# ليت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%8A%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ليت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ليت

ليت  ، بفتح اللام:  كلمة تمن  أي حرف دال على التمنى، وهو طلب ما لا طمع فيه، أو ما فيه عسر، تقول: ليتني فعلت كذا وكذا، وهي من الحروف الناصبة  تنصب الاسم وترفع الخبر  مثل كأن وأخواتها؛ لأنها شابهت الأفعال بقوة ألفاظها، واتصال أكثر المضمرات بها، وبمعانيها، تقول: ليت زيدا ذاهب، وأما قول الشاعر:
  يا ليت أيام الصبا رواجعا فإنما أراد يا ليت أيام الصبا لنا رواجع، نصبه على الحال، كذا في الصحاح. ووجدت في الحاشية ما نصه: رواجعا نصب على إضمار فعل، كأنه قال: أقبلت، أو عادت، أو ما يليق بالمعنى، كذا قال سيبويه،  تتعلق بالمستحيل غالبا، وبالممكن قليلا  وهو نص الشيخ ابن هشام في المغنى، ومثله بقول الشاعر:
  فياليت الشباب يعود يوما                      فأخبره بما فعل المشيب وقد نظر فيه الشيخ بهاء الدين السبكي في  عروس الأفراح  ، ومنع أن يكون هذا من المستحيل. نقله شيخنا.  وقد  حكى النحويون عن بعض العرب أنها  تنزل منزلة وجدت  فيعديها إلى مفعولين، ويجريها مجرى الأفعال  فيقال: ليت زيدا شاخصا  فيكون البيت على هذه اللغة، كذا في الصحاح. قال شيخنا: وهذه لغة مشهورة حكاها الفراء وأصحابه عن العرب، ونقلها الشيخ ابن مالك في مصنفاته، واستدلوا بشواهد حملها بقية البصريين على التأويل.  ويقال: ليتى وليتنى  ، كما قالوا: لعلنى ولعلى وإني وإنني، قال ابن سيده: وقد جاء في الشعر ليتى، أنشد سيبويه لزيد الخيل:
  تمنى مزيد زيدا فـلاقـى                      أخا ثقة إذا اختلف العوالي
  كمنية جابر إذ قال لـيتـى                      أصادفه وأتلف بعض مالي

  قلت: هكذا في النوادر، والذي في الصحاح  أغرم جل مالي  في المصراع الأخير. وقال شيخنا -عند قول المصنف، ويقال: ليتى وليتني-: أراد أن نون الوقاية تلحقها كإلحاقها بالأفعال حفظا لفتحتها، ولا تلحقها إبقاء لها على الأصل، وظاهره التساوى في الإلحاق وعدمه، وليس كذلك، وفي تنظير الجوهري لها بلعل أنهما في هذا الحكم سواء، وأن النون تلحق لعل كليت، ولا تلحقها، وليس كذلك، بل الصواب أن إلحاق النون لليت أكثر، بخلاف لعل، فإن الراجح فيها عدم إلحاق النون، إلى آخر ما قال.  والليت، بالكسر: صفحة العنق  وقيل: الليتان: أدنى صفحتى العنق من الرأس، عليهما بنحدر القرطان، وهما وراء لهزمتي اللحيين، وقيل: هما موضع المحجمتين، وقيل: هما ما تحت القرط من العنق، والجمع أليات وليتة، وفي الحديث:  ينفخ في الصور فلا يسمعه أحد إلا أصغى ليتا  أي أمال صفحة عنقه.  ولاته يليته ويلوته  ليتا، أي  حبسه عن وجهه وصرفه  قال الراجز:
  وليلة ذات ندى سـريت
  ولم يلتني عن سراها ليت وقيل: معنى هذا: لم يلتني عن سراها أن أتندم، فأقول: ليتني ما سريتها. وقيل: معناه: لم يصرفني عن سراها صارف، أي لم يلتني لائت، فوضع المصدر موضع الاسم. وفي التهذيب: أي لم يثنني عنها نقص ولا عجز عنها.  كألاته  عن وجهه، فعل وأفعل بمعنى واحد. ولاته حقه يليته ليتا، وألاته: نقصه، والأول أعلى، وفي التنزيل العزيز  وإن تطيعوا الله ورسوله لا يلتكم من أعمالكم شيئا  قال الفراء: معناه لا ينقصكم، ولا يظلمكم من أعمالكم شيئا، وهو من لات يليت، قال: والقراء مجتمعون عليها، قال الزجاج: لاته يليته وألاته يليته، إذا نقصه. في اللسان: يقال:  ما ألاته  من عمله  شيئا: ما نقصه، كما ألته  بكسر اللام وفتحها، وقرىء قوله  وما ألتناهم  بكسر اللام  من عملهم من شىء  قال الزجاج: لاته عن وجهه أي حبسه، يقول: لا نقصان ولا زيادة، وقيل في قوله -ما ألتناهم- قال: يجوز أن تكون من ألت ومن ألات. وقال شمر، فيما أنشده من قول عروة بن الورد:
  فبت أليت الحق والحق مبتلى

  أي أحيله وأصرفه، ولاته عن أمره ليتا، وألاته: صرفه. وعن ابن الأعرابي: سمعت بعضهم يقول: الحمد لله الذي لا يفات ولا يلات. ولا تشتبه عليه الأصوات. يلات: من ألات يليت، لغة في لات يليت إذا نقص، ومعناه: لا ينقص ولا يحبس عنه الدعاء. وقال خالد بن جنبة: لايلات، أي لا يأخذ فيه قول قائل، أي لا يطيع أحدا، كذا في اللسان.  والتاء في  قوله تعالى:  ولات حين مناص  زائدة كما  زيدت   في ثمت  وربت، وهو قول المؤرج، كذا في الصحاح، واللسان،  أو شبهوها  أي لات  بليس  ، قاله الأخفش، كذا بخط الجوهري في الصحاح، وفي الهامش صوابه: سيبويه،  فأضمر  وعبارة الصحاح: وأضمروا  فيها اسم الفاعل. قال:  ولا تكون لات إلا مع حين  قال ابن بري: هذا القول نسبه الجوهري إلى الأخفش، وهو لسيبويه؛ لأنه يرى أنها عاملة عمل ليس، وأما الأخفش فكان لا يعملها، ويرفع ما بعدها بالابتداء إن كان مرفوعا، وينصبه بإضمار فعل إن كان منصوبا، قال:  وقد تحذف  أي لفظة حين في الشعر،  وهي  أي تلك اللفظة  مرادة  فتقدر، وهو قول الصاغاني، والجوهري، وإياهما تبع المصنف  كقول مازن بن مالك: حنت ولات هنت وأنى لك مقروع  فحذف الحين، وهو يريده. ووجدت في الهامش أن هذا ليس بشعر، وإنما هو كلام تمثل به، وله حكاية طويلة قال شيخنا: وقد تعقبوه، يعني القول الذي تبع فيه الشيخين، فقالوا: إن أرادوا الزمان المحذوف معموله فلا يصح؛ إذ لا يجوز حذف معموليها، كما لا يجوز جمعهما، وإن أرادوا أنها مهملة وأن الزمان لا بد منه لتصحيح استعمالها، فلا يصح أيضا؛ لأن المهملة تدخل على غير الزمان. قلت: هو الذي صرح به أئمة العربية، قال أبو حيان -في ارتشاف الضرب من لسان العرب-: وقد جاءت لات غير مضاف إليها حين ولا مذكور بعدها حين، ولا ما رادفه في قول الأودى
  ترك الناس لنا أكنـافـنـا                      وتولوا لات لم يغن الفرار

  إذ لو كانت عاملة لم يحذف الجزآن بعدها، كما لا يحذفان بعد ما، ولا العاملتين عمل ليس، وصرح به ابن مالك في التسهيل والكافية وشروحهما، ثم قال: وقد أجحفوا بهذا اللفظ في حقيقته وعمله، فكان الأولى تركه أو عدم التعرض لبسط الكلام فيه، وإنما يقتصرون على قولهم: ولات النافية العاملة عمل ليس. وحاصل كلام النحاة فيها يرجع، إلى أنهم اختلفوا في كل من حقيقتها وعملها: فقالوا: في حقيقتها أربعة مذاهب: الأول: أنها كلمة واحدة، وأنها فعل ماض، واختلف هؤلاء على قولين: أحدهما: أنها في الأصل لات بمعنى نقص. ومنه  لا يلتكم من أعمالكم  ، ثم استعملت للنفي، كقل، قاله أبو ذر الخشنى في شرح كتاب سيبويه، ونقله أبو حيان في الارتشاف، وابن هشام في المغنى، وغير واحد. ثانيهما: أن أصلها ليس بالسين، كفرح، فأبدلت سينها تاء، ثم انقلبت الياء ألفا؛ لتحركها وانفتاح ما قبلها، فلما تغيرت اختصت بالحين، وهذا نقله المرادى عن ابن الربيع. والمذهب الثاني: أنها كلمتان: لا النافية، لحقتها تاء التانيث؛ لتأنيث اللفظ، كما قاله ابن هشام والرضى، أو لتأكيد المبالغة في النفي، كما في شرح القطر لمصنفه، وهذا هو مذهب الجمهور. الثالث: أنها حرف مستقل، ليس أصله ليس ولا لا، بل هو لفظ بسيط موضوع على هذه الصيغة، نقله الشيخ أبو إسحاق الشاطبى، في شرح الخلاصة، ولم يذكره غيره من أهل العربية على كثرة استقصائها. الرابع: أنها كلمة وبعض كلمة، لا النافية، والتاء مزيدة في أول حين، ونسب هذا القول لأبي عبيد وابن الطراوة، ونقله عنهما في المغنى، وقال: استدل أبو عبيد بأنه وجدها متصلة في الإمام، أي مصحف عثمان، ولا دليل فيه؛ لأن في خطه أشياء خارجة عن القياس، ويشهد للجمهور أنه يوقف عليها بالتاء والهاء، وأنها ترسم منفصلة من حين، وأن تاءها قد تكسر على أصل التقاء الساكنين، وهو معنى قول الزمخشري. وقرئ بالكسر كجير، ولو كان ماضيا لم يكن للكسر وجه. قلت: وقد حكى أيضا فيها الضم وقرئ بهن؛ فالفتح تخفيفان وهو الأكثر، والكسر على أصل التقاء الساكنين، والضم جبرا لوهنها بلزوم حذف أحد معموليها، قاله البدر الدمامينى في شرح المغنى، فهي مثلثة التاء، وإن أغفلوه. ثم قال شيخنا: وأما الاختلاف في عملها، ففيه أربعة مذاهب أيضا: الأول: أنها لا تعمل شيئا؛ فإن وليها مرفوع فمبتدأ حذف خبره، أو منصوب فمفعول حذف فعله الناصب له، وهو قول الأخفش، والتقدير عنده: لا أرى حين مناص، نصبا، ولا حين مناص كائن لهم، رفعا. والثاني: أنها تعمل عمل إن، وهو قول آخر للأخفش والكوفيين. والثالث: أنها حرف جر عند الفراء، على ما نقله عنه الرضى وابن هشام وغيرهما. والرابع: أنها تعمل عمل ليس، وهو قول الجمهور، وقيده ابن هشام بشرطين: كون معموليها اسمى زمان، وحذف أحدهما. انتهى

### Türkçe

**ليت** , **اللام**’ın fethasıyla: bir temennî kelimesi; yani temennîye delâlet eden bir harf; o da, kendisinde ümit bulunmayan şeyi, yahut kendisinde güçlük bulunan şeyi istemektir. Dersin ki: **ليتني فعلت كذا وكذا**. Ve o, **الحروف الناصبة**’dandır; ismi nasb eder, haberi ref‘ eder; **كأن** ve kardeşleri gibi; çünkü lafızlarının kuvvetiyle, çoğu zamirlerin ona bitişmesiyle ve mânâlarıyla fiillere benzemiştir. Dersin ki: **ليت زيدا ذاهب**. Şairin sözüne gelince:

  يا ليت أيام الصبا رواجعا

Ancak o, “**يا ليت أيام الصبا لنا رواجع**”ı murad etmiştir; onu hâl üzere nasb etti; **الصحاح**’ta böyledir. Ve hâşiyede lafzı şu olanı buldum: **رواجعا** gizli bir fiil üzere nasbdır; sanki “geldi”, yahut “döndü”, yahut mânâya uygun olanı söyledi; **سيبويه** böyle dedi. Çoğunlukla imkânsıza, az olarak da mümküne taalluk eder; bu, şeyh İbn Hişâm’ın **المغنى**’daki nassıdır. Ve şairin sözüyle misallendirdi:

  فياليت الشباب يعود يوما                      فأخبره بما فعل المشيب

Şeyh Bahâeddîn es-Sübkî **عروس الأفراح**’ta onu incelemiştir ve bunun imkânsızdan olmasını men etmiştir. Bunu şeyhimiz nakletti. Ve nahivciler, bazı Araplardan, onun **وجدت** menziline indirildiğini hikâye ettiler; böylece onu iki mef‘ûle ta‘dî eder ve onu fiillerin cereyanı üzere yürütür; şöyle denir: **ليت زيدا شاخصا**; böylece beyit bu lügat üzere olur; **الصحاح**’ta böyledir. Şeyhimiz dedi: Bu, meşhur bir lügattir; onu Ferrâ ve ashabı Araplardan hikâye ettiler; şeyh İbn Mâlik onu musannefâtında nakletti; ve şevâhid ile istidlâl ettiler; Basralıların geri kalanı onu te’vîl üzere hamletti.

Ve denir: **ليتى** ve **ليتنى**, nitekim dediler: **لعلنى** ve **لعلى** ve **إنى** ve **إننى**. İbn Sîde dedi: Şiirde **ليتى** gelmiştir; Sîbeveyh Zeydü’l-Hayl için inşâd etti:

  تمنى مزيد زيدا فـلاقـى                      أخا ثقة إذا اختلف العوالي
  كمنية جابر إذ قال لـيتـى                      أصادفه وأتلف بعض مالي

Dedim: **النوادر**’de böyledir; **الصحاح**’ta ise son mısrada **أغرم جل مالي** vardır. Şeyhimiz —musannifin “ve denir: **ليتى** ve **ليتني**” sözü yanında— dedi: Muradı, koruma nûnu’nun, fethasını korumak için fiillere ilhâk edildiği gibi ona da ilhâk edilmesidir; ve asl üzere bırakmak için ona ilhâk edilmez. Zâhiri, ilhâk ile ilhâk etmemenin eşitliğidir; öyle değildir. Cevherî’nin onu **لعل** ile kıyaslamasında, ikisinin bu hükümde eşit olduğu, ve nûn’un **لعل**’a **ليت** gibi ilhâk edildiği ve edilmediği vardır; öyle değildir. Bilakis doğru olan, nûn’un **ليت**’e ilhâkının daha çok olmasıdır; **لعل**’ın hilâfına; çünkü onda râcih olan, nûn’un ilhâk edilmemesidir; dediğinin sonuna kadar.

Ve **الليت**, kesre ile: boynun yanı. Ve denildi: **الليتان**: baştan boynun iki yanının en yakınıdır; onların üzerinde küpeler iner; ve onlar iki çene kemiğinin iki **لهزمة**’sinin arkasındadır. Ve denildi: ikisi, iki hacamat yeridir. Ve denildi: ikisi, boyunda küpenin altındaki şeydir. Cem‘i **أليات** ve **ليتة**’dir. Hadiste: **ينفخ في الصور فلا يسمعه أحد إلا أصغى ليتا**; yani boynunun yanını eğdi.

Ve **لاته يليته ويلوته** **ليتا**: yani onu yönünden alıkoydu ve onu çevirdi. Recez söyleyen dedi:

  وليلة ذات ندى سـريت
  ولم يلتني عن سراها ليت

Ve denildi: Bunun mânâsı: onun yürüyüşünden beni, “**ليتني** onu yürümeseydim” deyip pişman olmam alıkoymadı. Ve denildi: Mânâsı: onun yürüyüşünden beni bir çeviren çevirmedi; yani beni bir **لائت** alıkoymadı; böylece masdarı isim yerine koydu. **التهذيب**’te: yani ondan beni ne bir eksiklik ne de ona güç yetirememe çevirmedi.

**كألاته** onu yönünden: **فعل** ve **أفعل** bir mânâdadır. Ve **لاته** onun hakkını **يليته** **ليتا**, ve **ألاته**: onu eksiltti; birincisi daha yücedir. Aziz tenzîlde: **وإن تطيعوا الله ورسوله لا يلتكم من أعمالكم شيئا**. Ferrâ dedi: Mânâsı, amellerinizden size bir şeyi eksiltmez ve size zulmetmez; o, **لات يليت**’tendir. Dedi: Kurrâ onun üzerinde ittifak etmişlerdir. Zeccâc dedi: **لاته يليته** ve **ألاته يليته**, onu eksilttiği zaman. **اللسان**’da: denir: **ما ألاته من عمله شيئا**: onu eksiltmedi; **ألته** gibi, **اللام**’ın kesriyle ve fethasıyla. Ve “**وما ألتناهم**” sözü **اللام**’ın kesriyle okundu: **من عملهم من شىء**. Zeccâc dedi: **لاته عن وجهه** yani onu alıkoydu; der ki: ne eksiltme ne artırma. Ve “**ما ألتناهم**” hakkında denildi: dedi: **ألت**’ten de **ألات**’tan da olması câizdir. Şemmer, Urve b. el-Verd’in sözünden inşâd ettiğinde:

  فبت أليت الحق والحق مبتلى

Yani onu evirip çeviririm ve onu saptırırım. Ve **لاته عن أمره** **ليتا**, ve **ألاته**: onu çevirdi. İbnü’l-A‘râbî’den: Bazılarını şöyle derken işittim: الحمد لله الذي لا يفات ولا يلات. Ve sesler ona karışmaz. **يلات**: **ألات يليت**’tendir; **لات يليت**’te, eksilttiği zaman bir lügattir. Ve mânâsı: duayı ne eksiltir ne de ondan alıkoyar. Hâlid b. Cunbe dedi: **لايلات**, yani bir söyleyenin sözü onda alınmaz; yani kimseye itaat etmez; **اللسان**’da böyledir.

Ve **التاء** şu kavlinde: **ولات حين مناص**; **ثمت** ve **ربت**’te artırıldığı gibi زائدdir; bu, Müerric’in sözüdür; **الصحاح** ve **اللسان**’da böyledir. Yahut onu —yani **لات**’ı— **ليس**’e benzettiler; bunu Ahfeş söyledi; Cevherî’nin **الصحاح**’taki hattıyla böyledir; hâmişte doğrusu: **سيبويه**. Böylece gizledi; ve **الصحاح**’ın ibaresi: “ve onda ism-i fâili gizlediler.” Dedi: **ولا تكون لات إلا مع حين**. İbn Berrî dedi: Bu sözü Cevherî Ahfeş’e nisbet etti; hâlbuki o Sîbeveyh’indir; çünkü o, onun **ليس**’in ameliyle amel ettiğini görür. Ahfeş’e gelince, onu amel ettirmezdi; eğer merfû ise ondan sonrakini mübtedâ ile ref‘ eder, eğer mansûb ise gizli bir fiil ile nasb ederdi. Dedi: Şiirde **حين** lafzı hazfedilebilir; ve o —yani o lafız— muraddır; böylece takdir edilir; bu, Sâgânî’nin ve Cevherî’nin sözüdür; musannif de ikisine tâbi oldu; Mâzin b. Mâlik’in sözü gibi: حنت ولات هنت وأنى لك مقروع; böylece **حين**’i hazfetti, hâlbuki onu murad ediyor. Ve hâmişte buldum ki bu şiir değildir; ancak onunla temessül edilen bir sözdür; ve onun uzun bir hikâyesi vardır. Şeyhimiz dedi: Onu ta‘kîb ettiler; yani şeyhlerin ikisine tâbi olduğu sözü; dediler ki: Eğer hazfedilmiş zaman ile onun ma‘mûlünü murad ettilerse, sahih olmaz; zira onun iki ma‘mûlünü hazfetmek câiz olmadığı gibi, ikisini cem‘ etmek de câiz değildir. Eğer onun ihmâl edilmiş olduğunu ve zamanın, onun استعمالını tashih için mutlaka lâzım olduğunu murad ettilerse, bu da sahih olmaz; çünkü ihmâl edilmiş olan, zamanın dışındakine de girer. Dedim: Arapça imamlarının tasrîh ettiği budur. Ebû Hayyân —**ارتشاف الضرب من لسان العرب**’da— dedi: **لات**’ın, kendisine **حين** izâfe edilmemiş olarak ve ardından **حين** zikredilmemiş olarak, ve onun mürâdifi olan şey de olmaksızın, el-Ûdî’nin sözünde geldiği olmuştur:

  ترك الناس لنا أكنـافـنـا                      وتولوا لات لم يغن الفرار

Zira eğer âmile olsaydı, ondan sonra iki cüz’ hazfedilmezdi; nitekim **ما**’dan sonra da ikisi hazfedilmez; ve iki âmile de **ليس**’in ameliyle amel etmez. Bunu İbn Mâlik **التسهيل**’de ve **الكافية**’de ve ikisinin şerhlerinde açıkça belirtmiştir. Sonra dedi ki: Bu lafızda, hakikati ve ameli hususunda aşırı gitmişlerdir; bu sebeple evlâ olan, onu terk etmek yahut onda sözü genişçe yaymaya temas etmemektir; ancak onların şu sözleriyle yetinilir: **ولات**; **ليس**’in ameliyle amel eden, âmile olan nefy edici. Nahivcilerin onun hakkındaki sözlerinin özeti şuna döner: Onlar, hem hakikati hem ameli hususunda ihtilaf etmişlerdir. Dediler ki: Hakikati hakkında dört mezhep vardır:

Birincisi: Onun tek bir kelime olması ve onun mâzî fiil olmasıdır. Bunlar iki görüş üzere ihtilaf ettiler: Birincisi: Aslının, eksilmek mânasında **لات** olmasıdır. Ondan: **لا يلتكم من أعمالكم**. Sonra nefy için kullanılmıştır; **قل** gibi. Bunu Ebû Zerr el-Huşnî, Sîbeveyh’in kitabının şerhinde söylemiştir; Ebû Hayyân **الارتشاف**’ta, İbn Hişâm **المغنى**’de ve birden fazlası nakletmiştir. İkincisi: Aslının, **السين** ile **ليس** olmasıdır; **فرح** gibi. Sonra **السين**’i **تاء**’ya ibdâl edilmiştir; sonra **الياء**’ı **ألف**’a inkılâb etmiştir; hareketli olması ve öncesinin fethalı olması sebebiyle. Değişince, **الحين** ile tahsis olundu. Bunu el-Murâdî, İbn er-Rabî‘den nakletmiştir.

İkinci mezhep: Onun iki kelime olmasıdır: nefy edici **لا**; ona, lafzın müennesliği için **تاء**’u’t-te’nîs ilhak etmiştir; İbn Hişâm ve er-Radî’nin dediği gibi; yahut nefyde mübalağayı te’kîd için; müellifinin **شرح القطر**’ında olduğu gibi. Bu, cumhurun mezhebidir.

Üçüncüsü: Onun müstakil bir harf olmasıdır; aslı ne **ليس** ne de **لا**’dır; bilakis bu sîga üzere vaz‘ olunmuş basit bir lafızdır. Bunu şeyh Ebû İshâk eş-Şâtıbî, **شرح الخلاصة**’da nakletmiştir; Arap dili ehlinin, onu çokça istiksâ etmelerine rağmen, ondan başkası bunu zikretmemiştir.

Dördüncüsü: Onun bir kelime ve kelimenin bir kısmı olmasıdır: nefy edici **لا**; ve **تاء**, **حين**’in evvelinde ziyadedir. Bu görüş Ebû Ubeyd’e ve İbn et-Tarâve’ye nisbet edilmiştir; **المغنى**’de ikisinden nakletmiştir. Ve dedi ki: Ebû Ubeyd, onu **الإمام**’da, yani Osman mushafında bitişik bulduğuyla istidlâl etti; onda delil yoktur; çünkü onun hattında kıyasa aykırı şeyler vardır. Cumhur lehine şahitlik eden şudur: Üzerinde **تاء** ve **الهاء** ile vakf olunur; ve **حين**’den ayrı yazılır; ve onun **تاء**’sı, iki sâkinin iltikâsı aslınca kesrelenebilir; bu, Zemahşerî’nin sözünün mânasıdır. Kesre ile de okunmuştur; **جير** gibi. Eğer mâzî olsaydı, kesre için bir vecih olmazdı.

Dedim ki: Onda zamme de hikâye edilmiştir ve onunla okunmuştur; öyleyse fetha iki hafifletmedir ve o daha çoktur; kesre, iki sâkinin iltikâsı aslıncadır; zamme ise, iki ma‘mûlünden birinin hazfini lâzım kılmasıyla zayıflığına cebirdir. Bunu Bedr ed-Demâmînî, **شرح المغنى**’de söylemiştir. O hâlde o, **تاء** bakımından üçlüdür; her ne kadar onu ihmal etmiş olsalar da.

Sonra şeyhimiz dedi ki: Amelindeki ihtilafa gelince, onda da dört mezhep vardır:

Birincisi: Onun hiçbir şey amel etmemesidir; zira onu müteakip merfû‘ gelirse, haberi hazfedilmiş bir mübteda olur; yahut mansûb gelirse, onu nasb eden fiili hazfedilmiş bir mef‘ûl olur. Bu, el-Ahfeş’in sözüdür. Ona göre takdir: “**لا** görüyorum, kaçış vakti” (nasb ile); ve “onlar için mevcut olan kaçış vakti yoktur” (ref‘ ile).

İkincisi: Onun **إن**’in ameliyle amel etmesidir; bu, el-Ahfeş’in diğer bir sözü ve Kûfelilerin sözüdür.

Üçüncüsü: Onun, el-Ferrâ’ya göre bir cer harfi olmasıdır; er-Radî, İbn Hişâm ve başkalarının ondan naklettikleri üzere.

Dördüncüsü: Onun **ليس**’in ameliyle amel etmesidir; bu, cumhurun sözüdür. İbn Hişâm onu iki şartla kayıtladı: İki ma‘mûlünün zaman ismi olması ve ikisinden birinin hazfi. Bitti.
