# ليت (ل-ي-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%8A%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Beyn” kelimesi yarık demektir

- Harfler: ل - ي - ت
- Kur'an'da: 14 geçiş · 14 ayet · 5 sîga
- 11 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَالَيْتَنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | يَالَيْتَنِي | Ah keşke ben | 7 | 7 | [4:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/4:73.md) |
| [يَالَيْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | يَالَيْتَ | Ah keşke | 3 | 3 | [28:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/28:79.md) |
| [يَالَيْتَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | يَالَيْتَنَا | Ah keşke biz | 2 | 2 | [6:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/6:27.md) |
| [لَيْتَنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/siga/%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | لَيْتَنِي | Keşke ben | 1 | 1 | [25:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/25:28.md) |
| [يَالَيْتَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | يَالَيْتَهَا | Ah keşke o | 1 | 1 | [69:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/69:27.md) |

## Mücavir kökler — 71 mücavir (93 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 12 ortak ayet · G² 26 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
2. [فلن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Falan
3. [مخض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AE%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Doğum sancısı
4. [عضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Isırdılar
5. [جذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Cezea kütük demektir
6. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Kudüm” ön demektir
7. [قارون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kârûn
8. [وقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Durduruldular
9. [خوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haviy (hı) : Dere demektir
10. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huzve atışlardaki hedef demektir
11. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sol
12. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
13. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Avuç demektir
14. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · El ve kol demektir
15. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Güneşin doğduğu yerdir
16. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Büyük
17. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hurma ağacıdır
18. [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Toprak demektir
19. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Meyve demektir
20. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
21. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Beraber
22. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper, çit demektir
23. [فوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fevz Gölgeliktir
24. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
25. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Uyanık yılan demektir
26. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ateş demektir
27. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
28. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
29. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
30. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çadırın kurulduğu yer demektir
31. [ويل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Beyn” kelimesinden dönüşen bir kelimedir
32. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
33. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
34. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tan demektir
35. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sağanak yağmur demektir
36. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
37. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
38. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
39. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
40. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
41. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bes besese dağınık taşlar demektir
42. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Yüz demektir
43. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İki yüzlüler
44. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
45. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
46. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sahip
47. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dahl: Kuytu yer demektir
48. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
49. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Korkuluk demektir
50. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
51. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
52. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
53. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Tasma kayış demektir
54. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
55. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
56. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
57. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
58. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
59. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
60. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%8A%D8%AA/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ليت |
| Yapı | Edat kökü |
| Özel Durum | Ecvef, sonu sahih harfle biten işlev sözü |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%84.md), لو, [منى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Boynun yan yüzü, yönü başka tarafa çevirme, bir şeyi eksiltip alıkoyma |
| Çekirdek Özet 2 | Gerçekleşmesi imkânsız veya güç olanı arzulama, kaçırılmış fırsatlara yönelik derin pişmanlık ve hasret |
| Çekirdek Özet 3 | İrade dışı kalmış veya geçmişte donmuş bir vakıayı zihnen geri çevirme talebinin doğurduğu ontolojik çaresizlik |
| Kritik Hata Riski | İfadenin geleceğe dönük meşru ve gerçekleştirilebilir bir ümit veya dua gibi algılanarak nedamet ve telafisizlik vurgusunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لي | Eğrilme, bükülme, bir yönden başka bir yöne sapma ve esneme; nitekim [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) kökünde yumuşama ve bükülebilirlik, [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) kökünde aydınlığın örtülüp yön değiştirmesi, [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) kökünde ise varlık yönünün olumsuzlanması bu bükülmeyi gösterir. | ت | Bükülme ve yön değiştirme hareketini kesin bir durdurma, sınır koyma, eksiltme ve geri çevrilemeyecek bir sonlanma noktasına raptetme. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire | İradeyi belirli bir hedefe yöneltme, çekme, bağlama ve sevk etme hareketi. |
| ي | El ve kol | Bir amele girişme, uzanma, bir şeyi yakalama veya tutma çabası. |
| ت | İşaret, çarpı, sınır imi | Nihai sınır, kesin kayıt, aşılması mümkün olmayan durma noktası ve antlaşma sonu. |
| ليت | Hedefe uzanan elin nihai sınıra çarpıp bükülmesi | İradenin bir şeyi geri getirmek veya değiştirmek üzere uzanıp kesin bir engele çarpması ve gerçekleşemeden içe kıvrılarak hasrete dönüşmesi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Boynun iki yan yüzeyinden her biri (اللِّيتُ: صَفْحَةُ العُنُق). Buradan türeyerek boynun bir tarafa çevrilmesi, bir kimsenin işinden alıkonulması, engellenmesi (صَرْف) ve hakkının eksiltilmesi (نَقْص). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Urve b. el-Verd şiirinde hakkı geri çevirme ve eksiltme fiili olarak: فَبِتُّ أُلِيتُ الحَقَّ والحَقُّ مُبْتَلِي |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be b. el-Accâc beytinde temenni edatının isimleşerek engelleyen söz anlamında kullanımı: ولَيلَةٍ ذاتِ دُجىً سَرَيْتُ / ولَم يَلِتْنِي عن سُراها لَيْتُ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu ʿUrve b. el-Verd.

### Sami etimolojik katman

Arapça ليت biçimi, birincil planda bir edat ve işlev sözü olarak temâyüz etmekle birlikte, leksikal kök düzeyinde Sami dillerindeki bükme, yön çevirme ve olumsuzlama morfemleriyle kesişir. Akatçada olumsuzluk ve yokluk bildiren lū/lā edatları ve İbranicedeki lû (לוּ) arzu/istek edatı fonetik ve semantik açıdan bu yapının erken çekirdeğini imler. Ancak Klasik Arapça bu ikili çekirdeğe bir ت unsuru ekleyerek hem fiziksel düzlemde boynun çevrilmesi (lâte-yelîtu fiili üzerinden hakkı eksiltme, menetme) hem de edat düzeyinde gerçekleşmesi muhal olan şeylerin arkasından duyulan hasreti sabitlemiştir. İbranice ve Aramicede salt temenni veya şart edatı olan unsurlar, Arapçada boyun çevirme somut eylemiyle semantik bir matriste buluşmuş; ulaşılamayan bir duruma karşı boyun büküp geriye bakma hali edatın ruhuna sinmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ليت / [لوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%AA.md) / [ألت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D8%AA.md) | Boyun bükme, haktan eksiltme (lat-yelîtu), yüz çevirme ve engelleme fiillerinden türeyen temenni edatı. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice lû (לוּ), Süryanice ve Akatça arzu-şart parçacıkları | İrade ve arzu bildiren arkaik l- ön parçacığının dönüşlü ve sınırlayıcı bir ekle kalıplaşması. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrudan doğrulanabilir bir kökdeş tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ليت | Anlamlı | Boyun yanı, eksiltme, temenni | Boyun çevirmek, haktan kısmak; ulaşılamaz olanı istemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [لتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AA%D9%8A.md) | Anlamlı | İsmi mevsul veya küçültme kalıbı | el-Letiyyâ şeklinde büyük beladan sonra gelen küçük bela veya küçültme adı. | Kur'an'da geçmez. |
| يلت | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir. |
| يتل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kullanımı kaydedilmemiş diziliş. |
| [تلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%8A.md) | Anlamlı | Ardından gitmek, okumak | Bir şeyin peşine düşmek, tabi olmak, metni ardı ardına telaffuz etmek. | Kur'an'da geçer ([تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) ile kökdeş). |
| [تيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%8A%D9%84.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ليت | Merkez | İmkânsızı temenni ve hasret | Gerçekleşmesi muhal veya kaçırılmış olanı arzulama, pişmanlık bildirme. | İrade dışına çıkmış durumlara yönelen aciz iç çekiş. |
| [لعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%84.md) | Komşu | Gerçekleşmesi umulan beklenti | Mümkün ve vuku bulması yakın olanı bekleme (teraccî). | İmkân dahilindeki hayır veya şer beklentisini ifade eder. |
| لو | Komşu | Şarta bağlı imkânsızlık | Bir durumun gerçekleşmemesi sebebiyle diğerinin de vuku bulmadığını bildirme. | Şart kipidir; bazen temenni anlamı içerse de temel işlevi imtina bağıdır. |
| [منى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | Zihinsel kuruntu ve arzu | Zihinde tasarlanan, kurgulanan ve peşine düşülen içsel istek. | Eyleme dönüşmemiş ham tasavvur ve boş kuruntu boyutu taşır. |
| [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) | Zıt | Sebeplere sarılarak ümit etme | İmkân dahilinde olan ve gerçekleşmesi için çaba sarf edilen müspet beklenti. | Pasif hasretin zıddı olarak aktif ve meşru bir yöneliştir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ليت | İmkânsız olanı temenni etme edatı | Meydana gelmesi beklenmeyen veya geçmişte kalmış vakıalara yönelik hasret edatıdır. | Kesin |
| Latince | Utinam | Keşke, ne olaydı | Gerçekleşmemiş veya gerçekleşmesi mümkün olmayan dilek cümlelerini kuran edattır; pişmanlık tonu taşır. | Güçlü |
| İngilizce | Would that, I wish | Keşke, ne olurdu | Kaçırılmış imkânlara ve gerçekleşmesi imkânsız karşı-olgusal durumlara dönük esef bildiren yapı. | Kesin |
| Almanca | Wenn doch, O dass | Ah keşke | Geri döndürülemez durumlarda duyulan çaresizliği ve pişmanlığı niteleyen dilek bağlacı. | Güçlü |
| Fransızca | Plût au ciel, Si seulement | Ah ne olaydı, keşke | Gerçekleşmesi elde olmayan olaylar karşısındaki hüzünlü ve beyhude temenniyi anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَالَيْتَنِي | Ahiretteki nihai pişmanlık ve toprak olma arzusu | Diriliş, amel defteri ve cezanın kesinleştiği andaki telafisiz çaresizlik; Furkān [25:28](https://lisan.digital/tr/ayet/25:28.md), Nebe' [78:40](https://lisan.digital/tr/ayet/78:40.md), Fecr [89:24](https://lisan.digital/tr/ayet/89:24.md). |
| يَالَيْتَنِي | Dünyevi zorluk ve ıstırap karşısında yok oluş arzusu | İffet imtihanı ve doğum sancısının şiddetiyle varlık sahasından silinme talebi; Meryem [19:23](https://lisan.digital/tr/ayet/19:23.md). |
| يَالَيْتَنَا | Dünyaya geri dönüp itaat etme hasreti | Ateşin karşısına dikilince peygamberlere uymuş olma yönündeki boş kuruntu; En'âm [6:27](https://lisan.digital/tr/ayet/6:27.md), Ahzâb [33:66](https://lisan.digital/tr/ayet/33:66.md). |
| يَالَيْتَ | Dünyevi zenginliğe gıpta etme hevesi | Kārûn'un debdebesini görüp onun yerinde olmayı isteyen dünyaperest heves; Kasas [28:79](https://lisan.digital/tr/ayet/28:79.md). |
| يَالَيْتَهَا | Ölümün nihai bir yok oluş olması arzusu | Hesaba çekilmekten kaçıp ilk ölümün her şeyi bitirmiş olmasını temenni etme; Hâkka [69:27](https://lisan.digital/tr/ayet/69:27.md). |
| يَالَيْتَ | Ahiretteki dostluk ve hakikat tecellisi | Cennete giren salih kulun kavmine yönelik hayıflanması veya şeytanla kurulan dostluğun nedameti; Yâsîn [36:26](https://lisan.digital/tr/ayet/36:26.md), Zuhruf [43:38](https://lisan.digital/tr/ayet/43:38.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve teklif sahasının bitişi | Kafirlerin cehennem azabını gördüklerinde dile getirdikleri temennilerin imkânsızlığı ve iradenin geçerliliğini yitirmesi. | Teklif alanı kapandıktan sonraki iradi yönelişlerin hükümsüzlüğü ve ontolojik çaresizlik. |
| Fıkıh | Hüküm inşa etmeyen lafızlar | Bir akdin veya yeminin inşa edilmesinde temenni edatlarının hukuki bağlayıcılığının bulunmaması. | İrade beyanı taşımayan, hak veya borç doğurmayan lağv söz niteliği. |
| Tefsir | Belagat farkları (temennî vs teraccî) | Kur'an'da ليت lafzının münhasıran gerçekleşmesi muhal ve telafisi imkânsız bağlamlara tahsis edilmesi. | Sözün sahibinin içinde bulunduğu psikolojik çöküntünün ve nedametin tespiti. |
| Hadis | Kadere rıza ve tevekkül | Geçmiş hadiseler karşısında keşke demenin (lev ve leyte) şeytanın ameline kapı açması nehyi. | Mukadderata teslimiyet zemininde, geçmişe dönük beyhude sızlanmanın kınanması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret hesabı ve kader | Telafisiz nedamet | Hesabın kesinleştiği yerde iradenin sıfırlandığını gösterir. | Amel vakti geçtikten sonra gösterilen arzu hiçbir dini değer ve kurtuluş üretmez. | Kesin |
| İlmi | İlimler metodolojisi | Karşı-olgusal çıkmaz | İmkânsız öncüllere dayalı çıkarımların hükümsüzlüğü. | Vakıaya dayanmayan farazi temenniler metodolojik açıdan bilgi üretmez. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve stratejik hezimet | Basiretsizlik faturası | Fırsat anında alınmayan kararların kriz anında dövünmeye dönüşmesi. | İktidar ve ittifak imkânlarını heba eden tarafların hezimet sonrası beyhude çığlığıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve kaynak yönetimi | Batık maliyet yanılgısı | Kaçan sermayeye veya yanlış yatırıma acizce yanma hali. | Vaktinde iktisat ve adalet üzere yönetilmeyen kaynakların kaybı geriye döndürülemez. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik tersinmezlik (entropi artışı) | Zaman okunun tek yönlülüğü sebebiyle sistemin önceki düşük entropili durumuna kendiliğinden dönememesi; geçmiş hallerin matematiksel olarak erişilemezliği. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karşı-olgusal psikolojik nedamet (counterfactual regret) | Bireyin gerçekleşmiş acı bir vakıa karşısında geçmişteki alternatif seçenekleri zihnen kurgulayarak girdiği telafisiz depresif sarsıntı hali. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Sözcüğün günlük dildeki basit ve sıradan bir istek bildiren rica veya dua kipiyle karıştırılarak hafife alınması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da daima bir hakikatin inkârı veya kaçırılması neticesinde ortaya çıkan, geri dönüşü mutlak surette imkânsız nihai ontolojik iflası ve hasreti beyan etmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ahirette cehennem ehline atfedilen feryatların telafisi mümkün bir rica zannedilmesi ve ilahi adaletin kesin hükmünün ciddiyetinin zedelenmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini kriz ve hesap anında nasıl tasvir ettiğini, zamanın ve amelin tek yönlü akışını, fırsat kaçtıktan sonraki temennilerin mutlak geçersizliğini en keskin biçimde bu kök ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiretteki pişmanlık sahnelerinde, amel defterlerinin verildiği anlarda, cehennem azabıyla yüzleşildiğinde ve dünyadaki kibirli tercihlerle yüzleşme anlarını bildiren kıyamet sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tövbe ve yönelişin dünyada sıhhat ve irade varken geçerli olduğunu, ölüm ve hesap vaktinden sonraki arzu ve yakarışların hiçbir kurtarıcı fonksiyonunun bulunmadığını göstererek ertelemeci dindarlık anlayışını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Boynun yan tarafı, boynun bir yöne çevrilmesi, yüz çevirerek bir şeyi haktan alıkoyma ve eksiltme eylemi.
- Soyut anlam: Geçmişte donmuş, elden çıkmış veya imkânsız hale gelmiş bir olgunun aksini talep etmenin doğurduğu mutlak çaresizlik ve derin içsel hasret.
- Sistematik karşılık: İrade ve imtihanın bittiği, nedensellik bağlarının koptuğu noktada bilincin kendi aleyhine şahitlik ederek telafisizliği ikrar etmesi.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to t_f} \Delta S(t) = 0 \implies \Psi(t_f) = \varnothing$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $t_f$ son sınır olan hesap anını veya ölüm eşiğini; $\Delta S(t)$ bireyin bu ana kadar olan iradi tercih, hareket ve değişim serbestisini; $\Psi(t_f)$ ise söz konusu sınır aşıldıktan sonra kurulan temenni ve dileklerin vuku bulma uzayını temsil eder. Serbest irade ve değişim imkânı sıfıra yaklaştığında, sınır noktasında sarf edilen temennilerin çözüm kümesi boş kümeye ($\varnothing$) eşitlenir; yani hiçbir ontolojik karşılık üretemez.

## Geçtiği ayetler (14 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%8A%D8%AA/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/4:73.md) — يَالَيْتَنِي

وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَالَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا

Meal (IK): Şayet Allah’ın büyük bir nimetine mazhar olursanız; andolsun ki, sizinle bir dostluk ve tanışıklığı yokmuş gibi: Keşki onlarla beraber olsaydım da ben de büyük bir başarıya erişseydim, der.

### [En'am 6:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/6:27.md) — يَالَيْتَنَا

وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فَقَالُوا يَالَيْتَنَا نُرَدُّ وَلَا نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Bir görsen; ateşin başında durdukları: Keşke geri döndürülseydik ve Rabbımızın ayetlerini yalan saymasaydık da mü’minlerden olsaydık, dedikleri zaman.

### [Kehf 18:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/18:42.md) — يَالَيْتَنِي

وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا

Meal (IK): Nitekim ürünleri yok edildi. Sarfettiği emeğe içi yanarak avuçlarını oğuşturuyordu. Çardakları hep yere düşmüştü. Ve diyordu ki: Ne olaydım, Rabbıma hiç kimseyi ortak koşmasaydım.

### [Meryem 19:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/19:23.md) — يَالَيْتَنِي

فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا

Meal (IK): Doğum sancısı onu bir hurma dalına sürükledi. Keşki, dedi; bundan evvel öleydim de unutulup gideydim.

### [Furkan 25:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/25:27.md) — يَالَيْتَنِي

وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَى يَدَيْهِ يَقُولُ يَالَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا

Meal (IK): O gün; zalim kimse iki elini ısırarak: Ne olurdu ben de peygamberle beraber bir yol tutsaydım, diyecektir.

### [Furkan 25:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/25:28.md) — لَيْتَنِي

يَاوَيْلَتَا لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِيلًا

Meal (IK): Vay başıma gelene: Keşki falancayı dost edinmeseydim.

### [Kasas 28:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/28:79.md) — يَالَيْتَ

فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَالَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ

Meal (IK): Debdebe içinde kavminin karşısına çıktı. Dünya hayatını isteyenler: keşki Karun’a verildiği gibi bizim de olsaydı. Doğrusu o, büyük bir varlık sahibidir, demişlerdi.

### [Ahzab 33:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/33:66.md) — يَالَيْتَنَا

يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَالَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا

Meal (IK): O gün, yüzleri ateşte çevrilirken; ne olurdu keşki Allah’a itaat etseydik, peygambere de itaat etseydik, derler.

### [Yasin 36:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/36:26.md) — يَالَيْتَ

قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ قَالَ يَالَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Cennete gir, denilince, dedi ki: Keşki kavmim bilir olsaydı;

### [Zuhruf 43:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/43:38.md) — يَالَيْتَ

حَتَّى إِذَا جَاءَنَا قَالَ يَالَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ

Meal (IK): Nihayet Bize gelince der ki: Keşki benimle senin aranda Doğu ile Batı arasındaki kadar uzaklık olsaydı. Sen, ne kötü arkadaş imişsin.

### [Hakka 69:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/69:25.md) — يَالَيْتَنِي

وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتَابِيَهْ

Meal (IK): Kitabı solundan verilmiş olana gelince; der ki: Keşki kitabım bana verilmeseydi.

### [Hakka 69:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/69:27.md) — يَالَيْتَهَا

يَالَيْتَهَا كَانَتِ الْقَاضِيَةَ

Meal (IK): Keşki bu iş son bulmuş olsaydı.

### [Nebe 78:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/78:40.md) — يَالَيْتَنِي

إِنَّا أَنْذَرْنَاكُمْ عَذَابًا قَرِيبًا يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ وَيَقُولُ الْكَافِرُ يَالَيْتَنِي كُنْتُ تُرَابًا

Meal (IK): Biz, sizi yakın bir azabla uyardık. O gün; kişi elleriyle sunduğuna bakacak. Ve kafir: Keşki ben, toprak olsaydım, diyecektir.

### [Fecr 89:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/ayet/89:24.md) — يَالَيْتَنِي

يَقُولُ يَالَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي

Meal (IK): Keşke bu hayatım için önceden bir şey yapsaydım, der.

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Beyn” kelimesi yarık demektir. “Ba” ve “Lam” yarığın kenarlarını ifade eder. Dışarıdan yarığa doğru giderken yokluğu, içerden dışarıya çıkış da varlığı ifade eder. Lam ve mim iki zıt manayı taşırlar, “Leyele” yokluğu ifade eder. “Leyte” geçmişte istenip olmamış bir şey için kullanılır. “Late” fiil olarak alakoymak, men etmek, yaptırmamak anlamlarında mazi fiildir.
“Late” “leyl”den dönüşmüştür. Karanlıkların, gecenin tanrısı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب التاء واللام ووءي معهما
ت ل و، ت و ل، ل ي ت، ت أ ل، أ ت ل، أ ل ت، ت ل أ مستعملات
تلو:
تَلاَ فلانٌ القرآن يتلُو تِلاوةٌ.
وتَلاَ الشيءَ: تَبِعَه تُلُوّاً.
والأمَّهاتُ هُنَّ المَتالي، تلاهُنَّ أولادُهنَّ: الواحدُ مُتْلٍ.
والتلوُ: وَلَدُ الحمار، وكلُّ شيءٍ تَلاَ يتلُو شيئاً فهو تِلْوُه. والتّليّة الحاجة. وأَتْلَيْتُ فلاناً على فلانً، أي: أَحَلْته.
تول:
التِّوَلةُ، ويقال: التُّوَلة: التعاويذ، والتِّوَلة الواحدة.
ليت:
اللِّيتٌ: صفحة العُنُق، والجمعُ: لِيتةٌ.
ولَيتي لغةٌ في لَيْتَني، وليت أداة النَّصْب، وهو التَّمنِّي، وتقول: لَيتَني فَعَلْتُ، ولَيْتَ لي كذا.
تال:
التَّأْلانُ: الذي كأنّه ينهض برأسه إذا مَشَى، يُحَرِّكُه إلى فَوْق، مثل الذي يعدُو وعليه حِملٌ ثقيل.
أتل:
الأتَلانُ: أن تُقارب الخَطْوَ في غَضَبٍ، وتقول: أَتَلَ يَأْتِلُ، ومِثلُه أَتَنَ يأتِنُ، قال:
أَرانيَ لا آتيكَ إلاّ كـأنَّـمـا		أسَأّتُ، وإلاّ أنتَ غَضبانُ تَأْتِلُ
ألت:
اللاّتُ معروف.
وقوله اللهِ -عزَّ وجلَّ-: "وما أَلَتْناهُم مِن عَمَلهِم مِن شيءٍ، أي ما أَنقَصْناهُم، وألَتَ يَأْلِتُ، ويقال: يَلْئِت، ويقال: وَلَتَ يَلِتُ وَلْتاً.
وقيل: ألاتَني عن حَقّي، أي صَرَفَني عنه.
تلأ:
والتِّلاءُ: أن تكتُبَ على السَّهم: فلانٌ جاري، ويقال أَتَلَه سَهْماً.

##### Türkçe

باب **التاء** ve **اللام** ve onlarla birlikte **ووءي**

**ت ل و**، **ت و ل**، **ل ي ت**، **ت أ ل**، **أ ت ل**، **أ ل ت**، **ت ل أ** kullanılagelenlerdir.

**تلو**:
**تَلاَ** falan **القرآن**’ı okudu; **يتلُو** **تِلاوةٌ**.
Ve **تَلاَ** şeyi: onu izledi; **تُلُوّاً**.
Ve anneler, onlar **المَتالي**’dir; onları çocukları izledi: bir tanesi **مُتْلٍ**’dir.
Ve **التلوُ**: eşeğin yavrusu; ve her şey ki bir şeyi **تَلاَ** eder, **يتلُو** eder; o, onun **تِلْوُه**’dur. Ve **التّليّة** ihtiyaçtır. Ve **أَتْلَيْتُ** falanı falanın üzerine; yani: onu ona havale ettim.

**تول**:
**التِّوَلةُ**; ve denilir: **التُّوَلة**: muskalar; ve **التِّوَلة** bir tanesidir.

**ليت**:
**اللِّيتٌ**: boynun yanı; çoğulu: **لِيتةٌ**.
Ve **ولَيتي** **لَيْتَني** hakkında bir dildir; ve **ليت** nasb edatıdır; ve o, temennidir; ve dersin: **لَيتَني** yaptım, ve **ولَيْتَ لي** şöyle şöyle.

**تال**:
**التَّأْلانُ**: yürüdüğü zaman başıyla kalkıyormuş gibi olan; onu yukarıya doğru hareket ettirir; ağır bir yük üzerinde olduğu hâlde koşan kimse gibi.

**أتل**:
**الأتَلانُ**: öfke içinde adımı yaklaştırmandır; ve dersin: **أَتَلَ يَأْتِلُ**; ve onun benzeri **أَتَنَ يأتِنُ**; dedi ki:
أَرانيَ لا آتيكَ إلاّ كـأنَّـمـا		أسَأّتُ، وإلاّ أنتَ غَضبانُ تَأْتِلُ

**ألت**:
**اللاّتُ** bilinen(şey)dir.
Ve Allah’ın -azze ve celle- sözü: “**وما أَلَتْناهُم مِن عَمَلهِم مِن شيءٍ**”; yani onları eksiltmedik; ve **ألَتَ يَأْلِتُ**; ve denilir: **يَلْئِت**; ve denilir: **وَلَتَ يَلِتُ وَلْتاً**.
Ve denildi: **ألاتَني** hakkımdan; yani beni ondan çevirdi.

**تلأ**:
Ve **التِّلاءُ**: oka “falan benim komşumdur” diye yazmandır; ve denilir: ona bir ok **أَتَلَه**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

لَيْتَ: كلمة تَمَنّ، وهي حرف تنصب الاسم وترفع الخبر، مثل كأنّ وأخواتها، لأنها شابهت الأفعال بقوّة ألفاظها واتّصال أكثر المضمرات بها وبمعانيها. ويقال: لَيْتي ولَيْتني، كما قالوا: لَعَلِّي ولَعَلَّني، وإنّي وإنّني. قال الشاعر:
كَمُنْيَةِ جابرٍ إذ قال لَيْتـي		أصادفُه وأغْرَم جُلَّ مالي
والليتُ بالكسر: صَفْحة العنق، وهما لِيتانِ. ولاتَهُ عن وجهه يَلوتُهُ ويَليتُهُ، أي حبسه عن وجهه وصرفه. قال الراجز:
وليلةٍ ذات دُجًى سَرَيْتُ
ولم يَلِتْني عن سُراها لَيْتُ
أي لم يمنعني عن سُراها مانع. وكذلك ألاتُهُ عن وجهه، فَعَلَ وأفْعَلَ بمعنًى. ويقال أيضاً: ما ألاتَهُ من عمله شيئاً، أي ما نقَصه، مثل ألَتَهُ. قاله الفراء. وأنشد:
ويأكلنَ ما أعنى الوَليُّ فلم يُلِتْ		كأنّ بحافاتِ النِهاءِ المَزارعا

##### Türkçe

**لَيْتَ**: temennî kelimesidir; o, ismi nasb eden ve haberi ref eden bir harftir; **كأنّ** ve onun kardeşleri gibi; çünkü lafızlarının kuvvetiyle ve çoğu zamirlerin ona bitişmesiyle ve mânâlarıyla fiillere benzemiştir. Ve denilir: **لَيْتي** ve **لَيْتني**; nitekim dediler: **لَعَلِّي** ve **لَعَلَّني**; ve **إنّي** ve **إنّني**. Şair dedi ki:
كَمُنْيَةِ جابرٍ إذ قال لَيْتـي		أصادفُه وأغْرَم جُلَّ مالي

Ve **الليتُ** (kesre ile): boynun yan sayfasıdır; ve onlar iki **لِيتانِ**’dır. Ve **لاتَهُ** onu yüzünden **يَلوتُهُ** ve **يَليتُهُ**; yani onu yüzünden alıkoydu ve onu çevirdi. Recez şairi dedi ki:
وليلةٍ ذات دُجًى سَرَيْتُ
ولم يَلِتْني عن سُراها لَيْتُ

Yani onun gece yürüyüşünden beni bir engelleyici engellemedi. Ve bunun gibi: **ألاتُهُ** onu yüzünden; **فَعَلَ** ve **أفْعَلَ** bir mânâ iledir. Ve ayrıca denilir: **ما ألاتَهُ** onun işinden bir şey; yani onu eksiltmedi; **ألَتَهُ** gibi. Bunu Ferrâ söyledi. Ve okudu:
ويأكلنَ ما أعنى الوَليُّ فلم يُلِتْ		كأنّ بحافاتِ النِهاءِ المَزارعا

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ت ل ( وايء )
تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل .
( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية .
وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد :
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
قال : نَعَمُ بني السيد سود فشبَّه سَوَادَ السحاب بها ، وشبَّه صوتَ الرَّعد بحنين هذا المتالِي .
ومثله قول أبي ذؤيب :
فَبتُّ إخَالُهُ دُهْماً خِلاَجَا
أي اخْتُلِجَتْ عنها أولادُها فهي تحِنُّ إليها .
وقوله تعالى : ( هنالك تبلوا كل نفس ما أسلفت ) ( يونس : 30 ) .
قال الفراء : تَقْرَأُ وقال غيره : تَتْبَعُ .
والقارىء تالٍ لأنه يَتْبَعُ ما يَقْرَأُ والتَّالي التَّابع ، ) فَالزَاجِرَاتِ زَجْراً ) ( الصافات : 3 ) ، هم الملائكة يأتون بالوحي فَيتلُونه على أنبياء الله .
ثعلب عن ابن الأعرابي : تَلاَ اتَّبَع ، وتَلا إذا تَخَلَّف ، وتلا إذا اشترى تِلْواً وهو وَلدُ البَغْل ، قال : وتَتلَّى بَقَّى بقيّةً من دَيْنِه وتَتَلَّى إذا جمع مالاً كثيراً .
أبو عبيد : تَلَوْتُ الرجلَ أَتْلوه تَلْواً خَذَلْتُه وتركْتُه .
حكاه عن أبي زيد ، قال : التُّلاوةُ بَقِيَّةُ الشيءِ ، وقد تَلَّى الرجلُ إذا كان بآخِرِ رَمَق .
قال : وقال الكسائي : هي التُّلاوةُ أيضاً ، وقد تَتَلَّيْتُ حَقِّي عنده أي تركت منه بقيَّةً ، وتتَلَّيتُ حقِّي تَتَبَّعتُه حتى يستوفيَه .
الأصمعي : هي التَّلِيَّةُ أيضاً ، وقد تَلِيَتْ لي عنده تَلِيّةٌ أي بَقيَّة ، وأَتْلَيْتُها أنا عنده أَبْقيتها .
قال شمر : قال الأصمعي : تلا تأخر ، يقال : ما زلت أتلوه حتى أتليته ، أي أخرته .
وأنشد :
ركض المذاكى وتلا الحوْليُّ
أي تأخر .
وقال غيره : أتليت عليك من حقي تُلاوة أي بقية ، والتُّلاوة البقية .
الحراني عن ابن السكيت قال : التُّلاوةُ بقيَّة الحاجة قال : وَتَلا إذا تأخر ، والتَّواليّ ما تأَخَّر .
قال : وقال أبو زيد : تَلا عني يَتلُو تَلْواً إذا تَرَكَكَ وتَخلَّفَ عنك ، وكذلك خَذَل يَخذل خُذُولاً .
وقال الأصمعي في قول ذي الرمّة :
لَحِقْنَا فراجَعْنَا الحُمولَ وإنَّما
تَتلَّى دِباب الوادعات المراجع
قال تَتلَّى : يَتتبَّعُ .
وقال شمر : يقال : تَلَّى فلان صَلاتَه المكتوبة بالتطوع أي أَتبَعَها .
وقال البَعِيث :
عَلَى ظَهْرِ عَادِيَ كأَن أُرُومَهُ
رجالٌ يُتلَّون الصلاةَ قِيامُ
قال : ويكون تلا وتَلَّى بمعنى تَبِع .
قال : وقال عطاء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) قال : وفلان يَتْلُو فلاناً أي يَحْكِيه ويَتْبع فِعْلَه ، وهو يُتَلِّي بقِيَّةَ حاجتِه أي يَقْتَضِيها وَيَتَعَهَّدُها .
وقال النضر : التِّلْوة من أولاد المِعْزَى والضأن التي قد استَكرَشَتْ وشَدَنَتْ ، والذكرُ تِلْوٌ .
وقال ابن الأعرابي : يقال لِوَلَدِ البَغْل : تِلْوٌ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّلاءُ : الذِّمة ، وقد أَتْلَيْتُه أي أعطيته الذِّمَّة وأنشد :
وسيَّانَ الكفَالةُ والتَّلاءُ
قال ابن الأنباري : التَّلاء الضمان ، يقال : أتليتُ فلاناً إذا أعطيته شيئاً يأمن به ، مثل سهم أو نقل .
وقال الأصمعي : التَّلاء : الحوَالَةُ وقد أَتْلَيْتُ فلاناً على فلانٍ أي أَحَلتُه عليه ، وأنشد الباهليُّ هذا البيت :
إذا خُضْرُ الأصَمَّ رَميتُ فِيها
بِمُسْتَتلٍ على الأدْنَين باغِ
قال : المراد بخُضْرِ الأصم : دآدي ليالي شَهْر رَجَب ، والمسْتَتلِي من التُّلاة وهو الحَوالة أي يجنِي عليك ويُحيل عَليك فتؤخذ بجنايته والباغي هو الجارِم الجَانِي على الأدنَينِ من قرابته .
وقال ابن الأعرابي : استَتلَيتُ عليه فُلاناً أي انتظرتُه ، واستتليته جعلته يَتلوني .
العرب تقول : ليس هَوادِي الخَيْل كالتَوالي ، فهوادِيها أَعْناقُها ، وتواليها مآخرُها رجلاها وذَنبُها ، وتَوَالِي الإبل مآخرها وتوالي كل شيء آخره ، وتاليات النجوم أواخرها .
وقال بعضهم : ليس تَوالِي الخيل كالهوادي ، ولا غُفْرُ اللَّيالي كالدَّآدِي ، وغفْرها بِيضُها .
وقال أبو زيد في قوله جلّ وعزّ : ( يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ ) ( البقرة : 121 ) ، قال : يَتَّبعونه حقَّ اتِّباعه .
وقال مجاهد : يعملون به حقَّ عَمَله .
وقال ابن عباس : يتبعونه حقّ اتباعه فيعملون به حقّ عمله .
وقال أبو عبيدة في قوله : ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) ، قال : ما تَتكلم به كقولك : يتلو فلان كتابَ الله أَي يقرؤه وَيَتكلَّم به .
وقال عطاء : ما تتلو الشياطين ما تُحدِّث وما تَقُصُّ .
وفي الحديث : ( إن المنافق إذا وُضِع في قبره سُئِل عن محمد ( صلى الله عليه وسلم ) وما جاء به فيقول : لا أدري فيقال له : لا دَرَيْتَ ولا تَلَيت ولا اهْتَدَيتَ ) .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب في تفسيره : قال بعضهم : معنى ولا تَلَيت ولا تَلَوْت ، أي لا قَرَأْتَ ولا دَرَسْتَ من تلا يتلو ، فقال : تَلَيْتَ بالتاء ليعاقب بها الياء في دَرَيت .
كما قالوا : إني لآتية بالغَدَايا والعَشَايَا وتجمع الغَداةُ غَدَوَات ، وقيل : غَدايَا من أجل العَشَايا ليزْدَوِجَ الكلامُ ، قال : وكان يونس يقول : إنما هو : ولا أَتْلَيْتَ في كلام العرب : معناه أَلا يُتْلِيَ إبلَه ، أي لا يكونُ لها أولاد تَتْلُوها ، وقال غيره : إنما هو لا دَرَيْتَ ولا اتَّلَيْتَ على افْتَعَلْتَ من أَلَوْتَ أي أَطَقتَ واسْتَطَعْتَ كأنه قال : لا دَرَيْتَ ولا استَطَعْتَ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العرب تسمي المراسل في البناء والعمل : المُتالي قال : والتَّلِيُّ الكثير الإيمان ، والتَّلِيُّ الكثير المال .
( تول ) : قال ثعلب عن ابن الأعرابي : تَالَ : يَتولُ تَوْلاً إذا عالج التِّولَةَ وهي السِّحْر ، قال : وأما التُّولَةَ بالضم والهمزة ، فإنها الداهية . أبو عبيد عن الفراء : جاء فلان بالدُّؤَلَةَ والتُّؤَلة وهما السحر ، قال وقال الأصمعي : التِّوَلَةُ بكسر التاء هو الذي يُحَبِّبُ المرأة إلى زوجها ، قال ومثله في الكلام سَبْيٌ طِيَبةٌ .
وروى أبو عبيدة في حديث ابن مسعود أنه قال : والتمائم والرقى والتِّولة شرك ؛ ابن السِّكِّيت .
قال أبو صاعد : تُوَلَةٌ من الناس ، أي جماعة جاءت من بيوتٍ وصبيان ومال .
وقال غيره : التَّالُ صِغارُ النَّخْل وفَسِيلهُ ، والواحدة : تالة .
ألت : قال الله جلّ وعزّ : ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) قال الفراء : الألْتُ النَّقْصُ ، وفيه لغة أخرى ، وما لِتْناهم بكسر اللام ، وأنشد في الألت :
أَبْلِغْ بني ثُعلٍ عنِّي مُغَلغَلَةً
جَهْدَ الرِّسَالَةِ لا أَلْتاً ولا كَذِبَا
يقول : لا نقصانَ ولا زيادة وأنشد قول الراجز :
وليلةٍ ذاتِ نَدَى سَرَيْتُ
ولم يَلِتْنِي عَنْ سُراها لَيتُ
أي لم يَثْنِنِي عنها نَقْصٌ بي ولا عجز عنها ، رُوِي عن عمر : أن رجلاً قال له : اتقِ الله يا أمير المؤمنين فسمعها رجل فقال : أَتألِتُ على أمير المؤمنين ، فقال عمر : دَعْه فلن يزالوا بخير ما قالوها لنا .
قال شمر : قال ابن الأعرابي : معنى قوله : أَتأْلِتُهُ ، أتحطهُ بذلك ، أتضعُ منه أَتُنْقِصُه ؟ قلت : وفيه وجه آخر ، هو أشبه بما أراد الرجل . روى أبو عبيد عن الأصمعي أنه قال : أَلَتَه يميناً يَألِتُه أَلْتاً إذا
أَحْلَفه ، كأنه لما قال له : اتَّقِ الله فقد نَشَدَه الله ، تقول العرب : أَلَتُّكَ باللَّهِ لَمَا فَعلتَ كذا ، معناه نَشَدْتك بالله .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الأَلْتُ النَّقْص ، والألت القَسَمُ ، يقال : إذا لم يُعْطك حقّك فقيَّده بالأَلت ، وقال أبو عمرو : الأُلْتَة اليمين الغموس ، والأُلتة العَطيّةُ الشَّقْنةُ . وهي القليلة .
وفي حديث عبد الرحمن : ولا تغمدوا سيوفكم على أعدائكم فتولتوا أعمالكم . قال القتيبي : أي لا تُنقِصوها ، يريد أنه كانت لهم أعمال في الجهاد مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فإذا هم تركوها واختلفوا ، نقصوها ، يقال : لاتَ يَلِيت ، وأَلَتَ يأْلِتُ ، ولم أسمع أوْلَت يُولِتُ إلا في هذا الحديث .
لات وولت : قال الله جلّ وعزّ : ( وَرَسُولَهُ لاَ يَلِتْكُمْ مِّنْ أَعْمَالِكُمْ ) ( الحجرات : 14 ) قال الفرّاء : معناه لا يُنْقصكم ولا يظلمكم من أعمالكم شيئاً . قال : وهو من لات يليت قال : والقراء مجتمعون عليها ، قال : ولاتَ يليتُ وألَتَ يَأْلِتُ لُغتان في معنى النقص ، وقال أبو زيد : يقال وَلَتَه يلِته وَلْتاً وأَلته يألِته ألْتاً ولاتَه يلِيته لَيْتاً ، وقال شمر : قال ابن الأعرابي : سمعت بعضَهم يقول : الحمد لله الذي لا يُفاتُ ولا يُلاتُ ، قال : وقال خالد بن عتبة : لا يُلات أي لا يأخذ فيه قولَ قائل ، أي لا يُطيع أحداً ، قال : وقيل للأسَدِية : ما المدحَلَةُ ؟ فقالت : أن يَلِيتَ الإنسانُ شيئاً قد عَلِمه ، أي يَكْتُمُه ويَأْتِي بخَبرٍ سِواه ، أبو عبيد عن الأصمعيّ ، قال : إذا عَمَّى عليه الخَبَر ، قيل : قد لاَتَهُ يَليته لَيْتاً .
وقال الزجاج : لاَتَه يَليته وألأته يُليتهُ ، وأَلَتَه يَلِيته إذا نَقَصه ، قال : وقوله : ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) ، يجوز أن يكون من أَلتَ ومن أَلاَت ، قال : ويكون لاَته يَليته إذا صرفه عن الشيء ، وقال عروة بن الورد :
ومُحْسِبَةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غَيرَها
تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي كالشَّوى
فأعجبني إقدامُها وسَنامُها
فبِتُّ أُليتُ الحق والحقُّ مبتلى
أنشده شمر وقال : أُليتُ الحق أُحِيله وأصْرِفه ، وقال الأصمعي : اللِّيتَانِ صَفْحَتَا العنق ، ويجمع اللِّيتُ على اللِّيتَةِ ، ولَيْتَ كلمة تمنٍ ، ليتني فَعَلتُ كذا وكذا وهي من الحروف الناصبة . وليتِي في معنى ليتني .
أتل : أبو عبيد عن الفراء : أَتَلَ الرجلُ يأتِلُ أُتُولاً ، وأَتَن يأتِنُ أُتوناً ، إذا قاربَ الرجلُ خَطْوَهُ في غَضَب وأنشد :
أَراني لا آتيك إلا كأَنما
أسأتُ وإلا أنتَ غَضْبانُ تأتِلُ
وقد يقال في مصدره الأَتلان والأَتَنَان .
وقال الليث : التَّألانُ الذي كأنه يَنهض برأسه إذا مشى يُحركه إلى فوق ، قلت : هذا تصحيف فاضح ، وإنما هو النّأَلان بالنون ، وذكر الليثُ هذا الحرف في أبواب التاء فلزمني التنبيه على صوابه لئلا يَغتر به من لا يعرفه ، وقال : وقد أوضحت الحرف في باب اللام والنون .
لتا : ثعلب عن ابن الأعرابي : لَتا إذا نقص .
قلت : كأنه مقلوب من لاَتَ أوْ من أَلَتَ .
وقال ابن الأعرابي : اللَّتيُّ المُلازِمُ للموضع .
أبو تراب ، قال الأصمعي : لَعَنَ اللَّهُ أُمًّا لَتأَتْ به ، ولَكأَتْ به أي رَمَتْ به ، قال وقال شمر : لَتَأتُ الرجلَ بالحجر إذا رَمَيتَه به ، ولَتَأتُه بِعيني لَتْأً إذا أَحْدَدْتَ إليه النظر وأنشد ابن السكيت :
تراهُ إذا أجَّه الضَّنَى
يَنُوءُ اللَّتِيء الذي يَلتؤُه
قال اللّتِيءُ : فعيلٌ من لَتأتُه إذا أصبته ، واللّتِيءُ المَلْتِيُّ المرْمِيُّ .
قال العجاج :
دافعَ عني بتقصير مَوْتَتِي
بعد اللُّتيا واللَّتيا والَّتي
أراد اللُّتيا تصغير التي ، وهي الداهية الصغيرة ، والَّتي : الداهية الكبيرة .
وتل : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الوُتُلُ من الرجال الذين ملأوا بطونهم مِن الشراب ، الواحد أَوْتَلُ ، واللَّتَّام المالِئوها من الطعام .

##### Türkçe

ت ل ( **وايء** )
**تلا** ، **تول** ، **ليت** ، **لتى** ، **لتا** ، **ولت** ، **أَلت** ، **أَتل** ، **وتل** .
( **تلا** ) : Leys dedi: denir ki: **تَلا يَتْلُو تِلاوة** yani bir okuyuş okudu; ve **تَلاَ** eğer tâbi olduysa, o hâlde o **تالٍ**’dir, yani tâbi olan; ve **المَتَالِي** annelerdir; çocuklar onları tâkip ettiğinde; bir tanesi **مُتْلٍ** ve **مُتْلِية**’dir.
Bâhilî dedi: **المتالي**; bir kısmı doğurulmuş, bir kısmı doğurulmamış develerdir; ve inşâd etti:
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
Dedi: Evet; Benî’s-sîd siyahlardır; bulutun siyahlığını onunla benzetti; ve gök gürültüsünün sesini bu **المتالِي**’nin iniltisine benzetti.
Ve bunun benzeri Ebû Züeyb’in sözüdür:
فَبتُّ إخَالُهُ دُهْماً خِلاَجَا
Yani: ondan yavruları çekilip alınmıştır; o da ona inler.
Ve Yüce’nin sözü: ( **هنالك تبلوا كل نفس ما أسلفت** ) (Yûnus: 30).
Ferrâ dedi: okur; başkası dedi: tâbi olur.
Ve okuyucu **تالٍ**’dir; çünkü okuduğu şeye tâbi olur; ve **التَّالي** tâbi olandır; ( **فَالزَاجِرَاتِ زَجْراً** ) (Sâffât: 3); onlar meleklardır; vahiy ile gelirler; sonra onu Allah’ın peygamberlerine okurlar.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **تَلاَ** tâbi oldu; ve **تَلا** eğer geri kaldıysa; ve **تلا** eğer **تِلْواً** satın aldıysa; o ise katırın yavrusudur; dedi: ve **تَتلَّى** borcundan bir kalıntı bıraktı; ve **تَتَلَّى** eğer çok mal topladıysa.
Ebû Ubeyd: **تَلَوْتُ** adamı, **أَتْلوه تَلْواً**: onu yüzüstü bıraktım ve terk ettim.
Bunu Ebû Zeyd’den nakletti; dedi: **التُّلاوةُ** şeyin kalıntısıdır; ve adam **تَلَّى** olmuştur, eğer son nefeste ise.
Dedi: Kisâî dedi: o da **التُّلاوةُ**’dur; ve **تَتَلَّيْتُ** ondaki hakkımı, yani ondan bir kalıntı bıraktım; ve **تتَلَّيتُ** hakkımı: onu tâkip ettim, ta ki onu tamamen alsın.
Asma‘î: o da **التَّلِيَّةُ**’dir; ve bende onun yanında **تَلِيّةٌ** kaldı, yani kalıntı; ve ben onu onun yanında **أَتْلَيْتُها**: onu bıraktım.
Şemmer dedi: Asma‘î dedi: **تلا** gecikti; denir ki: onu sürekli tâkip ettim, ta ki onu **أتليته**; yani onu geciktirdim.
Ve inşâd etti:
ركض المذاكى وتلا الحوْليُّ
Yani: gecikti.
Başkası dedi: hakkımdan sana **أتليت** bir **تُلاوة**: yani bir kalıntı; ve **التُّلاوة** kalıntıdır.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **التُّلاوةُ** ihtiyacın kalıntısıdır; dedi: ve **تَلا** eğer geciktiyse; ve **التَّواليّ** geciken şeydir.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: **تَلا عني يَتلُو تَلْواً** eğer seni bıraktıysa ve senden geri kaldıysa; ve aynı şekilde **خَذَل** **يَخذل خُذُولاً**.
Asma‘î, Zü’r-Rumme’nin sözünde:
لَحِقْنَا فراجَعْنَا الحُمولَ وإنَّما
تَتلَّى دِباب الوادعات المراجع
Dedi: **تَتلَّى**: tâkip eder.
Şemmer dedi: denir ki: falan, farz namazını nafile ile **تَلَّى** etti; yani onu tâkip ettirdi.
Ve el-Ba‘îs dedi:
عَلَى ظَهْرِ عَادِيَ كأَن أُرُومَهُ
رجالٌ يُتلَّون الصلاةَ قِيامُ
Dedi: **تلا** ve **تَلَّى** “tâbi oldu” mânâsında olur.
Dedi: Atâ, Allah’ın azze ve celle sözünde: ( **وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ** ) (Bakara: 102) dedi: ve falan, falana **يَتْلُو** eder, yani onu taklit eder ve fiiline tâbi olur; ve o, ihtiyacının kalıntısını **يُتَلِّي** eder, yani onu talep eder ve onu gözetir.
Nadr dedi: **التِّلْوة**; karınlanmış ve irileşmiş keçi ve koyun yavrularındandır; erkek ise **تِلْوٌ**’dur.
İbnü’l-A‘râbî dedi: katırın yavrusuna **تِلْوٌ** denir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّلاءُ**: zimmettir; ve ben onu **أَتْلَيْتُه**: yani ona zimmet verdim; ve inşâd etti:
وسيَّانَ الكفَالةُ والتَّلاءُ
İbnü’l-Enbârî dedi: **التَّلاء** kefalettir; denir ki: falana **أتليتُ** eğer ona kendisiyle emniyete kavuşacağı bir şey verdiysem; ok yahut nakil gibi.
Asma‘î dedi: **التَّلاء**: havaledir; ve falanı falana **أَتْلَيْتُ**: yani onu ona havale ettim; ve Bâhilî şu beyti inşâd etti:
إذا خُضْرُ الأصَمَّ رَميتُ فِيها
بِمُسْتَتلٍ على الأدْنَين باغِ
Dedi: **خُضْرِ الأصم** ile murad: Receb ayının gecelerinin karanlıklarıdır; ve **المُسْتَتلِي** **التُّلاة**’dandır; o da havaledir; yani sana cinayet işler ve seni üzerine havale eder; böylece onun cinayetiyle yakalanırsın; ve **الباغي**; yakın akrabasından daha aşağı olanlara karşı suç işleyen, cinayet işleyendir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: falanı onun üzerine **استَتلَيتُ**: yani onu bekledim; ve onu **استتليته**: onu beni tâkip eder kıldım.
Araplar der ki: atların **هَوادِي**’si **التَوالي** gibi değildir; onların **هوادِي**’si boyunlarıdır; onların **توالي**’si ise art taraflarıdır: iki bacağı ve kuyruğu; ve develerin **تَوَالِي**’si art taraflarıdır; ve her şeyin **توالي**’si onun sonudur; ve yıldızların **تاليات**’ı onların sonlarıdır.
Bazıları dedi: atların **تَوالِي**’si **الهوادي** gibi değildir; ve gecelerin **غُفْر**’ü **الدَّآدِي** gibi değildir; onların **غفْر**’ü beyazlarıdır.
Ebû Zeyd, azze ve celle sözünde: ( **يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ** ) (Bakara: 121) hakkında dedi: onu, tâbi oluşunun hakkıyla tâbi olurlar.
Mücâhid dedi: onunla, amelinin hakkıyla amel ederler.
İbn Abbâs dedi: onu, tâbi oluşunun hakkıyla tâbi olurlar; böylece onunla, amelinin hakkıyla amel ederler.
Ebû Ubeyde, ( **وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ** ) (Bakara: 102) sözü hakkında dedi: onların konuştuğu şey; senin “falan Allah’ın kitabını **يتلو** eder” demen gibi; yani onu okur ve onunla konuşur.
Atâ dedi: şeytanların **تتلو** ettiği: anlattıkları ve kıssa ettikleridir.
Hadiste: (Münafık kabre konulduğunda Muhammed (sallallahu aleyhi ve sellem) ve onun getirdiği şey hakkında sorulur; o da “bilmiyorum” der; ona denir ki: “Ne bildin ne **تَلَيت** ettin ne de hidayete erdin.”).
Münzirî bana Ebû Tâlib’den, tefsirinde haber verdi: bazıları dedi: “ve lâ **تَلَيت** ve lâ **تَلَوْت**” mânâsı: “ne okudun ne de ders yaptın”; **تلا يتلو**’dan; dedi ki: **تَلَيْتَ**’i **التاء** ile getirdi ki onunla **الياء**’yı **دَرَيت**’te cezalandırsın.
Nitekim dediler: “Ben mutlaka **الغَدَايا** ve **العَشَايَا** getirenim”; ve **الغَداة**’yi **غَدَوَات** diye cem‘ ederler; ve denildi ki: **غَدايَا** sırf **العَشَايا** sebebiyle, söz çiftleşsin diye; dedi: Yûnus derdi ki: Arapların كلامında ancak “ve lâ **أَتْلَيْتَ**”dır; mânâsı: develerini **أَلا يُتْلِيَ** etmesin; yani onları tâkip eden yavruları olmasın; başkası dedi: ancak “ne bildin ne de **اتَّلَيْتَ**”tir; **افْتَعَلْتَ** vezninde, **أَلَوْتَ**’tan; yani güç yetirdin ve yapabildin; sanki dedi ki: ne bildin ne de yapabildin.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar inşaat ve işte gönderilen kimseye **المُتالي** der; dedi: ve **التَّلِيُّ** çok imanlıdır; ve **التَّلِيُّ** çok mallıdır.
( **تول** ) : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **تَالَ يَتولُ تَوْلاً**; eğer **التِّولَةَ** ile uğraştıysa; o ise sihirdir; dedi: أما **التُّولَةَ** (damme ve hemze ile) ise, o felakettir. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: falan **الدُّؤَلَةَ** ve **التُّؤَلة** ile geldi; ikisi de sihirdir; dedi. Asma‘î dedi: **التِّوَلَةُ** (tâ’nın kesresiyle) kadını kocasına sevdiren şeydir; dedi: sözde bunun benzeri: **سَبْيٌ طِيَبةٌ**.
Ebû Ubeyde, İbn Mes‘ûd hadîsinde rivayet etti: o dedi ki: “**التمائم** ve **الرقى** ve **التِّولة** şirktir”; İbnü’s-Sikkît.
Ebû Sâ‘id dedi: insanlardan **تُوَلَةٌ**; yani evlerden, çocuklardan ve maldan gelmiş bir topluluk.
Başkası dedi: **التَّالُ** küçük hurma ağaçları ve fidanlarıdır; bir tanesi: **تالة**.
**ألت** : Allah azze ve celle dedi: ( **ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن** ) (Tûr: 21). Ferrâ dedi: **الألْتُ** eksiltmedir; ve onda başka bir dil vardır: **وما لِتْناهم** (lâm’ın kesresiyle). Ve **الألت** hakkında inşâd etti:
أَبْلِغْ بني ثُعلٍ عنِّي مُغَلغَلَةً
جَهْدَ الرِّسَالَةِ لا أَلْتاً ولا كَذِبَا
Der ki: ne eksiltme ne artırma. Ve râcizin sözünü inşâd etti:
وليلةٍ ذاتِ نَدَى سَرَيْتُ
ولم يَلِتْنِي عَنْ سُراها لَيتُ
Yani: beni ondan ne bende bir eksiklik ne de ona güç yetirememek alıkoydu. Ömer’den rivayet edildi: bir adam ona dedi ki: “Allah’tan kork ey müminlerin emiri”; bir adam onu işitti de dedi ki: “Müminlerin emiri üzerine **أَتألِتُ** mü ediyorsun?” Ömer dedi: “Bırak onu; bunu bize söyledikleri müddetçe hayır üzere olmaya devam ederler.”
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: “**أَتأْلِتُهُ**” sözünün mânâsı: onu bununla aşağı mı indiriyorsun, onu küçültüyor, onu eksiltiyor musun? Dedim: onda başka bir yön vardır; adamın muradına daha benzer. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: o dedi: **أَلَتَه يميناً يَألِتُه أَلْتاً**; eğer ona yemin ettirdiyse; sanki ona “Allah’tan kork” dediğinde, onu Allah ile çağırmış oldu; Araplar der: **أَلَتُّكَ باللَّهِ لَمَا فَعلتَ كذا**; mânâsı: seni Allah ile çağırdım.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o dedi: **الأَلْتُ** eksiltmedir; ve **الألت** yemindir; denir ki: eğer sana hakkını vermezse onu **الأَلت** ile bağla. Ebû Amr dedi: **الأُلْتَة** yemin-i gamûstur; ve **الأُلتة** cimri bağıştır; o az olandır.
Abdurrahman hadîsinde: “Kılıçlarınızı düşmanlarınız üzerine kınına sokmayın; sonra amellerinizi **فتولتوا** edersiniz.” Kuteybî dedi: yani onları eksiltmeyin; muradı: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile cihadda amelleri vardı; sonra onları terk edip ihtilafa düşünce, onları eksilttiler; denir ki: **لاتَ يَلِيت** ve **أَلَتَ يَأْلِتُ**; ve **أوْلَت يُولِتُ**’ü ancak bu hadiste işittim.
**لات** ve **ولت** : Allah azze ve celle dedi: ( **وَرَسُولَهُ لاَ يَلِتْكُمْ مِّنْ أَعْمَالِكُمْ** ) (Hucurât: 14). Ferrâ dedi: mânâsı: amellerinizden size hiçbir şeyi eksiltmez ve size zulmetmez; dedi: bu **لات يليت**’tendir; dedi: kurrâ bunun üzerinde ittifak etmiştir; dedi: **ولاتَ يليتُ** ve **ألَتَ يَأْلِتُ** eksiltme mânâsında iki lugattır. Ebû Zeyd dedi: denir ki: **وَلَتَه يلِته وَلْتاً** ve **أَلته يألِته ألْتاً** ve **لاتَه يلِيته لَيْتاً**. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: bazılarının “Hamd, kaçırılmayan ve **يُلاتُ** edilmeyen Allah’a mahsustur” dediğini işittim; dedi: Hâlid b. Utbe dedi: **لا يُلات** yani onda bir söyleyenin sözünü almaz; yani kimseye itaat etmez. Ve Esediyye’ye denildi: “**المدحَلَةُ** nedir?” O dedi: insanın bildiği bir şeyi **يَلِيتَ** etmesidir; yani onu gizler ve onun dışında bir haber getirir. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: dedi: eğer haber ona karıştırılırsa, “onu **لاَتَه يَليته لَيْتاً** etti” denir.
Zeccâc dedi: **لاَتَه يَليته** ve **ألأته يُليتهُ**; ve **أَلَتَه يَلِيته** eğer onu eksilttiyse; dedi: ve ( **ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن** ) (Tûr: 21) sözü; **أَلتَ**’tan da **أَلاَت**’tan da olabilir; dedi: ve **لاَته يَليته** eğer onu bir şeyden çevirdiyse olur. Urve b. el-Verd dedi:
ومُحْسِبَةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غَيرَها
تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي كالشَّوى
فأعجبني إقدامُها وسَنامُها
فبِتُّ أُليتُ الحق والحقُّ مبتلى
Bunu Şemmer inşâd etti ve dedi: **أُليتُ الحق**: onu çeviririm ve onu saptırırım. Asma‘î dedi: **اللِّيتَانِ** boynun iki yanıdır; ve **اللِّيتُ** **اللِّيتَةِ** üzerine cem‘ edilir. Ve **لَيْتَ** temenni kelimesidir: “**ليتني** şunu şunu yaptım”; ve o, nasb eden harflerdendir. Ve **وليتِي** “**ليتني**” mânâsındadır.
**أتل** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **أَتَلَ** adam **يأتِلُ أُتُولاً**; ve **أَتَن يأتِنُ أُتوناً**; eğer adam öfke içinde adımını yaklaştırdıysa; ve inşâd etti:
أَراني لا آتيك إلا كأَنما
أسأتُ وإلا أنتَ غَضْبانُ تأتِلُ
Ve masdarında **الأَتلان** ve **الأَتَنَان** da denir.
Leys dedi: **التَّألانُ**; yürüdüğünde başıyla sanki kalkıyormuş gibi, onu yukarı doğru hareket ettirendir. Dedim: bu apaçık bir tashîftir; ancak o **النّأَلان**’dır, **النون** ile; Leys bu harfi **التاء** bablarında zikretti; bu yüzden, onu bilmeyen aldanmasın diye doğrusuna dikkat çekmek bana gerekli oldu; dedi: harfi **اللام** ve **النون** babında açıklamıştım.
**لتا** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **لَتا** eğer eksilttiyse.
Dedim: sanki **لاَتَ**’tan yahut **أَلَتَ**’tan kalb edilmiştir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **اللَّتيُّ**; mekâna yapışık olandır.
Ebû Turâb; Asma‘î dedi: “Allah, onu getiren bir anaya lanet etsin: **لَتأَتْ** onunla ve **لَكأَتْ** onunla”; yani onu attı. Şemmer dedi: **لَتَأتُ** adamı taşla; eğer onu onunla attıysan; ve **لَتَأتُه بِعيني لَتْأً**; eğer ona bakışı keskinleştirdiysen. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
تراهُ إذا أجَّه الضَّنَى
يَنُوءُ اللَّتِيء الذي يَلتؤُه
Dedi: **اللّتِيءُ**; **لَتأتُه**’dan **فعيل**’dir; eğer onu vurduysan; ve **اللّتِيءُ** **المَلْتِيُّ**’dir: atılmış, fırlatılmış.
A‘câc dedi:
دافعَ عني بتقصير مَوْتَتِي
بعد اللُّتيا واللَّتيا والَّتي
**اللُّتيا** ile muradı: **التي**’nin küçültmesidir; o küçük felakettir; ve **الَّتي**: büyük felakettir.
**وتل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الوُتُلُ**; içkiden karınlarını doldurmuş erkeklerdir; bir tanesi **أَوْتَلُ**; ve **اللَّتَّام**; onu yemekten dolduranlardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب اللام والياء وما يثلثهما)
(ليا)  اللام والياء والألف، يقال إنَّه شيءٌ من النَّبْت. يقولون: اللِّيَاء: شيءٌ كالحِمَّص شديدُ البياض. يقال للمرأة: كأنَّها لِيَاءة.
(ليت)  اللام والياء والتاء كلمتانِ لا تنقاسان([1]): إحداهما: اللِّيت: صَفْحة العُنق، وهما لِيتانِ. والأخرى اللَّيْت، وهو النَّقْص. يقال: لاتَه يَلِيتُه: نَقَصه. قال الله تعالى: ﴿لا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً﴾ [الحجرات 14]. واللَّيْت: الصَّرف، يقال لاتَهُ يَلِيته. قال:
وليلةٍ ذاتِ دُجىً سريتُ *** ولم يَلِتْني عن سُراها ليتُ([2])وليت: كلمة التَّمنِّي.
(ليث)  اللام والياء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على قُوَّة خَلْق. من ذلك اللَّيث، قالوا: سمِّي بذلك لقُوّته وشِدّة أخْذِه. ومنه يقال: رجل مُلَيِّثٌ([3]).
واللَّيْث: عنكبوتٌ يَصِيد الذُّباب. فأمَّا اللِّيث بكسر اللام، فموضع. قال الهذليّ([4]):
مستأرِضاً بين بَطْنِ اللِّيثِ أيمنُهُ *** إلى شَمَنْصِيرَ غيثاً مُرْسَلاً مَعِجا
(ليغ)  اللام والياء والغين كلمة، يقولون: الألْيَغ: الذي لا يُبِين الكَلام. وأمّا قولهم: هو سَيِّغٌ ليِّغ، فإتباعٌ، للشَّيء السَّهل المنساغ.
(ليف)  اللام والياء والفاء كلمة، وهي اللِّيف، عربيَّة.
(ليق)  اللام والياء والقاف كلمتان: إحداهُما قولُهم: فلانٌ لا يُلِيق دِرهماً، أي لا يُبقِي. قال:
* كَفَّاك كَفٌّ لا تُليق درهما([5]) *
والأخرى قولهم: لا يَلِيقُ به كذا، كأنَّه لا يصلح له، ولا يلصق به، من لاقَ الدّواة يَلِيقها.
(ليل)  اللام والياء واللام كلمة، وهي اللَّيل: خِلافُ النهار. يقال ليلةٌ ولَيْلات. وأمَّا اللَّيالي… ([6]).
(ليم)  اللام والياء والميم. يقولون: اللِّيم. الصُّلح([7]). وأنشدنا علي بن إبراهيم القطان قال: أنشد ثعلب:
إذا دُعِيَتْ يوماً نُمَيرُ بنُ عامرٍ *** رأيتَ وجوهاً قد تبيَّنَ لِيمُها
(لين)  اللام والياء والنون كلمةٌ واحدة، وهي اللِّين: ضدُّ الخُشُونَة. ويقال: هو في لَيَانٍ من عَيش، أي نَعْمةٍ، وفلانٌ مَلْيَنَة، أي ليِّن الجانب.
--------------ـــ
([1]) في الأصل: "لا ينقاس".
([2]) نسبهما في إصلاح المنطق 153 إلى رؤبة، ونسب الثاني في المخصص (14: 20) إليه أيضاً. ووردا في اللسان (ليت) بدون نسبة. وليسا في ديوان رؤبة، ولم يذكرا في ملحقات ديوانه ولا ديوان العجاج.
([3]) كذا ضبط في الأصل بالكسر، ويوافقه ما في اللسان: "تليث الرجل واستليث وليث: صار كالليث". وفي اللسان أيضاً: "ورجل مليث- بكسر الميم وسكون اللام-: شديد العارضة وقيل شديد قوي". لكن في المجمل: "المليث" بتشديد الياء المفتوحة، وفسره بأنه البطيء، أو شديد الأخذ كالليث.
([4]) هو ساعدة بن جؤية الهذلي. ديوان الهذليين (2: 209) واللسان (معج، شمصر). وقد سبق في (3: 274).
([5]) بعده في اللسان (ليق) والإنصاف 236: *جوداً وأخرى تعط بالسيف الدما*
([6]) بياض في الأصل. وفي اللسان: "وقد جمع على ليال فزادوا فيه الياء على غير قياس. قال: ونظيره أهل وأهال. ويقال: كأن الأصل فيها ليلاة فحذفت". يعني أن مفردها وهو "ليل" أصله "ليلاة"، فحدث فيه الحذف، لكن أُبقي الجمع كما هو.
([7]) في المجمل: "الصلح بين الناس، والصلاح". وأنشد البيت التالي.

ـ

##### Türkçe

(لام ve **ياء** ve onların üçüncüsü olan şeyler babı)

(**ليا**)  **اللام** ve **الياء** ve **الألف**; onun bitkiden bir şey olduğu söylenir. Derler ki: **اللِّيَاء**: nohut gibi, çok şiddetli beyaz bir şey. Kadına denir: sanki o bir **لِيَاءة**’dir.

(**ليت**)  **اللام** ve **الياء** ve **التاء**; kıyaslanmayan iki kelimedir([1]): bunlardan biri: **اللِّيت**: boynun yan yüzü; ikisi **لِيتانِ**’dır. Diğeri **اللَّيْت**tir; o da eksiltmedir. Denir: **لاتَه يَلِيتُه**: onu eksiltti. Allah Teâlâ dedi: ﴿لا يَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئاً﴾ [الحجرات 14]. Ve **اللَّيْت**: sarf (çevirme); denir: **لاتَهُ يَلِيته**. Dedi:
وليلةٍ ذاتِ دُجىً سريتُ *** ولم يَلِتْني عن سُراها ليتُ([2])
Ve **وليت**: temenni kelimesidir.

(**ليث**)  **اللام** ve **الياء** ve **الثاء**; yaratılış kuvvetine delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan **اللَّيث** (vardır); dediler ki: kuvveti ve yakalamasının şiddeti sebebiyle bununla adlandırıldı. Ve ondan denir: **رجل مُلَيِّثٌ**([3]).
Ve **اللَّيْث**: sinek avlayan bir örümcektir. Amma **اللِّيث** (lamın kesresiyle) ise bir yerdir. Hüzeli([4]) dedi:
مستأرِضاً بين بَطْنِ اللِّيثِ أيمنُهُ *** إلى شَمَنْصِيرَ غيثاً مُرْسَلاً مَعِجا

(**ليغ**)  **اللام** ve **الياء** ve **الغين** bir kelimedir; derler ki: **الألْيَغ**: sözü açıklamayan kimsedir. Amma onların “o **سَيِّغٌ ليِّغ**’dir” sözleri ise, kolayca akıp giden yumuşak şey için, tâbî kılmadır.

(**ليف**)  **اللام** ve **الياء** ve **الفاء** bir kelimedir; o da **اللِّيف**tir; Arapçadır.

(**ليق**)  **اللام** ve **الياء** ve **القاف** iki kelimedir: bunlardan biri onların “falanca bir dirhemi **لا يُلِيق**” sözüdür; yani bırakmaz. Dedi:
* كَفَّاك كَفٌّ لا تُليق درهما([5]) *
Diğeri onların “ona şu böyledir **لا يَلِيقُ**” sözüdür; sanki ona uygun olmaz ve ona yapışmaz; **لاقَ الدّواة يَلِيقها** (mürekkep hokkasıyla temas etti, onu yapıştırdı)dan.

(**ليل**)  **اللام** ve **الياء** ve **اللام** bir kelimedir; o da **اللَّيل**dir: gündüzün zıddı. Denir: bir **ليلةٌ** ve **لَيْلات**. Amma **اللَّيالي**… ([6]).

(**ليم**)  **اللام** ve **الياء** ve **الميم**. Derler ki: **اللِّيم**: sulh([7]). Bize Ali b. İbrahim el-Kattân inşâd etti; dedi: Sa‘leb inşâd etti:
إذا دُعِيَتْ يوماً نُمَيرُ بنُ عامرٍ *** رأيتَ وجوهاً قد تبيَّنَ لِيمُها

(**لين**)  **اللام** ve **الياء** ve **النون** tek bir kelimedir; o da **اللِّين**dir: sertliğin zıddı. Ve denir: o, yaşayıştan bir **لَيَانٍ** içindedir; yani bir nimet. Ve falanca **مَلْيَنَة**’dir; yani yumuşak huyludur.

--------------ـــ
([1]) Asılda: “لا ينقاس”.
([2]) İslâhu’l-mantık 153’te ikisini de Ru’be’ye nisbet etti; ikincisini el-Muhassas (14: 20)’da da ona nisbet etti. Lisân’da (**ليت**) nisbet olmaksızın geldiler. Ru’be divanında değillerdir; divanının eklerinde de el-Accec divanında da zikredilmediler.
([3]) Asılda kesre ile böyle ضبط edildi; Lisân’daki şu söz ona uygundur: “**تليث الرجل واستليث وليث**: **صار كالليث**”. Lisân’da ayrıca: “**ورجل مليث- بكسر الميم وسكون اللام-**: şiddetli çene; denildi: şiddetli güçlü”. Lâkin el-Mucmel’de: “**المليث**” fethalı şeddeli **ياء** ile; onu yavaş olan diye, yahut **الليث** gibi şiddetli yakalayan diye tefsir etti.
([4]) O, Sa‘ide b. Cüveyye el-Hüzelî’dir. Dîvânu’l-Hüzeliyyîn (2: 209) ve Lisân (**معج**، **شمصر**). Daha önce (3: 274)’te geçti.
([5]) Ondan sonra Lisân’da (**ليق**) ve el-İnsâf 236’da: *جوداً وأخرى تعط بالسيف الدما*
([6]) Asılda boşluk. Lisân’da: “**وقد جمع على ليال**; onda **الياء**yı kıyas dışı olarak artırdılar. Dedi: ve onun benzeri **أهل** ve **أهال**dir. Ve denir: sanki aslı onda **ليلاة** idi de hazfedildi.” Yani onun müfredi olan **ليل**in aslı **ليلاة**dır; onda hazif meydana geldi, fakat cem‘ olduğu gibi bırakıldı.
([7]) el-Mucmel’de: “insanlar arasındaki sulh ve salah”. Ve şu beyti inşâd etti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال: لاته عن كذا يليته: صرفه عنه، ونقصه حقال له، ليتا. قال تعالى: ﴿لا يلتكم من أعمالكم شيئا﴾ [الحجرات/14] أي: لا ينقصكم من أعمالكم، لات وألات بمعنى نقص، وأصله: رد الليت، أي: صفحة العنق. وليت: طمع وتمن. قال تعالى: ﴿ليتني لم أتخذ فلانا خليلا﴾ [الفرقان/28]، ﴿ويقول الكافر يا ليتني كنت ترابا﴾ [النبأ/40]، ﴿يا ليتني اتخذت مع الرسول سبيلا﴾ [الفرقان/27]، وقول الشاعر:
*وليلة ذات دجى سريت ** ولم يلتني عن سراها ليست*
(البيت لرؤية بن العجاج، وهو في اللسان (ليت) ؛ والمجمل 3/799)
معناه: لم يصرفني عنه قولي: ليته كان كذا. وأعرب (ليت) ههنا فجعله اسما، كقول الآخر:
*إن ليتا وإن لوا عناء*
(هذا عجز بيت لأبي زبيد الطائي، وصدره:
*ليس شعري وأين مني ليت*
من أبيات له مطلعها:
*ولقد مت غير أني حي ** يوم بانت بودها خنساء*
وهو في ديوانه ص 578؛ والجمهرة 1/122؛ ومجمع الأمثال 2/371)
وقيل: معناه لم يلتني عن هواها لائت. أي: صارف، فوضع المصدر موضع اسم الفاعل.

##### Türkçe

- Denilir: **لاته عن كذا يليته**: onu ondan çevirdi; ve ona hakkını eksiltti; ona **ليتا** denilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿لا يلتكم من أعمالكم شيئا﴾ [الحجرات/14], yani: amellerinizden size hiçbir şeyi eksiltmez. **لات** ve **ألات** “eksiltmek” mânâsındadır; aslı: **رد الليت**’tir; yani: boynun yanı. Ve **ليت**: tamah ve temennidir. Yüce Allah dedi ki: ﴿ليتني لم أتخذ فلانا خليلا﴾ [الفرقان/28], ﴿ويقول الكافر يا ليتني كنت ترابا﴾ [النبأ/40], ﴿يا ليتني اتخذت مع الرسول سبيلا﴾ [الفرقان/27]. Ve şairin sözü:
*وليلة ذات دجى سريت ** ولم يلتني عن سراها ليست*
(بيت, Ru’ye b. el-‘Accâc’ındır; ve Lisân’da (**ليت**) ve el-Mucmel 3/799’dedir.)
Mânâsı: “**ليته** şöyle olsaydı” sözüm beni onun seyrinden çevirmedi. Ve burada **ليت**’i i‘rabladı da onu isim kıldı; diğerinin sözü gibi:
*إن ليتا وإن لوا عناء*
(Bu, Ebû Zübeyd et-Tâî’nin bir beytinin ikinci mısraıdır; birinci mısraı:
*ليس شعري وأين مني ليت*
Onun, matla‘ı:
*ولقد مت غير أني حي ** يوم بانت بودها خنساء*
olan beyitlerindendir; ve Dîvân’ında s. 578; el-Cemhere 1/122; Mecma‘u’l-Emsâl 2/371’dedir.)
Ve denildi: mânâsı: **لائت** onu(n) hevasından beni çevirmedi; yani: çeviren. Böylece masdarı ism-i fâil yerine koydu.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ل ي ت
لاته عن الأمر يليته‏:‏ صرفه‏.‏
قال‏:‏ ولم يلتني عن هواها ليت ولاته كذا‏:‏ نقصه‏.‏
‏"‏ لا يلتكم من أعمالكم شيئاً ‏"‏ وكذمت الأتن ليتي الحمار‏:‏ صفحتي عنقه‏.‏
والقرطان يتذبذبان في ليتيها‏.‏

##### Türkçe

ل ي ت
**لاته** onu işten **يليته**: onu çevirdi.
Dedi: Ve beni onun hevasından **ليت** ve **لاته** şöyle: onu eksiltti.
" **لا يلتكم من أعمالكم شيئاً** " ve dişi eşekler yalan söyledi: **ليتي الحمار**: boynunun iki yanı.
Ve iki küpe onun **ليتيها**’sında sallanıp dururlar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

لاتَه حَقَّه يَليتُه لَيْتاً، وأَلاتَه: نَقَصه، والأُولى أَعلى. وفي التنزيل العزيز: وإِن تُطيعُوا اللهَ ورَسُولَه لا يَلِتْكُمْ من أَعمالكم شيئاً؛ قال الفراء: معناه لا يَنْقُصْكم، ولا يَظْلِمْكم من أَعمالكم شيئاً، وهو من لاتَ يَلِيتُ؛ قال: والقُرَّاءُ مجتمعون عليها. قال الزجاج: لاتَه يَلِيتُه، وأَلاتَه يُلِيتُه، وأَلَته يَأْلِتُه إِذا نَقَصَه، وقُرئ قوله تعالى: وما لِتْناهم، بكسر اللام، مِن عَمَلِهمْ مِن شيء؛ قال: لاتَه عن وَجْهه أَي حَبَسَه؛ يقول: لا نُقْصانَ ولا زيادة؛ وقيل في قوله: وما أَلَتْناهم؛ قال: يجوز أَن يكون من أَلَتَ ومن أَلاتَ؛ قال: ويكون لاتَه يَلِيتُه إِذا صَرَفه عن الشيء؛ وقال عُرْوة بن الوَرْد: ومُحْسِبةٍ ما أَخْطَأَ الحَقُّ غَيْرَها،
تَنَفَّسَ عنْها حَيْنُها، فهي كالشَّوي
فأَعْجَبَنِي إِدامُها وسَنامُها،
فبِتُّ أُلِيتُ الحَقَّ، والحَقُّ مُبْتَلِي
أَنشده شمر وقال: أُلِيتُ الحقَّ أُحِيلُه وأَصْرِفُه، ولاتَه عن أَمْره لَيْتاً وأَلاتَهُ: صَرَفه. ابن الأَعرابي: سمعت بعضهم يقول: الحمد لله الذي لا يُفاتُ ولا يُلاتُ ولا تَشْتَبهُ عليه الأَصوات؛ يُلاتُ: من أَلاتَ يُلِيتُ، لغة في لاتَ يَلِيتُ إِذا نَقَصَ، ومعناه: لا يُنْقَصُ ولا يُحْبسُ عنه الدُّعاء؛ وقال خالد بنُ جَنْبةَ: لا يُلاتُ أَي لا يَأْخُذُ فيه قولُ قائل أَي لا يُطيعُ أَحَداً.
قال: وقيل للأَسدِيَّة ما المُداخَلَةُ؟ فقالت: أَن تُلِيتَ الإِنسانَ شيئاً قد عَمِلَهُ أَي تَكْتُمَه وتأْتي بِخَبرٍ سواه. ولاتَه لَيْتاً: أَخْبَرَه بالشيء على غير وجهه؛ وقيل: هو أَن يُعَمِّيَ عليه الخَبَر، فيُخْبرَه بغير ما سأَله عنه: قال الأَصمعي: إِذا عَمَّى عليه الخَبَر، قيل: قد لاتَه يَليتُه لَيْتاً: ويقال: ما أَلاتَه من عَمَله شيئاً أَي ما نَقَصَه، مثل أَلَته؛ عنه، وأَنشد لعَدِيّ بن زيد:
ويَاْكُلْنَ ما أَعْنَى الوَلِيُّ فلم يُلِتْ،
كأَنَّ، بِحافاتِ النِّهاءِ، المَزَارِعَا
قوله: أَعْنَى أَنْبَتَ. والوَلِيُّ: المَطَرُ تَقَدَّمه مطَرٌ، والضمير في يَأْكُلْنَ يَعُودُ على حُمُرٍ، ذكرها قبل البيت.
وقوله تعالى: ولاتَ حِينَ مَنَاصٍ؛ قال الأَخْفَش: شَبَّهوا لاتَ بلَيْسَ، وأَضمروا فيها اسمَ الفاعل، قال: ولا يكون لاتَ إِلاَّ مع حِينَ. قال ابن بري: هذا القول نسبه الجوهري للأَخفش، وهو لسيبويه لأَنه يرى أَنها عاملة عمل ليس، وأَما الأَخفش فكان لا يُعْمِلُها، ويَرْفَعُ ما بعدها بالابتداء إِن كان مرفوعاً، وينصبه بإِضمار فعلٍ إِن كان منصوباً؛ قال: وقد جاء حذف حين من الشعر
(* قوله «من الشعر» كذا قال الجوهري أيضاً. وقال في
المحكم انه ليس بشعر.(؛ قال مازنُ بن مالك:
حَنَّتْ ولاتَ هَنَّتْ وأَنَّى لَكَ مَقْرُوع.
فحذف الحين وهو يريده. وقرأَ بعضهم: ولاتَ حِينُ مَنَاصٍ؛ فرفع حين، وأَضْمَر الخَبر؛ وقال أَبو عبيد: هي لا، والتاء إِنما زِيدت في حين، وكذلك في تَلانَ وأَوانَ؛ كُتِبَتْ مفردة؛ قال أَبو وَجْزة:
العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ،
والمُطْعِمُونَ زَمانَ أَينَ المُطْعِمُ؟
قال ابن بري صواب إِنشاده:
العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ،
والمُنْعِمُونَ زَمانَ أَيْنَ المُنْعِمُ؟
واللاَّحِفُونَ جِفانَهُمْ قَمْعَ الذُّرَى،
والمُطْعِمُونَ زَمانَ أَيْنَ المُطْعِمُ؟
قال المُؤَرِّجُ: زيدت التاء في لات، كما زيدت في ثُمَّت ورُبَّت. واللَّيتُ، بالكسر: صَفْحة العُنُق؛ وقيل: اللِّيتان صَفْحَتا العُنُق؛ وقيل: أَدْنَى صَفْحَتَي العُنُق من الرأْس، عليهما يَنْحَدِرُ القُرْطَانِ، وهما وراء لِهْزِمَتَي اللَّحْيَيْن؛ وقيل: هما موضع المِحْجَمَتَيْن؛ وقيل: هما ما تَحْتَ القُرْطِ من العُنُق، والجمع أَلْياتٌ ولِيتَةٌ. وفي الحديث: يُنْفَخُ في الصور فلا يَسمَعُه أَحدٌ إِلا أَصْغَى لِيتاً أَي أَمَالَ صَفْحة عُنُقِه. ولِيتُ الرَّمْلِ: لُعْطُه، وهو ما رَقَّ منه وطالَ أَكثر من الإِبطِ. واللَّيتُ: ضَربٌ من الخَزَمِ. ولَيْتَ، بفتح اللام: كلمةُ تَمنٍّ؛ تقول: ليتني فَعَلْتُ كذا وكذا، وهي من الحروف الناصبة، تَنْصِبُ الاسمَ وتَرْفَعُ الخبر، مثل كأَنَّ وأَخواتها، لأَِنها شابهت الأَفعال بقوَّة أَلفاظها واتصال أَكثر المضمرات بها وبمعانيها، تقول: ليت زيداً ذاهبٌ؛ قال الشاعر:
يا لَيْتَ أَيامَ الصِّبا رَواجِعَا
فإِنما أَراد: يا لَيْتَ أَيام الصِّبا لنا رواجع، نصبه على الحال؛ قال: وحكى النحويون أَن بعض العرب يستعملها بمنزلة وَجَدْتُ، فيُعَدِّيها إِلى مفعولين، ويُجْريها مُجْرَى الأَفعال، فيقول: ليت زيداً شاخصاً، فيكون البيت على هذه اللغة؛ ويقال: لَيْتي ولَيْتَنِي، كما قالوا: لعَلِّي ولَعَلَّنِي، وإِنِّي وإِنَّنِي؛ قال ابن سيده: وقد جاء في الشعر لَيْتي؛ أَنشد سيبويه لزيدِ الخَيْلِ:
تَمَنَّى مِزْيَدٌ زَيْداً، فلاقَى
أَخاً ثِقَةً، إِذا اخْتَلَفَ العَوَالي
كمُنْيَةِ جابرٍ إِذ قال: لَيْتِي
أُصادِفُه، وأُتْلِفُ جُلَّ مَالِي
ولاتَهُ عن وَجْهِه يَلِيتُه ويَلُوتُه لَيْتاً أَي حَبَسه عن وَجْهه وصَرَفه؛ قال الراجز:
وليلةٍ ذاتِ نَدًى سَرَيْتُ،
ولم يَلِتْنِي عن سُراها لَيْتُ
وقيل: معنى هذا لم يَلِتْني عن سُراها أَنْ أَتَنَدَّم فأَقول لَيْتَني ما سَرَيْتُها؛ وقيل: معناه لم يَصْرِفْني عن سُراها صارِفٌ إِن لم يَلِتْني لائِت، فوضع المصدر موضع الاسم؛ وفي التهذيب: إِن لم يَثْنِني عنها نَقْصٌ، ولا عَجْزٌ عنها، وكذلك: أَلاته عن وَجْهه، فَعَلَ وأَفْعَلَ، بمعنًى.

##### Türkçe

**لاتَه** hakkını **يَليتُه** **لَيْتاً**; ve **أَلاتَه**: onu eksiltti; birincisi daha üstündür.

Aziz tenzilde: “Ve eğer Allah’a ve Resulüne itaat ederseniz, amellerinizden size hiçbir şeyi **لا يَلِتْكُمْ** (eksiltmez)” (buyuruldu); el-Ferrâ dedi: manası, amellerinizden size hiçbir şeyi eksiltmez ve size zulmetmez; bu, **لاتَ يَلِيتُ**’tendir; dedi: ve kurrâ bunun üzerinde ittifak etmişlerdir. ez-Zeccâc dedi: **لاتَه يَلِيتُه**; ve **أَلاتَه يُلِيتُه**; ve **أَلَته يَأْلِتُه**; onu eksilttiği zaman. Ve şu yüce sözü okunmuştur: **وما لِتْناهم**; lâmın kesresiyle; “amellerinden hiçbir şey (eksiltmedik)”; dedi: **لاتَه عن وَجْهه** yani onu (kendi) yönünden alıkoydu; der ki: ne eksiltme vardır ne artırma. Ve “**وما أَلَتْناهم**” sözü hakkında denildi: **أَلَتَ**’ten de **أَلاتَ**’tan da olması caizdir; dedi: ve **لاتَه يَلِيتُه** olur; bir şeyi ondan çevirdiği zaman. Ve ‘Urve b. el-Verd dedi:

ومُحْسِبةٍ ما أَخْطَأَ الحَقُّ غَيْرَها،
تَنَفَّسَ عنْها حَيْنُها، فهي كالشَّوي
فأَعْجَبَنِي إِدامُها وسَنامُها،
فبِتُّ أُلِيتُ الحَقَّ، والحَقُّ مُبْتَلِي

Şemmer onu rivayet etti ve dedi: **أُلِيتُ الحقَّ**: onu çeviriyorum ve onu saptırıyorum; ve **لاتَه عن أَمْره لَيْتاً** ve **أَلاتَهُ**: onu çevirdi. İbnü’l-A‘râbî: bazılarının şöyle dediğini işittim: “Hamd, kendisine yetişilemeyen, kendisine **يُلاتُ** edilmeyen ve sesler kendisine karışık gelmeyen Allah’adır”; **يُلاتُ**: **أَلاتَ يُلِيتُ**’tendir; **لاتَ يَلِيتُ**’te bir dildir; eksilttiği zaman; manası: dua ondan ne eksiltilir ne de ondan alıkonur. Hâlid b. Cenebe dedi: **لا يُلاتُ** yani, onda bir söyleyenin sözü (geçerli) olmaz; yani kimseye itaat etmez.

Dedi: el-Esediyye’ye “**ما المُداخَلَةُ**?” denildi; o da dedi: insanın yaptığı bir şeyi ona **تُلِيتَ** etmen; yani onu gizlemen ve onun dışında bir haber getirmen. Ve **لاتَه لَيْتاً**: ona şeyi kendi yönü dışında haber verdi; ve denildi: o, haberi ona karartmasıdır; böylece ona, kendisinden sorduğu şeyin dışında haber verir. el-Asma‘î dedi: haber ona karartıldığı zaman, “onu **لاتَه يَليتُه لَيْتاً**” denilir. Ve denilir: “**ما أَلاتَه من عَمَله شيئاً**” yani ameli(n)den ona hiçbir şeyi eksiltmedi; **أَلَته** gibi. Ve ‘Adiyy b. Zeyd’den rivayet edildi:

ويَاْكُلْنَ ما أَعْنَى الوَلِيُّ فلم يُلِتْ،
كأَنَّ، بِحافاتِ النِّهاءِ، المَزَارِعَا

Onun sözü: **أَعْنَى**: bitirdi. Ve **الوَلِيُّ**: kendisinden önce yağmur geçmiş olan yağmur. Ve **يَأْكُلْنَ**’deki zamir, beyitten önce zikrettiği **حُمُرٍ**’a döner.

Ve yüce sözü: **ولاتَ حِينَ مَنَاصٍ**; el-Ahfeş dedi: **لاتَ**’ı **لَيْسَ**’e benzettiler; ve onda ism-i fâili gizlediler; dedi: **لاتَ** ancak **حِينَ** ile olur. İbn Berrî dedi: bu sözü Cevherî el-Ahfeş’e nispet etti; hâlbuki o, Sîbeveyh’indir; çünkü o, onun **ليس**’in ameliyle amel ettiğini görür. Ama el-Ahfeş onu amel ettirmezdi; sonrasındakini, merfû ise ibtidâ ile ref‘ ederdi; mansûb ise bir fiil gizleyerek nasb ederdi; dedi: şiirde **حين**’in hazfi gelmiştir.
(* Onun sözü “**من الشعر**”: Cevherî de böyle dedi. Ve el-Muhkem’de, onun şiir olmadığını söyledi.) Mazen b. Mâlik dedi:

حَنَّتْ ولاتَ هَنَّتْ وأَنَّى لَكَ مَقْرُوع.

Böylece **حين**’i hazfetti; hâlbuki onu kastediyordu. Ve bazısı şöyle okudu: **ولاتَ حِينُ مَنَاصٍ**; böylece **حين**’i ref‘ etti ve haberi gizledi. Ebû ‘Ubeyd dedi: o, **لا**’dır; ve tâ ancak **حين**’de ziyade edilmiştir; aynı şekilde **تَلانَ** ve **أَوانَ**’da da; müfred yazılmıştır. Ebû Vecze dedi:

العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ،
والمُطْعِمُونَ زَمانَ أَينَ المُطْعِمُ؟

İbn Berrî dedi: onun rivayetinin doğrusu:

العاطِفُونَ تَحِينَ ما مِنْ عاطِفٍ،
والمُنْعِمُونَ زَمانَ أَيْنَ المُنْعِمُ؟
واللاَّحِفُونَ جِفانَهُمْ قَمْعَ الذُّرَى،
والمُطْعِمُونَ زَمانَ أَيْنَ المُطْعِمُ؟

el-Muerric dedi: tâ, **لات**’ta ziyade edilmiştir; tıpkı **ثُمَّت** ve **رُبَّت**’te ziyade edildiği gibi.

Ve **اللَّيتُ**, kesre ile: boynun yanı; ve denildi: **اللِّيتان** boynun iki yanı; ve denildi: başa yakın olan boynun iki yanının en yakını; iki küpe onların üzerinden aşağı iner; ve onlar, iki çenenin iki **لِهْزِمَتَي**’sinin arkasındadır; ve denildi: onlar iki hacamat yeridir; ve denildi: onlar, boyunda küpenin altındaki şeydir. Çoğulu: **أَلْياتٌ** ve **لِيتَةٌ**.

Hadiste: “Sûra üflenir; onu hiç kimse işitmez ki **لِيتاً** eğmesin”; yani boynunun yanını eğdi. Ve **لِيتُ الرَّمْلِ**: onun **لُعْطُه**’u; o, ondan incelen ve koltuk altından daha fazla uzayan şeydir. Ve **اللَّيتُ**: **الخَزَمِ**’den bir türdür. Ve **لَيْتَ**, lâmın fethasıyla: temenni kelimesi; dersin ki: “keşke şunu şunu yapsaydım”; ve o, nasb eden harflerdendir; ismi nasb eder, haberi ref‘ eder; **كأَنَّ** ve kardeşleri gibi; çünkü lafızlarının kuvvetiyle ve çoğu zamirlerin ona bitişmesiyle ve manalarıyla fiillere benzemiştir. Dersin ki: “**ليت زيداً ذاهبٌ**”. Şair dedi:

يا لَيْتَ أَيامَ الصِّبا رَواجِعَا

Çünkü ancak şunu murat etti: “Ey **لَيْتَ** gençlik günleri bize geri dönen (olsaydı)”; onu hâl üzere nasb etti. Dedi: nahivciler, Araplardan bazısının onu **وَجَدْتُ** menzilesinde kullandığını nakletti; böylece onu iki mef‘ûle ta‘diye eder ve onu fiillerin mecrasına yürütür; şöyle der: “**ليت زيداً شاخصاً**”; böylece beyit bu dil üzere olur. Ve denilir: **لَيْتي** ve **لَيْتَنِي**; tıpkı “**لعَلِّي** ve **لَعَلَّنِي**” ve “**إِنِّي** ve **إِنَّنِي**” dedikleri gibi. İbn Sîde dedi: şiirde **لَيْتي** gelmiştir; Sîbeveyh, Zeydü’l-Hayl’den rivayet etti:

تَمَنَّى مِزْيَدٌ زَيْداً، فلاقَى
أَخاً ثِقَةً، إِذا اخْتَلَفَ العَوَالي
كمُنْيَةِ جابرٍ إِذ قال: لَيْتِي
أُصادِفُه، وأُتْلِفُ جُلَّ مَالِي

Ve **لاتَهُ عن وَجْهِه يَلِيتُه ويَلُوتُه لَيْتاً**: yani onu kendi yönünden alıkoydu ve onu çevirdi. Recez şairi dedi:

وليلةٍ ذاتِ نَدًى سَرَيْتُ،
ولم يَلِتْنِي عن سُراها لَيْتُ

Ve denildi: bunun manası, onun gece yürüyüşünden beni, pişman olup “**لَيْتَني** onu yürümeseydim” demem alıkoymadı. Ve denildi: manası, onun gece yürüyüşünden beni hiçbir çeviren çevirmedi; eğer beni bir **لائِت** alıkoymadıysa; böylece masdarı isim yerine koydu. Ve **التهذيب**’de: eğer beni ondan bir eksiltme, ondan bir acizlik çevirmediyse; ve aynı şekilde: **أَلاته عن وَجْهه**; **فَعَلَ** ve **أَفْعَلَ**, bir manada.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ليت  ، بفتح اللام:  كلمة تمن  أي حرف دال على التمنى، وهو طلب ما لا طمع فيه، أو ما فيه عسر، تقول: ليتني فعلت كذا وكذا، وهي من الحروف الناصبة  تنصب الاسم وترفع الخبر  مثل كأن وأخواتها؛ لأنها شابهت الأفعال بقوة ألفاظها، واتصال أكثر المضمرات بها، وبمعانيها، تقول: ليت زيدا ذاهب، وأما قول الشاعر:
  يا ليت أيام الصبا رواجعا فإنما أراد يا ليت أيام الصبا لنا رواجع، نصبه على الحال، كذا في الصحاح. ووجدت في الحاشية ما نصه: رواجعا نصب على إضمار فعل، كأنه قال: أقبلت، أو عادت، أو ما يليق بالمعنى، كذا قال سيبويه،  تتعلق بالمستحيل غالبا، وبالممكن قليلا  وهو نص الشيخ ابن هشام في المغنى، ومثله بقول الشاعر:
  فياليت الشباب يعود يوما                      فأخبره بما فعل المشيب وقد نظر فيه الشيخ بهاء الدين السبكي في  عروس الأفراح  ، ومنع أن يكون هذا من المستحيل. نقله شيخنا.  وقد  حكى النحويون عن بعض العرب أنها  تنزل منزلة وجدت  فيعديها إلى مفعولين، ويجريها مجرى الأفعال  فيقال: ليت زيدا شاخصا  فيكون البيت على هذه اللغة، كذا في الصحاح. قال شيخنا: وهذه لغة مشهورة حكاها الفراء وأصحابه عن العرب، ونقلها الشيخ ابن مالك في مصنفاته، واستدلوا بشواهد حملها بقية البصريين على التأويل.  ويقال: ليتى وليتنى  ، كما قالوا: لعلنى ولعلى وإني وإنني، قال ابن سيده: وقد جاء في الشعر ليتى، أنشد سيبويه لزيد الخيل:
  تمنى مزيد زيدا فـلاقـى                      أخا ثقة إذا اختلف العوالي
  كمنية جابر إذ قال لـيتـى                      أصادفه وأتلف بعض مالي

  قلت: هكذا في النوادر، والذي في الصحاح  أغرم جل مالي  في المصراع الأخير. وقال شيخنا -عند قول المصنف، ويقال: ليتى وليتني-: أراد أن نون الوقاية تلحقها كإلحاقها بالأفعال حفظا لفتحتها، ولا تلحقها إبقاء لها على الأصل، وظاهره التساوى في الإلحاق وعدمه، وليس كذلك، وفي تنظير الجوهري لها بلعل أنهما في هذا الحكم سواء، وأن النون تلحق لعل كليت، ولا تلحقها، وليس كذلك، بل الصواب أن إلحاق النون لليت أكثر، بخلاف لعل، فإن الراجح فيها عدم إلحاق النون، إلى آخر ما قال.  والليت، بالكسر: صفحة العنق  وقيل: الليتان: أدنى صفحتى العنق من الرأس، عليهما بنحدر القرطان، وهما وراء لهزمتي اللحيين، وقيل: هما موضع المحجمتين، وقيل: هما ما تحت القرط من العنق، والجمع أليات وليتة، وفي الحديث:  ينفخ في الصور فلا يسمعه أحد إلا أصغى ليتا  أي أمال صفحة عنقه.  ولاته يليته ويلوته  ليتا، أي  حبسه عن وجهه وصرفه  قال الراجز:
  وليلة ذات ندى سـريت
  ولم يلتني عن سراها ليت وقيل: معنى هذا: لم يلتني عن سراها أن أتندم، فأقول: ليتني ما سريتها. وقيل: معناه: لم يصرفني عن سراها صارف، أي لم يلتني لائت، فوضع المصدر موضع الاسم. وفي التهذيب: أي لم يثنني عنها نقص ولا عجز عنها.  كألاته  عن وجهه، فعل وأفعل بمعنى واحد. ولاته حقه يليته ليتا، وألاته: نقصه، والأول أعلى، وفي التنزيل العزيز  وإن تطيعوا الله ورسوله لا يلتكم من أعمالكم شيئا  قال الفراء: معناه لا ينقصكم، ولا يظلمكم من أعمالكم شيئا، وهو من لات يليت، قال: والقراء مجتمعون عليها، قال الزجاج: لاته يليته وألاته يليته، إذا نقصه. في اللسان: يقال:  ما ألاته  من عمله  شيئا: ما نقصه، كما ألته  بكسر اللام وفتحها، وقرىء قوله  وما ألتناهم  بكسر اللام  من عملهم من شىء  قال الزجاج: لاته عن وجهه أي حبسه، يقول: لا نقصان ولا زيادة، وقيل في قوله -ما ألتناهم- قال: يجوز أن تكون من ألت ومن ألات. وقال شمر، فيما أنشده من قول عروة بن الورد:
  فبت أليت الحق والحق مبتلى

  أي أحيله وأصرفه، ولاته عن أمره ليتا، وألاته: صرفه. وعن ابن الأعرابي: سمعت بعضهم يقول: الحمد لله الذي لا يفات ولا يلات. ولا تشتبه عليه الأصوات. يلات: من ألات يليت، لغة في لات يليت إذا نقص، ومعناه: لا ينقص ولا يحبس عنه الدعاء. وقال خالد بن جنبة: لايلات، أي لا يأخذ فيه قول قائل، أي لا يطيع أحدا، كذا في اللسان.  والتاء في  قوله تعالى:  ولات حين مناص  زائدة كما  زيدت   في ثمت  وربت، وهو قول المؤرج، كذا في الصحاح، واللسان،  أو شبهوها  أي لات  بليس  ، قاله الأخفش، كذا بخط الجوهري في الصحاح، وفي الهامش صوابه: سيبويه،  فأضمر  وعبارة الصحاح: وأضمروا  فيها اسم الفاعل. قال:  ولا تكون لات إلا مع حين  قال ابن بري: هذا القول نسبه الجوهري إلى الأخفش، وهو لسيبويه؛ لأنه يرى أنها عاملة عمل ليس، وأما الأخفش فكان لا يعملها، ويرفع ما بعدها بالابتداء إن كان مرفوعا، وينصبه بإضمار فعل إن كان منصوبا، قال:  وقد تحذف  أي لفظة حين في الشعر،  وهي  أي تلك اللفظة  مرادة  فتقدر، وهو قول الصاغاني، والجوهري، وإياهما تبع المصنف  كقول مازن بن مالك: حنت ولات هنت وأنى لك مقروع  فحذف الحين، وهو يريده. ووجدت في الهامش أن هذا ليس بشعر، وإنما هو كلام تمثل به، وله حكاية طويلة قال شيخنا: وقد تعقبوه، يعني القول الذي تبع فيه الشيخين، فقالوا: إن أرادوا الزمان المحذوف معموله فلا يصح؛ إذ لا يجوز حذف معموليها، كما لا يجوز جمعهما، وإن أرادوا أنها مهملة وأن الزمان لا بد منه لتصحيح استعمالها، فلا يصح أيضا؛ لأن المهملة تدخل على غير الزمان. قلت: هو الذي صرح به أئمة العربية، قال أبو حيان -في ارتشاف الضرب من لسان العرب-: وقد جاءت لات غير مضاف إليها حين ولا مذكور بعدها حين، ولا ما رادفه في قول الأودى
  ترك الناس لنا أكنـافـنـا                      وتولوا لات لم يغن الفرار

  إذ لو كانت عاملة لم يحذف الجزآن بعدها، كما لا يحذفان بعد ما، ولا العاملتين عمل ليس، وصرح به ابن مالك في التسهيل والكافية وشروحهما، ثم قال: وقد أجحفوا بهذا اللفظ في حقيقته وعمله، فكان الأولى تركه أو عدم التعرض لبسط الكلام فيه، وإنما يقتصرون على قولهم: ولات النافية العاملة عمل ليس. وحاصل كلام النحاة فيها يرجع، إلى أنهم اختلفوا في كل من حقيقتها وعملها: فقالوا: في حقيقتها أربعة مذاهب: الأول: أنها كلمة واحدة، وأنها فعل ماض، واختلف هؤلاء على قولين: أحدهما: أنها في الأصل لات بمعنى نقص. ومنه  لا يلتكم من أعمالكم  ، ثم استعملت للنفي، كقل، قاله أبو ذر الخشنى في شرح كتاب سيبويه، ونقله أبو حيان في الارتشاف، وابن هشام في المغنى، وغير واحد. ثانيهما: أن أصلها ليس بالسين، كفرح، فأبدلت سينها تاء، ثم انقلبت الياء ألفا؛ لتحركها وانفتاح ما قبلها، فلما تغيرت اختصت بالحين، وهذا نقله المرادى عن ابن الربيع. والمذهب الثاني: أنها كلمتان: لا النافية، لحقتها تاء التانيث؛ لتأنيث اللفظ، كما قاله ابن هشام والرضى، أو لتأكيد المبالغة في النفي، كما في شرح القطر لمصنفه، وهذا هو مذهب الجمهور. الثالث: أنها حرف مستقل، ليس أصله ليس ولا لا، بل هو لفظ بسيط موضوع على هذه الصيغة، نقله الشيخ أبو إسحاق الشاطبى، في شرح الخلاصة، ولم يذكره غيره من أهل العربية على كثرة استقصائها. الرابع: أنها كلمة وبعض كلمة، لا النافية، والتاء مزيدة في أول حين، ونسب هذا القول لأبي عبيد وابن الطراوة، ونقله عنهما في المغنى، وقال: استدل أبو عبيد بأنه وجدها متصلة في الإمام، أي مصحف عثمان، ولا دليل فيه؛ لأن في خطه أشياء خارجة عن القياس، ويشهد للجمهور أنه يوقف عليها بالتاء والهاء، وأنها ترسم منفصلة من حين، وأن تاءها قد تكسر على أصل التقاء الساكنين، وهو معنى قول الزمخشري. وقرئ بالكسر كجير، ولو كان ماضيا لم يكن للكسر وجه. قلت: وقد حكى أيضا فيها الضم وقرئ بهن؛ فالفتح تخفيفان وهو الأكثر، والكسر على أصل التقاء الساكنين، والضم جبرا لوهنها بلزوم حذف أحد معموليها، قاله البدر الدمامينى في شرح المغنى، فهي مثلثة التاء، وإن أغفلوه. ثم قال شيخنا: وأما الاختلاف في عملها، ففيه أربعة مذاهب أيضا: الأول: أنها لا تعمل شيئا؛ فإن وليها مرفوع فمبتدأ حذف خبره، أو منصوب فمفعول حذف فعله الناصب له، وهو قول الأخفش، والتقدير عنده: لا أرى حين مناص، نصبا، ولا حين مناص كائن لهم، رفعا. والثاني: أنها تعمل عمل إن، وهو قول آخر للأخفش والكوفيين. والثالث: أنها حرف جر عند الفراء، على ما نقله عنه الرضى وابن هشام وغيرهما. والرابع: أنها تعمل عمل ليس، وهو قول الجمهور، وقيده ابن هشام بشرطين: كون معموليها اسمى زمان، وحذف أحدهما. انتهى

##### Türkçe

**ليت** , **اللام**’ın fethasıyla: bir temennî kelimesi; yani temennîye delâlet eden bir harf; o da, kendisinde ümit bulunmayan şeyi, yahut kendisinde güçlük bulunan şeyi istemektir. Dersin ki: **ليتني فعلت كذا وكذا**. Ve o, **الحروف الناصبة**’dandır; ismi nasb eder, haberi ref‘ eder; **كأن** ve kardeşleri gibi; çünkü lafızlarının kuvvetiyle, çoğu zamirlerin ona bitişmesiyle ve mânâlarıyla fiillere benzemiştir. Dersin ki: **ليت زيدا ذاهب**. Şairin sözüne gelince:

  يا ليت أيام الصبا رواجعا

Ancak o, “**يا ليت أيام الصبا لنا رواجع**”ı murad etmiştir; onu hâl üzere nasb etti; **الصحاح**’ta böyledir. Ve hâşiyede lafzı şu olanı buldum: **رواجعا** gizli bir fiil üzere nasbdır; sanki “geldi”, yahut “döndü”, yahut mânâya uygun olanı söyledi; **سيبويه** böyle dedi. Çoğunlukla imkânsıza, az olarak da mümküne taalluk eder; bu, şeyh İbn Hişâm’ın **المغنى**’daki nassıdır. Ve şairin sözüyle misallendirdi:

  فياليت الشباب يعود يوما                      فأخبره بما فعل المشيب

Şeyh Bahâeddîn es-Sübkî **عروس الأفراح**’ta onu incelemiştir ve bunun imkânsızdan olmasını men etmiştir. Bunu şeyhimiz nakletti. Ve nahivciler, bazı Araplardan, onun **وجدت** menziline indirildiğini hikâye ettiler; böylece onu iki mef‘ûle ta‘dî eder ve onu fiillerin cereyanı üzere yürütür; şöyle denir: **ليت زيدا شاخصا**; böylece beyit bu lügat üzere olur; **الصحاح**’ta böyledir. Şeyhimiz dedi: Bu, meşhur bir lügattir; onu Ferrâ ve ashabı Araplardan hikâye ettiler; şeyh İbn Mâlik onu musannefâtında nakletti; ve şevâhid ile istidlâl ettiler; Basralıların geri kalanı onu te’vîl üzere hamletti.

Ve denir: **ليتى** ve **ليتنى**, nitekim dediler: **لعلنى** ve **لعلى** ve **إنى** ve **إننى**. İbn Sîde dedi: Şiirde **ليتى** gelmiştir; Sîbeveyh Zeydü’l-Hayl için inşâd etti:

  تمنى مزيد زيدا فـلاقـى                      أخا ثقة إذا اختلف العوالي
  كمنية جابر إذ قال لـيتـى                      أصادفه وأتلف بعض مالي

Dedim: **النوادر**’de böyledir; **الصحاح**’ta ise son mısrada **أغرم جل مالي** vardır. Şeyhimiz —musannifin “ve denir: **ليتى** ve **ليتني**” sözü yanında— dedi: Muradı, koruma nûnu’nun, fethasını korumak için fiillere ilhâk edildiği gibi ona da ilhâk edilmesidir; ve asl üzere bırakmak için ona ilhâk edilmez. Zâhiri, ilhâk ile ilhâk etmemenin eşitliğidir; öyle değildir. Cevherî’nin onu **لعل** ile kıyaslamasında, ikisinin bu hükümde eşit olduğu, ve nûn’un **لعل**’a **ليت** gibi ilhâk edildiği ve edilmediği vardır; öyle değildir. Bilakis doğru olan, nûn’un **ليت**’e ilhâkının daha çok olmasıdır; **لعل**’ın hilâfına; çünkü onda râcih olan, nûn’un ilhâk edilmemesidir; dediğinin sonuna kadar.

Ve **الليت**, kesre ile: boynun yanı. Ve denildi: **الليتان**: baştan boynun iki yanının en yakınıdır; onların üzerinde küpeler iner; ve onlar iki çene kemiğinin iki **لهزمة**’sinin arkasındadır. Ve denildi: ikisi, iki hacamat yeridir. Ve denildi: ikisi, boyunda küpenin altındaki şeydir. Cem‘i **أليات** ve **ليتة**’dir. Hadiste: **ينفخ في الصور فلا يسمعه أحد إلا أصغى ليتا**; yani boynunun yanını eğdi.

Ve **لاته يليته ويلوته** **ليتا**: yani onu yönünden alıkoydu ve onu çevirdi. Recez söyleyen dedi:

  وليلة ذات ندى سـريت
  ولم يلتني عن سراها ليت

Ve denildi: Bunun mânâsı: onun yürüyüşünden beni, “**ليتني** onu yürümeseydim” deyip pişman olmam alıkoymadı. Ve denildi: Mânâsı: onun yürüyüşünden beni bir çeviren çevirmedi; yani beni bir **لائت** alıkoymadı; böylece masdarı isim yerine koydu. **التهذيب**’te: yani ondan beni ne bir eksiklik ne de ona güç yetirememe çevirmedi.

**كألاته** onu yönünden: **فعل** ve **أفعل** bir mânâdadır. Ve **لاته** onun hakkını **يليته** **ليتا**, ve **ألاته**: onu eksiltti; birincisi daha yücedir. Aziz tenzîlde: **وإن تطيعوا الله ورسوله لا يلتكم من أعمالكم شيئا**. Ferrâ dedi: Mânâsı, amellerinizden size bir şeyi eksiltmez ve size zulmetmez; o, **لات يليت**’tendir. Dedi: Kurrâ onun üzerinde ittifak etmişlerdir. Zeccâc dedi: **لاته يليته** ve **ألاته يليته**, onu eksilttiği zaman. **اللسان**’da: denir: **ما ألاته من عمله شيئا**: onu eksiltmedi; **ألته** gibi, **اللام**’ın kesriyle ve fethasıyla. Ve “**وما ألتناهم**” sözü **اللام**’ın kesriyle okundu: **من عملهم من شىء**. Zeccâc dedi: **لاته عن وجهه** yani onu alıkoydu; der ki: ne eksiltme ne artırma. Ve “**ما ألتناهم**” hakkında denildi: dedi: **ألت**’ten de **ألات**’tan da olması câizdir. Şemmer, Urve b. el-Verd’in sözünden inşâd ettiğinde:

  فبت أليت الحق والحق مبتلى

Yani onu evirip çeviririm ve onu saptırırım. Ve **لاته عن أمره** **ليتا**, ve **ألاته**: onu çevirdi. İbnü’l-A‘râbî’den: Bazılarını şöyle derken işittim: الحمد لله الذي لا يفات ولا يلات. Ve sesler ona karışmaz. **يلات**: **ألات يليت**’tendir; **لات يليت**’te, eksilttiği zaman bir lügattir. Ve mânâsı: duayı ne eksiltir ne de ondan alıkoyar. Hâlid b. Cunbe dedi: **لايلات**, yani bir söyleyenin sözü onda alınmaz; yani kimseye itaat etmez; **اللسان**’da böyledir.

Ve **التاء** şu kavlinde: **ولات حين مناص**; **ثمت** ve **ربت**’te artırıldığı gibi زائدdir; bu, Müerric’in sözüdür; **الصحاح** ve **اللسان**’da böyledir. Yahut onu —yani **لات**’ı— **ليس**’e benzettiler; bunu Ahfeş söyledi; Cevherî’nin **الصحاح**’taki hattıyla böyledir; hâmişte doğrusu: **سيبويه**. Böylece gizledi; ve **الصحاح**’ın ibaresi: “ve onda ism-i fâili gizlediler.” Dedi: **ولا تكون لات إلا مع حين**. İbn Berrî dedi: Bu sözü Cevherî Ahfeş’e nisbet etti; hâlbuki o Sîbeveyh’indir; çünkü o, onun **ليس**’in ameliyle amel ettiğini görür. Ahfeş’e gelince, onu amel ettirmezdi; eğer merfû ise ondan sonrakini mübtedâ ile ref‘ eder, eğer mansûb ise gizli bir fiil ile nasb ederdi. Dedi: Şiirde **حين** lafzı hazfedilebilir; ve o —yani o lafız— muraddır; böylece takdir edilir; bu, Sâgânî’nin ve Cevherî’nin sözüdür; musannif de ikisine tâbi oldu; Mâzin b. Mâlik’in sözü gibi: حنت ولات هنت وأنى لك مقروع; böylece **حين**’i hazfetti, hâlbuki onu murad ediyor. Ve hâmişte buldum ki bu şiir değildir; ancak onunla temessül edilen bir sözdür; ve onun uzun bir hikâyesi vardır. Şeyhimiz dedi: Onu ta‘kîb ettiler; yani şeyhlerin ikisine tâbi olduğu sözü; dediler ki: Eğer hazfedilmiş zaman ile onun ma‘mûlünü murad ettilerse, sahih olmaz; zira onun iki ma‘mûlünü hazfetmek câiz olmadığı gibi, ikisini cem‘ etmek de câiz değildir. Eğer onun ihmâl edilmiş olduğunu ve zamanın, onun استعمالını tashih için mutlaka lâzım olduğunu murad ettilerse, bu da sahih olmaz; çünkü ihmâl edilmiş olan, zamanın dışındakine de girer. Dedim: Arapça imamlarının tasrîh ettiği budur. Ebû Hayyân —**ارتشاف الضرب من لسان العرب**’da— dedi: **لات**’ın, kendisine **حين** izâfe edilmemiş olarak ve ardından **حين** zikredilmemiş olarak, ve onun mürâdifi olan şey de olmaksızın, el-Ûdî’nin sözünde geldiği olmuştur:

  ترك الناس لنا أكنـافـنـا                      وتولوا لات لم يغن الفرار

Zira eğer âmile olsaydı, ondan sonra iki cüz’ hazfedilmezdi; nitekim **ما**’dan sonra da ikisi hazfedilmez; ve iki âmile de **ليس**’in ameliyle amel etmez. Bunu İbn Mâlik **التسهيل**’de ve **الكافية**’de ve ikisinin şerhlerinde açıkça belirtmiştir. Sonra dedi ki: Bu lafızda, hakikati ve ameli hususunda aşırı gitmişlerdir; bu sebeple evlâ olan, onu terk etmek yahut onda sözü genişçe yaymaya temas etmemektir; ancak onların şu sözleriyle yetinilir: **ولات**; **ليس**’in ameliyle amel eden, âmile olan nefy edici. Nahivcilerin onun hakkındaki sözlerinin özeti şuna döner: Onlar, hem hakikati hem ameli hususunda ihtilaf etmişlerdir. Dediler ki: Hakikati hakkında dört mezhep vardır:

Birincisi: Onun tek bir kelime olması ve onun mâzî fiil olmasıdır. Bunlar iki görüş üzere ihtilaf ettiler: Birincisi: Aslının, eksilmek mânasında **لات** olmasıdır. Ondan: **لا يلتكم من أعمالكم**. Sonra nefy için kullanılmıştır; **قل** gibi. Bunu Ebû Zerr el-Huşnî, Sîbeveyh’in kitabının şerhinde söylemiştir; Ebû Hayyân **الارتشاف**’ta, İbn Hişâm **المغنى**’de ve birden fazlası nakletmiştir. İkincisi: Aslının, **السين** ile **ليس** olmasıdır; **فرح** gibi. Sonra **السين**’i **تاء**’ya ibdâl edilmiştir; sonra **الياء**’ı **ألف**’a inkılâb etmiştir; hareketli olması ve öncesinin fethalı olması sebebiyle. Değişince, **الحين** ile tahsis olundu. Bunu el-Murâdî, İbn er-Rabî‘den nakletmiştir.

İkinci mezhep: Onun iki kelime olmasıdır: nefy edici **لا**; ona, lafzın müennesliği için **تاء**’u’t-te’nîs ilhak etmiştir; İbn Hişâm ve er-Radî’nin dediği gibi; yahut nefyde mübalağayı te’kîd için; müellifinin **شرح القطر**’ında olduğu gibi. Bu, cumhurun mezhebidir.

Üçüncüsü: Onun müstakil bir harf olmasıdır; aslı ne **ليس** ne de **لا**’dır; bilakis bu sîga üzere vaz‘ olunmuş basit bir lafızdır. Bunu şeyh Ebû İshâk eş-Şâtıbî, **شرح الخلاصة**’da nakletmiştir; Arap dili ehlinin, onu çokça istiksâ etmelerine rağmen, ondan başkası bunu zikretmemiştir.

Dördüncüsü: Onun bir kelime ve kelimenin bir kısmı olmasıdır: nefy edici **لا**; ve **تاء**, **حين**’in evvelinde ziyadedir. Bu görüş Ebû Ubeyd’e ve İbn et-Tarâve’ye nisbet edilmiştir; **المغنى**’de ikisinden nakletmiştir. Ve dedi ki: Ebû Ubeyd, onu **الإمام**’da, yani Osman mushafında bitişik bulduğuyla istidlâl etti; onda delil yoktur; çünkü onun hattında kıyasa aykırı şeyler vardır. Cumhur lehine şahitlik eden şudur: Üzerinde **تاء** ve **الهاء** ile vakf olunur; ve **حين**’den ayrı yazılır; ve onun **تاء**’sı, iki sâkinin iltikâsı aslınca kesrelenebilir; bu, Zemahşerî’nin sözünün mânasıdır. Kesre ile de okunmuştur; **جير** gibi. Eğer mâzî olsaydı, kesre için bir vecih olmazdı.

Dedim ki: Onda zamme de hikâye edilmiştir ve onunla okunmuştur; öyleyse fetha iki hafifletmedir ve o daha çoktur; kesre, iki sâkinin iltikâsı aslıncadır; zamme ise, iki ma‘mûlünden birinin hazfini lâzım kılmasıyla zayıflığına cebirdir. Bunu Bedr ed-Demâmînî, **شرح المغنى**’de söylemiştir. O hâlde o, **تاء** bakımından üçlüdür; her ne kadar onu ihmal etmiş olsalar da.

Sonra şeyhimiz dedi ki: Amelindeki ihtilafa gelince, onda da dört mezhep vardır:

Birincisi: Onun hiçbir şey amel etmemesidir; zira onu müteakip merfû‘ gelirse, haberi hazfedilmiş bir mübteda olur; yahut mansûb gelirse, onu nasb eden fiili hazfedilmiş bir mef‘ûl olur. Bu, el-Ahfeş’in sözüdür. Ona göre takdir: “**لا** görüyorum, kaçış vakti” (nasb ile); ve “onlar için mevcut olan kaçış vakti yoktur” (ref‘ ile).

İkincisi: Onun **إن**’in ameliyle amel etmesidir; bu, el-Ahfeş’in diğer bir sözü ve Kûfelilerin sözüdür.

Üçüncüsü: Onun, el-Ferrâ’ya göre bir cer harfi olmasıdır; er-Radî, İbn Hişâm ve başkalarının ondan naklettikleri üzere.

Dördüncüsü: Onun **ليس**’in ameliyle amel etmesidir; bu, cumhurun sözüdür. İbn Hişâm onu iki şartla kayıtladı: İki ma‘mûlünün zaman ismi olması ve ikisinden birinin hazfi. Bitti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

لَاتَهُ
1 لَاتَهُ ذ , aor. يَليِتُ, (inf. n. لَيْتٌ, S,) as also لَاتَةُ, aor. يَلُوتُ; or لَاتَهُ عَنْ وَجْهِهِ; as also ↓ أَلَاتَهُ; (and أَلَتَهُ; S, K, art. أَلت;) He withheld him, or restrained him, and turned him, or averted him, from his course, purpose, or object. (S, K.) The Rلjiz says,
وَلَيْلَةٍ ذَاتِ دُجًا سَرَيْتُ
وَلَمْ يَلِتْنِى عَنْ سُرَاهَا لَيْتُ
[During many a dark night (or many a rainy, or wet, night, accord. to the reading in the TA, namely ذات نَدًى) have I journeyed;] and no hindrance hindered me from journeying during it: (S:) or the meaning is ― -b2- and no averting thing averted me, &c.; لَيْتُ being put for لَائِتُ: or, nothing made me to repent, and say, لَيْتَنِى مَا سَرَيْتُهَا Would that I had not journeyed during it! or, no deficiency, nor any impotence, averted me, &c., accord. to the T. (TA.) ― -b3- لَاتَهُ حَقَّهُ, aor. يَلِيتُ, inf. n. لَيْتٌ; and ↓ أَلَاتَهُ; but the former is the more approved; as also أَلَاتَهُ and أَلِتهُ; He diminished unto him his due, or right: [or defrauded him of part thereof.]. (TA.) It is said in the Kur, [xlix. 14,] لَايَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا He will not diminish unto you, nor defraud you of, aught [of the reward] of your works. (Fr, Zj.) ― -b4- مَا أَلَانَهُ شَيْئًا; as also مَا أَلَتَهُ (and مَا أَلتَهُ; TA;) He did not diminish unto him aught. (Fr, S, K.) In مَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَىْءٍ, in the Kur, [lii. 21, q. v. in art. ألت.] the verb may be from أَلَتَ or from أَلَاتَ. (TA.) ― -b5- الحَقَّ ↓ بِتُّ أُلِيتُ in a verse of 'Orweh Ibn-El-Ward, signifies أُحِيلُهُ and أُصْرِفُهُ [I passed the night putting away (from my mind the thought of) death: the poet having just before mentioned the death of certain of his camels]. (Sh, L.) ― -b6- In the following saying, الحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى لَا يُفَاتُ وَلَا يَلَاتُ وَلَا تَشْتَبِهُ عَلَيْهِ الأَصْوَاتُ [Praise be to God, whom nothing will escape, (lit., who will not be escaped, see Kur xxxiv. 50, and 1 in art. فوت,) and -, and to whom voices will not be confused, or undistinguishable, one from another!], لا يلات is from أَلَاتَ, a dial. var. of لَاتَ, aor. يلِيتُ, in the sense of نَقَصَ, and signifies unto whom one cannot diminish [aught that is his due], and whom prayer cannot be hindered from reaching: so accord. to IAar: or, accord. to Khلlid Ibn Jembeh, upon whom nothing that any one saith can have any power; (expl. by لا يأخد فيه قول قائل;) i. e., who obeyeth no one. (L.) ― -b7- لَاتَ شَيْاً, aor. يَلِيتُ, He concealed a thing that he knew, and told, or narrated, something different from it. (TA, art. لوث, q. v.) ― -b8- لَاتَهُ, aor. يَلِيتُ, inf. n. لَيْتٌ, He expressed to him the news, or information, obscurely, or enigmatically, or obscured it to him, or concealed it from him: so accord. to As, and the like is said in the L: but accord. to some, the verb is لَاتَهُ, aor. يَلُوتُ, q. v., in art. لوت. (TA, art. لوت) ― -b9- وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ, occurring in the Kur, [xxxviii. 2,] (S,) [there meaning, accord. to the general opinion, When (it, or the time,) was not a time of flight: in other cases, and (it, or the time,) is, or was, not a time of flight]. لات is here likened to لَيْسَ; and the name of the agent is understood. (S, K.) So says Akh, accord. to J; but this is the opinion of Sb: so in the margin of some copies of the S. (TA.) Or لات is originally لا; and the ت is added, as in ثُمَّتَ [in the CK, ثَمَّت,] (El-Muنrrij, S, K,) and رُبَّتَ. (El-Muنrrij, S.) ― -b10- With respect to the proper meaning and etymology of لات there are four opinions. First, that it is a single word, a verb in the pret. tense: and some say, that it is originally لَاتَ in the sense of نَقَصَ, and afterwards used as a negative, like قَلَّ: so says Aboo-Dharr El-Khushanee, in his Expos. of the Book of Sb: others, that it is originally لَيِسَ; that its س is changed into ت, and then the ى into ا, because it is movent and preceded by fet-hah: so says Abu-r-Rabeea. Second, that it is two words, the negative لا, with the fem. ت, added to make the word fem., as say IHsh and Er-Radee, or to render the negation more intensive, as is said in the Expos. of the Katr by the author of the latter work: and this is the general opinion. Third, that it is an independent word, not originally ليس nor لا; as related by the sheykh Aboo-Is- hلk Esh-Shلtibee alone. Fourth, that it is a word and a part of a word, namely the negative لا, and ت prefixed to حين; which opinion is ascribed to A'Obeyd [as is mentioned in the S] and Ibn-El-Tarلweh: the former of whom argues in favour of this opinion from the fact that ت is found so prefixed in Othmلn's copy of the Kur-لn; but this is no proof, because there are found in the writing of that copy things at variance with analogy. (TA.) تَحِينَ [however] occurs, without لات, in the following verse of Aboo-Wejzeh:
العَاطِفُونَ تَحِينَ مَا مِنْ عَاطِفٍ
وَالمُطْعِمُونَ زَمَانَ أَيْنَ المُطْعِمُ
[The persons who act affectionately in the time when there is none (other) that acts affectionately; and the feeders in the time when (it is said) Where is the feeder?] (S.) The general opinion is favoured by the following facts: that لات is pronounced in a case of pause لَاتْ and لَاهْ: that it is written separately from حين: and that it is sometimes written لَاتِ, with kesreh to the ت, as is mentioned by Z, agreeably with the fundamental rule with respect to the concurrence of two quiescent letters [when followed by a conjunctive ا]; whereas, were it a verb in the pret. tense, there would be no reason for its being written with kesreh: it is also written لَاتُ, with dammeh to the ت: and both these variations occur in readings of the Kur-لn: but لَاتَ, with fet-hah to the ت, is the most common. (TA.) ― -b11- With respect to its government there are also four opinions. First, that it has no government: that if a noun in the nom. case follow it, it is put in that case as an inchoative of which [as is mentioned in the S] the enunciative is suppressed; and that if a noun in the acc. case follow it, it is put in that case as an objective complement of a verb suppressed; which is the opinion of Akh; the meaning of لات حين مناص being, in the former case, لاحِينُ مَنَاصٍ كَائِنٌ لَهُمْ [A place of flight not existing for them; which does not imply that there was none for others; as لا here has the force of a particular, not a general, negation]; and in the latter case, the meaning being, لَا أَرَى حِينَ مَنَاصٍ [I see not a time of flight]. Second, that it governs in the same manner as اِنَّ; which is another opinion of Akh and the Koofees. Third, that it is a particle governing the gen. case; an opinion ascribed to Fr by Er-Radee and IHsh and others. Fourth, that it governs like لَيْسَ; and this is the general opinion; but IHsh restricts it by two conditions; that the two nouns which it governs must be significant of time, and that one of them must be suppressed. (TA.) [It is generally the subject, rarely the predicate, that is suppressed.] ― -b12- لات [when it has grammatical government] does not occur without حين [or, as many say, some word syn. therewith, as وَقْت, &c.]. (S, K.) So says Akh, accord. to J; but this is the assertion of Sb; because the latter holds it to have the same government as ليس; whereas Akh assigns to it no government [as explained above]. (IB.) But [it is said that] حين is sometimes suppressed, (in poetry, S, [or in prose,]) though meant to be understood; as in the following saying of Mلzin Ibn-Mلlik, [respecting 'Abd-Shems, surnamed Makrooa, the son of Saad the son of Zeyd-Menلh the son of Temeem, and respecting Heyjumلneh the daughter of El-'Ambar the son of 'Amr the son of Temeem, (S, art. قرع,) who was enamoured of Makrooa,] وَحَنَّتْ وَلَاتَ هَنَّتْ وَأَنَّى لَكِ مَقْرُوعٌ [And she conceived a longing desire; but it was not a time for her conceiving such a desire. And how (O Heyjumلneh) should Makrooa be thine? See Freytag, Arab. Prov. i. 343 and ii. 525.] (S, K.) This, however, is said to be not poetry but a prose-example. (TA.) Moreover, it is observed, that لات, in this instance, has no government, and that a word signifying time is not meant to be understood after it: [so that the meaning is, And she conceived a longing desire, but it was as though she did not conceive such a desire:] (MF.) for when لات has government, the subject and predicate cannot both be suppressed. (AHei, MF.)

4 أَلْيَتَ see 1.

لَيْتَ
لَيْتَ ذ a word denoting a wish [signifying Would that -; I wish that -;] (S, K;) generally relating to a thing that is impossible; rarely to a thing that is possible: (IHsh, K:) governing the subject in the acc. case, and the predicate in the nom. case, (S, K,) like كَأَنَّ (or [rather] اِنَّ, MF) and its coordinates, because it resembles verbs in their force as words, [being composed of at least three letters, and the last being meftoohah,] and in their admitting most of the pronouns as affixes, and in their meanings. (S.) Ex. لَيْتَ زَيْدًا ذَاهِبٌ [Would that Zeyd were going;] (S;) and لَيْتَنِى فَعَلْتُ كَذَا وَكَذَا [Would that I had done so and so.] (TA.) You say لَيْتِى as well as لَيْتَنِى, (S, K,) like لَعَلِّى and لَعَلَّنِى, and اِنِّى and اِنَّنِى: (S:) but ليتنى is more common than ليتى; whereas لعلّنى is less common than لعلّى. (TA.) You also say يَا لَيْتَ O, would that -;.] As to the saying of the poet,
يَا لَيْتَ أَيَّامَ الصِّبَا رَوَاجِعَا
meaning لَنَا رَوَاجِعَ, [O, would that the days of youth were returning (to us)!] رواجع is put in the acc. case therein as a word descriptive of state: (S:) or it is governed in the acc. case by a verb understood, as أَقْبَلَتْ, or عَادَتْ, or some other verb suitable to the meaning: so says Sb: (TA:) or ليت in the above verse may be used in the manner of وَجَدْتُ, [see below], (S,) for ليت is sometimes used in the manner of وَجَدْتُ [I found], (Fr, S, K,) in government, not in meaning, (MF,) as related by the grammarians on the authority of certain of the Arabs, so that it is doubly transitive, and used in the manner of verbs: (S:) you say, لَيْتَ زَيْدًا شَاخِصًا [Would that Zeyd were going away, &c.]: (S, K:) this is done to give intensiveness: one says, for this purpose, لَيْتَ زَيْدًا قَائِمًا (Would that Zeyd were standing) putting both the subject and the predicate in the acc. case. (Msb.) ― -b2- لَيْتَمَا: see De Sacy's Gr. Ar. ii. 63. ― -b3- See also an ex. of ليت as a subst. voce سَوْفَ.

لِيتٌ
لِيتٌ ذ The side of the neck: (S, K:) or the ليتَانِ are the lower parts of the two sides of the neck, upon which the earrings hang down, behind the two projections of the jaw-bones that are beneath the ear: or the parts of the neck beneath the earrings: or the places upon which the cuppinginstrument is applied; المَحْجَمَتَانِ: pl. أَلْيَاتٌ and ليتة [but whether the latter be لِيتَةٌ or لِيَتَةٌ is not shown]. (TA.) ― -b2- أَصْغَى لِيتًا He inclined the side of his neck. (TA, from a trad.)

##### Türkçe

لَاتَهُ
1 **لَاتَهُ** **ذ** , muzâri‘i **يَليِتُ**, (mast. is. **لَيْتٌ**, S,) ve yine **لَاتَةُ**, muzâri‘i **يَلُوتُ**; yahut **لَاتَهُ عَنْ وَجْهِهِ**; ve yine ↓ **أَلَاتَهُ**; (ve **أَلَتَهُ**; S, K, md. **أَلت**;) Onu alıkoydu, yahut engelledi, ve onu çevirdi, yahut saptırdı, onun gidişinden, maksadından, yahut hedefinden. (S, K.) **الرَّجَز** şöyle der:

وَلَيْلَةٍ ذَاتِ دُجًا سَرَيْتُ
وَلَمْ يَلِتْنِى عَنْ سُرَاهَا لَيْتُ

[Birçok karanlık gecede (yahut birçok yağmurlu, yahut ıslak gecede, TA’daki kıraate göre, yani **ذات نَدًى**) yol aldım;] ve hiçbir engel beni onda yol almaktan alıkoymadı: (S:) yahut mânâ şudur: ve hiçbir saptırıcı şey beni saptırmadı, vb.; **لَيْتُ**’ün **لَائِتُ** yerine konulmuş olmasıyla: yahut, hiçbir şey beni pişman etmedi ve “**لَيْتَنِى مَا سَرَيْتُهَا**” (Keşke onda yol almasaydım!) demeye sevk etmedi: yahut, T’ye göre, hiçbir eksiklik ve hiçbir âcizlik beni saptırmadı, vb. (TA.) — -b2-

— -b3- **لَاتَهُ حَقَّهُ**, muzâri‘i **يَلِيتُ**, mast. is. **لَيْتٌ**; ve ↓ **أَلَاتَهُ**; lâkin birincisi daha makbuldür; ve yine **أَلَاتَهُ** ve **أَلِتهُ**; Onun hakkını eksiltti: [yahut onun bir kısmını ondan çaldı.]. (TA.) Kur’ân’da [xlix. 14] şöyle denir: **لَايَلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا** O, amellerinizden size hiçbir şeyi eksiltmez, yahut sizden hiçbir şeyi çalmaz [onların sevabından]. (Fr, Zj.) — -b4-

— -b4- **مَا أَلَانَهُ شَيْئًا**; ve yine **مَا أَلَتَهُ** (ve **مَا أَلتَهُ**; TA;) Ona hiçbir şeyi eksiltmedi. (Fr, S, K.) Kur’ân’daki [lii. 21, bkz. md. **ألت**] **مَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَىْءٍ** ifadesinde fiil **أَلَتَ**’ten de olabilir **أَلَاتَ**’tan da. (TA.) — -b5-

— -b5- ‘Orweh İbn-El-Ward’ın bir beytinde **الحَقَّ ↓ بِتُّ أُلِيتُ**, **أُحِيلُهُ** ve **أُصْرِفُهُ** mânâsınadır [ölüm (düşüncesini) zihnimden uzaklaştırarak geceyi geçirdim: şair, hemen önce develerinden bazılarının ölümünü zikretmişti]. (Sh, L.) — -b6-

— -b6- Şu sözde: **الحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذِى لَا يُفَاتُ وَلَا يَلَاتُ وَلَا تَشْتَبِهُ عَلَيْهِ الأَصْوَاتُ** [Hamd Allah’a mahsustur; kendisinden hiçbir şey kaçıp kurtulmaz (lafzen, kendisinden kaçınılıp kurtulunmaz; bkz. Kur xxxiv. 50 ve md. **فوت**’ta 1), ve -, ve sesler O’na karışıp birbirinden ayırt edilemez olmaz!], **لا يلات** **أَلَاتَ**’tandır; **لَاتَ**’ın bir lehçe varyantıdır, muzâri‘i **يلِيتُ**, **نَقَصَ** mânâsında; ve “kendisine [hakkı olan] hiçbir şey eksiltilemeyen, ve duanın kendisine ulaşması engellenemeyen” demektir: IAar’a göre böyledir: yahut Khلlid İbn Jembeh’e göre, herhangi bir kimsenin söylediği hiçbir şeyin onun üzerinde hiçbir gücü olamaması; (**لا يأخد فيه قول قائل** diye açıklanır;) yani, hiç kimseye itaat etmeyen. (L.) — -b7-

— -b7- **لَاتَ شَيْاً**, muzâri‘i **يَلِيتُ**, Bildiği bir şeyi gizledi ve ondan farklı bir şeyi söyledi, yahut rivayet etti. (TA, md. **لوث**, bkz.) — -b8-

— -b8- **لَاتَهُ**, muzâri‘i **يَلِيتُ**, mast. is. **لَيْتٌ**, Ona haberi, yahut bilgiyi kapalı, yahut muamma gibi ifade etti; yahut onu ona kapalı kıldı; yahut onu ondan gizledi: As’a göre böyledir ve benzeri L’de de söylenmiştir: lâkin bazılarına göre fiil **لَاتَهُ**, muzâri‘i **يَلُوتُ**’tur; bkz. md. **لوت**. (TA, md. **لوت**) — -b9-

— -b9- Kur’ân’da [xxxviii. 2] geçen **وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ**, (S,) [orada umumî görüşe göre mânâsı: (o, yahut zaman,) kaçış zamanı olmadığı zaman: diğer hâllerde de, (o, yahut zaman,) kaçış zamanı değildir, yahut değildi]. Burada **لات** **لَيْسَ**’e benzetilmiştir; ve âmilin ismi anlaşılmıştır. (S, K.) J’ye göre Akh böyle der; fakat bu Sb’nin görüşüdür: S’nin bazı nüshalarının kenarında böyle. (TA.) Yahut **لات** aslında **لا**’dır; ve **ت** ilâve edilmiştir; **ثُمَّتَ**’de [CK’de **ثَمَّت**] (El-Muنrrij, S, K,) ve **رُبَّتَ**’da olduğu gibi. (El-Muنrrij, S.) — -b10-

— -b10- **لات**’ın asıl mânâsı ve iştikakı hakkında dört görüş vardır. Birincisi: onun tek bir kelime olmasıdır; mâzî zamanda bir fiildir: ve bazıları der ki, o aslında **لَاتَ**’tır, **نَقَصَ** mânâsında; sonra **قَلَّ** gibi bir nefy edatı olarak kullanılmıştır: Sb’nin Kitabı şerhinde Aboo-Dharr El-Khushanee böyle der: başkaları, onun aslının **لَيِسَ** olduğunu; **س**’inin **ت**’ye çevrildiğini, sonra da **ى**’nın **ا**’ya çevrildiğini, çünkü o harekelidir ve öncesinde fetha vardır, der: Abu-r-Rabeea böyle der. İkincisi: onun iki kelime olmasıdır; nefy edatı **لا** ve kelimeyi müennes yapmak için eklenen müennes **ت** ile; IHsh ve Er-Radee’nin dediği gibi; yahut nefy’i daha şiddetli kılmak için; Katr şerhinde, son eserin müellifinin dediği gibi: ve bu umumî görüştür. Üçüncüsü: onun müstakil bir kelime olmasıdır; aslının ne **ليس** ne de **لا** olmaması; bunu yalnız şeyh Aboo-Is-hلk Esh-Shلtibee rivayet etmiştir. Dördüncüsü: onun bir kelime ve bir kelimenin parçası olmasıdır; yani nefy edatı **لا**, ve **ت**’nin **حين**’e önek yapılması; bu görüş A'Obeyd’e [S’de zikredildiği üzere] ve Ibn-El-Tarلweh’e nisbet edilir: bunlardan birincisi bu görüş lehine, **ت**’nin Osman’ın Kur’ân nüshasında böyle önekli bulunmasıyla delil getirir; fakat bu delil değildir; çünkü o nüshanın yazısında kıyasa aykırı şeyler bulunur. (TA.) **تَحِينَ** [ancak] **لات** olmaksızın, Aboo-Wejzeh’in şu beytinde vârid olur:

العَاطِفُونَ تَحِينَ مَا مِنْ عَاطِفٍ
وَالمُطْعِمُونَ زَمَانَ أَيْنَ المُطْعِمُ

[Şefkat gösterenin bulunmadığı zamanda şefkat gösterenler; ve “yediren nerede?” denilen zamanda yedirenler.] (S.) Umumî görüş şu vakıalarla desteklenir: **لات**’ın vakıf hâlinde **لَاتْ** ve **لَاهْ** diye okunması; **حين**’den ayrı yazılması; ve bazen **ت**’sine kesre ile **لَاتِ** diye yazılması; Z’nin zikrettiği üzere, iki sâkin harfin birleşmesi hakkındaki temel kaideye uygun olarak [bitişik bir **ا** ile takip edildiğinde]; hâlbuki eğer mâzî fiil olsaydı, kesre ile yazılmasının bir sebebi olmazdı: ayrıca **ت**’sine damme ile **لَاتُ** diye de yazılır: ve bu iki varyasyon Kur’ân kıraatlerinde vârid olur: fakat **ت**’sine fetha ile **لَاتَ** en yaygınıdır. (TA.) — -b11-

— -b11- Âmilliği hakkında da dört görüş vardır. Birincisi: onun âmilliğinin olmamasıdır: eğer ardından merfû bir isim gelirse, [S’de zikredildiği üzere] haberinin hazfedildiği bir mübtedâ olarak o i‘râb üzere konur; ve eğer ardından mansûb bir isim gelirse, hazfedilmiş bir fiilin mef‘ûlü olarak o i‘râb üzere konur; bu Akh’ın görüşüdür; **لات حين مناص**’ın mânâsı, birinci durumda, **لاحِينُ مَنَاصٍ كَائِنٌ لَهُمْ** [onlar için bir kaçış yeri mevcut değildir; bu, başkaları için olmadığı mânâsını gerektirmez; çünkü buradaki **لا** cüz’î nefy kuvvetindedir, küllî nefy değil]; ikinci durumda ise mânâ, **لَا أَرَى حِينَ مَنَاصٍ** [bir kaçış zamanı görmüyorum]. İkincisi: **اِنَّ** gibi amel etmesidir; bu, Akh’ın ve Kûfelilerin başka bir görüşüdür. Üçüncüsü: cer i‘râbını gerektiren bir edat olmasıdır; Er-Radee ve IHsh ve başkalarınca Fr’ye nisbet edilen bir görüştür. Dördüncüsü: **لَيْسَ** gibi amel etmesidir; ve bu umumî görüştür; fakat IHsh onu iki şartla sınırlar: amel ettiği iki ismin zaman mânâsına delâlet etmesi ve bunlardan birinin hazfedilmiş olması. (TA.) [Genellikle hazfedilen mübtedâdır; nadiren haberdir.] — -b12-

— -b12- **لات** [nahivce amel ettiğinde] **حين** olmaksızın vârid olmaz [yahut birçoklarının dediği gibi, onunla eşanlamlı bir kelime olmaksızın; **وَقْت** vb.]. (S, K.) J’ye göre Akh böyle der; fakat bu Sb’nin iddiasıdır; çünkü o, onun **ليس** gibi amel ettiğini kabul eder; hâlbuki Akh ona amel isnad etmez [yukarıda açıklandığı üzere]. (IB.) Fakat [denilmiştir ki] **حين** bazen hazfedilir, (şiirde, S, [yahut nesirde,]) fakat anlaşılmak üzere kastedilir; Mلzin İbn-Mلlik’in şu sözünde olduğu gibi, [‘Abd-Shems hakkında, lakabı Makrooa olan, Saad’ın oğlu, Zeyd-Menلh’ın oğlu, Temeem’in oğlu; ve El-‘Ambar’ın kızı Heyjumلneh hakkında, ‘Amr’ın oğlu, Temeem’in oğlu, (S, md. **قرع**) Makrooa’ya âşık idi,] **وَحَنَّتْ وَلَاتَ هَنَّتْ وَأَنَّى لَكِ مَقْرُوعٌ** [Ve o bir özlem duydu; fakat onun böyle bir özlem duyması zamanı değildi. Ve (ey Heyjumلneh) Makrooa nasıl senin olsun?] (S, K.) Bununla beraber, bunun şiir değil bir nesir örneği olduğu söylenir. (TA.) Ayrıca gözlenmiştir ki, bu örnekte **لات**’ın ameli yoktur ve ondan sonra zaman mânâsı ifade eden bir kelimenin anlaşılması kastedilmez: [böylece mânâ: Ve o bir özlem duydu; fakat sanki o bir özlem duymadı:] (MF.) çünkü **لات** amel ettiğinde, mübtedâ ve haberin ikisi birden hazfedilemez. (AHei, MF.)

4 **أَلْيَتَ**: bkz. 1.

لَيْتَ
**لَيْتَ** **ذ** bir temenniyi gösteren bir kelimedir [“Keşke -; dilerim ki -” mânâsında] (S, K;) genellikle imkânsız bir şeye taalluk eder; nadiren mümkün bir şeye: (IHsh, K:) mübtedâyı nasb, haberi ref‘ eder, (S, K,) **كَأَنَّ** (yahut [daha doğrusu] **اِنَّ**, MF) ve onun benzerleri gibi; çünkü kelime olarak kuvvetlerinde fiillere benzer, [en az üç harften mürekkep olması ve sonunun meftûh olmasıyla,] ve zamirlerin çoğunu bitişik zamir olarak kabul etmesinde ve mânâlarında. (S.) Örnek: **لَيْتَ زَيْدًا ذَاهِبٌ** [Keşke Zeyd gidiyor olsaydı;] (S;) ve **لَيْتَنِى فَعَلْتُ كَذَا وَكَذَا** [Keşke şöyle şöyle yapsaydım.] (TA.) **لَيْتِى** de dersin, **لَيْتَنِى** de, (S, K,) **لَعَلِّى** ve **لَعَلَّنِى**, ve **اِنِّى** ve **اِنَّنِى** gibi: (S:) fakat **ليتنى**, **ليتى**’den daha yaygındır; hâlbuki **لعلّنى**, **لعلّى**’dan daha az yaygındır. (TA.) Ayrıca **يَا لَيْتَ** dersin: Ey, keşke -;.] Şairin şu sözüne gelince:

يَا لَيْتَ أَيَّامَ الصِّبَا رَوَاجِعَا

mânâsı **لَنَا رَوَاجِعَ**’dır, [Ey, keşke gençlik günleri (bize) dönse!] burada **رواجع** hâl bildiren bir kelime olarak mansûb kılınmıştır: (S:) yahut mânâya uygun bir fiilin, meselâ **أَقْبَلَتْ**, yahut **عَادَتْ**, yahut başka bir fiilin hazfiyle, onunla mansûb kılınmıştır: Sb böyle der: (TA:) yahut yukarıdaki beyitte **ليت**, **وَجَدْتُ** tarzında kullanılabilir, [aşağıya bkz.], (S,) çünkü **ليت** bazen **وَجَدْتُ** [buldum] tarzında kullanılır, (Fr, S, K,) mânâda değil, amel bakımından, (MF,) nahivcilerin bazı Araplardan naklettiği üzere; böylece iki mef‘ûl alır ve fiiller tarzında kullanılır: (S:) **لَيْتَ زَيْدًا شَاخِصًا** dersin [Keşke Zeyd uzaklaşıyor olsaydı, vb.]: (S, K:) bu, şiddet kazandırmak içindir: bu maksatla kişi **لَيْتَ زَيْدًا قَائِمًا** (Keşke Zeyd ayakta olsaydı) der; hem mübtedâyı hem haberi mansûb kılar. (Msb.) — -b2-

— -b2- **لَيْتَمَا**: bkz. De Sacy’nin Gr. Ar. ii. 63. — -b3-

— -b3- **ليت**’in isim olarak bir örneğine de bkz. md. **سَوْفَ**.

لِيتٌ
**لِيتٌ** **ذ** Boynun yanı: (S, K:) yahut iki **ليتَانِ**, boynun iki yanının alt kısımlarıdır; küpelerin aşağı sarktığı yerler; kulağın altındaki çene kemiklerinin iki çıkıntısının arkasında: yahut küpelerin altındaki boyun kısımları: yahut hacamat aletinin uygulandığı yerler; **المَحْجَمَتَانِ**: çoğulu **أَلْيَاتٌ** ve **ليتة** [fakat ikincisinin **لِيتَةٌ** mi yoksa **لِيَتَةٌ** mi olduğu gösterilmemiştir]. (TA.) — -b2-

— -b2- **أَصْغَى لِيتًا** Boynunun yanını eğdi. (TA, bir rivayetten.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَاتَ
لَاتَ ( y )  I ( n. ac. لَيْت 1 ),
a.  Prevented.

b.  Deceived, wronged; defrauded, cheated.

c.  Lessened, diminished.

d.  Misled; puzzled; misinformed.

أَلْيَتَ
أَلْيَتَ IV ,
a.  see I (b) .

لِيْت
لِيْت 2 , ( pl. أَلْيَاْت 38 ),
a.  Side of the neck.

لَيْتَ
لَيْتَ
a.  Would that! Would to God! If only!

يَا لَيْتَ
يَا لَيْتَ
a.  see supra.

##### Türkçe

لَاتَ
لَاتَ ( y ) I ( n. ac. **لَيْت** 1 ),
a. Engelledi.

b. Aldattı, haksızlık etti; dolandırdı, kandırdı.

c. Azalttı, eksiltti.

d. Saptırdı; şaşırttı; yanlış bilgilendirdi.

أَلْيَتَ
أَلْيَتَ IV ,
a. I (b)’ye bak.

لِيْت
لِيْت 2 , ( pl. **أَلْيَاْت** 38 ),
a. Boynun yanı.

لَيْتَ
لَيْتَ
a. Keşke! Allah’tan ki! Keşke!

يَا لَيْتَ
يَا لَيْتَ
a. Yukarıdakine bak.
