# ليل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D9%8A%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ليل

الليل: ضد النهار معروف، والليلاه أصله، حكاه ابن الأعرابي، وأنشد:
  في كل يوم ما وكل ليلاه
  حتى يقول كل راء إذ راه
  يا ويحه من جمل ما أشقاه وحده من مغرب الشمس إلى طلوع الفجر الصادق، أو إلى طلوع الشمس، وتصغيره لييلة أخرجوا الياء الأخيرة من مخرجها في الليالي، وقال الفراء: ليلة كانت في الأصل ليلية ولذلك صغرت لييلية ومثلها الكيكة للبيضة، كانت في الأصل كيكية، وجمعها الكياكي، ج: ليال على غير قياس، توهموا واحدته ليلاه، ونظيره ملامح ونحوها مما حكاه سيبويه، وقد شذ التحقير كما شذ التكسير، قال أبو الهيثم: وكأن الواحد ليلاه في الأصل، يدل على ذلك جمعهم إياها الليالي، وتصغيرهم إياها لييلة، حكى الكسائي ليائل وهو شاذ، وأنشد ابن بري للكميت:
  جمعتك والبدر ابن عائشة الذي                      أضاءت به مسحنككات الليائل وقال الجوهري: الليل واحد بمعنى جمع، وواحده ليلة، مثل تمرة وتمر، وقد جمع على ليال فزادوا فيها الياء على غير قياس، ونظيره أهل وأهال، ويقال: كأن الأصل فيها ليلاه فحذفت. وليلة ليلاء، بالمد وتقصر: طويلة شديدة صعبة، أو هي أشد ليالي الشهر ظلمة، وبه سميت المرأة ليلى، وأنشد ابن بري:

  كم ليلة ليلاء ملبسة الـدجـى                      أفق السماء سريت غير مهيب أو الليلاء: ليلة ثلاثين، والدهماء: ليلة تسع وعشرين، والدعجاء: ليلة ثمان وعشرين، قاله ابن السكيت. وليل أليل ولائل ومليل، كمعظم كذلك؛ أي شديد الظلمة، قال ابن سيده: وأظنهم أرادوا بمليل الكثرة، كأنهم توهموا ليل، قال عمرو بن شأس:
  وكان مجود كالجلاميد بعدمـا                      مضى نصف ليل بعد ليل مليل وقال الليث: تقول العرب: هذه ليلة ليلاء: إذا اشتدت ظلمتها، وليل أليل، وأنشد للكميت:
  ...... وليلهم الأليل قال: وهذا في ضرورة الشعر، وأما في الكلام فليلاء، قال الفرزدق:
  قالوا وخاثره يرد علـيهـم                      والليل مختلط الغياطل أليل وألالوا وأليلوا: دخلوا في الليل، وقال النضر: أليل: صار فيه. والليل: الذكر والأنثى جميعا من الحبارى، أو فرخها. كذلك فرخ الكروان، وقول الفرزدق:
  والشيب ينهض في الشباب كأنه                      ليل يصيح بجانـبـيه نـهـار قيل: عنى بالليل فرخ الكروان، أو الحبارى، وبالنهار: فرخ القطا فحكي ذلك ليونس، فقال: الليل ليلكم والنهار نهاركم هذا، وقال الجوهري: وذكر قوم أن الليل: ولد الكروان، والنهار: ولد الحبارى، قال: وقد جاء ذلك في بعض الأشعار، قال: وذكر الأصمعي - في كتاب الفرق -: النهار، ولم يذكر الليل، قال ابن بري: الشعر الذي عناه الجوهري بقوله: وقد جاء ذلك... إلخ، هو قول الشاعر:
  أكلت النهار بنصف النهار                      وليلا أكلت بليل بـهـيم الليل: سيف عرفجة بن سلامة الكندي كذا في النسخ، والصواب الكلبي من بني زهير، كما هو نص العباب، وفيه يقول:
  آتيك سلـمـى بـاطـلا                      والليل ذو الغريبين كمعي
  إن لم أعـجـل ضـربة                      ترقص بجمعكم وجمعي وأم ليلى: الخمر السوداء، عن أبي حنيفة، قال ابن بري: وبها سميت المرأة، ولم يقيدها ابن الأعرابي بلون، قال: وليلى: نشوتها، وهو بدء سكرها. ليلى من أسماء النساء، وفي الصحاح: اسم امرأة، ج: ليالي، قال الراجز:
  لم أر في صواحب النعال
  اللابسات البدن الحوالي
  شبها لليلى خيرة الليالي وحرة ليلى: بالبادية، وهي إحدى الحرار، قال الرماح بن ميادة:
  ألا ليت شعري هل أبيتن ليلة                      بحرة ليلى حيث ربتني أهلي

  وابن ليلى المرماني، هكذا في النسخ، وفي بعضها المزين، وكله غلط، والصواب المزني، كما نص عليه ابن فهد والذهبي، قالا: إسناد حديثه مدني. وأبو ليلى الأشعري، روى عنه عامر بن لدين الأشعري إن صح الحديث. أبو ليلى الخزاعي، ذكره ابن حبان، وهو مجهول. أبو ليلى: النابغة الجعدي، اسمه قيس بن عبد الله بن عمرو، يقال: إنه أنشد النبي صلى الله تعالى عليه وسلم. أبو ليلى: عبد الرحمن بن كعب بن عمرو المازني، مات في أول خلافة عثمان، وهو أخو عبد الله. أبو ليلى الغفاري، يروى عن الحسن البصري عنه حديث كأنه موضوع: صحابيون رضي الله تعالى عنهم. وفاته: أبو ليلى الأنصاري: والد عبد الرحمن بن أبي ليلى، له صحبة، واختلف في اسمه، فقيل: بلال، وقيل: بليل، وقيل: داود بن بلال بن بليل، ويقال: إن بلالا أخوه، روى عنه ابنه عبد الرحمن. وأبو ليلى: عبد الله بن سهل بن عبد الرحمن بن سهل بن كعب الأنصاري، وهو الذي روى عنه مالك حديث القسامة. وأبو ليلى الكندي مولاهم، قيل: اسمه سلمة بن معاوية، وقيل: معاوية بن سلمة، وقال أبو حاتم: اسمه سعيد بن أشرف بن سنان، روى عن سويد بن غفلة. وأبو ليلى الخراساني، روى عنه وكيع بن الجراح، قيل: اسمه عبد الله بن ميسرة الحارثي. يقال: ألبس ليل ليلا: إذا ركب بعضه بعضا، كما في العباب. ولايلته ملايلة وليالا: استأجرته لليلة، عن اللحياني. وعامله ملايلة من الليل، كياومه مياومة من اليوم. ومما يستدرك عليه: الليل: اللين على البدل، حكاه يعقوب. ورجل ليلي: يحب سرى الليل. وإلى نصف النهار تقول: فعلت الليلة، وإذا زالت الشمس قلت: فعلت البارحة؛ لليلة التي قد مضت. ويقال للمضعف والمحمق: أبو ليلى، وكان معاوية بن يزيد يكنى أبا ليلى، قاله علي بن سليمان الأخفش. وقال المدائني: يقال: إن القرشي إذا كان ضعيفا يقال له أبو ليلى، وإنما ضعف معاوية لأن ولايته كانت ثلاثة أشهر، قال: وأما عثمان بن عفان فيقال له أبو ليلى لأن له ابنة يقال لها ليلى. ويقال: أبو ليلى: كنية الذكر، قال نوفل بن ضمرة الضمري:
  إذا ما ليلي ادجوجى رماني                      أبو ليلى بمخزية وعـار وليل، وليلى: موضعان في قول النابغة:
  اضطرك الحزن من ليلى إلى برد                      تختاره معقلا عن جـش أعـيار وأبو الليل: كنية عطاف بن يوسف بن مطاعن الحسني، جد الليول بالحجاز.

### Türkçe

**الليل**: **النهار**’ın zıddı, bilinen (şey)dir; **الليلاه** onun aslıdır; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve şu beyti okudu:

  Her gün, **ليلاه**’ıma (gecemin işine) vekil kılınmadım
  Nihayet onu gören her gören, onu görünce der:
  Yazık ona! Ne deve ki, ne kadar da bedbaht!

Güneşin batışından **الفجر الصادق**’ın doğuşuna kadar, yahut güneşin doğuşuna kadar (olan vakit)tir. Bunun küçültmesi **لييلة**’dir; **الليالي**’de son **ياء**’ı mahrecinden çıkardılar. el-Ferrâ dedi ki: **ليلة** aslında **ليلية** idi; bu yüzden **لييلية** diye küçültüldü. Bunun benzeri, yumurta için **الكيكة**’dir; aslında **كيكية** idi; çoğulu **الكياكي**’dir. Çoğulu: **ليال** kıyasa aykırı olarak; onun tekilini **ليلاه** sandılar; bunun benzeri **ملامح** ve onun gibileridir; Sîbeveyh’in naklettiği şeylerdendir. Küçültme de kırma çoğul gibi şâz oldu. Ebû’l-Heysem dedi ki: Sanki tekil aslında **ليلاه**’dır; buna onların onu **الليالي** diye çoğul yapmaları ve onu **لييلة** diye küçültmeleri delâlet eder. el-Kisâî **ليائل**’i nakletti; o şâzdır. İbn Berrî el-Kumeyt’ten şu beyti okudu:

  Seni topladım; ve Ay, Âişe’nin oğlu, ki
  Onunla **الليائل**’in karanlıkları aydınlandı

el-Cevherî dedi ki: **الليل** cem‘ mânasında tekildir; onun tekili **ليلة**’dir; **تمرة** ve **تمر** gibi. **ليال** üzerine cem‘ edildi; onda **ياء**’ı kıyasa aykırı olarak artırdılar; bunun benzeri **أهل** ve **أهال**’dir. Ve denilir ki: sanki aslında **ليلاه** idi de hazfedildi. **ليلة ليلاء**: med ile; ve kısaltılır: uzun, şiddetli, zor; yahut ayın gecelerinin en şiddetli karanlık olanıdır; bununla kadına **ليلى** adı verildi. İbn Berrî şu beyti okudu:

  Nice **ليلة ليلاء**, karanlığı giydirilmiş,
  Göğün ufkunda yürüdüm; korkusuz

Veya **الليلاء**: otuzuncu gece; **الدهماء**: yirmi dokuzuncu gece; **الدعجاء**: yirmi sekizinci gece; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. Ve **ليل أليل** ve **لائل** ve **مليل**, **كمعظم** gibi; yani: şiddetli karanlık (olan). İbn Sîde dedi ki: Sanırım **مليل** ile çokluğu kastettiler; sanki **ليل** (diye bir tekil) vehmettiler. ‘Amr b. Şe’s dedi ki:

  Ve o, kayalar gibi sağlam idi; sonra
  **مليل** bir geceden sonra, gecenin yarısı geçince

el-Leys dedi ki: Araplar der ki: **هذه ليلة ليلاء**: karanlığı şiddetlendiği zaman. Ve **ليل أليل**; el-Kumeyt’ten şu (mısra) okundu:

  ...... ve onların **الأليل** gecesi

Dedi ki: Bu, şiir zarureti içindedir; konuşmada ise **ليلاء** (denir). el-Ferezdak dedi ki:

  Dediler; ve onun karışığı onlara döner,
  Ve gece, karışmış **الغياطل** (iken) **أليل**

Ve **ألالوا** ve **أليلوا**: geceye girdiler. en-Nadr dedi ki: **أليل**: onun içinde oldu. Ve **الليل**: **الحبارى**’nın erkek ve dişisinin ikisi birden; yahut yavrusu. Aynı şekilde **الكروان**’ın yavrusu. el-Ferezdak’ın sözü:

  Ak saç, gençlikte kalkar; sanki o
  **ليل** (ki) iki yanında **نهار** ile bağırır

Denildi ki: **الليل** ile **الكروان**’ın yavrusunu, yahut **الحبارى**’yı kastetti; **النهار** ile de **القطا**’nın yavrusunu. Bu, Yûnus’a nakledildi; o da dedi ki: **الليل** sizin gecenizdir ve **النهار** sizin bu gündüzünüzdür. el-Cevherî dedi ki: Bir topluluk zikretti ki **الليل**: **الكروان**’ın çocuğudur; **النهار**: **الحبارى**’nın çocuğudur. Dedi ki: Bu, bazı şiirlerde gelmiştir. Dedi ki: el-Asma‘î **كتاب الفرق**’te **النهار**’ı zikretti, **الليل**’i zikretmedi. İbn Berrî dedi ki: el-Cevherî’nin “ve bu gelmiştir...” vb. sözüyle kastettiği şiir, şairin şu sözüdür:

  **النهار**’ı, gündüzün yarısıyla yedim,
  Ve **ليلا**’yı, kapkara bir **ليل** ile yedim

**الليل**: ‘Arfece b. Selâme el-Kindî’nin kılıcıdır; nüshalarda böyle (geçer); doğrusu, **الكلبي**’dir, Benî Züheyr’dendir; **العباب**’ın nassı böyledir. Onun hakkında şöyle der:

  Sana Selmâ’ya gelirim, bâtıl (olarak),
  Ve **الليل** iki garîbin sahibi, **كمعي**
  Eğer acele etmezsem bir darbe,
  Sizin topluluğunuzla benim topluluğumla oynar (titreştirir)

Ve **أم ليلى**: siyah şarap; Ebû Hanîfe’den. İbn Berrî dedi ki: Kadına bununla ad verildi; İbnü’l-A‘râbî onu renkle kayıtlamadı. Dedi ki: Ve **ليلى**: onun sarhoşluğu; sarhoşluğunun başlangıcıdır. **ليلى** kadın adlarındandır. **الصحاح**’ta: bir kadının adıdır. Çoğulu: **ليالي**. er-Râciz dedi ki:

  Nal sahipleri içinde görmedim,
  Uzun bedenleri giyenleri,
  **ليلى**’ya benzer (kimseyi), gecelerin hayırlısı

Ve **حرة ليلى**: bâdiyede (bir yer); o, **الحرار**’dan biridir. er-Rammâh b. Miyâde dedi ki:

  Ah, keşke bilsem; bir geceleyin kalır mıyım,
  **حرة ليلى**’da, ailemin beni büyüttüğü yerde

Ve **ابن ليلى المرماني**; nüshalarda böyle; bazısında **المزين**; hepsi yanlıştır. Doğrusu **المزني**’dir; İbn Fehd ve ez-Zehebî bunun üzerine nass getirdiler; ikisi dedi ki: Hadisinin isnadı Medenîdir. Ve **أبو ليلى الأشعري**; ondan ‘Âmir b. Ledîn el-Eş‘arî rivayet etti; eğer hadis sahihse. **أبو ليلى الخزاعي**; İbn Hibbân onu zikretti; o meçhuldür. **أبو ليلى**: en-Nâbiga el-Ca‘dî; adı Kays b. ‘Abdillâh b. ‘Amr’dır; denilir ki: Nebî’ye, Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun, inşad etti. **أبو ليلى**: ‘Abdurrahmân b. Ka‘b b. ‘Amr el-Mâzenî; Osman’ın hilâfetinin başında öldü; o, ‘Abdullâh’ın kardeşidir. **أبو ليلى الغفاري**; el-Hasen el-Basrî’den onun hakkında bir hadis rivayet olunur; sanki uydurmadır: sahâbîlerdir, Allah Teâlâ onlardan razı olsun. Ve ondan kaçan (şu): **أبو ليلى الأنصاري**: **عبد الرحمن بن أبي ليلى**’nın babası; onun sahâbeliği vardır; isminde ihtilaf edildi: denildi ki **بلال**; denildi ki **بليل**; denildi ki **داود بن بلال بن بليل**; ve denilir ki **بلال** onun kardeşidir. Ondan oğlu ‘Abdurrahmân rivayet etti. Ve **أبو ليلى**: ‘Abdullâh b. Sehl b. ‘Abdirrahmân b. Sehl b. Ka‘b el-Ensârî; Mâlik’in ondan **حديث القسامة**’yı rivayet ettiği kimsedir. Ve **أبو ليلى الكندي** onların mevlâsı; denildi ki adı Selâme b. Muâviye’dir; denildi ki Muâviye b. Selâme’dir. Ebû Hâtim dedi ki: adı Sa‘îd b. Eşref b. Sinân’dır; Süveyd b. Gafele’den rivayet etti. Ve **أبو ليلى الخراساني**; ondan Vekî‘ b. el-Cerrâh rivayet etti; denildi ki adı ‘Abdullâh b. Meysere el-Hârisî’dir. Denilir: **ألبس ليل ليلا**: bir kısmı bir kısmının üzerine bindiği zaman; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **ولايلته ملايلة وليالا**: onu bir gece için ücretle tuttum; el-Lihyânî’den. Ve onu geceden **ملايلة** ile çalıştırdı; onu gündüzden **مياومة** ile çalıştırması gibi. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الليل**: bedel olarak **اللين**; Ya‘kûb bunu nakletti. Ve **رجل ليلي**: gecenin yürüyüşünü sever. Ve öğlenin yarısına kadar “**فعلت الليلة**” dersin; güneş zevâl edince “**فعلت البارحة**” dersin; geçmiş olan gece için. Ve zayıf ve ahmak olana denilir: **أبو ليلى**. Muâviye b. Yezîd’in künyesi **أبو ليلى** idi; bunu ‘Alî b. Süleymân el-Ahfeş söyledi. el-Medâinî dedi ki: Denilir ki Kureyşli zayıf olursa ona **أبو ليلى** denir; Muâviye ancak zayıf oldu; çünkü velâyeti üç ay idi. Dedi ki: ‘Osmân b. ‘Affân’a ise **أبو ليلى** denir; çünkü onun **ليلى** denilen bir kızı vardır. Ve denilir: **أبو ليلى**: erkeğin künyesidir. Nevfel b. Damra ed-Damrî dedi ki:

  Benim gecem kararıp koyulaştığında bana attı,
  **أبو ليلى** bir rezillik ve ayıpla

Ve **ليل** ve **ليلى**: en-Nâbiga’nın sözünde iki yerdir:

  Hüzün seni **ليلى**’dan **برد**’e zorladı,
  Onu, **جش أعـيار**’dan bir sığınak olarak seçersin

Ve **أبو الليل**: ‘Atâf b. Yûsuf b. Mutâ‘in el-Hasenî’nin künyesidir; Hicaz’daki **الليول**’ün dedesi.
