادثٌ واقعٌ حسُنَ معنى كي،       وكذلك قوله: ليَجْزِيَ الذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ، هي لامُ كي تتصل       بقوله: لا يعزُبُ عنه مثقال ذرّة، إلى قوله: في كتاب مبين أَحصاه عليهم لكيْ       يَجْزِيَ المُحْسِنَ بإحسانه والمُسِيءَ بإساءَته. (لام الأمر): وهو       كقولك لِيَضْرِبْ زيدٌ عمراً؛ وقال أبو إسحق: أَصلها نَصْبٌ، وإنما كسرت       ليفرق بينها وبين لام التوكيد ولا يبالىَ بشَبهِها بلام الجر، لأن لام الجر       لا تقع في الأفعال، وتقعُ لامُ التوكيد في الأفعال، ألا ترى أنك لو قلت       لِيعضْرِبْ، وأنت تأْمُر، لأَشبَهَ لامَ التوكيد إذا قلت إنك لَتَضْرِبُ       زيداً؟ وهذه اللام في الأَمر أَكثر ما اسْتُعْملت في غير المخاطب، وهي       تجزم الفعل، فإن جاءَت للمخاطب لم يُنْكَر. قال الله تعالى: فبذلك       فلْيَفرَحُوا هو خير؛ أكثرُ القُرّاء قرؤُوا: فلْيَفرَحوا، بالياء. وروي عن زيد بن       ثابت أنه قرأَ: فبذلك فلْتَفْرَحوا؛ يريد أَصحاب سيدنا رسول الله، صلى       الله عليه وسلم، هو خير مما يَجْمَعون؛ أي مما يجمع الكُفَّار؛ وقَوَّى       قراءةَ زيد قراءةُ أُبيّ فبذلك فافْرَحوا، وهو البِناء الذي خُلق للأَمر       إذا واجَهْتَ به؛ قال الفراء: وكان الكسائي يَعيب قولَهم فلْتَفْرَحوا لأنه       وجده قليلاً فجعله عَيْباً؛ قال أبو منصور: وقراءة يعقوب الحضرمي بالتاء       فلْتَفرَحوا، وهي جائزة. قال الجوهري: لامُ الأَمْرِ تأْمُر بها       الغائبَ، وربما أَمرُوا بها المخاطَبَ، وقرئ: فبذلك فلْتَفْرَحوا، بالتاء؛ قال:       وقد يجوز حَذْفُ لامِ الأَمر في الشعر فتعمل مضْمرة كقول مُتمِّم بن       نُوَيْرة:       على مِثْلِ أَصحابِ البَعوضةِ فاخْمُِشِي،       لكِ الوَيْلُ حُرَّ الوَجْهِ أو يَبكِ من بَكى       أراد: لِيَبْكِ، فحذف اللام، قال: وكذلك لامُ أَمرِ المُواجَهِ؛ قال       الشاعر:       قلتُ لبَوَّابٍ لَدَيْه دارُها:       تِئْذَنْ، فإني حَمْؤها وجارُها       أراد: لِتَأْذَن، فحذف اللامَ وكسرَ التاءَ على لغة من يقول أَنتَ       تِعْلَمُ؛ قال الأزهري: اللام التي للأَمْرِ في تأْويل الجزاء، من ذلك قولُه       عز وجل: اتَّبِعُوا سَبِيلَنا ولْنَحْمِلْ خَطاياكم؛ قال الفراء: هو أَمر       فيه تأْويلُ جَزاء كما أَن قوله: ادْخُلوا مساكنكم لا يَحْطِمَنَّكم،       نهيٌ في تأْويل الجزاء، وهو كثير في كلام العرب؛ وأَنشد:       فقلتُ: ادْعي وأدْعُ، فإنَّ أنْدَى       لِصَوْتٍ أن يُناديَ داعِيانِ       أي ادْعِي ولأَدْعُ، فكأَنه قال: إن دَعَوْتِ دَعَوْتُ، ونحو ذلك. قال       الزجاج: وزاد فقال: يُقْرأُ قوله ولنَحْمِلْ خطاياكم، بسكون اللام وكسرها،       وهو أَمر في تأْويل الشرط، المعنى إِن تتبَّعوا سَبيلَنا حمَلْنا       خطاياكم. (لام التوكيد): وهي تتصل بالأسماء والأفعال التي هي جواباتُ القسم       وجَوابُ إنَّ، فالأسماء كقولك: إن زيداً لَكَريمٌ وإنّ عمراً لَشُجاعٌ،       والأفعال كقولك: إه لَيَذُبُّ عنك وإنه ليَرْغَبُ في الصلاح، وفي القسَم:       واللّهِ لأصَلِّيَنَّ وربِّي لأصُومَنَّ، وقال اللّه تعالى: وإنَّ منكم       لَمَنْ لَيُبَطِّئنّ؛ أي مِمّنْ أَظهر الإِيمانَ لَمَنْ يُبَطِّئُ عن       القتال؛ قال الزجاج: اللامُ الأُولى التي في قوله لَمَنْ لامُ إنّ، واللام التي       في قوله ليُبَطِّئنّ لامُ القسَم، ومَنْ موصولة بالجالب للقسم، كأَنّ       هذا لو كان كلاماً لقلت: إنّ منكم لَمنْ أَحْلِف بالله واللّه ليُبَطِّئنّ،       قال: والنحويون مُجْمِعون على أنّ ما ومَنْ والذي لا يوصَلْنَ بالأمر       والنهي إلا بما يضمر معها من ذكر الخبر، وأََن لامَ القسَمِ إِِذا جاءت مع       هذه الحروف فلفظ القَسم وما أََشبَه لفظَه مضمرٌ معها. قال الجوهري: أما       لامُ التوكيد فعلى خمسة أَََضرب، منها لامُ الابتداء كقولك لَزيدٌ       أَََفضل من عمرٍٍو، ومنها اللام التي تدخل في خبر إنّ المشددة والمخففة كقوله       عز وجل: إِنَّ ربَّك لبِالمِرْصادِ، وقوله عز من قائلٍ: وإنْ كانت       لَكبيرةً؛ ومنها التي تكون جواباً لِلَوْ ولَوْلا كقوله تعالى: لولا أََنتم       لَكُنَّا مؤمنين، وقوله تعالى: لو تَزَيَّلُوا لعذّبنا الذين كفروا؛ ومنها       التي في الفعل المستقبل المؤكد بالنون كقوله تعالى: لَيُسْجَنَنّ       وليَكُونَن من الصاغرين؛ ومنها لام جواب القسم، وجميعُ لاماتِ التوكيد تصلح أَن       تكون جواباً للقسم كقوله تعالى: وإنّ منكم لَمَنْ لَيُبَطئَنّ؛ فاللام       الأُولى للتوكيد والثانية جواب، لأنّ المُقْسَم جُمْلةٌ توصل بأخرى، وهي       المُقْسَم عليه لتؤكِّدَ الثانيةُ بالأُولى، ويربطون بين الجملتين بحروف       يسميها النحويون جوابَ القسَم، وهي إنَّ المكسورة المشددة واللام المعترض       بها، وهما يمعنى واحد كقولك: والله إنّ زيداً خَيْرٌ منك، وواللّه لَزَيْدٌ       خيرٌ منك، وقولك: والله ليَقومَنّ زيدٌ، إذا أدخلوا لام القسم على فعل       مستقبل أَدخلوا في آخره النون شديدة أَو خفيفة لتأْكيد الاستقبال وإِخراجه       عن الحال، لا بدَّ من ذلك؛ ومنها إن الخفيفة المكسورة وما، وهما بمعنى       كقولك: واللّه ما فعَلتُ، وواللّه إنْ فعلتُ، بمعنى؛ ومنها لا كقولك:       واللّهِ لا أفعَلُ، لا يتصل الحَلِف بالمحلوف إلا بأَحد هذه الحروف الخمسة،       وقد تحذف وهي مُرادةٌ. قال الجوهري: واللام من حروف الزيادات، وهي على       ضربين: متحركة وساكنة، فأَما الساكنة فعلى ضربين: أَحدهما لام التعريف       ولسُكونِها أُدْخِلَتْ عليها ألفُ الوصل ليصح الابتداء بها، فإِذا اتصلت بما       قبلها سقَطت الأَلفُ كقولك الرجُل، والثاني لامُ الأمرِ إِذا ابْتَدَأتَها       كانت مكسورة، وإِن أَدخلت عليها حرفاً من حروف العطف جاز فيها الكسرُ       والتسكين كقوله تعالى: ولِيَحْكُم أَهل الإِنجيل؛ وأما اللاماتُ المتحركة       فهي ثلاثٌ: لامُ الأمر ولامُ التوكيد ولامُ الإِضافة. وقال في أَثناء       الترجمة: فأَما لامُ الإِضافةِ فعلى ثمانية أضْرُبٍ: منها لامُ المِلْك كقولك       المالُ لِزيدٍ، ومنها لامُ الاختصاص كقولك أخ لِزيدٍ، ومنها لام       الاستغاثة كقول الحرث بن حِلِّزة:       يا لَلرِّجالِ ليَوْمِ الأرْبِعاء، أما       يَنْفَكُّ يُحْدِث لي بعد النُّهَى طَرَبا؟       واللامان جميعاً للجرّ، ولكنهم فتحوا الأُولى وكسروا الثانية ليفرقوا       بين المستغاثِ به والمستغاثَ له، وقد يحذفون المستغاث به ويُبْقُون       المستغاثَ له، يقولون: يا لِلْماءِ، يريدون يا قومِ لِلْماء أَي للماء أَدعوكم،       فإن عطفتَ على المستغاثِ به بلامٍ أخرى كسرتها لأنك قد أمِنْتَ اللبس       بالعطف كقول الشاعر:       يا لَلرِّجالِ ولِلشُّبَّانِ للعَجَبِ       قال ابن بري: صواب إنشاده:       يا لَلْكُهُولِ ولِلشُّبَّانِ للعجب       والبيت بكماله:       يَبْكِيكَ ناءٍ بَعِيدُ الدارِ مُغْتَرِبٌ،       يا لَلْكهول وللشبّان للعجب       وقول مُهَلْهِل بن ربيعة واسمه عديّ:       يا لَبَكْرٍ أنشِروا لي كُلَيْباً،       يا لبَكرٍ أيْنَ أينَ الفِرارُ؟       استغاثة. وقال بعضهم: أَصله يا آلَ بكْرٍ فخفف بحذف الهمزة كما قال جرير       يخاطب بِشْر بن مَرْوانَ لما هجاه سُراقةُ البارِقيّ:       قد كان حَقّاً أَن نقولَ لبارِقٍ:       يا آلَ بارِقَ، فِيمَ سُبَّ جَرِيرُ؟       ومنها لام التعجب مفتوحة كقولك يا لَلْعَجَبِ، والمعنى يا عجبُ احْضُرْ       فهذا أوانُك، ومنها لامُ العلَّة بمعنى كَيْ كقوله تعالى: لِتَكونوا       شُهَداء على الناس؛ وضَرَبْتُه لِيتَأدَّب أَي لِكَيْ يتَأدَّبَ لأَجل       التأدُّبِ، ومنها لامُ العاقبة كقول الشاعر:       فلِلْمَوْتِ تَغْذُو الوالِداتُ سِخالَها،       كما لِخَرابِ الدُّورِ تُبْنَى المَساكِنُ       (* قوله «لخراب الدور» الذي في القاموس والجوهري: لخراب الدهر).       أي عاقبته ذلك؛ قال ابن بري: ومثله قول الآخر:       أموالُنا لِذَوِي المِيراثِ نَجْمَعُها،       ودُورُنا لِخَرابِ الدَّهْر نَبْنِيها       وهم لم يَبْنُوها للخراب ولكن مآلُها إلى ذلك؛ قال: ومثلُه ما قاله       شُتَيْم بن خُوَيْلِد الفَزاريّ يرثي أَولاد خالِدَة الفَزارِيَّةِ، وهم       كُرْدم وكُرَيْدِم ومُعَرِّض:       لا يُبْعِد اللّهُ رَبُّ البِلا       دِ والمِلْح ما ولَدَتْ خالِدَهْ       (* قوله «رب البلاد» تقدم في مادة ملح: رب العباد).       فأُقْسِمُ لو قَتَلوا خالدا،       لكُنْتُ لهم حَيَّةً راصِدَهْ       فإن يَكُنِ الموْتُ أفْناهُمُ،       فلِلْمَوْتِ ما تَلِدُ الوالِدَهْ       ولم تَلِدْهم أمُّهم للموت، وإنما مآلُهم وعاقبتُهم الموتُ؛ قال ابن       بري: وقيل إن هذا الشعر لِسِمَاك أَخي مالك بن عمرو العامليّ، وكان       مُعْتَقَلا هو وأخوه مالك عند بعض ملوك غسّان فقال:       فأبْلِغْ قُضاعةَ، إن جِئْتَهم،       وخُصَّ سَراةَ بَني ساعِدَهْ       وأبْلِغْ نِزاراً على نأْيِها،       بأَنَّ الرِّماحَ هي الهائدَهْ       فأُقسِمُ لو قَتَلوا مالِكاً،       لكنتُ لهم حَيَّةً راصِدَهْ       برَأسِ سَبيلٍ على مَرْقَبٍ،       ويوْماً على طُرُقٍ وارِدَهْ       فأُمَّ سِمَاكٍ فلا تَجْزَعِي،       فلِلْمَوتِ ما تَلِدُ الوالِدَهْ       ثم قُتِل سِماكٌ فقالت أمُّ سماك لأخيه مالِكٍ: قبَّح الله الحياة بعد       سماك فاخْرُج في الطلب بأخيك، فخرج فلَقِيَ قاتِلَ أَخيه في نَفَرٍ       يَسيرٍ فقتله. قال وفي التنزيل العزيز: فالتَقَطَه آلُ فرعَون ليكونَ لهم       عَدُوّاً وحَزَناً؛ ولم يلتقطوه لذلك وإنما مآله العداوَة، وفيه: ربَّنا       لِيَضِلُّوا عن سَبيلِك؛ ولم يُؤْتِهم الزِّينةَ والأَموالَ للضلال وإِنما       مآله الضلال، قال: ومثله: إِني أَراني أعْصِرُ خَمْراً؛ ومعلوم أَنه لم       يَعْصِر الخمرَ، فسماه خَمراً لأنَّ مآله إلى ذلك، قال: ومنها لام الجَحْد       بعد ما كان ولم يكن ولا تَصْحَب إلا النفي كقوله تعالى: وما كان اللهُ       لِيُعذِّبَهم، أي لأن يُعذِّبهم، ومنها لامُ التاريخ كقولهم: كَتَبْتُ       لِثلاث خَلَوْن أي بَعْد ثلاث؛ قال الراعي:       حتّى وَرَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائِصٍ       جُدّاً، تَعَاوَره الرِّياحُ، وَبِيلا       البائصُ: البعيد الشاقُّ، والجُدّ: البئرْ وأَرادَ ماءَ جُدٍّ، قال:       ومنها اللامات التي تؤكِّد بها حروفُ المجازة ويُجاب بلام أُخرى توكيداً       كقولك: لئنْ فَعَلْتَ كذا لَتَنْدَمَنَّ، ولئن صَبَرْتَ لَترْبحنَّ. وفي       التنزيل العزيز: وإِذ أَخذَ اللّهُ ميثاق النبييّن لَمَا آتَيْتُكُم من       كِتابٍ وحِكمة ثم جاءكم رسول مَصدِّقٌ لِما معكم لَتُؤمِنُنَّ به       ولَتَنْصُرُنَّه «الآية»؛ روى المنذري عن أبي طالب النحوي أَنه قال: المعنى في قوله       لَمَا آتَيْتكم لَمَهْما آتيتكم أَي أَيُّ كِتابٍ آتيتُكم لتُؤمنُنَّ به       ولَتَنْصُرُنَّه، قال: وقال أحمد بن يحيى قال الأخفش: اللام التي في       لَمَا اسم       (* قوله «اللام التي في لما اسم إلخ» هكذا بالأصل، ولعل فيه سقطاً،       والأصل اللام التي في لما موطئة وما اسم موصول والذي بعدها إلخ). والذي       بعدها صلةٌ لها، واللام التي في لتؤمِنُنّ به ولتنصرنَّه لامُ القسم       كأَنه قال واللّه لتؤْمنن، يُؤَكّدُ في أَول الكلام وفي آخره، وتكون من       زائدة؛ وقال أَبو العباس: هذا كله غلط، اللام التي تدخل في أَوائل الخبر تُجاب       بجوابات الأَيمان، تقول: لَمَنْ قامَ لآتِينَّه، وإذا وقع في جوابها ما       ولا عُلِم أَن اللام ليست بتوكيد، لأنك تضَع مكانها ما ولا وليست       كالأُولى وهي جواب للأُولى، قال: وأَما قوله من كتاب فأَسْقط من، فهذا غلطٌ لأنّ       من التي تدخل وتخرج لا تقع إِلاَّ مواقع الأَسماء، وهذا خبرٌ، ولا تقع       في الخبر إِنما تقع في الجَحْد والاستفهام والجزاء، وهو جعل لَمَا بمنزلة       لَعَبْدُ اللّهِ واللّهِ لَقائمٌ فلم يجعله جزاء، قال: ومن اللامات التي       تصحب إنْ: فمرّةً تكون بمعنى إِلاَّ، ومرةً تكون صلة وتوكيداً كقول اللّه       عز وجل: إِن كان وَعْدُ ربّنا لَمَفْعولاً؛ فمَنْ جعل إنْ جحداً جعل       اللام بمنزلة إلاّ، المعنى ما كان وعدُ ربِّنا إِلا مفعولاً، ومن جعل إن       بمعنى قد جعل اللام تأكيداً، المعنى قد كان وعدُ ربنا لمفعولاً؛ ومثله قوله       تعالى: إن كِدْتع لَتُرْدِين، يجوز فيها المعنيان؛ التهذيب: «لامُ التعجب       ولام الاستغاثة» روى المنذري عن المبرد أنه قال: إذا اسْتُغِيث بواحدٍ       أو بجماعة فاللام مفتوحة، تقول: يا لَلرجالِ يا لَلْقوم يا لزيد، قال:       وكذلك إذا كنت تدعوهم، فأَما لام المدعوِّ إليه فإِنها تُكسَر، تقول: يا       لَلرِّجال لِلْعجب؛ قال الشاعر:       تَكَنَّفَني الوُشاةُ فأزْعَجوني،       فيا لَلنّاسِ لِلْواشي المُطاعِ       وتقول: يا للعجب إذا دعوت إليه كأَنك قلت يا لَلنَّاس لِلعجب، ولا يجوز       أَن تقول يا لَزيدٍ وهو مُقْبل عليك، إِنما تقول ذلك للبعيد، كما لا يجوز       أَن تقول يا قَوْماه وهم مُقبِلون، قال: فإن قلت يا لَزيدٍ ولِعَمْرو       كسرْتَ اللام في عَمْرو، وهو مدعوٌ، لأَنك إِنما فتحت اللام في زيد للفصل       بين المدعوّ والمدعوّ إليه، فلما عطفت على زيد استَغْنَيْتَ عن الفصل لأَن       المعطوف عليه مثل حاله؛ وقد تقدم قوله:       يا لَلكهولِ ولِلشُّبّانِ لِلعجب       والعرب تقول: يا لَلْعَضِيهةِ ويا لَلأَفيكة ويا لَلبَهيتة، وفي اللام       التي فيها وجهان: فإِن أردت الاستغاثة نصبتها، وإِن أَردت أَن تدعو إليها       بمعنى التعجب منه كسرتها، كأَنك أَردت: يا أَيها الرجلُ عْجَبْ       لِلْعَضيهة، ويا أيها الناس اعْجَبوا للأَفيكة. وقال ابن الأَنباري: لامُ       الاستغاثة مفتوحة، وهي في الأَصل لام خفْضٍ إِلا أَن الاستعمال فيها قد كثر مع       يا، فجُعِلا حرفاً واحداً؛ وأَنشد:       يا لَبَكرٍ أنشِروا لي كُلَيباً       قال: والدليل على أَنهم جعلوا اللام مع يا حرفاً واحداً       قول الفرزدق:       فخَيرٌ نَحْنُ عند الناس منكمْ،       إذا الداعي المُثَوِّبُ قال: يالا       وقولهم: لِم فعلتَ، معناه لأيِّ شيء فعلته؟ والأصل فيه لِما فعلت فجعلوا       ما في الاستفهام مع الخافض حرفاً واحداً واكتفَوْا بفتحة الميم من اإلف       فأسْقطوها، وكذلك قالوا: عَلامَ تركتَ وعَمَّ تُعْرِض وإلامَ تنظر       وحَتَّمَ عَناؤُك؟ وأنشد:       فحَتَّامَ حَتَّام العَناءُ المُطَوَّل       وفي التنزيل العزيز: فلِمَ قتَلْتُموهم؛ أراد لأي علَّة وبأيِّ حُجّة،       وفيه لغات: يقال لِمَ فعلتَ، ولِمْ فعلتَ، ولِما فعلت، ولِمَهْ فعلت،       بإدخال الهاء للسكت؛ وأنشد:       يا فَقْعَسِيُّ، لِمْ أَكَلْتَه لِمَهْ؟       لو خافَك اللهُ عليه حَرَّمَهْ       قال: ومن اللامات لامُ التعقيب للإضافة وهي تدخل مع الفعل الذي معناه       الاسم كقولك: فلانٌ عابرُ الرُّؤْيا وعابرٌ لِلرؤْيا، وفلان راهِبُ رَبِّه       وراهبٌ لرَبِّه. وفي التنزيل العزيز: والذين هم لربهم يَرهبون، وفيه: إن       كنتم للرؤْيا تَعْبُرون؛ قال أبو العباس ثعلب: إنما دخلت اللام       تَعْقِيباً للإضافة، المعنى هُمْ راهبون لربهم وراهِبُو ربِّهم، ثم أَدخلوا اللام       على هذا، والمعنى لأنها عَقَّبت للإضافة، قال: وتجيء اللام بمعنى إلى       وبمعنى أَجْل، قال الله تعالى: بأن رَبَّكَ أَوْحى لها؛ أي أَوحى إليها،       وقال تعالى: وهم لها سابقون؛ أي وهم إليها سابقون، وقيل في قوله تعالى:       وخَرُّوا له سُجَّداً؛ أي خَرُّوا من أَجلِه سُجَّداً كقولك أَكرمت فلاناً لك       أي من أَجْلِك. وقوله تعالى: فلذلك فادْعُ واسْتَقِمْ كما أُمِرْتَ؛       معناه فإلى ذلك فادْعُ؛ قاله الزجاج وغيره. وروى المنذري عن أبي العباس أنه       سئل عن قوله عز وجل: إن أحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لأَنفُسكم وإن       أَسأْتُمْ فلها؛ أي عليها       (* قوله «فلها أي عليها» هكذا بالأصل، ولعل فيه سقطاً،       والأصل: فقال أي عليها). جعل اللام بمعنى على؛ وقال ابن السكيت في قوله:       فلما تَفَرَّقْنا، كأنِّي ومالِكاً       لطولِ اجْتماعٍ لم نَبِتْ لَيْلةً مَعا       قال: معنى لطول اجتماع أي مع طول اجتماع، تقول: إذا مضى شيء فكأنه لم       يكن، قال: وتجيء اللام بمعنى بَعْد؛ ومنه قوله:       حتى وَرَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائِص       أي بعْد خِمْسٍ؛ ومنه قولهم: لثلاث خَلَوْن من الشهر أي بعد ثلاث، قال:       ومن اللامات لام التعريف التي تصحبها الألف كقولك: القومُ خارجون والناس       طاعنون الحمارَ والفرس وما أشبهها، ومنها اللام الأصلية كقولك: لَحْمٌ       لَعِسٌ لَوْمٌ وما أَشبهها، ومنها اللام الزائدة في الأَسماء وفي الأفعال       كقولك: فَعْمَلٌ لِلْفَعْم، وهو الممتلئ، وناقة عَنْسَل للعَنْس       الصُّلبة، وفي الأَفعال كقولك قَصْمَله أي كسره، والأصل قَصَمه، وقد زادوها في       ذاك فقالوا ذلك، وفي أُولاك فقالوا أُولالِك، وأما اللام التي في لَقعد       فإنها دخلت تأْكيداً لِقَدْ فاتصلت بها كأَنها منها، وكذلك اللام التي في       لَما مخفّفة. قال الأزهري: ومن اللاَّماتِ ما رَوى ابنُ هانِئٍ عن أبي زيد       يقال: اليَضْرِبُك ورأَيت اليَضْرِبُك، يُريد الذي يضرِبُك، وهذا       الوَضَع الشعرَ، يريد الذي وضَع الشعر؛ قال: وأَنشدني المُفضَّل:       يقولُ الخَنا وابْغَضُ العْجْمِ ناطِقاً،       إلى ربِّنا، صَوتُ الحمارِ اليُجَدَّعُ       يريد الذي يُجدَّع؛ وقال أيضاً:       أَخِفْنَ اطِّنائي إن سَكَتُّ، وإنَّني       لَفي شُغُلٍ عن ذَحْلِا اليُتَتَبَّعُ       (* قوله «أخفن اطنائي إلخ» هكذا في الأصل هنا، وفيه في مادة تبع: اطناني       ان شكين، وذحلي بدل ذحلها).       يريد: الذي يُتتبَّع؛ وقال أبو عبيد في قول مُتمِّم:       وعَمْراً وحوناً بالمُشَقَّرِ ألْمَعا       (* قوله «وحوناً» كذا بالأصل).       قال: يعني اللَّذَيْنِ معاً فأَدْخل عليه الألف واللام صِلةً، والعرب       تقول: هو الحِصْنُ أن يُرامَ، وهو العَزيز أن يُضَامَ، والكريمُ أن       يُشتَمَ؛ معناه هو أَحْصَنُ من أن يُرامَ، وأعزُّ من أن يُضامَ، وأَكرمُ من أن       يُشْتَم، وكذلك هو البَخِيلُ أن يُرْغَبَ إليه أي هو أَبْخلُ من أَن       يُرْغَبَ إليه، وهو الشُّجاع أن يَثْبُتَ له قِرْنٌ. ويقال: هو صَدْقُ       المُبْتَذَلِ أي صَدْقٌ عند الابتِذال، وهو فَطِنُ الغَفْلةِ فَظِعُ المُشاهدة.       وقال ابن الأنباري: العرب تُدْخِل الألف واللام على الفِعْل المستقبل على       جهة الاختصاص والحكاية؛ وأنشد للفرزدق:       ما أَنتَ بالحَكَمِ التُّرْضَى حْكُومَتُه،       ولا الأَصِيلِ، ولا ذِي الرَّأْي والجَدَلِ       وأَنشد أَيضاً:       أَخفِنَ اطِّنائي إن سكتُّ، وإنني       لفي شغل عن ذحلها اليُتَتَبَّع       فأَدخل الأَلف واللام على يُتتبّع، وهو فعلٌ مستقبل لِما وَصَفْنا، قال:       ويدخلون الألف واللام على أَمْسِ وأُلى، قال: ودخولها على المَحْكِيَّات       لا يُقاس عليه؛ وأَنشد:       وإنِّي جَلَسْتُ اليومَ والأَمْسِ قَبْلَه       بِبابِك، حتى كادت الشمسُ تَغْرُبُ       فأََدخلهما على أََمْسِ وتركها على كسرها، وأَصل أَمْسِ أَمرٌ من       الإمْساء، وسمي الوقتُ بالأمرِ ولم يُغيَّر لفظُه، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(لوم) اللام والواو والميم كلمتانِ تدلُّ إحداهما على العَتْب والعَذْل، والأخرى على الإبطاء.
فالأوَّل اللَّوْم، وهو العَذْل. تقول: لُمْتُه لَوْماً، والرّجلُ مَلوم. والمُلِيم: الذي يستحقُّ اللَّوْم. واللَّوْماء([17]): الملامة، ورجل لُوَمة: يلُوم الناس. ولُومة يُلام.
والكلمة الأخرى التلوُّم، وهو التمكُّث. ويقال: إنَّ اللاَّمَةَ: الأمرُ يُلاَم([18]) عليه الإنسان.
القاموس المحيط:
اللَّوْمُ واللَّوْماءُ واللَّوْمَى واللائمةُ العَذْلُ. ولامَ لَوْماً ومَلاماً ومَلامةً، فهو مَليمٌ ومَلومٌ وألامَه، ولَوَّمَه للمُبالغةِ، فالْتَامَ هو. وقَوْمٌ لُوَّامٌ ولُوَّمٌ ولُيَّمٌ. واللَّوَمُ، محركةً كثْرَةُ العَذْلِ.
ولاوَمْتُه: لُمْتُهُ ولامَني،وتَلاوَمْنا كذلك. وألامَ: أتَى ما يُلامُ عليه، أو صارَ ذا لائمَةٍ. واسْتَلامَ إليهم: أتاهُم بما يَلومونَهُ. ورجلٌ لُومَةٌ، بالضم: مَلومٌ. وكهُمَزَةٍ: لَوَّامٌ. وجاءَ بِلَوْمَةٍ، بالفتح، ولامَةٍ: ما يُلامُ عليه. وتَلَوَّمَ في الأَمْرِ: تَمَكَّثَ، وانْتَظَرَ. ولي فيه لُومَةٌ، بالضم: تَلَوُّمٌ.
ولِيمَ به: قُطِعَ. واللَّوْمَةُ: الشَّهْدَةُ. واللامُ: الهَوْلُ، كاللامَةِ واللَّوْمِ، وشَخْصُ الإِنْسانِ، والقُرْبُ، والشديدُ من كُلِّ شيءٍ، وحَرْفُ هجاءٍ. ولَوَّمَ لامَاً: كَتَبها.
تاج العروس:
( اللوم واللوماء ) بالمد كما في التهذيب ( واللومى ) بالقصر كما في الصحاح وضبطه بعض بالضم وهكذا هو في بعض نسخ الصحاح ( واللائمة ) كالنافلة والعافية ( العذل تقول ( لام ) على كذا ( لوما وملاما وملامة ) ولومة وجمع اللائمة اللوائم يقال مازلت أتجرع فيك اللوا ئم وجمع
الملامة ملاوم كما في الصحاح ( فهو مليم ) بفتح الميم حكاها سيبويه ( وملوم ) استحق اللوم قال سيبويه انما عدلوا الى الياء والكسرة استثقالا للواو مع الضمة ( وألامه ) الامة بمعنى لامه قاله أبو عبيدة وأنشد لمعفل بن خويلد الهذلى حمدت الله ان أمسى ربيع * بدار الهون ملحيا ملاما أي ملوما ( ولومه ) شدد ( للمبالغة ) فهو ملوم كما في الصحاح قال عنترة ريذ يداه بالقداح إذا شتا * هتاك عايات النجار ملوم أي يكرم كرما يلام لاجله ( فالتام هو ) قال في النوادر لامنى فلان فالتمت ومعضنى فامتعضت وعذلنى فاعتذلت وحضني فاحتضضت وأمرتي فأتمرت إذا قبل قوله منه اه فهو حينئذ مطاوع لام لا ألام ولوم كما يقتضيه سياق المصنف ولو قدمه في الذكر قبل قوله وألامه كان حسنا ( وقولهم لوام ) كزنار ( ولوم ) كراكع وركع ( وليم ) بالياء غيرت الواو لقربها من الطرف ( واللوم محركة كثرة العذل ) عن ابن الاعرابي ( ولاومته ) ملاومة ( لمته ولامنى ) وفى حديث ابن أم مكتوم ولى قائد لا يلاومني قال ابن الاثير كذا جاء في رواية بالواو وأصله الهمز من الملاءمة وهى الموافقة ثم يخفف فيصير ياء واما الواو فلا وجه لها ( وتلاومنا كذلك ) كما في الصحاح أي كلاهما من باب المفاعلة والتفاعل يقتضيان التشارك ( وألام ) الرجل ( أتى ما ) وفى الصحاح أتى بما ( يلام عليه ) يقال لام فلان غير مليم وفى المثل رب لائم مليم قالت أم عمير بن سلمى الحنفي تخاطب ولدها عميرا تعد معاذرا لا عذر فيها * ومن يخذل أخاه فقد ألاما وقال لبيد : سفها عذلت ولمت غير مليم * وهداك قبل اليوم غير حكيم وقوله تعالى فالتقمه الحوت وهو مليم قال بعضهم المليم هنا بمعنى ملوم ونفله الفراء عن العرب أيضا قال الازهرى من قال مليم بناه على ليم ( أو ) ألام الرجل ( صار ذالائمة ) قاله سيبويه ( واستلام إليهم ) استذم كما في الصحاح أي ( أتاهم بما يلومونه ) عليه قال القطامى فمن يكن استلام الى نوى * فقد أكرمت يا زفر المتاعا ( ورجل لومة بالضم ) أي ( ملوم ) يلومه الناس ( و ) لومة ( كهمزة ) أي ( لوام ) يلوم الناس مثل هزأة وهزأة كما في الصحاح ويطرد عليه باب ( وجاء بلومة بالفتح ولامة ) أي ( ما يلام عليه وتلوم في الامر تمكث وانتظر ) كما في الصحاح وقال ابن بزرج التلوم التنظر للامر تريده وفى حديث عمرو بن سلمة الجرمى وكانت العرب تلوم باسلامهم الفتح أي تنتظر وأراد تتلوم فحذف احدى التائين تخفيفا وفى حديث على رضى الله عنه إذا أجنب في السفر تلوم ما بينه وبين آخر الوقت أي انتظر ونقل شيخنا عن الاندلسي شارح المفصل ان التلوم انتظار من يتجنب الملامة فتفعل بمعنى تجنب ( ولى فيه لومة بالضم ) أي ( تلوم ) أي تلبث وانتظار ( وليم به ) إذا ( قطع ) به فهو مليم ( واللومة ) بالفتح كما هو مقتضى اطلاقه وفى بعض النسخ بالضم ( الشهدة ) ومر له في ل أ م اللئم بالكسر العسل ( واللام الهول ) قال المتلمس : ويكاد من لام يطير فؤادها * إذا مر مكاء الضحى المتنكس ( كاللامة واللوم و ) اللام ( شخص الانسان ) غير مهموزة نقله الجوهرى وبه فسرابن الاعرابي قول المتلمس وأنشد الجوهرى اللراجز : مهرية تخطر في زمامها * لم يبق منها السير غير لامها ( و ) قال أبو الدقيش اللام ( القرب ) وبه فسر قول المتلمس أيضا ( و ) اللام ( الشديد من كل شئ ) قال ابن سيده وأراه قد تقدم في الهمز ( و ) اللام ( حرف هجاء ) مجهور يكون أصلا وبدلا وزائدا قال ابن سيده وانما قضيت على ان عينها منقلبة عن واو لما تقدم في أخواتها مما عينه ألف ( ولوم لاما ) إذا ( كتبها ) نقله الازهرى عن النحويين كما يقال كوف كافا وفى البصائر هي من حروف الذلاقة مخرجها ذلق اللسان جوار مخرج النون

##### Türkçe

لوم
**لَامَ - يَلُوْمُ** - **لائِم** - **لََوَّام** - **لََوَّامة** - **لَوْمَة** - **مَلُوْم** - **مَلُوْمِيْن** - **أَلامَ - يُلِيْمُ** - **مُلِيْم** - **تَلاوَمَ - يَتَلاوَمُ**

**لامَ - يَلُوْمُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyde: onu bir günahın veya bir hatanın veya bir kusurun sorumlusu kılar: bir varlıktan eksiklik veya hata veya kusur niteliği taşıyan bir fiil vuku bulur; varlık yahut başkası bunun için etkeni veya sebebi bulmaya çalışır; sonra da bu varlığın veya bu işin sebep olduğuna karar verir.

**لائِم**: “**لامَ - يَلُوْمُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.

**لََوَّام**: “**فـعـَّال**” vezninde: “**لَامَ - يَلُوْمُ**”dan mübalağa ism-i fâil: çok kınayan.

**لََوَّامة - اللَّوَّامة**: “**لََوَّام**”ın müennesi.

**لَوْمَة**: “**فَعْلَة**” vezninde, “**لَامَ - يَلُوْمُ**”dan bir kere için fiil ismi: tek bir meseleye yönelik olarak “**لَامَ - يَلُوْمُ**” fiili, bütünüyle bir defa tamamlandığında.

**مَلُوْم**: “**لَامَ - يَلُوْمُ**”dan ism-i mef‘ûl: aslı “**ملووم**”dur: kınanan; eksik veya hatalı yahut içinde kusur bulunan bir fiile sebep olanın kendisi olduğuna hükmedilen kimse.

**مَلُوْمِيْن**: “**مَلُوم**”un çoğulu.

**أَلامَ - يُلِيْم** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyle (günah): “**أفْعَلَ**” vezninde; “**لَامَ - يَلُوْمُ**”dan: onu bir günah sebebiyle bir varlığı “**يَلُوْمُ**” eder kıldı; yahut kendisini günahla kınanır kıldı: “**ألام الكائنُ بالذنب**”ın takdiri: varlık, kendisini günahla kınadı.

**مُلِيْم**: “**ألامَ - يُلِيم**”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: “**يَلُوْم**” eden; özellikle kendisini “**يَلُوْم**” eden.

**تَلاوَمَ - يَتَلاوَمُ**: “**تفاعَلَ**” vezninde, “**لَامَ - يَلُوْمُ**”dan: öz-fiil ile bir başkasıyla kınamayı karşılıklı değiş tokuş eder: kınama fiili, iki veya daha fazla arasında karşılıklı olduğunda; her biri, hatanın veya eksikliğin veya kusurun arkasındaki sebebin öteki olduğunu atar.

Ve lafız, “başkasının iradesine etki etmek için vaaz ve nasihat ve kınama ve azarlama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**وَعِدَ - يَوْعَدُ**، **جَلَبَ - يَجْلِبُ**، **نَهَرَ - يَنْهَرُ**، **لَامَ - يَلُوْمُ**، **وَعَظ َ - يَعِظُ**، **عَتِب - يَعْتَبُ** (**عَتَبَ - يَعْتِبُ**)

**لام - يلوم - تلومون - لمتنني - لوموا**
	﴿Dedi ki: “İşte bu, hakkında beni kınadığınız şeydir; andolsun, ben onu nefsinden murad etmek istedim de o iffetli davrandı; eğer ona emrettiğimi yapmazsa mutlaka hapsedilecek ve mutlaka aşağılananlardan olacak.” (32)﴾ Yusuf
	﴿Şeytan, iş bitirilince dedi ki: “Şüphesiz Allah size hak vaadi vaad etti; ben de size vaad ettim de size aykırı çıktım; benim sizin üzerinizde bir sultanım yoktu, ancak sizi çağırdım da bana icabet ettiniz; artık beni kınamayın, kendinizi kınayın; ben sizin imdadınıza yetişen değilim, siz de benim imdadıma yetişen değilsiniz; daha önce beni ortak koşmanızı inkâr ettim; şüphesiz zalimler için elem verici bir azap vardır.” (22)﴾ İbrahim

**لائم**
 ﴿Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah yakında bir kavim getirecektir; onları sever ve onlar da O’nu sever; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli; Allah yolunda cihad ederler ve bir kınayanın kınamasından korkmazlar; bu Allah’ın fazlıdır, onu dilediğine verir; Allah vâsi‘dir, alîmdir. (54)﴾ Mâide

**لَوَّام - اللوامة**
﴿Hayır; kınayan nefse yemin ederim. (2)﴾ Kıyâme

**لومة**
 ﴿Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse, Allah yakında bir kavim getirecektir; onları sever ve onlar da O’nu sever; müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı izzetli; Allah yolunda cihad ederler ve bir kınayanın kınamasından korkmazlar; bu Allah’ın fazlıdır, onu dilediğine verir; Allah vâsi‘dir, alîmdir. (54)﴾ Mâide

**ملوم - ملوما - ملومين**
 ﴿Elini boynuna bağlı kılma ve onu büsbütün de açma; sonra kınanmış, hasret içinde oturursun. (29)﴾ İsrâ
 ﴿Bu, Rabbinin hikmetten sana vahyettiği şeylerdendir; Allah ile beraber başka bir ilâh kılma; sonra kınanmış, kovulmuş olarak cehenneme atılırsın. (39)﴾ İsrâ
 	﴿Ancak eşleri veya sağ ellerinin malik oldukları hariç; şüphesiz onlar kınanmış değillerdir. (6)﴾ Mü’minûn
 	﴿Ancak eşleri veya sağ ellerinin malik oldukları hariç; şüphesiz onlar kınanmış değillerdir. (30)﴾ Me‘âric
 	﴿Öyleyse onlardan yüz çevir; sen kınanmış değilsin. (54)﴾ Zâriyât

**مليم**
 ﴿Derken balık onu yuttu; o kınanmış idi. (142)﴾ Sâffât
 ﴿Derken onu ve askerlerini yakaladık; onları denize attık; o kınanmış idi. (40)﴾ Zâriyât

**تلاوم - يتلاوم - يتلاومون**
﴿Derken birbirlerine yöneldiler; birbirlerini kınıyorlardı. (30)﴾ Kalem

مختار الصحاح
● [لوم] ل و م: **اللَّوْمُ** azarlamadır; “şuna karşı onu kınadı” dersin; **قال** babındandır; **لَوْمَةً** da (vardır); o hâlde o **مَلُومٌ**dur. **لَوَّمَهُ** da (vardır), mübalağa için şeddeli. **اللَّوَّمُ** “**لائِمٍ**”in cem‘idir; **راكع** ve **رُكَّع** gibi. **اللائِمةُ** **الملامة**dır; “Sende, **اللَّوَائِمَ**i hâlâ yudum yudum içiyorum” denir. **المَلاَوِمُ** “**مَلاَمةٍ**”nin cem‘idir. **ألاَمَ** adam, kınanacağı şeyi yaptı. Meselde: “Nice **لائِمٍ** vardır ki **مُلِيمٌ**dir.” Ebû Ubeyde: **ألاَمَهُ** “onu kınadı” manasındadır. **تَلاَوَمُوا**: yani birbirlerini kınadılar. **لُومةٌ** adam: insanlar onu kınar. **لُوَمَةٌ** (vavın fethiyle): insanları kınar. **التَّلَوُّمُ**: bekleme ve oyalanma.

الراغب
لوم
- **اللوم**: insanı, içinde kınama bulunan şeye nispet ederek azarlamaktır. Denir: “Onu kınadım”; o hâlde o **ملوم**dur. Yüce Allah dedi ki: ﴿“Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın”﴾ [İbrahim/22], ﴿“İşte bu, hakkında beni kınadığınız şeydir”﴾ [Yusuf/32], ﴿“Bir kınayanın kınamasından korkmazlar”﴾ [Mâide/54], ﴿“Şüphesiz onlar kınanmış değillerdir”﴾ [Mü’minûn/6]; çünkü kınamayı, eğer kınanmazlarsa kınamanın üstünde olanın onlara yapılmayacağına dikkat çekmek için zikretti. **وألام**: kınamayı hak etti. Yüce Allah dedi ki: ﴿“Onları denize attık; o kınanmış idi”﴾ [Zâriyât/40]. **التلاوم**: birbirlerini kınamalarıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿“Birbirlerini kınıyorlardı”﴾ [Kalem/30]. Ve O’nun sözü: ﴿“Hayır; kınayan nefse yemin ederim”﴾ [Kıyâme/ 2]; denildi ki: o, bir faziletin bir kısmını kazanmış nefistir; hoş olmayanı işlediğinde sahibini kınar; o, mutmainne nefisten aşağıdır (denir: nefisler üç mertebedir: birincisi: kötülüğü emreden nefis. Yüce Allah dedi ki: ﴿“Nefsimi temize çıkarmam; şüphesiz nefis kötülüğü emredicidir”﴾. İkincisi – ki onun üstündedir –: kınayan nefis; zikredildiği gibi. Üçüncüsü: mutmainne nefis. Yüce Allah dedi ki: ﴿“Ey mutmainne nefis * Rabbine dön, razı ve razı olunmuş olarak”﴾ ); ve denildi ki: bilakis o, zatında itminan bulmuş ve başkasını edeplendirmeye aday hâle gelmiş nefistir; o, mutmainne nefisten üstündür. Denir: **رجل لومة**: insanları kınar; **ولومة**: insanlar onu kınar; **سخرة وسخرة** ve **هزأة وهزأة** gibi. **واللومة**: kınamadır. **واللائمة**: insanın kendisi sebebiyle kınandığı şeydir.

ملخص اللسان:
1.     **اللَّومُ** ve **اللّوْماءُ** ve **اللَّوْمَى** ve **اللائمة**: azarlamadır. “Şuna karşı onu kınadı” **يَلومُه**: **لَوْماً** ve **مَلاماً** ve **ملامةً** ve **لوْمةً** (olarak); o hâlde o **مَلُوم** ve **مَلِيمٌ**dir: **اللَّوْمَ**u hak etti. **والمَلاوِم**: **المَلامة**nın cem‘idir. **واللاّمةُ**: kendisi sebebiyle kınanılan iştir. “Falan, kınanmayı hak etmiş olmaksızın başkasını kınadı” denir.

2.     **أَلامَ** adam; o hâlde o **مُليم**dir; eğer kendisi sebebiyle kınanılan bir günah getirirse. Allah تعالى dedi ki: “Derken balık onu yuttu; o **مُليمٌ** idi.”

3.     **ولاوَمْتُه**: onu kınadım ve o beni kınadı. **وتَلاوَمَ** iki adam: her biri arkadaşını kınadı. “**بلَوْمَةٍ** ile geldi”: yani kendisi sebebiyle kınanılan şeyle. **والمُلاوَمة**: bir adamı kınaman ve onun da seni kınamasıdır. **وتَلاوَمُوا**: birbirlerini kınadılar.

4.     **وتَلَوَّمَ** işte: oyalanıp bekledi. “Bende onda **لُومةٌ** vardır”: yani **تَلَوُّم**. **التَّلَوُّمُ**: istediğin iş için düşünerek bakmadır. **والتَّلَوُّم**: bekleme ve ağırdan almadır.

5.      Ve **اللُّومة**dan olması caizdir; o da ihtiyaçtır; yani giderilmesini bekleyen. **ولِيمَ بالرجل**: kesildi. **واللَّوْمةُ**: şehadet.

6. **اللامةُ** ve **اللامُ**, hemzesiz, ve **اللَّوْمُ**: dehşet; ve el-Mutalammis’e ait olarak inşad etti:
ويكادُ من **لامٍ** يَطيرُ فُؤادُها
- ve **اللامُ**: her şeyden şiddetli olan.

7. **اللامُ**: yakınlık.

8. **اللامُ**: el-Mutalammis’in beytindeki şahıs. Denilir: **رأَيت لامَه** yani onun şahsını.

9. Ömer’in hadisindeki sözü: **لوْما أَبقَيْتَ** yani “keşke bıraksaydın”; ve o, mânâ harflerinden bir harftir; mânâsı teşvik etmektir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **لوما تأْتينا بالملائكة**.

● - لوم: **اللَّومُ** ve **اللّوْماءُ** ve **اللَّوْمَى** ve **اللائمة**: adalet. Onu şu şeye karşı kınadı: onu kınar; kınama olarak ve kınama olarak ve kınama olarak ve bir kınama olarak; artık o kınanmış ve **مَلِيمٌ**’dir: kınamayı hak etti; bunu Sîbeveyh nakletti; dedi ki: ancak **الواو**’dan **الياء**’ya ve kesreye döndüler; **الواو**’yu **الضَّمَّة** ile birlikte ağır bulmaktan dolayı. Ve onu kınadı ve onu çokça kınadı ve ben onu kınadım: **لُمْتُه** mânâsında; Hüzeylî Ma‘kıl b. Huveylid dedi ki:
     Allah’a hamd ettim ki Rebî‘ akşamladı,
     alçaklık yurdunda, tuzlanmış olarak, kınanmış.
Ebû Ubeyde dedi ki: Adamı kınadım ve onu kınadım bir mânâdadır; Ma‘kıl’ın beytini de okudu; ve ‘Antere dedi ki:
     Kışın oklarla iki eli (meşgul) olan,
     tüccarların hedeflerini yırtan, kınayan.
Yani, onun yüzünden kınanılan bir cömertlikle ikram edilir; ve **لَوّامَه**’yi mübalağa için şeddeli yaptı.
Ve **اللُّوَّمُ**: **اللائم**’in çoğulu; tıpkı **راكِعٍ** ve **رُكَّعٍ** gibi. Ve bir kavim **لُوّامٌ** ve **لُوّمٌ** ve **لُيَّمٌ**: **الواو** uca yakınlığından dolayı değiştirildi. Ve adam **أَلامَ** etti: üzerine kınanacağı şeyi yaptı. Sîbeveyh dedi ki: **ألامَ**; **لائمة** sahibi oldu. Ve onu kınadı: onun işi hakkında haber verdi. Ve adam insanlara doğru **اسْتلامَ** etti; yani kendini zemme nisbet etti. Ve onlara doğru **استَلامَ** etti: kendisini onunla kınayacakları şeyi onlara getirdi; Kutâmî dedi ki:
     Kim bir **نَوِيّ**’ye doğru **اسْتلامَ** etmiş olursa,
     artık ikram ettin, ey Züfer, eşyayı.
Tehzîb: Adam **أَلامَ** eder; artık o **مُليم**’dir, eğer üzerine kınanacağı bir günah getirirse; Allah Teâlâ dedi ki: “Derken balık onu yuttu; o ise **مُليمٌ** idi.” Ve Nevâdir’de: Falan beni kınadı da ben **فالْتَمْتُ** ettim; ve beni kızdırdı da ben **امْتَعَضْت** ettim; ve beni azarladı da ben **اعْتَذَلْتُ** ettim; ve beni teşvik etti de ben **احْتَضَضت** ettim; ve bana emretti de ben **أْتَمَرْت** ettim; onun sözünü ondan kabul ettiğinde. Ve bir adam **لُومة**: insanlar onu kınar. Ve **لُوَمَة**: insanları kınar; tıpkı **هُزْأَة** ve **هُزَأَة** gibi. Ve bir adam **لُوَمَة**: çok kınayan; üzerine bir bâb sürülür
     (* asılda böyle boşluk) . . .
Ve ben onu **ولاوَمْتُه** ettim: onu kınadım ve o beni kınadı. Ve iki adam **تَلاوَمَ** etti: her biri arkadaşını kınadı. Ve bir **بلَوْمَةٍ** ile geldi; yani üzerine kınanacağı şeyle. Ve **المُلاوَمة**: bir adamı kınaman ve onun seni kınaması. Ve **تَلاوَمُوا**: birbirlerini kınadılar; ve hadiste: “Aralarında **فتَلاوَموا** ettiler” yani bazısı bazısını kınadı; bu, onu kınadı, onu kınar, kınama olarak; onu azarladığında ve sert davrandığında, ondan **مُفاعلة**’dir. Ve İbn Abbâs hadîsinde: “Biz **فتَلاوَمْنا** ettik.” Ve işte **تَلَوَّمَ** etti: ağır davrandı ve bekledi. Ve bende onun hakkında bir **لُومةٌ** vardır; yani bir **تَلَوُّم**. İbn Büzerc: **التَّلَوُّمُ**; istediğin iş için bakınmadır. Ve **التَّلَوُّم**: bekleme ve oyalanmadır. Ve ‘Amr b. Seleme el-Cermî hadîsinde: “Araplar fetihte onların İslâmına **تَلَوّمُ** ederdi” yani beklerdi; **تَتَلَوّم**’u kastetti de iki **التاء**’dan birini hafifletme için düşürdü; bu onların sözünde çoktur. Ve Ali hadîsinde, عليه السلام: “Seferde cünüp olursa, vaktin sonuna kadar arası için **تَلَوََّم** eder” yani bekler; ve **تَلَوَّمَ** ettiği şey üzerine, onu ister. Ve **تَلَوّم** etti kendi **لُوامَته**’si üzerine; yani ihtiyacı üzerine. Ve denir: Kavim kendileri için **لُواماتٍ** giderdi; o da ihtiyaçlardır; bir tanesi **لُوَامة**’dir. Ve hadiste: “Kötüdür, Allah’a yemin olsun, işaret arayan ihtiyarın ve **المُتلومِّم** gencin ameli”; yani kötü fiilde imamlara karşı kendini ortaya atan; ve **اللُّومة**’dan olması da câizdir; o da ihtiyaçtır; yani onun giderilmesini bekleyen. Ve adamla **ولِيمَ** olundu: kesildi. Ve **اللَّوْمةُ**: şehâdet.
Ve **اللامةُ** ve **اللامُ**, hemzesiz; ve **اللَّوْمُ**: dehşet; Mütelemmis’ten okundu:
     Ve neredeyse bir **لامٍ**’dan onun yüreği uçar.
Ve **اللامُ**: her şeyden şiddetli olan; İbn Sîde dedi ki: onu hemzede geçmiş görüyorum; Ebû’d-Dekîş dedi ki: **اللامُ** yakınlıktır; ve Ebû Hayra dedi ki: **اللامُ**, söyleyenin “**لامٍ**” sözündendir; tıpkı bağıranın “أيا أيا” demesi gibi; deve bunu işittiğinde kalbinin keskinliğinden uçar; dedi ki: Ebû’d-Dekîş’in sözü, beyitteki **المتنكّس**’in mânâsına daha uygundur; çünkü dedi ki:
     Ve neredeyse bir **لامٍ**’dan onun yüreği uçar,
     çünkü kuşluk vaktinin **المُتَنَكِّسُ**’u olan bir **مُكّاءُ** geçti.
Ebû Mansûr dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’den, Mütelemmis’in beytinde **اللامُ**’un şahıs olduğunu söylediği nakledildi. Denir: onun **لامَه**’sini gördüm; yani şahsını. İbnü’l-A‘râbî: **اللَّوَمُ** kınamanın çokluğudur. Ferrâ dedi ki: Araplardan kimi **المَلِيم** der; **المَلوم** mânâsında; Ebû Mansûr dedi ki: **مَلِيم** diyen onu **لِيمَ** üzerine bina etti. Ve **اللائِمةُ**: **المَلامة**; aynı şekilde **اللَّوْمى**, **فَعْلى** üzere. Denir: Senden **اللَّوائِمَ**’i durmadan yutarım. Ve **المَلاوِم**: **المَلامة**’nin çoğulu. Ve **اللاّمةُ**: üzerine kınanılan iş. Denir: Falan, kınayan (olduğu hâlde) kınanmış değildir. Ve meselde: “Nice kınayan vardır ki kınanmıştır.” Bunu Hanefî Ümmü Umeyr b. Selmâ, oğlu Umeyr’e hitap ederek söyledi; Umeyr, üzerinde kan (davası) bulunan bir Kilâbî adama kardeşini teslim etmişti de o onu öldürdü; annesi onu bundan dolayı kınadı ve dedi ki:
     Özürleri sayarsın; içinde özür olmayan (özürleri),
     kim kardeşini yüzüstü bırakırsa artık **أَلاما** etmiştir.
İbn Berrî dedi ki: Onun özrü, özür olarak ileri sürdüğü şey şuydu: Kilâbî, Umeyr’in babası Selmâ’nın kabrine sığındı; bunun üzerine Umeyr ona dedi ki:
     Komşumuza vefâ için kardeşimizi öldürdük,
     ve babamızın kabirleri (bile) himaye ederdi.
Ve Lebîd dedi ki:
     Aptallıkla azarladın ve kınadın; kınanmış olmayanı,
     ve bugün öncesinde sana hidayet eden, hikmet sahibi olmayan (idi).
Ve insanın **لامُ**’u: şahsıdır; hemzesiz; Recez şairi dedi ki:
     Bir kısrak; yularında salınır,
     yürüyüş ondan **لامِها**’sından başka bir şey bırakmadı.
Ve İbn Ümm Mektûm hadîsindeki sözü: “Ve benim bir kılavuzum var; bana **يُلاوِمُني** etmez”; İbnü’l-Esîr dedi ki: rivayette **الواو** ile böyle geldi; aslı **المُلاءمة**’den hemzedir; o da uygunluktur; denir: bana hemze ile **يُلائمُني** eder; sonra hafifletilir de **ياء** olur; dedi ki: **الواو**’ya gelince, onun için bir yön yoktur; ancak **اللَّوْم**’dan **يُفاعِلني** olması hâli; bunun da bu hadiste mânâsı yoktur. Ve Ömer’in hadîsindeki sözü: “**لوْما** أَبقَيْتَ” yani “niçin bırakmadın”; bu, mânâ harflerinden bir harftir; mânâsı teşviktir; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “**لوما** bize melekleri getirmiyorsun.”
Ve **اللام**: hece harfidir; o, meçhur bir harftir; aslî, bedel ve زائد olur; İbn Sîde dedi ki: ancak onun aynının **واو**’dan dönmüş olduğuna hükmettim; çünkü kardeşlerinde, ayn’ı **أَلف** olanlardan geçen şey (vardır); Ezherî dedi ki: Nahivciler “bir **لام**’ı **لَوّمْت** ettim” derler; yani onu yazdım; tıpkı “bir **كاف**’ı **كَوَّفْت** ettim” denildiği gibi. Ezherî, **لَفيف**’in **اللام** harfi bâbında dedi ki: İnsanların onları bilmeye ihtiyacı sebebiyle, **اللام** bâbından mânâlar için gelen harflerle başlarız; onlardan biri, isimler ve fiillerle ulaştırılan **اللام**’dır; onda birçok mânâ vardır: onlardan biri **لامُ المِلْك**’tir; senin “Bu mal Zeyd’indir; bu at Muhammed’indir” sözün gibi; nahivcilerden kimi ona **لامَ الإضافة** adını verir; ona **لامَ المِلْك** adı verildi; çünkü sen “Bu Zeyd’indir” dediğinde onun mülkü olduğu bilinir; bu **اللام** zamirle bağlantı kurduğunda nasb olundu; senin “Bu mal onundur ve bizimdir ve senindir ve onundur ve ikisinindir ve onlarındır” sözün gibi; ancak zamirlerle birlikte fetha verildi; çünkü bu **اللام** aslında meftuhtur,

Ve ancak isimlerle birlikte kesreli kılındı ki **لام القسم** ile **لام الإضافة** arasında ayrım yapılsın; görmüyor musun ki sen “Şu mal **لِزيدٍ**’indir” desen onun mülkü olduğu bilinir? Ve “Şu, **لَزيدٌ**’dir” desen işaret edilmekte olanın Zeyd olduğu bilinir; böylece ikisi arasında ayırt edilsin diye kesreli kılındı. Ve “Mal senindir: **المالُ لَك**” dediğinde fetha ile açtın; çünkü karışıklık artık ortadan kalkmıştır. Dedi: Bu, Halîl’in, Yûnus’un ve Basralıların sözüdür.

(**لام كي**): Senin “Şu adam, kalkasın diye geldim: **جئتُ لِتقومَ**” demen gibi; ona **لامَ كَيْ** adı verildi; çünkü onun manası “kalkasın diye geldim: **جئتُ لكي تقوم**”dur. Ve onun manası, **لام الإضافة** manasıdır da; yine kesreli kılındı; çünkü mana “senin kalkman için geldim: **جئتُ لقيامك**”dır. Ferrâ, Aziz ve Celîl olanın şu sözü hakkında dedi: **رَبَّنا لِيَضِلُّلوا عن سبيلك**; o, **لام كَيْ**’dir; mana: “Ey Rabbim, onlara verdiğini, senin yolundan sapsınlar diye verdin: **أَعْطيْتهم ما أَعطَيتَهم لِيضِلُّلوا عن سبيلك**.” Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Tercih, bu **لام**ın ve ona benzerlerinin cer te’viliyle olmasıdır; mana: “Onlara verdiğini, onların sapmaları için verdin: **آتيتَهم ما آتيتَهم لضلالهم**.” Yine onun sözü: **فالتَقَطَه آلُ فهرْعون ليكونَ لهم**; manası “onlar için olması içindir”; çünkü hâl o şeye dönmüştür. Dedi: Araplar, mana yakınlığından dolayı **لامُ كي**’yi **لام الخفض** manasında, **لام الخفض**’ı da **لام كَي** manasında söylerler. Allah Teâlâ dedi: **يَحْلِفون لكم لِترضَوْا عنهم**; mana: sizin onlardan yüz çevirmeniz içindir: **لإعْراضِكم**
(* “**يحلفون لكم لترضوا عنهم؛ المعنى لاعراصكم إلخ**” sözü, asılda böyledir).
Onlardan; hâlbuki onlar, sizin yüz çevirmeniz için yemin etmediler; ancak onların kendilerinden yüz çevirmeleri için yemin ettiler. Ve şu beyit okundu:
سَمَوْتَ، ولم تَكُن أَهلاً لتَسْمو،
ولكِنَّ المُضَيَّعَ قد يُصابُ
İstedi: “Yücelmeye ehil değildin: **ما كنتَ أَهلا للسُمُوِّ**.” Ebû Hâtim, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: **لِيَجّزِيَهم الله أَحسنَ ما كانوا يَعْملون**; **لِيَجْزيَهم**’deki **لام** yemin **لام**ıdır; sanki “Allah mutlaka onları mükâfatlandıracaktır: **لَيَجْزِيَنّهم الله**” demiş gibidir; sonra **النون**u hazfetti; **لام**ı kesreli kıldılar, hâlbuki o fethalı idi; böylece lafızda **لامَ كي**’ye benzedi; onunla nasb ettiler; tıpkı **لام كي** ile nasb ettikleri gibi. Yine Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında da böyle dedi: **لِيَغْفِرَ لك اللهُ ما تقدَّم من ذنبك وما تأَخر**; mana: “Allah mutlaka seni bağışlayacaktır: **لَيَغْفِرنَّ اللهُ لك**.” İbnü’l-Enbârî dedi: Ebû Hâtim’in söylediği bu şey yanlıştır; çünkü **لامَ القسم** kesreli olmaz ve onunla nasb edilmez. Eğer “**لِيَجزيَهم الله**” manasının “**لَيَجْزيَنَّهم الله**” olması caiz olsaydı, “Vallahi Zeyd kalksın: **والله ليقومَ زيد**” derdik; “Vallahi Zeyd mutlaka kalkacaktır: **والله لَيَقُومَنَّ زيد**” te’viliyle; bu ise Arapların كلامında yoktur. Ve şu delili getirdi: Araplar taaccüpte “Zeyd ne zarif!: **أَظْرِفْ بزَيْدٍ**” derler; onu, emir lafzına benzemesinden dolayı cezmederler; bu, onun mertebesinde değildir; çünkü taaccüp, emir lafzına çevrilmiştir. Ve **لام اليمين** hiçbir zaman, yeminin açık olduğu hâlde de, gizli olduğu hâlde de kesreli bulunmamıştır. Ebû Hâtim için delil getiren kimse, şu sözle delil getirdi:
إذا هو آلى حِلْفةً قلتُ مِثْلَها،
لِتُغْنِيَ عنِّي ذا أَتى بِك أَجْمَعا
Dedi: İstedi: “O bir yemin etti; ben de onun benzerini söyledim:
لِتُغْنِيَ عنّي ذا أَتى بِكَ أَجْمَعا”
Dedi: İstedi: “**لَتُغْنِيَنَّ**”; sonra **النون**u düşürdü ve **لام**ı kesreli kıldı. Ebû Bekir dedi: Bu, bilinmeyen bir rivayettir; raviler ancak şunu rivayet ettiler:
إذا هو آلى حِلْفَةً قلتُ مِثلَها،
لِتُغْنِنَّ عنِّي ذا أَتى بِك أَجمَعا
Dedi: Ferrâ dedi: Aslı **لِتُغْنِيَنّ** idi; “**قاضٍ** ve **رامٍ** gördüm” diyenlerin lehçesi üzere **الياء**’yı sâkin kıldı; sâkin olunca, onun sükûnu ve birinci **النون**un sükûnu sebebiyle düştü. Dedi: Araplardan kimi “Ey adam, hükmet!: **اقْضِنٍَّ**” ve “Ey adam, ağla!: **ابْكِنَّ**” der; iyi الكلام ise “**اقْضِيَنَّ**” ve “**ابْكِيَنَّ**”dir. Ve şu beyit okundu:
يا عَمْرُو، أَحْسِنْ نَوالَ الله بالرَّشَدِ،
واقْرَأ سلاماً على الأنقاءِ والثَّمدِ
وابْكِنَّ عَيْشاً تَوَلَّى بعد جِدَّتِه،
طابَتْ أَصائلُه في ذلك البَلدِ
Ebû Mansûr dedi: Söz, İbnü’l-Enbârî’nin dediğidir. Ebû Bekir dedi: Aziz ve Celîl olanın şu sözü hakkında **لام**ı Ebû’l-Abbâs’a sordum: **لِيَغْفِرَ لك اللهُ**; dedi: O, **لام كَيْ**’dir; manası: “Sana apaçık bir fetih verdik ki, bağışlanma ile birlikte fetihten nimetin tamamı senin için toplansın.” Bağışlanmaya, vuku bulan yeni bir şey eklenince **كي** manası güzel oldu. Yine onun sözü: **ليَجْزِيَ الذين آمنوا وعمِلوا الصالحاتِ**; o, **لامُ كي**’dir; şu söze bağlanır: **لا يعزُبُ عنه مثقال ذرّة**; **في كتاب مبين**’e kadar; onu onların üzerine saydı ki, iyiyi iyiliğiyle, kötüyü kötülüğüyle mükâfatlandırsın: **لكيْ يَجْزِيَ المُحْسِنَ بإحسانه والمُسِيءَ بإساءَته**.

(**لام الأمر**): O, senin “Zeyd Amr’a vursun: **لِيَضْرِبْ زيدٌ عمراً**” demen gibidir. Ebû İshâk dedi: Aslı nasbdır; ancak **لام التوكيد** ile arasında ayrım yapılsın diye kesreli kılındı; onun **لام الجر**’e benzemesine aldırış edilmez; çünkü **لام الجر** fiillerde vaki olmaz; **لامُ التوكيد** fiillerde vaki olur. Görmüyor musun ki sen “**لِيعضْرِبْ**” desen, sen emrediyorsun; “Sen mutlaka Zeyd’i dövüyorsun: **إنك لَتَضْرِبُ زيداً**” dediğinde **لامَ التوكيد**’e benzerdi. Bu **لام**, emirde en çok muhatap olmayan hakkında kullanıldı; ve fiili cezm eder; muhatap için gelirse inkâr edilmez. Allah Teâlâ dedi: **فبذلك فلْيَفرَحُوا هو خير**; kurrânın çoğu “**فلْيَفرَحوا**”yı **الياء** ile okudu. Zeyd b. Sâbit’ten rivayet edildi ki o, “**فبذلك فلْتَفْرَحوا**” okudu; Efendimiz Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabını kasteder; “Onların topladıklarından daha hayırlıdır: **هو خير مما يَجْمَعون**”; yani kâfirlerin topladıklarından. Zeyd’in kıraatini, Übeyy’in “**فبذلك فافْرَحوا**” kıraati güçlendirdi; o, onunla yüz yüze geldiğinde emir için yaratılmış olan binadır. Ferrâ dedi: Kisâî, “**فلْتَفْرَحوا**” sözlerini ayıplardı; çünkü onu az buldu; böylece onu ayıp kıldı. Ebû Mansûr dedi: Ya‘kûb el-Hadramî’nin **التاء** ile “**فلْتَفرَحوا**” kıraati vardır; ve o caizdir. Cevherî dedi: **لامُ الأَمْرِ**, onunla gaibe emredersin; bazen onunla muhataba da emrettiler; ve “**فبذلك فلْتَفْرَحوا**” **التاء** ile okunmuştur. Dedi: Şiirde **لامِ الأَمر**in hazfi caiz olur; gizli olarak amel eder; Mütemmim b. Nüveyre’nin sözü gibi:
على مِثْلِ أَصحابِ البَعوضةِ فاخْمُِشِي،
لكِ الوَيْلُ حُرَّ الوَجْهِ أو يَبكِ من بَكى
İstedi: “**لِيَبْكِ**”; sonra **لام**ı hazfetti. Dedi: Yine **لامُ أَمرِ المُواجَهِ** de böyledir. Şair dedi:
قلتُ لبَوَّابٍ لَدَيْه دارُها:
تِئْذَنْ، فإني حَمْؤها وجارُها
İstedi: “**لِتَأْذَن**”; sonra **لام**ı hazfetti ve “Sen bilirsin: **أَنتَ تِعْلَمُ**” diyenin lehçesi üzere **التاء**yı kesreli kıldı. Ezherî dedi: Emre ait olan **لام**, ceza te’vili içindedir; bundan, Aziz ve Celîl olanın sözü: **اتَّبِعُوا سَبِيلَنا ولْنَحْمِلْ خَطاياكم**. Ferrâ dedi: O, içinde ceza te’vili bulunan bir emirdir; tıpkı onun sözü: **ادْخُلوا مساكنكم لا يَحْطِمَنَّكم**; ceza te’vili içinde bir nehiydir; ve bu, Arapların كلامında çoktur. Ve şu beyit okundu:
فقلتُ: ادْعي وأدْعُ، فإنَّ أنْدَى
لِصَوْتٍ أن يُناديَ داعِيانِ
Yani: “Sen çağır ve ben de çağırayım: **ادْعِي ولأَدْعُ**”; sanki dedi ki: “Eğer çağırırsan çağırırım: إن دَعَوْتِ دَعَوْتُ”; ve bunun benzeri. Zeccâc dedi: Ve artırdı; dedi ki: “**ولنَحْمِلْ خطاياكم**” sözü, **لام**ın sükûnu ve kesresiyle okunur; ve o, şart te’vili içinde bir emirdir,

Anlam: “Eğer bizim yolumuzu izlerseniz, günahlarınızı biz yükleniriz.”

(**لام التوكيد**): O, isimlere ve fiillere bitişir; bunlar yemin cevabı olanlar ve **إنَّ**’ın cevabıdır. İsimler, senin “Şüphesiz Zeyd elbette kerîmdir ve şüphesiz Amr elbette şecîdir” demen gibi; fiiller de senin “İşte o, elbette senden savar ve şüphesiz o, ıslaha elbette rağbet eder” demen gibi; yeminde de: “Allah’a yemin olsun, elbette namaz kılacağım” ve “Rabbime yemin olsun, elbette oruç tutacağım.” Allah Teâlâ şöyle dedi: “Ve şüphesiz sizden elbette kimse vardır ki mutlaka ağırdan alacaktır”; yani imanını açığa vurmuş olanlardan elbette kimse vardır ki savaştan ağırdan alır. **الزجاج** dedi: “**لَمَنْ** sözündeki birinci **لام** **إنّ**’ın **لام**’ıdır; **ليُبَطِّئنّ** sözündeki **لام** ise yemin **لام**’ıdır; **مَنْ** ise yemin getirenle mevsûldür; sanki bu bir söz olsaydı şöyle derdin: ‘Şüphesiz sizden elbette kimse vardır ki Allah’a yemin ederim; Allah’a yemin olsun mutlaka ağırdan alacaktır.’” Dedi ki: Nahivciler, **ما** ve **مَنْ** ve **الذي**’nin, haberin zikrinden onunla birlikte gizlenen şey olmaksızın emir ve nehiy ile وصل edilmediği üzerinde icmâ etmişlerdir; ve yemin **لام**’ı bu harflerle geldiğinde, yemin lafzı ve ona benzeyen lafız onunla birlikte gizlidir.

**الجوهري** dedi: **لام التوكيد** ise beş kısım üzeredir: Bunlardan biri **لام الابتداء**dır; senin “Zeyd elbette Amr’dan daha faziletlidir” demen gibi. Bunlardan biri de şeddeli ve hafif **إنّ**’ın haberine giren **لام**dır; Aziz ve Celîl olanın sözü gibi: “Şüphesiz Rabbin elbette gözetlemededir”; ve söz söyleyenin Aziz olanın sözü gibi: “Ve eğer olsaydı elbette büyük olurdu.” Bunlardan biri de **لَوْ** ve **لَوْلا**’nın cevabı olan **لام**dır; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “Eğer siz olmasaydınız elbette müminler olurduk”; ve Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “Eğer ayrılmış olsalardı, inkâr edenleri elbette azaplandırırdık.” Bunlardan biri de **النون** ile pekiştirilmiş gelecek fiilde olan **لام**dır; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “Mutlaka hapsedilecektir ve mutlaka aşağılananlardan olacaktır.” Bunlardan biri de yemin cevabının **لام**’ıdır. **لامات التوكيد**’in hepsi yeminin cevabı olmaya elverişlidir; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “Ve şüphesiz sizden elbette kimse vardır ki mutlaka ağırdan alacaktır”; birinci **لام** te’kîd içindir, ikincisi cevaptır; çünkü üzerine yemin edilen, başka bir cümleye bağlanan bir cümledir; o da üzerine yemin edilendir; ikincisi birincisiyle pekişsin diye. İki cümle arasında, nahivcilerin “yemin cevabı” diye adlandırdığı harflerle bağ kurarlar; bunlar, kesreli şeddeli **إنَّ** ve onunla araya giren **لام**dır; ikisi de tek bir anlamdadır; senin “Allah’a yemin olsun, şüphesiz Zeyd senden hayırlıdır” demen gibi; ve “Allah’a yemin olsun, elbette Zeyd senden hayırlıdır” demen gibi. Ve senin “Allah’a yemin olsun, Zeyd mutlaka kalkacaktır” demen gibi. Yemin **لام**’ını gelecek fiile soktuklarında, istikbali pekiştirmek ve onu hâlden çıkarmak için sonuna şeddeli yahut hafif **النون** sokarlar; bundan kaçınılmazdır. Bunlardan biri de kesreli hafif **إنْ** ve **ما**’dır; ikisi de bir anlamdadır; senin “Allah’a yemin olsun, yapmadım” demen gibi; ve “Allah’a yemin olsun, yaptıysam” demen gibi; anlamca. Bunlardan biri de **لا**’dır; senin “Allah’a yemin olsun, yapmam” demen gibi. Yemin, yemin edilene ancak bu beş harften biriyle bağlanır; bazen de onlar kastedilmiş olduğu hâlde hazfedilir.

**الجوهري** dedi: **اللام** ziyade harflerdendir; o iki kısım üzeredir: harekeli ve sâkin. Sâkin olan ise iki kısım üzeredir: Birincisi **لام التعريف**tir; sükûnu sebebiyle, onunla başlanması sahih olsun diye ona **ألف الوصل** sokulmuştur; kendinden öncekine bitiştiğinde **الألف** düşer; senin “er-ricâl” demen gibi. İkincisi **لامُ الأمر**dir; onu başlattığında kesrelidir; ona atıf harflerinden bir harf sokarsan, onda kesre ve sükûn câiz olur; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “Ve İncil ehli hükmetsin.” Hareketli **لام**lar ise üçtür: **لامُ الأمر** ve **لامُ التوكيد** ve **لامُ الإِضافة**.

Tercümenin arasında dedi ki: **لامُ الإِضافة** ise sekiz kısım üzeredir: Bunlardan biri **لامُ المِلْك**tir; senin “Mal Zeyd’indir” demen gibi. Bunlardan biri **لامُ الاختصاص**tır; senin “Zeyd’in bir kardeşi” demen gibi. Bunlardan biri **لام الاستغاثة**dır; **الحرث بن حِلِّزة**’nin sözü gibi:

يا لَلرِّجالِ ليَوْمِ الأرْبِعاء، أما
يَنْفَكُّ يُحْدِث لي بعد النُّهَى طَرَبا؟

İki **لام**ın ikisi de cer içindir; fakat onlar, kendisiyle imdat istenen ile kendisi için imdat istenen arasında ayırım yapmak için birincisini fetha, ikincisini kesre yaptılar. Bazen kendisiyle imdat isteneni hazfeder, kendisi için imdat isteneni bırakırlar; “يا لِلْماءِ” derler; “Ey kavim, su için!” yani “su için sizi çağırıyorum” demek isterler. Kendisiyle imdat istenene başka bir **لام** ile atfedersen, atıf ile karışıklık emniyete alındığı için onu kesre yaparsın; şairin sözü gibi:

يا لَلرِّجالِ ولِلشُّبَّانِ للعَجَبِ

**ابن بري** dedi: İnşadı doğru olan:

يا لَلْكُهُولِ ولِلشُّبَّانِ للعجب

Beyit bütünüyle:

يَبْكِيكَ ناءٍ بَعِيدُ الدارِ مُغْتَرِبٌ،
يا لَلْكهول وللشبّان للعجب

Ve **مُهَلْهِل بن ربيعة**’nin—adı **عديّ**’dir—sözü:

يا لَبَكْرٍ أنشِروا لي كُلَيْباً،
يا لبَكرٍ أيْنَ أينَ الفِرارُ؟

İstigâse. Bazıları dedi ki: Aslı “يا آلَ بكْرٍ”dır; **الهمزة**’yi hazf ile hafifletildi; **جرير**’in, **سُراقةُ البارِقيّ** onu hicvettiğinde **بِشْر بن مَرْوانَ**’a hitap ederek söylediği gibi:

قد كان حَقّاً أَن نقولَ لبارِقٍ:
يا آلَ بارِقَ، فِيمَ سُبَّ جَرِيرُ؟

Bunlardan biri de fethalı **لام التعجب**dır; senin “يا لَلْعَجَبِ” demen gibi; anlam: “Ey hayret, hazır ol; işte senin vaktin.” Bunlardan biri de **لامُ العلَّة**dir; **كَيْ** anlamındadır; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: “İnsanlar üzerine şahitler olasınız diye”; ve “Onu edeplensin diye dövdüm” yani “edeplensin diye, edeplenme için.” Bunlardan biri de **لامُ العاقبة**dir; şairin sözü gibi:

فلِلْمَوْتِ تَغْذُو الوالِداتُ سِخالَها،
كما لِخَرابِ الدُّورِ تُبْنَى المَساكِنُ

(* “لخراب الدور” sözü, **القاموس** ve **الجوهري**’de: “لخراب الدهر”).
Yani onun âkıbeti budur. **ابن بري** dedi: Bunun benzeri, başkasının sözü:

أموالُنا لِذَوِي المِيراثِ نَجْمَعُها،
ودُورُنا لِخَرابِ الدَّهْر نَبْنِيها

Onlar onu harap olsun diye yapmadılar; fakat onun varacağı yer odur. Dedi ki: Bunun benzeri, **شُتَيْم بن خُوَيْلِد الفَزاريّ**’nin, **خالِدَة الفَزارِيَّةِ**’nin oğullarına—onlar **كُرْدم** ve **كُرَيْدِم** ve **مُعَرِّض**’dir—mersiye olarak söylediğidir:

لا يُبْعِد اللّهُ رَبُّ البِلا
دِ والمِلْح ما ولَدَتْ خالِدَهْ

(* “رب البلاد” sözü, **ملح** maddesinde geçti: “رب العباد”).

فأُقْسِمُ لو قَتَلوا خالدا،
لكُنْتُ لهم حَيَّةً راصِدَهْ
فإن يَكُنِ الموْتُ أفْناهُمُ،
فلِلْمَوْتِ ما تَلِدُ الوالِدَهْ

Anaları onları ölüm için doğurmadı; ancak onların varacağı yer ve âkıbetleri ölümdür. **ابن بري** dedi: Ve denildi ki bu şiir, **سِمَاك**’ın—**مالك بن عمرو العامليّ**’nin kardeşi—indir; o ve kardeşi **مالك**, Gassân krallarından bazısının yanında tutuklu idi; şöyle dedi:

فأبْلِغْ قُضاعةَ، إن جِئْتَهم،
وخُصَّ سَراةَ بَني ساعِدَهْ
وأبْلِغْ نِزاراً على نأْيِها،
بأَنَّ الرِّماحَ هي الهائدَهْ
فأُقسِمُ لو قَتَلوا مالِكاً،
لكنتُ لهم حَيَّةً راصِدَهْ
برَأسِ سَبيلٍ على مَرْقَبٍ،
ويوْماً على طُرُقٍ وارِدَهْ
فأُمَّ سِمَاكٍ فلا تَجْزَعِي،

Artık ölüm içindir, doğuranın doğurduğu;
sonra **سِماكٌ** öldürüldü; bunun üzerine **سِماك**’ın annesi, kardeşi **مالِكٍ**’e dedi ki: “Allah, **سِماك**’tan sonra hayatı çirkin kılsın; kardeşini aramak için çık.” O da çıktı; kardeşinin katiline az bir topluluk içinde rastladı ve onu öldürdü. Dedi ki: Aziz tenzilde: **فالتَقَطَه آلُ فرعَون ليكونَ لهم عَدُوّاً وحَزَناً**; onu bunun için almadılar, ancak onun âkıbeti düşmanlıktır. Ve onda: **ربَّنا لِيَضِلُّوا عن سَبيلِك**; onlara süsü ve malları sapmaları için vermedi, ancak onun âkıbeti sapmadır. Dedi ki: Bunun benzeri: **إِني أَراني أعْصِرُ خَمْراً**; bilinir ki o şarabı sıkmadı; onu **خَمْراً** diye adlandırdı, çünkü onun âkıbeti buna varır. Dedi ki: Bunlardandır: **لام الجَحْد**; **ما كان** ve **لم يكن**’den sonra gelir ve ancak nefyi beraberinde bulundurur; Yüce Allah’ın sözü gibi: **وما كان اللهُ لِيُعذِّبَهم**; yani “onları azaplandırması için” (**لأن يُعذِّبهم**). Bunlardandır: **لامُ التاريخ**; onların “**كَتَبْتُ لِثلاث خَلَوْن**” demeleri gibi; yani “üçten sonra” (**بَعْد ثلاث**). **الراعي** dedi ki:
حتّى وَرَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائِصٍ
جُدّاً، تَعَاوَره الرِّياحُ، وَبِيلا
**البائصُ**: uzak, meşakkatli; **الجُدّ**: kuyu; ve **جُدٍّ** suyunu kastetti. Dedi ki: Bunlardandır: **اللامات**; **حروفُ المجازة**’nin kendileriyle pekiştirildiği ve pekiştirme olarak başka bir **لام** ile cevap verildiği; senin “**لئنْ فَعَلْتَ كذا لَتَنْدَمَنَّ**” ve “**ولئن صَبَرْتَ لَترْبحنَّ**” demen gibi. Aziz tenzilde: **وإِذ أَخذَ اللّهُ ميثاق النبييّن لَمَا آتَيْتُكُم من كِتابٍ وحِكمة ثم جاءكم رسول مَصدِّقٌ لِما معكم لَتُؤمِنُنَّ به ولَتَنْصُرُنَّه** “âyet”; **المنذري** **أبي طالب النحوي**’den rivayet etti: O dedi ki: “**لَمَا آتَيْتكم**” sözündeki mâna, “**لَمَهْما آتيتكم**”dur; yani “size hangi kitap verirsem vereyim, ona mutlaka iman edeceksiniz ve ona mutlaka yardım edeceksiniz.” Dedi ki: **أحمد بن يحيى** dedi ki: **الأخفش** dedi: **لَمَا**’daki **اللام** isimdir
(* “**اللام التي في لما اسم إلخ**” sözü: asılda böyledir; belki onda bir düşme vardır; aslı: **اللام التي في لما موطئة وما اسم موصول والذي بعدها إلخ**).
ve ondan sonrası onun sılasıdır; **لتؤمِنُنّ به** ve **ولتنصرنَّه**’deki **اللام**, yemin **لام**’ıdır; sanki “Allah’a yemin olsun, mutlaka iman edeceksiniz” demiş gibidir; sözün başında ve sonunda pekiştirilir; ve **من**’den zâid olur. **أَبو العباس** dedi: Bu bütünüyle yanlıştır. Haberin başlarına giren **اللام**, yemin cevaplarıyla cevaplanır; “**لَمَنْ قامَ لآتِينَّه**” dersin. Ve onun cevabında **ما** vaki olursa, **اللام**’ın te’kîd olmadığını bilinir; çünkü onun yerine **ما** koyarsın; ve o, birincisi gibi değildir; o, birincinin cevabıdır. Dedi ki: “**من كتاب**” sözüne gelince: **من**’i düşürdü; bu yanlıştır; çünkü girip çıkan **من**, ancak isimlerin mevkilerinde vaki olur; bu ise haberdir; haberde vaki olmaz; ancak **الجَحْد**’da, istifhamda ve cezâda vaki olur. Ve o, **لَمَا**’yı “**لَعَبْدُ اللّهِ واللّهِ لَقائمٌ**” menzilesine koydu; onu cezâ kılmadı. Dedi ki: **إنْ** ile birlikte bulunan **اللامات**’tandır: Bazen **إِلاَّ** mânâsında olur, bazen sıla ve te’kîd olur; Aziz ve Celîl Allah’ın sözü gibi: **إِن كان وَعْدُ ربّنا لَمَفْعولاً**; kim **إنْ**’i **جحد** kılarsa, **اللام**’ı **إلاّ** menzilesine koyar; mâna: “Rabbimizin vaadi ancak yapılmış olandır” (**ما كان وعدُ ربِّنا إِلا مفعولاً**). Kim **إن**’i **قد** mânâsında kılarsa, **اللام**’ı te’kîd kılar; mâna: “Rabbimizin vaadi gerçekten yapılmış oldu” (**قد كان وعدُ ربنا لمفعولاً**). Bunun benzeri Yüce Allah’ın sözü: **إن كِدْتع لَتُرْدِين**; onda iki mâna da câizdir. **التهذيب**: “**لامُ التعجب ولام الاستغاثة**”. **المنذري** **المبرد**’den rivayet etti: O dedi ki: Bir kişiyle yahut bir toplulukla imdat istenirse **اللام** fethalıdır; “**يا لَلرجالِ يا لَلْقوم يا لزيد**” dersin. Dedi ki: Onları çağırdığında da böyledir. Ama kendisine çağrılan şeyin **لام**’ı ise kesralıdır; “**يا لَلرِّجال لِلْعجب**” dersin. Şair dedi ki:
تَكَنَّفَني الوُشاةُ فأزْعَجوني،
فيا لَلنّاسِ لِلْواشي المُطاعِ
Ve ona çağırdığında “**يا للعجب**” dersin; sanki “**يا لَلنَّاس لِلعجب**” demiş gibisin. Ve sana doğru gelen **زيد** için “**يا لَزيدٍ**” demen câiz değildir; bunu ancak uzak için söylersin; tıpkı onlar sana doğru gelirken “**يا قَوْماه**” demenin câiz olmaması gibi. Dedi ki: Eğer “**يا لَزيدٍ ولِعَمْرو**” dersen, **عَمْرو**’daki **اللام**’ı kesralı yaparsın; o çağrılan kimsedir; çünkü sen **زيد**’de **اللام**’ı ancak çağrılan ile kendisine çağrılan arasını ayırmak için fethalı yaptın; **زيد**’e atfettiğinde ayırmaya ihtiyaç kalmadı; çünkü kendisine atfedilen, onun hâli gibidir. Şu sözü daha önce geçti:
يا لَلكهولِ ولِلشُّبّانِ لِلعجب
Araplar der ki: “**يا لَلْعَضِيهةِ**” ve “**يا لَلأَفيكة**” ve “**يا لَلبَهيتة**”. İçinde iki vecih bulunan **اللام** hakkında: Eğer imdat istemeyi kastedersen onu nasb edersin; eğer ona çağırmayı, ondan taaccüb mânâsıyla kastedersen onu kesralı yaparsın; sanki şunu kastetmişsin gibi: “Ey adam, **لِلْعَضيهة**’ye şaş!” ve “Ey insanlar, **للأَفيكة**’ye şaşın!” **ابن الأَنباري** dedi: **لامُ الاستغاثة** fethalıdır; aslında o bir cer **لام**’ıdır; ancak onun kullanımı **يا** ile çokça oldu; ikisi tek bir harf kılındı. Ve şu beyiti okudu:
يا لَبَكرٍ أنشِروا لي كُلَيباً
Dedi ki: Onların **اللام**’ı **يا** ile tek bir harf kıldıklarına delil, **الفرزدق**’ın sözü:
فخَيرٌ نَحْنُ عند الناس منكمْ،
إذا الداعي المُثَوِّبُ قال: يالا
Ve onların “**لِم فعلتَ**” demeleri: mânâsı “hangi şey için yaptın?”dır. Aslı “**لِما فعلت**”tir; istifhamdaki **ما**’yı cer edatıyla tek bir harf kıldılar ve **ا**’yı düşürerek **ميم**’in fethasıyla yetindiler. Aynı şekilde dediler: “**عَلامَ تركتَ**” ve “**وعَمَّ تُعْرِض**” ve “**وإلامَ تنظر**” ve “**وحَتَّمَ عَناؤُك؟**” Ve şu beyit okundu:
فحَتَّامَ حَتَّام العَناءُ المُطَوَّل
Aziz tenzilde: **فلِمَ قتَلْتُموهم**; “hangi illet için ve hangi hüccetle”yi kastetti. Ve onda lugatlar vardır: “**لِمَ فعلتَ**”, “**ولِمْ فعلتَ**”, “**ولِما فعلت**”, “**ولِمَهْ فعلت**”; sükût için **الهاء**’yı dâhil ederek. Ve şu beyit okundu:
يا فَقْعَسِيُّ، لِمْ أَكَلْتَه لِمَهْ؟
لو خافَك اللهُ عليه حَرَّمَهْ
Dedi ki: **اللامات**’tandır: **لامُ التعقيب للإضافة**; ismin mânâsında olan fiille birlikte girer; senin “Falanca **عابرُ الرُّؤْيا** ve **عابرٌ لِلرؤْيا**” demen gibi; ve “Falanca **راهِبُ رَبِّه** ve **راهبٌ لرَبِّه**.” Aziz tenzilde: **والذين هم لربهم يَرهبون**; ve onda: **إن كنتم للرؤْيا تَعْبُرون**. **أبو العباس ثعلب** dedi: **اللام** ancak izâfeye ta‘kîb olarak girdi; mâna: “Onlar Rablerinden korkanlardır” (**هُمْ راهبون لربهم**) ve “Rablerinin korkanları” (**وراهِبُو ربِّهم**); sonra bunun üzerine **اللام**’ı dâhil ettiler; mâna: çünkü o izâfeye ta‘kîb etti. Dedi ki: **اللام**, **إلى** mânâsında ve **أَجْل** mânâsında gelir. Allah dedi ki: **بأن رَبَّكَ أَوْحى لها**; yani ona vahyetti (**أَوحى إليها**). Ve dedi ki: **وهم لها سابقون**; yani ona öne geçenlerdir (**وهم إليها سابقون**). Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında denildi: **وخَرُّوا له سُجَّداً**; yani onun için secde ederek düştüler; senin “Falancayı senin için ikram ettim” demen gibi: “**أَكرمت فلاناً لك**”; yani “senin yüzünden” (**من أَجْلِك**). Ve Yüce Allah’ın sözü: **فلذلك فادْعُ واسْتَقِمْ كما أُمِرْتَ**; mânâsı: “İşte ona çağır” (**فإلى ذلك فادْعُ**); bunu **الزجاج** ve başkaları söyledi.

El-Münzirî, Ebû’l-‘Abbâs’tan rivayet etti ki o, Aziz ve Celil olanın şu sözü hakkında sorulmuştur: “Eğer iyilik ederseniz, kendiniz için iyilik etmiş olursunuz; eğer kötülük ederseniz, o da onun içindir”; yani onun aleyhinedir. (* “**فلها أي عليها**” sözü: asılda böyle; belki onda bir düşme vardır; asıl: “**فقال أي عليها**”.) **اللام**’ı **على** mânâsında kıldı. İbnü’s-Sikkît, şu sözünde:
“**فلما تَفَرَّقْنا، كأنِّي ومالِكاً
لطولِ اجْتماعٍ لم نَبِتْ لَيْلةً مَعا**”
dedi ki: “**لطول اجتماع**”ın mânâsı “uzun bir buluşma ile birlikte”dir; “**مع طول اجتماع**” (demektir). Dersin ki: Bir şey geçip gittiğinde sanki olmamış gibidir. Dedi ki: **اللام**, **بَعْد** mânâsında da gelir; bunun örneği onun şu sözüdür:
“**حتى وَرَدْنَ لِتِمِّ خِمْسٍ بائِص**”
yani “beşten sonra”; bunun örneği onların sözü: “**لثلاث خَلَوْن من الشهر**” yani “üçten sonra”. Dedi ki: **اللام**’lardan biri, kendisine **الألف**’in eşlik ettiği tanımlık **لام**’ıdır; senin “**القومُ** dışarı çıkıyorlar” ve “**الناس** eşeğe ve ata mızrak saplıyorlar” ve benzerleri demen gibi. Onlardan biri de aslî **لام**’dır; senin “**لَحْمٌ لَعِسٌ لَوْمٌ**” ve benzerleri demen gibi. Onlardan biri de isimlerde ve fiillerde زائد olan **لام**’dır; isimlerde senin “**فَعْمَلٌ لِلْفَعْم**” demen gibi; o, dolu olandır. Ve “**ناقة عَنْسَل**” (demek) gibi; **العَنْس** (yani) sert (olana nispetle). Fiillerde de senin “**قَصْمَله**” demen gibi; yani onu kırdı; aslı **قَصَمه**’dir. Onu şunda da artırmışlardır; “**ذاك**”ta, “**ذلك**” demişlerdir; ve “**أُولاك**”ta, “**أُولالِك**” demişlerdir. **لَقعد**’deki **اللام**’a gelince: o, **قَدْ**’i pekiştirme olarak girmiştir; ona bitişmiştir; sanki ondanmış gibi. Aynı şekilde, hafifletilmiş **لَما**’daki **اللام** da böyledir.

El-Ezherî dedi ki: **اللاَّمات**’tan, İbn Hânî’nin Ebû Zeyd’den rivayet ettiği şudur: “**اليَضْرِبُك**” denir ve “**رأَيت اليَضْرِبُك**” (denir); “seni döven”i, yani **الذي يضرِبُك**’ı kasteder. Ve “**الوَضَع الشعرَ**” (denir); “şiiri koyan”ı, yani **الذي وضَع الشعر**’ı kasteder. Dedi ki: el-Mufaddal bana okuttu:
“**يقولُ الخَنا وابْغَضُ العْجْمِ ناطِقاً،
إلى ربِّنا، صَوتُ الحمارِ اليُجَدَّعُ**”
“**اليُجَدَّعُ**” ile “kesilen”i, yani **الذي يُجدَّع**’ı kasteder. Yine dedi ki:
“**أَخِفْنَ اطِّنائي إن سَكَتُّ، وإنَّني
لَفي شُغُلٍ عن ذَحْلِا اليُتَتَبَّعُ**”
(* “**أخفن اطنائي إلخ**” sözü: asılda burada böyle; **تبع** maddesinde ise: “**اطناني ان شكين**”, ve “**ذحلي**” “**ذحلها**” yerine.)
“**اليُتَتَبَّعُ**” ile “takip edilen”i, yani **الذي يُتتبَّع**’ı kasteder.

Ebû ‘Ubeyd, Mütemmim’in şu sözünde dedi ki:
“**وعَمْراً وحوناً بالمُشَقَّرِ ألْمَعا**”
(* “**وحوناً**” sözü: asılda böyle.)
Dedi ki: “İkisini birlikte” yani **اللَّذَيْنِ معاً** demektir; ona **الألف واللام**’ı صِلة olarak soktu. Araplar der ki: “O, istenmeyecek olan kale” yani **هو الحِصْنُ أن يُرامَ**; ve “O, zulme uğramayacak olan aziz” yani **هو العَزيز أن يُضَامَ**; ve “O, sövülmeyecek olan kerim” yani **الكريمُ أن يُشتَمَ**. Mânâsı: “O, istenmekten daha sağlamdır; zulme uğramaktan daha azizdir; sövülmekten daha kerimdir.” Aynı şekilde: “O, kendisine rağbet edilmeyecek olan cimri” yani **هو البَخِيلُ أن يُرْغَبَ إليه**; yani “kendisine rağbet edilmekten daha cimridir.” Ve “O, kendisine bir denk sebat edecek olan yiğit” yani **هو الشُّجاع أن يَثْبُتَ له قِرْنٌ**. Ve denir ki: “O, aşağılanma anında doğruluk” yani **هو صَدْقُ المُبْتَذَلِ**; yani aşağılanma sırasında bir doğruluktur. Ve “O, gafletin zeki(si), müşahedenin dehşetli(si)” yani **هو فَطِنُ الغَفْلةِ فَظِعُ المُشاهدة**.

İbnü’l-Enbârî dedi ki: Araplar, اختصاص ve hikâye yönünden, gelecek fiilin üzerine **الألف واللام**’ı sokar. Ferazdak’tan okudu:
“**ما أَنتَ بالحَكَمِ التُّرْضَى حْكُومَتُه،
ولا الأَصِيلِ، ولا ذِي الرَّأْي والجَدَلِ**”
Ve yine okudu:
“**أَخفِنَ اطِّنائي إن سكتُّ، وإنني
لفي شغل عن ذحلها اليُتَتَبَّع**”
Böylece **يُتتبّع** üzerine **الألف واللام**’ı soktu; o, bizim vasfettiğimiz üzere gelecek bir fiildir. Dedi ki: **الألف واللام**’ı **أَمْسِ** ve **أُلى** üzerine de sokarlar. Dedi ki: Onun **المَحْكِيَّات** üzerine girişi kıyas edilmez. Şu beyti okudu:
“**وإنِّي جَلَسْتُ اليومَ والأَمْسِ قَبْلَه
بِبابِك، حتى كادت الشمسُ تَغْرُبُ**”
Böylece ikisini **أَمْسِ** üzerine soktu ve onu kesresi üzere bıraktı. **أَمْسِ**’in aslı, **الإمْساء**’dan bir emirdir; vakit, emirle adlandırıldı ve lafzı değiştirilmedi. Allah daha iyi bilir.

مقاييس اللغة:
(**لوم**) **اللام** ve **الواو** ve **الميم** iki kelimedir; bunlardan biri **العَتْب** ve **العَذْل**’e, diğeri de **الإبطاء**’a delâlet eder.
Birincisi **اللَّوْم**’dur; o, **العَذْل**’dür. Dersin ki: Onu **لُمْتُه** **لَوْماً** (kınadım); adam **مَلوم**’dur. **المُلِيم**: **اللَّوْم**’u hak eden kimsedir. **اللَّوْماء**([17]): **الملامة** (kınama); ve **لُوَمة** adam: insanları kınar. Ve **لُومة**: kınanır.
Diğer kelime **التلوُّم**’dur; o, **التمكُّث**’tür. Ve denir ki: **اللاَّمَةَ**: insanın onun sebebiyle kınandığı **الأمر**’dir; **يُلاَم**([18]) عليه.

القاموس المحيط:
**اللَّوْمُ** ve **اللَّوْماءُ** ve **اللَّوْمَى** ve **اللائمةُ**: **العَذْلُ**’dür. Ve **لامَ** **لَوْماً** ve **مَلاماً** ve **مَلامةً**; o hâlde o **مَليمٌ** ve **مَلومٌ**’dur; ve onu **ألامَه**. Ve mübalağa için onu **لَوَّمَه**; böylece **فالْتَامَ** odur. Ve bir kavim **لُوَّامٌ** ve **لُوَّمٌ** ve **لُيَّمٌ**. Ve **اللَّوَمُ**, harekeli olarak: **العَذْلِ**’in çokluğu.
Ve **ولاوَمْتُه**: onu **لُمْتُهُ** (kınadım) ve o beni **لامَني** (kınadı); ve **تَلاوَمْنا** da böyledir. Ve **ألامَ**: kendisi hakkında **يُلامُ عليه** olan şeyi yaptı; yahut **ذا لائمَةٍ** oldu. Ve **اسْتَلامَ إليهم**: onları, kendisini kınadıkları şeyle getirdi; **أتاهُم بما يَلومونَهُ**. Ve **لُومَةٌ** adam, (lâm’ın dammesiyle): **مَلومٌ**. Ve **كهُمَزَةٍ**: **لَوَّامٌ**. Ve **بِلَوْمَةٍ** (fethayla) ve **لامَةٍ** getirdi: kendisi hakkında **يُلامُ عليه** olan şey. Ve **تَلَوَّمَ في الأَمْرِ**: **تَمَكَّثَ** ve **انْتَظَرَ**. Ve bende onda **لُومَةٌ** vardır (damme ile): **تَلَوُّمٌ**.
Ve **ولِيمَ به**: kesildi. Ve **اللَّوْمَةُ**: **الشَّهْدَةُ**. Ve **اللامُ**: **الهَوْلُ**; **كاللامَةِ** ve **اللَّوْمِ** gibi; ve **شَخْصُ الإِنْسانِ**; ve **القُرْبُ**; ve her şeyin **الشديدُ**’i; ve **حَرْفُ هجاءٍ**. Ve **ولَوَّمَ لامَاً**: onu yazdı.

تاج العروس:
( **اللوم واللوماء** ) med ile, **التهذيب**’de olduğu gibi; ( **واللومى** ) kasr ile, **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve bazıları onu damme ile ضبط etti; ve işte o, **الصحاح**’ın bazı nüshalarında böyledir. ( **واللائمة** ) **كالنافلة** ve **العافية** gibi. ( **العذل** ) dersin ki: ( **لام** ) şuna, ( **لوما وملاما وملامة** ) ve **لومة**. Ve **اللائمة**’nin cemi **اللوائم**’dir; denir ki: “Sende **اللوا ئم**’i yutkunup durdum.” Ve **الملامة**’nin cemi **ملاوم**’dur, **الصحاح**’ta olduğu gibi. ( **فهو مليم** ) mîm’in fethasıyla; onu Sîbeveyh hikâye etti. ( **وملوم** ) **اللوم**’u hak etti. Sîbeveyh dedi ki: “Ancak **الواو**’yu **الضمة** ile ağır buldukları için **الياء** ve **الكسرة**’ye meylettiler.” ( **وألامه** ) **الامة** “**لامه**” mânâsındadır; bunu Ebû Ubeyde söyledi. Ve Ma‘fel b. Huveylid el-Huzelî’den şu beyti okudu:
حمدت الله ان أمسى ربيع * بدار الهون ملحيا ملاما
yani: **ملوما**. ( **ولومه** ) şeddeli kıldı ( **للمبالغة** ); o hâlde o **ملوم**’dur, **الصحاح**’ta olduğu gibi. Antara dedi:
ريذ يداه بالقداح إذا شتا * هتاك عايات النجار ملوم
yani: kendisi sebebiyle kınanacağı bir keremle ikram eder. ( **فالتام هو** ) **النوادر**’de dedi ki: “Falan beni **لامنى** etti, ben de **فالتمت**; ve beni **معضنى** etti, ben de **فامتعضت**; ve beni **عذلنى** etti, ben de **فاعتذلت**; ve beni **حضني** etti, ben de **فاحتضضت**; ve bana **أمرتي** etti, ben de **فأتمرت**; yani onun sözünü ondan kabul ettiğimde.” Sonra: o, o vakit **لام**’ın mutâvi‘idir; **لا ألام** ve **لوم** değil; musannifin siyakı bunu gerektirir. Ve eğer onu, “**وألامه**” sözünden önce zikretseydi güzel olurdu. ( **وقولهم لوام** ) **كزنار** gibi; ( **ولوم** ) **كراكع** ve **ركع** gibi; ( **وليم** ) **بالياء**: **الواو** uca yakınlığından dolayı değiştirildi. ( **واللوم محركة كثرة العذل** ) İbnü’l-A‘râbî’den. ( **ولاومته** ) **ملاومة**: ( **لمته ولامنى** ). Ve İbn Ümm Mektûm hadîsinde: “Benim bir kılavuzum var; beni **يلاومني** etmez.” İbnü’l-Esîr dedi ki: “İşte rivayette **بالواو** böyle geldi; aslı **الهمز**’dir, **الملاءمة**’den; o da **الموافقة**’dir. Sonra hafifletilir de **ياء** olur; ama **الواو**’ya gelince, onun için bir vech yoktur.” ( **وتلاومنا كذلك** ) **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani ikisi de **المفاعلة** ve **التفاعل** babındandır; ikisi de ortaklığı gerektirir. ( **وألام** ) adam: ( **أتى ما** ) ve **الصحاح**’ta: “**أتى بما**” ( **يلام عليه** ). Denir ki: “Falan kınadı; o, **غير مليم**.” Ve meselde: “Nice kınayan vardır ki **مليم**’dir.” Ümmü Umeyr b. Selmâ el-Hanefî, oğlu Umeyr’e hitap ederek dedi:
تعد معاذرا لا عذر فيها * ومن يخذل أخاه فقد ألاما
Ve Lebîd dedi:
سفها عذلت ولمت غير مليم * وهداك قبل اليوم غير حكيم
Ve O’nun sözü: **فالتقمه الحوت وهو مليم**. Bazıları dedi ki: Buradaki **المليم**, **ملوم** mânâsındadır; ve Ferrâ bunu Araplardan da nakletti. Ezherî dedi ki: “Kim **مليم** derse, onu **ليم** üzerine bina etmiştir.” ( **أو** ) adam **ألام** etti: ( **صار ذالائمة** ) oldu; bunu Sîbeveyh söyledi. ( **واستلام إليهم** ) **استذم** etti, **الصحاح**’ta olduğu gibi; yani ( **أتاهم بما يلومونه** ) عليه. Katâmî dedi:
فمن يكن استلام الى نوى * فقد أكرمت يا زفر المتاعا
( **ورجل لومة بالضم** ) yani ( **ملوم** ): insanlar onu kınar. ( **و** ) **لومة** ( **كهمزة** ) yani ( **لوام** ): insanları kınar; **هزأة** ve **هزأة** gibi, **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve ona “bab” yürür. ( **وجاء بلومة بالفتح ولامة** ) yani ( **ما يلام عليه** ). ( **وتلوم في الامر تمكث وانتظر** ) **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbn Bezrec dedi ki: **التلوم**: istediğin iş için **التنظر**’dür. Ve Amr b. Seleme el-Cermî hadîsinde: “Araplar İslâmlarında **تلوم** ederlerdi” (fethayla); yani beklerlerdi. Ve **تتلوم**’u kastetti; hafifletme için iki **التاء**’dan birini hazf etti. Ve Ali رضى الله عنه hadîsinde: “Seferde cünüp olursa, vaktin sonuna kadar arası için **تلوم** eder”; yani bekler. Ve şeyhimiz, **المفصل** şârihi Endelüsî’den nakletti ki: **التلوم**, kınanmaktan sakınan kimseyi beklemektir; böylece **تفعل** “**تجنب**” mânâsındadır. ( **ولى فيه لومة بالضم** ) yani ( **تلوم** ): yani bekleme ve intizar. ( **وليم به** ) eğer ( **قطع** ) edilirse; o hâlde o **مليم**’dir. ( **واللومة** ) fethayla, onun إطلاقının مقتضası olduğu üzere; ve bazı nüshalarda damme ile. ( **الشهدة** ). Ve ona, **ل أ م** maddesinde **اللئم** (kesra ile) yani bal hakkında geçti. ( **واللام الهول** ) Mutalammis dedi:
ويكاد من لام يطير فؤادها * إذا مر مكاء الضحى المتنكس
( **كاللامة واللوم و** ) **اللام**: **شخص الانسان**; hemzesizdir; Cevherî nakletti; ve onunla Mutalammis’in sözünü İbnü’l-A‘râbî tefsir etti. Cevherî, Recez şairinden şu beyti okudu:
مهرية تخطر في زمامها * لم يبق منها السير غير لامها
( **و** ) Ebû’d-Dukayş dedi ki: **اللام**: **القرب**. Ve onunla Mutalammis’in sözünü de tefsir etti. ( **و** ) **اللام**: her şeyin **الشديد**’i. İbn Sîde dedi ki: “Onun hemzede geçtiğini sanıyorum.” ( **و** ) **اللام**: **حرف هجاء**; meçhûrdur; asl, بدل ve زائد olur. İbn Sîde dedi ki: “Ancak, onun aynının **واو**’dan dönmüş olduğuna hükmettim; çünkü kızkardeşlerinde, ayn’ı **ألف** olanlardan, daha önce geçen şeyler vardır.” ( **ولوم لاما** ) eğer ( **كتبها** ) ise; Ezherî bunu nahivcilerden nakletti; “**كوف كافا**” denildiği gibi. Ve **البصائر**’de: O, **حروف الذلاقة**’dandır; mahreci, dil ucunun kayganlığıdır; **النون** mahrecinin civarıdır.
