# لو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: لو

: *!لو : حَرْفٌ يَقْتَضِي في الماضِي امْتِناعَ ما يَلِيه واسْتِلْزامَهُ لتالِيهِ ) ثم يَنْتَفِي الثَّاني ، إن ناسَبَ ولم يخلف المَقدَّم غَيْره ، نحو : ﴿لو كانَ فيهما آلِهَةَ إلاَّ ااِ لَفَسَدَتَا﴾ ، لا أنَّ اللهاَ خَلَفه ؛ نحو : لو كانَ إنساناً لكانَ حَيَواناً ، ويثبتُ إن لم يُنافَ وناسَبَ بالأولى : كلو لم يخف الله لم يَعْصِهِ ، والمُساوَاة كلو لم تَكُنْ رَبِيبَتَه ما حَلَّتْ للرَّضاعِ ؛ أَو الأَدْون كقولك : لو انْتَفَتْ أُخُوَةُ النَّسَبِ لما حَلَّتْ للرَّضاعِ ، وهذا القَوْلُ هو الصَّحِيح من الأقوالِ .
وقال ( سيبويه : لَوْ : حرفٌ لِمَا كانَ سَيَقَعُ لوُقوعِ غيرِهِ ) وقال غيرُه : هو حَرْفُ شَرْطٍ للماضِي ويَقلُّ في المُسْتَقْبل ، وقيلَ : لمجرَّدِ الرَّبْط .
وقال المبرِّدُ : لو تُوجِبُ الشيءَ مِن أَجْلِ وُقوعِ غيرِهِ .

وفي اللّباب : لو للشَّرْطِ في الماضِي على أنَّ الثاني مُنْتَفٍ فيَلْزمُ انْتِفاءُ الأوَّل ، هذا أَصْلُها وقد تُسْتَعْمل فيما كانَ الثَّاني مُثْبتاً ولطَلَبِها الفِعْل امْتَنَعَ في خَبَر أَنَّ الوَاقِعَة بَعْدَها أَنْ يكونَ اسْماً مُشْتقًّا ، لإِمكانِ الفِعْل بخِلافِ ما إذا كانَ جامداً ، نحو : ﴿*!ولو أَنَّما في الأرضِ من شَجَرةٍ أَقلامٌ﴾ ، انتَهَى .
( وقولُ المُتَأَخِّرِينَ ) مِن النّحويِّين : إنَّه ( حَرْفُ امْتِناع لامْتِناع ) ، أَي امْتِناع الشَّيءِ لامْتِناع غيرِهِ ؛ كما هو نَصُّ المُحْكم ، أَو لامْتِناع الثاني لأجْل امْتِناع الأوَّل ، كما هو نَصّ الصِّحاح ؛ ( خَلَفٌ ) أَي مُخالفٌ فيه .
قال المصنِّفُ في البَصائِرِ : وقد أَكْثَر الخائِضُونَ القَوْل في لو الامْتِناعِيَّةِ ، وعِبَارَةُ سيبويه مُقْتضيَةٌ أَنَّ التالِي فيها كانَ بتَقْديرِ وُقُوعِ المُقدَّم قَرِيب الوُقُوعِ لإِتْيانِه بالسِّين في قولِه : سَيَقَعُ . وأَمَّا عِبارَةُ المعربين : أنَّها حَرْفُ امْتِناع لامْتِناعٍ فقد رَدَّها جَماعَةٌ مِن مشايخِنا المحَقِّقِين قالوا : دَعْوى دَلالَتِها على الامْتِناعِ مَنْقوضَةٌ بما لا قبل به ، ثم نَقَضوا بمثْلِ قوله تعالى : ﴿ولو أَنَّ ما في الأرضِ مِن شَجَرةٍ أَقْلام والبَحْر يمدُّه مِن بَعْدِه سَبْعَة أَبْحُرٍ ما نَفَدَتْ كَلِماتُ ااِ﴾ قالوا : فلو كانتْ حَرْفَ امْتِناعٍ لامْتِناعٍ لزمَ نَفَاد الكَلِمَات مع عَدَمِ كَوْنِ كلّ ما في الأرضِ مِن شَجَرةٍ أَقْلام تَكْتُبُ الكَلِماتِ وكَوْن البَحْر الأعْظَم بمنْزِلَةِ الدّواةِ ، وكَوْن السَّبْعة

الأبْحُر مَمْلوءَةً مَداداً وهي تمدُّ ذلكَ البَحْر . وقولُ عُمَر ، رضِيَ الله عنه : ( نِعْم العَبْدُ صُهَيْبٌ لو لم يَخَفِ اللهاَ لم يَعْصه ) ، قالوا فيَلْزمُ ثُبُوت المَعْصِيَة مع ثُبُوتِ الخَوْفِ ، وهو عَكْسُ المُراد .
قالَ : ثم اضْطَرَبَتْ عِبارَاتُهم وكانَ أَقْربَها إلى التَّخْفيفِ قولُ شيْخِنا أَبي الحَسَنِ عليِّ بنِ عبْدِ الكافي السّبْكي فإنَّه قال : تَتَبَّعْت مَواقِعَ لو مِن الكِتابِ العَزيزِ والكَلامِ الفَصِيحِ فوَجدْتُ المُسْتَمر فيها انْتِفاء الأوَّل وكَوْن وُجودُه لو فُرِضَ مُسْتلزماً لوُجُودِ الثاني ، وأَمَّا الثاني فإن كانَ التَّرْتيبُ بَيْنه وبينَ الأوَّل مُناسِباً ولم يُخْلِف الأوَّل غَيْره فالثاني مُنْتَفٍ في هذه الصُّورَةِ كقوله تعالى : ﴿ولو كانَ فيهما آلِهَةٌ إلاَّ ااُ لَفَسَدَتَا﴾ ؛ وكقولِ القائِلِ : لو جِئْتَني لأَكْرَمْتك ؛ لكنَّ المَقْصودَ الأَعْظَم في المِثالِ الأوَّل نَفْيُ الشَّرْطِ رَدًّا على مَنِ ادَّعاهُ ، وفي المِثال الثاني أنَّ المُوجبَ لانْتِفاءِ الثاني هو انْتِفاءُ الأوَّل لا غَيْر ، وإنْ لم يَكُنْ التَّرْتيبُ بَيْنَ الأوَّل والثاني مُناسِباً لم يَدلَّ على انْتِفاءِ الثاني بل على وُجُودِهِ مِن بابِ الأولى مِثْل : نِعْم العَبْدُ صُهَيْب لو لم يَخَفِ اللهاَ لم يَعْصه ، فإنَّ المَعْصِيَةَ مَنْفيَّةٌ عنْدَ عَدَمِ الخَوْفِ فعنْدَ الخَوْفِ أَوْلى ؛ وإنْ كانَ التَّرتِيبُ مُناسِباً ولكن الأوَّل عنْدَ انْتِفائِه شيءٌ آخَر يَخْلفُه بما يَقْتَضِي وُجُود الثاني كقولنا : لو كانَ إنساناً لكانَ حَيَواناً فإنَّه عنْدَ انْتفِاءِ الإِنْسانِيَّةِ قد يَخْلُفها غَيُرها ممَّا يَقْتَضِي وُجُود الحيوانيَّةِ ، وهذا كميزانٍ مُسْتَقِيم مطرد حيث وَرَدَتْ لو وفيها مَعْنى

الامْتِناع انتَهَى الغَرَضُ منه .
( وتَرِدُ على خَمْسةِ أَوْجُهٍ :
( أحدُها : المُسْتَعْمَلَةُ في نحوِ : لو جاءَني أَكْرَمْتُه ، وتُفِيدُ ) حينَئِذٍ ( ثلاثةَ أُمُورٍ : أَحدُها : الشَّرْطِيَّةُ ) ، أَي تُفِيدُ عقْدَ السَّبَيِيَّةِ ، والمُسَبِّبيَّة بينَ الجُمْلَتَيْن بَعْدَها ، وبهذا تُجامِعُ إن الشَّرْطِيَّة ؛ وقال الفرَّاء : لو إذا كانتْ شَرْطاً كانتْ تَخْويفاً وتَشْويقاً وتَمْثِيلاً وشَرْطاً لاسْم .
( الثَّاني : تَقْييِدُ الشَّرْطِيَّةِ بالزَّمَنِ الماضِي ) ، وبهذا تُفارِقُ إنْ فإنَّها للمُسْتَقْبَل ، ومع تَنْصِيصِ النُّحاة على قلَّةِ وُرُودِ لو للمُسْتَقْبل فإنَّهم أَوْرَدُوا لها أَمْثِلةً ، منها : قولُ الشاعرِ :
ولو تَلْتَقي أَصداؤنا بعد مَوْتِنا
ومن دون رَمْسينا من الأرضِ سَبْسَبُلظلّ صَدَى صوْتي وإن كنتُ رِمَّةً
لصوتِ صَدَى لَيْلَى يَهَشّ ويَطربُوقولُ الآخرِ :
لا يلفك الراجوكَ إلاّ مظهراً
خُلُقَ الكرامِ ولو تكونُ عديماوفي اللُّبابِ : وتُسْتَعْمَل لو في الاسْتِقْبالِ عنْدَ الفرَّاء كإِن .
( الثَّالث : الامْتِناعُ ) ، أَي امْتِناعُ التالي لامْتِناعِ المُقدَّمِ مُطْلقاً ، كقوله تعالى : ﴿ولو شاءَ ااُ لجَعَلَكُم أُمَّةً واحِدَةً ولكن ليَبْلُوكُم﴾ ؛ وقوله

تعالى : ﴿ولو تَواعَدْتُم لاخْتَلَفْتُم في المِيعادِ ولكنْ ليَقْضِي ااُ أَمْراً كانَ مَفْعولاً﴾ ؛ وقولُ امرىءِ القيْسِ :
ولو أَنَّما أَسْعَى لأَدْنَى مَعِيشَةٍ
كفَاني ، ولم أَطْلُبْ ، قَلِيلٌ مِن المالِولكنَّما أَسْعَى لمجدٍ مُؤثلٍ
وقد يُدْرِكُ المَجْد المُؤثل أَمْثاليوغَيْرُ ذلكَ . فهذه صَرِيحةٌ في أَنَّها للامْتِناع لأنَّها عقبت بحَرْفِ الاسْتِدْراكِ داخلاً على فِعْلِ الشَّرْطِ مَنْفيّاً أَو معْنًى ، فهي بمنْزِلَةِ وما رَمَيْتُ إذ رَمَيْتُ ولكنْ اللهاَ رَمَى ، فإذا كانت دَالَّةً على الامْتِناعِ ويصحُّ تعقيبُها بحَرْفِ الاسْتِدْراكِ دلَّ على أنَّ ذلكَ عامٌّ في جميعِ مَوارِدِها وإلاَّ يلزمُ الاشْتِراكُ وعَدَمُ صحَّةِ تعقيبها بالاسْتِدراكِ ، وذلكَ ظاهِرُ كلامُ سيبويه .
قال السَّبْكي : وما أَوْرَدُوه نَقْضاً وأنَّه يلزمُ نَفَاد الكَلماتِ عنْدَ انْتِفاءِ كَوْن ما في الأرضِ مِن شَجَرةِ أَقْلام وهو الواقِعُ فيَلْزمُ النَّفادُ وهو مُسْتَحيلٌ ، فالجَوابُ : أنَّ النَّافدَ ، إنَّما يلزمُ انْتِفاؤُه لو كانَ المقدَّمُ ممَّا لا يَتَصوَّرُ العَقْل أنَّه مُقْتَضٍ للانْتِفاءِ ، أَمَّا إذا كانَ ممَّا قد يَتَصوَّرُه العَقْل مُقْتَضياً فإن لا يَلْزم عنْدَ انْتِفائِه أَوْلى وأَحْرى ، وهذا لأنَّ الحُكْمَ إذا كانَ لا يُوجَدُ مع وُجُودِ المُقْتَضى فأَنْ لا يُوجَدُ عنْد انْتِفائِه أَوْلى ؛ فمعْنَى لو في الآيةِ أَنَّه لو وُجِدَ الحُكْمُ المُقْتَضى لمَا وُجِد الحُكْم لكن لم يُوجَدْ فكيفَ يُوجَدُ وليسَ المَعْنى لكن

لم يُوجَد ، فوُجِدَ لامْتِناعِ وُجُودِ الحُكْم بِلا مُقْتَضٍ . فالحاصلُ أنَّ ثَمَّ أَمْرَيْن : أَحدُهما امْتِناعُ الحُكْم لامْتِناع المُقْتَضى وهو مُقَرَّرٌ في بدائِه العُقولِ ؛ وثانيهما : وُجُودُه عنْدَ وُجُودِه وهو الذي أَتَتْ لو للتَّنْبيهِ على انْتِفائِه مُبالَغَة في الامْتِناعِ ، فلولا تَمَكّنها في الدَّلالةِ على الامْتِناعِ مُطْلقاً لمَا أُتِيَ بها ، فمَنْ زَعَمَ أنَّها ، والحالَةُ هذهِ لا تدلُّ عليه فقد عَكَسَ ما يَقْصدُه العَرَبُ بها ، فإنَّها إنَّما نَأتي بِلَوْهُنا للمُبالَغَةِ في الدَّلالةِ على الانْتِفاءِ لمَا للومِنَ التَّمَكُّنِ في الامْتِناعِ انتَهَى .
ثم إنَّ المصنِّفَ قالَ : إنَّها تَرِدُ على خَمْسةِ أَوْجُهٍ فذَكَرَ منها وَجْهاً واحداً ولم يَذْكُر البَقِيَّة ، وهي :
وُرُودُها للتَّمني : كقولك : لو تَأْتيني فَتُحدِّثني . قال اللّيْثُ : فهذا قد يُكْتَفى به عن الجَوابِ ؛ ومنه قوله تعالى : ﴿*!فلو أنَّ لنا كرةً﴾ ، أَي فلَيْتَ لنا ، ولهذا نَصَبَ ، فيكونُ في جوابِها كما انْتَصَبَ فأَفُوزَ في جَوابِ كُنْت في قوله تعالى : ﴿يا لَيْتَني كُنْت معهم فأَفُوزَ﴾ .
وتأْتي للعَرْضِ : كقوله تَنْزِل عنْدَنا فتَصيبَ خَيْراً وللتَّقْليلِ : ذَكَرَه بعضُ النّحاةِ وكَثُرَ اسْتِعْمالُ الفُقهاء له ، وشاهِدُه قوله تعالى : ﴿ولو على أَنْفُسِكم﴾ ، والحديث ( أَوْ لِمْ ولو بشَاةٍ ) ،

و ( اتَّقُوا النارَ ولو بشقِّ تَمْرةٍ ) ؛ و ( التَمْس ولو خاتماً مِن حدِيدٍ ) ؛ وتَصدَّقُوا ولو بظلْفِ محرقٍ ) .
وتأْتي للجَحْدِ ، نقلَهُ الفرَّاء ولم يَذْكُر له مِثالاً . فهذه أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ مع ما ذَكَرَه المصنِّفُ فصارَتْ خَمْسة .
مهمة وفيها فوائد :
الأُولى : قالَ الجَوْهرِي : إن جَعَلْتَ لو اسْماً شَدّدْته فقلْتَ : قد أَكْثَرت مِن اللّوِّ ، لأنَّ حُرُوفَ المَعانِي والأَسْماء النَّاقصةَ إذا صُيِّرَتْ أَسْماءً تامَّةً بإدْخالِ الألفِ واللامِ عليها أَو بإعْرابِها شُدِّدَ ما هو منها على حَرْفَيْن ، لأنَّهُ يُزادُ في آخره حَرْفٌ مِن جنْسِه فيُدْغَمُ ويُصْرَفُ إلاَّ الألِف فإنَّك تَزيدُ عليها مِثْلها فتمدُّها لأنَّها تَنْقَلِبُ عنْدَ التّحْريكِ لاجْتِماعِ السَّاكِنَيْن هَمْزةً فتقولُ في لا كَتَبْت لاءً جَيِّدَةً ، قال أَبو زبيدٍ :
لَيْتَ شِعْرِي وأَيْنَ مِنِّيَ لَيْتَ ؟
إنَّ لَيْتاً وإنَّ *!لَوّاً عَناءُ انتهى . ومِثْلُه قولُ الفرَّاء فيمَا رَوَى عنه سَلْمةُ ؛ وأَنْشَدَ :
عَلِقَتْ لَوًّا مُكَرَّرَة
إنَّ لَوًّا ذاكَ أَعْياناوأَنْشَدَ غيرُهُ :
وقِدْماً أَهْلَكَتْ لَوٌّ كَثِيراً وقَبْلَ القَوْمِ عالَجَها قُدارُ

وأَمَّا الخَليل فيَهْمز هذا النَّحْو إذا سُمِّي به كما يُهْمَزُ النَّؤُورُ .
الثَّانية : قولُ عُمَر ، رضي الله تعالى عنه : ( لو لم يَخفِ اللهاَ لم يَعْصه ) ، إنْ قُلْتَ إذا جَعَلْنا لو للامْتِناع فهو صَرِيحٌ في وُجُودِ المَعْصِيةِ مُسْتنداً إلى وُجُودِ الخَوْفِ ، وهذا لا يَقْبلُه العَقْل ؛ الجوابُ : المَعْنى لو انْتَفَى خَوْفُه انْتَفَى عصْيانُه لكنَّه لم يَنْتَفِ خَوْفُه فلم يَنْتَفِ عِصْيانه مُسْتنداً إلى أَمْرٍ وَراء الخَوْفِ .
الثَّالثة : قوله تعالى : ﴿ولو عَلِمَ ااُ فيهم خَيْراً لأَسْمَعَهم ولو أَسْمَعَهم لتولوا﴾ ، قد يقالُ إنَّ الجُمْلَتَيْن يَتَرَكَّبُ منهما قِياسٌ وحينَئِذٍ ينتج لو عَلِمَ اللهاُ فيهم خيْراً لتولوا ، وهذا يَسْتَحِيلُ ؛ الجوابُ : إنَّ التَّقْديرَ لا يسمعهم إسْماعاً نافعاً ولو أَسْمَعَهم إسْماعاً غَيْر نافِع لتولوا . جوابٌ ثانٍ : أن يُقدّرَ ولو أَسْمَعَهم على تَقْدير عَدَم عِلْم الخَيْر فيهم . جوابٌ ثالثٌ : أنَّ التَّقْديرَ ولو عَلِمَ اللهاُ فيهم خَيْراً وَقْتاً مَّا لتولوا بعْدَ ذلكَ ؛ قالَهُ السَّبْكي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
(

### Türkçe

: **لو**: Geçmişte, kendisinden sonrakinin imtinâını ve kendisinden sonrakinin, kendisinden sonrakini ilzâmını gerektiren bir harftir; sonra ikinci (şey) nefyedilir; eğer münasip olur ve mukaddemin yerine başkası geçmezse; şu misal gibi: ﴿**لو كانَ فيهما آلِهَةَ إلاَّ ااِ لَفَسَدَتَا**﴾؛ Allah’ın onun yerine geçtiği (anlamında) değil; şu misal gibi: لو كانَ إنساناً لكانَ حَيَواناً؛ ve (ikinci) sabit olur, eğer (mukaddeme) münâfî olmaz ve birinciden daha evlâ olarak münasip olursa: كلو لم يخف الله لم يَعْصِهِ؛ ve müsâvât: كلو لم تَكُنْ رَبِيبَتَه ما حَلَّتْ للرَّضاعِ؛ yahut daha aşağı (derece): senin sözün gibi: لو انْتَفَتْ أُخُوَةُ النَّسَبِ لما حَلَّتْ للرَّضاعِ؛ ve bu söz, sözlerin sahih olanıdır.

Ve dedi ki (Sîbeveyh): **لَوْ**: “Başkasının vuku bulması sebebiyle vuku bulacak olan şeye (delâlet eden) bir harftir.” Ve başkası dedi: O, geçmiş için bir şart harfidir ve gelecek zamanda az olur; ve denildi: sırf rabt içindir.

Ve el-Müberrid dedi: **لو** bir şeyi, başkasının vuku bulması sebebiyle vâcip kılar.

Ve el-Lübâb’da: **لو** geçmişte şart içindir; şu üzere ki ikinci menfîdir; böylece birincinin intifâsı lâzım gelir; bu onun asl(ı)dır. Ve ikinci sabit olduğu hâlde de kullanılabilir; ve onun fiili talep etmesi sebebiyle, ondan sonra vâki olan **أَنَّ**’ın haberinde, fiil mümkün olduğundan, müştak bir isim olmasının câiz olmaması (gerekir); câmid olduğu zaman bunun hilâfınadır; şu misal gibi: ﴿**ولو أَنَّما في الأرضِ من شَجَرةٍ أَقلامٌ**﴾، bitti.

(Geç kalanların) nahivcilerden sözü: onun “(**حَرْفُ امْتِناع لامْتِناع**)” olduğudur; yani bir şeyin, başka bir şeyin imtinâı sebebiyle imtinâı; nitekim bu, **المُحْكم**’in nassıdır; yahut birincinin imtinâı sebebiyle ikincinin imtinâı; nitekim bu, **الصِّحاح**’ın nassıdır; (bu hususta) “**خَلَفٌ**” yani onda muhaliftir.

Musannif **البَصائِر**’de dedi: Ve dalanlar, imtinâî **لو** hakkında sözü çoğalttılar; ve Sîbeveyh’in ibaresi, onda tâlinin, mukaddemin vuku bulmasının takdiriyle, “**سَيَقَعُ**” sözünde sîn getirmesi sebebiyle, vuku bulmaya yakın olduğunu gerektiricidir. Amma i‘râb edenlerin ibaresi: onun “imtinâ için imtinâ harfi” olduğudur; onu, bizim muhakkik şeyhlerimizden bir cemaat reddetti; dediler: onun imtinâa delâlet ettiği iddiası, katlanılamayacak şeyle nakzedilmiştir; sonra şu yüce söz gibi olanla nakzettiler: ﴿**ولو أَنَّ ما في الأرضِ مِن شَجَرةٍ أَقْلام والبَحْر يمدُّه مِن بَعْدِه سَبْعَة أَبْحُرٍ ما نَفَدَتْ كَلِماتُ ااِ**﴾ dediler: Şayet o, imtinâ için imtinâ harfi olsaydı, kelimelerin tükenmesi lâzım gelirdi; hâlbuki yerde olan her ağacın kelimeleri yazan kalemler olmaması, ve en büyük denizin hokka menzilesinde olması, ve yedi denizin mürekkeple dolu olup o denizi desteklemesi (durumunda). Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, sözü: “( **نِعْم العَبْدُ صُهَيْبٌ لو لم يَخَفِ اللهاَ لم يَعْصه** )”، dediler: böylece korkunun sabit olmasıyla beraber masiyetin sabit olması lâzım gelir; bu ise muradın tersidir.

Dedi ki: sonra onların ibareleri ıztırab etti; ve hafifletmeye en yakın olanı, şeyhimiz Ebü’l-Hasen Ali b. Abdülkâfî es-Sübkî’nin sözü oldu; zira o dedi: Aziz Kitap’tan ve fasih kelâmdan **لو**’nun mevkiilerini takip ettim; onda devam eden (şeyin) birincinin intifâı ve onun varlığının farz edilse ikincinin varlığını gerektirici olması olduğunu buldum. Amma ikinci: eğer onunla birinci arasındaki tertip münasip olur ve birincinin yerine başkası geçmezse, bu surette ikinci menfîdir; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: ﴿**ولو كانَ فيهما آلِهَةٌ إلاَّ ااُ لَفَسَدَتَا**﴾؛ ve söyleyenin sözü gibi: لو جِئْتَني لأَكْرَمْتك؛ lâkin birinci misalde en büyük maksat, onu iddia edene redden şartı nefyetmektir; ikinci misalde ise ikincinin intifâına mûcib olanın, sadece birincinin intifâı olmasıdır. Ve eğer birinci ile ikinci arasındaki tertip münasip olmazsa, ikincinin intifâına değil, bilakis evlâ babından onun varlığına delâlet eder; şu misal gibi: نِعْم العَبْدُ صُهَيْب لو لم يَخَفِ اللهاَ لم يَعْصه؛ zira masiyet, korkunun yokluğu yanında menfîdir; öyleyse korku yanında daha evlâdır. Ve eğer tertip münasip olur, fakat birinci intifâ ettiğinde onun yerine, ikincinin varlığını gerektiren başka bir şey geçerse; şu sözümüz gibi: لو كانَ إنساناً لكانَ حَيَواناً؛ zira insaniyetin intifâı yanında, hayvaniyetin varlığını gerektiren başka şey onun yerine geçebilir. Ve bu, dosdoğru bir mizan gibidir; **لو** nerede vârid olursa ve onda imtinâ manası bulunursa, muttarid (olarak) böyledir; bitti; ondan maksat tamamlandı.

(Ve beş vecih üzere gelir:
(Birincisi: şu misalde kullanılan: لو جاءَني أَكْرَمْتُه؛ ve o vakit) (üç şeyi ifade eder:
Birincisi: şartlılıktır), yani ondan sonra gelen iki cümle arasında sebebiyet ve müsebbebiyet akdini ifade eder; ve bu yönle şartlı **إن** ile birleşir. Ve Ferrâ dedi: **لو** şart olduğu zaman, korkutma ve özendirme ve temsil ve bir isim için şart olur.

(İkincisi: şartlılığı geçmiş zamanla takyid etmektir), ve bu yönle **إنْ**’den ayrılır; zira o gelecek içindir. Ve nahivcilerin **لو**’nun gelecek için vürudunun azlığına dair nass koymalarıyla beraber, ona misaller getirdiler; onlardan: şairin sözü:
ولو تَلْتَقي أَصداؤنا بعد مَوْتِنا
ومن دون رَمْسينا من الأرضِ سَبْسَبُ
لظلّ صَدَى صوْتي وإن كنتُ رِمَّةً
لصوتِ صَدَى لَيْلَى يَهَشّ ويَطربُ
Ve diğerinin sözü:
لا يلفك الراجوكَ إلاّ مظهراً
خُلُقَ الكرامِ ولو تكونُ عديما
Ve el-Lübâb’da: Ferrâ yanında **لو** istikbâlde **إِن** gibi kullanılır.

(Üçüncüsü: imtinâdır), yani mukaddemin imtinâı sebebiyle tâlinin imtinâı mutlak olarak; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: ﴿**ولو شاءَ ااُ لجَعَلَكُم أُمَّةً واحِدَةً ولكن ليَبْلُوكُم**﴾؛ ve onun sözü

Yüce (Allah) : ﴿**ولو تَواعَدْتُم** elbette **المِيعاد**’da ihtilâf ederdiniz; fakat (bu), **ااُ**’ın, yapılmış olan bir iş olan bir emri yerine getirmesi içindir﴾ ; ve İmrü’ül-Kays’ın sözü:
Ve eğer ben ancak en yakın bir geçim için koşuyor olsaydım
bana yeterdi; ve ben istemezdim; az bir mal (bile yeterdi); fakat ben ancak köklü bir şeref için koşuyorum,
ve köklü şerefi benim gibiler idrâk edebilir,
ve bunun dışındakiler. İşte bu, onun (yani **لو**’nun) imtinâ için olduğuna sarih (açık)tır; çünkü o, **حَرْفِ الاسْتِدْراكِ** ile, şart fiiline dâhil olarak, nefyedilmiş (olmasıyla) yahut (nefy) mânâsıyla, peşinden getirilmiştir; o hâlde o, “Ve sen atmadın, attığın vakit; fakat **اللهاَ** attı” menzilesindedir. Öyleyse, imtinâa delâlet edici olduğu ve onu **حَرْفِ الاسْتِدْراكِ** ile peşinden getirmek sahih olduğu zaman, bu, onun bütün vâridlerinde umumî olduğuna delâlet eder; yoksa iştirâk ve onu istidrâk ile peşinden getirmenin sahih olmaması lâzım gelir; ve bu, Sîbeveyh’in sözünün zâhiridir.

Es-Sübkî dedi: Onların nakz olarak vârid ettikleri ve “yeryüzünde olan ağaçların kalemler olması”nın bulunmaması hâlinde kelimelerin tükenmesinin lâzım gelmesi—ki vâki olan (budur)—böylece tükenmenin lâzım gelmesi; hâlbuki bu muhaldir; cevab şudur: Tükenen (şeyin) yokluğu, ancak mukaddem olan, aklın onun yokluğu gerektirdiğini tasavvur etmediği şeylerden olsaydı lâzım gelirdi; ama aklın onu (yani mukaddemi) gerektirici olarak tasavvur edebileceği şeylerden olursa, onun yokluğu hâlinde (tükenmenin) lâzım gelmemesi daha evlâ ve daha uygundur. Bu, şundandır: Hüküm, muktezînin varlığıyla var olmaz ise, onun yokluğu hâlinde var olmaması daha evlâdır. Öyleyse âyette **لو**’nun mânâsı: “Eğer muktezî hüküm bulunsaydı, hüküm bulunmazdı; fakat (muktezî) bulunmadı; öyleyse nasıl bulunur?”dur; mânâ “fakat bulunmadı, böylece bulundu” değildir; (bilakis) hükmün, muktezîsiz varlığının imtinâı sebebiyle (bulunmadı). Hâsıl olan şudur ki orada iki iş vardır: Birincisi, muktezînin imtinâı sebebiyle hükmün imtinâıdır; bu, akılların bedîhîlerinde kararlaştırılmıştır. İkincisi, onun (yani hükmün) onun (yani muktezînin) varlığı hâlinde var olmasıdır; ki **لو** onun yokluğuna tenbih için, imtinâda mübalağa olarak gelmiştir. Eğer onun imtinâa mutlak olarak delâlette temekkünü olmasaydı, onunla gelinmezdi. Kim, bu hâlde onun buna delâlet etmediğini iddia ederse, Arapların onunla kastettiklerini tersine çevirmiş olur; çünkü biz, ancak yokluğa delâlette mübalağa için **لَوّ**’muzu getiririz; **لو**’nun imtinâda temekkününden dolayı. Bitti.

Sonra musannif dedi: O (yani **لو**) beş vecih üzere vârid olur; böylece ondan bir vecih zikretti ve geri kalanını zikretmedi; onlar şunlardır:

Onun temennî için vürûdu: Senin “**لو** bana gelsen de benimle konuşsan” sözün gibi. El-Leys dedi: İşte bu, cevaptan iktifâ edilebilir. Ondan (bir örnek) Yüce Allah’ın sözü: ﴿*!**فلو أنَّ لنا كرةً**﴾ ; yani “keşke bize bir dönüş olsa”; bunun için nasb etti; böylece onun cevabında, Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ey keşke ben onlarla olsaydım da kazanmış olsaydım﴾ içindeki **كُنْت**’in cevabında **فأَفُوزَ**’un nasb olduğu gibi (nasb olur).

Ve arz için gelir: “Sen bizim yanımıza insen de bir hayra erişsen” sözü gibi. Ve taklîl için (gelir): Bunu bazı nahivciler zikretti; fukahânın onu kullanması çoğaldı. Onun şahidi Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ولو على أَنْفُسِكم**﴾ ; ve hadis: ( **أَوْ لِمْ ولو بشَاةٍ** ) ,

ve ( **اتَّقُوا النارَ ولو بشقِّ تَمْرةٍ** ) ; ve ( **التَمْس ولو خاتماً مِن حدِيدٍ** ) ; ve ( **وتَصدَّقُوا ولو بظلْفِ محرقٍ** ) .

Ve cehd için gelir; onu Ferrâ nakletti ve ona bir misal zikretmedi. İşte bunlar, musannifin zikrettiğiyle beraber dört vechi (eder); böylece beş oldu.

Mühimdir ve içinde faydalar vardır:

Birincisi: el-Cevherî dedi: Eğer **لو**’yu isim yaparsan onu şeddelersin; böylece “Ben **اللّوِّ**’dan çoğalttım” dersin. Çünkü mânâ harfleri ve nâkıs isimler, üzerlerine elif ve lâm dâhil edilmekle yahut i‘râb edilmekle tam isimler kılındığı zaman, onlardan iki harf üzere olan şeddelenir; çünkü onun sonuna cinsinden bir harf ziyade edilir; böylece idğam edilir ve sarf olunur; ancak elif (müstesnâdır): çünkü sen onun üzerine onun mislini ziyade edersin; böylece onu med edersin; çünkü o, harekete getirildiği zaman iki sâkinin birleşmesinden dolayı hemzeye inkılâb eder; böylece “**لا** yazdım”da “iyi bir **لاءً**” dersin. Ebû Zübeyd dedi:
Keşke bilseydim; ve benden nerede (kaldı) “keşke”?
Şüphesiz **لَيْتاً** ve şüphesiz *!**لَوّاً** bir meşakkattir. Bitti. Bunun misli, Selme’nin ondan rivayet ettiği şeyde Ferrâ’nın sözüdür; ve inşâd etti:
O, tekrarlanmış bir **لَوًّا**’ya tutuldu;
Şüphesiz o **لَوًّا** bizi yordu.
Ve başkası inşâd etti:
Ve eskiden **لَوٌّ** birçoklarını helâk etti; ve kavimden önce onu Kudâr tedavi etti.

Ama Halîl, bununla isimlendirildiği zaman bu nev‘i hemzeler; tıpkı **النَّؤُورُ**’un hemzelenmesi gibi.

İkincisi: Ömer’in, Allah Teâlâ ondan razı olsun, sözü: ( **لو** Allah’ı korkmasaydı ona isyan etmezdi ). Eğer dersin ki: Biz **لو**’yu imtinâ için yaptığımızda, bu, masiyetin varlığına, korkunun varlığına istinâd ederek sarih (açık)tır; ve bunu akıl kabul etmez; cevap: Mânâ şudur: Eğer onun korkusu yok olsaydı, onun isyanı yok olurdu; fakat onun korkusu yok olmadı; böylece onun isyanı yok olmadı; korkunun ötesinde bir işe istinâd ederek.

Üçüncüsü: Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve eğer **ااُ** onlarda bir hayır bilseydi elbette onlara işittirirdi; ve eğer onlara işittirseydi elbette yüz çevirirlerdi﴾ ; denilebilir ki iki cümleden bir kıyas terkip olunur; o vakit “Eğer Allah onlarda bir hayır bilseydi elbette yüz çevirirlerdi” netice verir; ve bu muhaldir. Cevap: Takdir şudur: Onlara faydalı bir işittirme ile işittirmez; ve eğer onlara faydasız bir işittirme ile işittirseydi yüz çevirirlerdi. İkinci cevap: **ولو أَسْمَعَهم**’un, onlarda hayrı bilmenin yokluğu takdiri üzere takdir edilmesidir. Üçüncü cevap: Takdir şudur: Ve eğer Allah onlarda bir vakit bir hayır bilseydi, bundan sonra yüz çevirirlerdi; bunu es-Sübkî söyledi.

Ve onun üzerine istidrâk olunan şeylerden:
(
