# ليس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%8A%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ليس

ليس: كلمة نفي، وهي فعل ماض، أصله - وفي بعض الأصول: أصلها، ومثله في المحكم: ليس، كفرح، فسكنت تخفيفا، وفي المحكم: إستثقالا، قال: ولم تقلب ألفا، لأنها لا تتصرف، من حيث إستعملت بلفظ الماضي للحال، والذي يدل على أنها فعل وإن لم تتصرف تصرف الأفعال قولهم: لست ولستما ولستم، كقولهم: ضربت وضربتما وضربتم، وجعلت من عوامل الأفعال، نحو كان وأخواتها التي ترفع الأسماء وتنصب الأخبار، إلا أن الباء تدخل في خبرها وحدها دون أخواتها، تقول: ليس زيد بمنطلق، فالباء لتعدية الفعل وتأكيد النفي، ولك ألا تدخلها، لأن المؤكد يستغنى عنه، قال: وقد يستثنى بها، تقول جاءني القوم ليس زيدا، كما تقول: إلا زيدا، تضمر اسمها فيها وتنصب خبرها بها كأنك قلت: ليس الجائي زيدا، وتقديره: جاءني القوم ليس بعضهم زيدا، ولك أن تقول: جاءني القوم ليسك، إلا أن المضمر المنفصل هنا أحسن، كما قال الشاعر:
  ليت هذا الليل شهر                      لا نرى فيه عريبا
  ليس إياي وإيا                      ك ولا نخشى رقيبا

  ولم يقل: ليسني وليسك، وهو جائز، إلا أن المنفصل أجود. وفي الحديث: أنه قال لزيد الخيل: ما وصف لي أحد في الجاهلية فرأيته في الإسلام إلا رأيته دون الصفة ليسك أي إلا أنت. قال ابن الأثير: وفي ليسك غرابة فإن أخبار كان وأخواتها إذا كانت ضمائر فإنما يستعمل فيها كثيرا المنفصل دون المتصل، تقول: ليس إياي وإياك. وقال سيبويه: وليس: كلمة ينفى بها ما في الحال، فكأنها مسكنة، ولم يجعلوا إعتلالها إلا لزوم الإسكان، إذ كثرت في كلامهم ولم يغيروا حركة الفاء، وإنما ذلك لأنه لا مستقبل منها ولا اسم فاعل ولا مصدر ولا إشتقاق. فلما لم تتصرف بصرف أخواتها جعلت بمنزلة ما ليس من الفعل، نحو ليت، وأما قول بعض الشعراء:
  يا خير من زان سروج الميس
  قد رست الحاجاتعند قيس
  إذ لا يزال مولعا بليس فإنه جعلها اسما وأعربها. أو أصله، هكذا في النسخ، والصواب: أصلها: لا أيس، طرحت الهمزة وألزقت اللام بالياء، وهو قول الخليل والفراء، قال الأخير: والدليل على ذلك قولهم، أي العرب: إئتني به من حيث أيس وليس، أي من حيث هو ولا هو، وكذلك قولهم: جيء به من أيس وليس، أو معناه: من حيث لا وجد، أو أيس، أي موجود، ولا أيس، أي لا موجود، فخففوا، وحكى أبو علي أنهم يقولون: جيء به من حيث وليسا، يريدون: وليس، فيشبعون فتحة السين لبيان الحركة في الوقف. وإنما جاءت - هكذا في سائر النسخ، والصواب: وربما جاءت ليس - بمعنى: لا التبرئة وربما جاءت بمعنى لا التي ينسق بها وتفصيله في المغني وشروحه. والليس، محركة: الشجاعة والشدة، وهو أليس، أي شجاع بين الليس، من قوم ليس، ويقال: لوس، ويقال للشجاع: هو أهيس أليس، وكان في الأصل: أهوس ألوس، فلما إزدوج الكلام قلبوا الواو ياء، فقالوا أهيس، وقد يستعمل في الذم أيضا، فيريدون بالأهيس: الكثير الأكل، وبالأليس: الذي لا يبرح بيته، فالليس يدخل في المعنيين، في المدح والذم، وكل لا يخفي على المتفوه به. وقال أبو زيد: الليس: الغفلة، وهو أليس. والأليس: البعير يحمل كل ما حمل عليه. نقله الجوهري عن الفراء. والأليس: من لا يبرح منزله، قاله الأصمعي، وهو ذم. والأليس: الأسد، لشدته. والأليس: الديوث، هكذا في سائر النسخ، ومثله في اللسان. وفي التكملة: قال بعض الأعراب: الأليس: الديوثي الذي لا يغار ويتهزأ به، فيقال: هو أليس بورك فيه، وهو ذم.والأليس: الحسن الخلق، يقال: هو أليس دهثم، أي حسن الخلق. ويقال: تلايس الرجل،إذا حسن خلقه وكان حمولا. وتلايس عنه: أغمض. والملايس: البطيء الثقيل، عن أبي عمرو، لا يبرح. واللياس، ككتاب: الديوث، هكذا في النسخ، وهو غلط والصواب: الزبون لا يبرح منزله، كما نقله الصاغاني، وضبطه. ومما يستدرك عليه: الليس، محركة: الشدة والصلابة. والأليس: من لا يبالي الحرب ولا يروعه. والليس واللوس: الأشداء. قال الشاعر:
  تخال نديهم مرضى حياء                      وتلقاهم غداة الروع ليسا وقد تليس. وإبل ليس على الحوض، إذا أقامت عليه فلم تبرحه، قال عبدة بن الطبيب:

  إذا ما حام راعيها إستحثت                      لعبدة منتهى الأهواء ليس ليس: لا تفارق منتهى أهوائها، وأراد: لعطن عبدة، أي أنها تنزع إليه إذا حام راعيها. وبعض بني ضبة يقول: لست بمعنى لست، نقله الصاغاني، وقد تقدم. والليس، محركة: الغفلة، عن أبي زيد، كما في العباب.

### Türkçe

ليس: Bir nefy kelimesidir ve o, mâzî bir fiildir; aslı — ve bazı asıllarda: aslı (dişil), ve onun benzeri **المحكم**’de: **ليس**; **فرح** gibi; hafifletme için sükûnlandırıldı; ve **المحكم**’de: ağır sayma sebebiyle. Dedi: Ve **ألف**’a çevrilmedi; çünkü o tasarruf etmez; hâl için mâzî lafzıyla kullanıldığı cihetten. Ve onun fiil olduğuna — fiillerin tasarrufu gibi tasarruf etmese de — delâlet eden şey, onların: **لست** ve **لستما** ve **لستم** demeleridir; onların: **ضربت** ve **ضربتما** ve **ضربتم** demeleri gibi. Ve fiillerin âmillerinden kılındı; **كان** ve onun kardeşleri gibi; ki isimleri رفع eder ve haberleri نصب eder; ancak **الباء** onun haberine yalnız başına, kardeşleri olmaksızın girer. Dersin: **ليس زيد بمنطلق**; artık **الباء**, fiili ta‘diye etmek ve nefyi te’kîd içindir. Ve onu sokmaman da senin içindir; çünkü te’kîd edilen şeyden müstağnî olunur. Dedi: Ve onunla istisnâ da olunur; dersin: **جاءني القوم ليس زيدا**; senin: **إلا زيدا** demen gibi. Onun ismini onda gizlersin ve onun haberini onunla نصب edersin; sanki sen: **ليس الجائي زيدا** demişsin gibi. Ve onun takdiri: **جاءني القوم ليس بعضهم زيدا**’dır. Ve senin için: **جاءني القوم ليسك** demen de vardır; ancak burada ayrık gizli zamir daha güzeldir; şairin dediği gibi:
  **ليت هذا الليل شهر**                      **لا نرى فيه عريبا**
  **ليس إياي وإيا**                      **ك ولا نخشى رقيبا**

Ve demedi: **ليسني وليسك**; hâlbuki câizdir; ancak ayrık olan daha iyidir. Ve hadiste: onun **زيد الخيل**’e dediği: “Câhiliyede bana bir kimse vasfedilmedi de onu İslâm’da gördüm; ancak onu vasfın altında gördüm; **ليسك** yani ancak sen.” İbnü’l-Esîr dedi: Ve **ليسك**’te bir garîblik vardır; zira **كان** ve kardeşlerinin haberleri zamirler olduğu vakit, onda çoğunlukla ayrık olan kullanılır, bitişik olan değil; dersin: **ليس إياي وإياك**. Ve Sîbeveyh dedi: Ve **ليس**: onunla hâlde olan şey nefyedilen bir kelimedir; sanki o sükûnlandırılmış gibidir. Ve onun i‘tilâlini ancak sükûna lüzum kılmadılar; zira onların sözünde çoğaldı ve **الفاء**’nın harekesini değiştirmediler. Ancak bu, ondan bir müstakbel, ne bir ism-i fâil, ne bir masdar, ne de bir iştikak olmadığı içindir. Artık kardeşlerinin sarfı gibi tasarruf etmeyince, fiilden olmayanın menzilesine kılındı; **ليت** gibi. Amma bazı şairlerin sözü:
  **يا خير من زان سروج الميس**
  **قد رست الحاجاتعند قيس**
  **إذ لا يزال مولعا بليس**
Şüphesiz o, onu isim kıldı ve onu i‘rab etti. Veya aslı; nüshalarda böyle; ve doğru olan: aslı: **لا أيس**’tir; hemzeyi attı ve **اللام**’ı **الياء**’a yapıştırdı; bu, Halîl’in ve Ferrâ’nın sözüdür. Sonuncusu dedi: Ve buna delil onların sözü — yani Arapların —: “Onu bana **أيس** ve **ليس** cihetinden getir”; yani “o olduğu ve o olmadığı cihetten.” Ve yine onların sözü: “O, **أيس** ve **ليس**’ten getirildi.” Veya onun mânâsı: “bulunmadığı yerden”; veya **أيس** yani موجود; ve **لا أيس** yani لا موجود. Artık hafiflettiler. Ebû Alî hikâye etti ki onlar derler: “O, **وليسا** cihetinden getirildi”; murad ederler: **وليس**; artık vakıfta harekeyi beyan için **السين**’in fethasını doyururlar. Ve ancak geldi — diğer bütün nüshalarda böyle; ve doğru olan: ve bazen **ليس** geldi — mânâca: **لا** (تبرئة) ve bazen geldi mânâca: onunla atfedilen **لا**; ve onun tafsili **المغني** ve şerhlerindedir. Ve **الليس**, harekeli: yiğitlik ve şiddettir; ve o **أليس**’tir; yani **الليس**’i açıkça olan yiğit; **قوم ليس**’ten. Ve denilir: **لوس**. Ve yiğide denilir: “O, **أهيس أليس**.” Ve asılda: **أهوس ألوس** idi; söz ikilendiğinde **الواو**’u **ياء**’a çevirdiler; böylece **أهيس** dediler. Ve zemmde de kullanılır; artık **الأهيس** ile murad ederler: çok yiyen; ve **الأليس** ile: evinden ayrılmayan. Böylece **الليس** iki mânâya da girer: medihte ve zemmde; ve her biri onu söyleyene gizli değildir. Ebû Zeyd dedi: **الليس**: gaflettir; ve o **أليس**’tir. Ve **الأليس**: üzerine yüklendiği her şeyi yüklenen devedir. Cevherî onu Ferrâ’dan nakletti. Ve **الأليس**: evinden ayrılmayan kimsedir; Asma‘î söyledi; ve o zemmdir. Ve **الأليس**: aslandır; şiddetinden dolayı. Ve **الأليس**: deyyûstur; diğer bütün nüshalarda böyle; ve onun benzeri **اللسان**’dadır. Ve **التكملة**’de: bazı bedevîler dedi: **الأليس**: kıskanmayan ve onunla alay edilen deyyûsttur; böylece denilir: “O, **أليس**; onda bereket kılındı”; ve o zemmdir. Ve **الأليس**: güzel huydur; denilir: “O, **أليس دهثم**”; yani güzel huylu. Ve denilir: **تلايس الرجل**; huyu güzelleştiği ve yük taşıyıcı olduğu vakit. Ve **تلايس عنه**: görmezden geldi. Ve **الملايس**: yavaş, ağırdır; Ebû Amr’dan; ayrılmaz. Ve **اللياس**, **كتاب** gibi: deyyûst; nüshalarda böyle; ve o yanlıştır; doğru olan: evinden ayrılmayan **الزبون**’dur; Sâgânî’nin naklettiği gibi; ve onu ضبط etti. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الليس**, harekeli: şiddet ve katılıktır. Ve **الأليس**: savaşı umursamayan ve onu korkutmayan kimsedir. Ve **الليس** ve **اللوس**: en şiddetlilerdir. Şair dedi:
  **تخال نديهم مرضى حياء**                      **وتلقاهم غداة الروع ليسا**
Ve **وقد تليس**. Ve “havuz üzerinde **ليس** develer” (denilir); onun üzerinde ikamet ettikleri ve ondan ayrılmadıkları vakit. Abde b. et-Tabîb dedi:

  **إذا ما حام راعيها إستحثت**                      **لعبدة منتهى الأهواء ليس**
**ليس**: heveslerinin nihayetinden ayrılmaz. Ve murad etti: Abde’nin su başını; yani çobanı dolaştığı vakit ona yönelir. Ve Benî Dabbe’nin bazısı **لست**’i **لست** mânâsında söyler; Sâgânî onu nakletti; ve geçmişti. Ve **الليس**, harekeli: gaflettir; Ebû Zeyd’den; **العباب**’da olduğu gibi.
